Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 72 3936827 3934529 2026-10-23T23:41:52Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[4. maj]] – [[Larry Squire]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[psiholog]] i unutrašnji linkovi 3936827 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1941.''' (MCMXLI) je uobičajena godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru, 1941. godina nove ere (CE) i ''Anno Domini'' (AD), 941. godina drugog milenija, 41. godina 20. stoljeća i druga godina decenije 1940-ih. Projekt [[Korelati rata|Correlates of War]]<ref>{{Cite web|url=https://correlatesofwar.org/|title=The Correlates of War Project – The Correlates of War Project|website=correlatesofwar.org|access-date=14. 12. 2025}}</ref> procjenjuje da je ovo najsmrtonosnija godina u ljudskoj historiji u smislu smrtnih slučajeva u sukobima, a broj poginulih iznosi 3,49 miliona. Međutim, [[Uppsala Conflict Data Program|Upsala Conflict Data Program]] procjenjuje da je sljedeća godina, [[1942.]], bila najsmrtonosnija takva godina. Procjene broja smrtnih slučajeva za 1941. i 1942. kreću se od 2,28 do 7,71 miliona.<ref>{{Cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source|title=Deaths in conflicts by source|website=Our World in Data|access-date=22. 7. 2023|archive-date=7. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607131919/https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source|url-status=dead}}</ref> == Događaji == * [[20. januar]] – Održana [[Wannsee konferencija]] u [[Berlin]]u, na kojoj su progon i uništenje Jevreja označeni kao ''konačno rješenje jevrejskog pitanja'' te je time dat signal za masovna strijeljanja i otvaranje logora smrti na područjima pod kontrolom njemačke vojske i [[Nacistička Njemačka|Nacističke Njemačke]]. * Prestanak rada društva "[[Gajret (društvo)|Gajret]]". * [[27. mart]] – Potpisivanje pakta sa [[Njemačka|Njemačkom]] i demonstracije širom [[Jugoslavija|Jugoslavije]] * [[6. april]] – Napad [[Njemačka|Njemačke]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] * [[9. april]] – [[Drugi svjetski rat]] ([[Aprilski rat]]): [[11. oklopna divizija (Wehrmacht)|11. njemačka oklopna divizija]] pod generaloberstom [[Ewald von Kleist|Ewaldom vonom Kleistom]] zauzela [[Niš]] od Pete jugoslavenske armije. * [[10. april]] – Član [[Ustaše|ustaškog pokreta]] [[Slavko Kvaternik]] u [[Zagreb]]u proglasio [[NDH|Nezavisnu državu Hrvatsku]]. * [[23. april]] – Grčka vojska je kapitulirala pred trupama nacističke Njemačke; kralj i vlada napustili zemlju. * [[22. juni]] – Napad [[Njemačka|Njemačke]] na [[Savez Sovjetskih Socijalistickih Republika|SSSR]] * [[4. juli]] – KPJ objavljuje proglas kojim se narod poziva na oružanu borbu protiv okupatora. * [[14. august]] – [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanski]] [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva|premijer]] [[Winston Churchill]] i [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik]] [[Franklin D. Roosevelt]] objavili [[Atlantska povelja|Atlantsku povelju]], koja definira savezničke ratne ciljeve i predstavlja prvi stepen [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelje]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. * [[24. septembar]] - Vlade 15 zemalja, među kojima i vlada Kraljevine Jugoslavije, potpisale na konferenciji u Londonu [[Atlantska povelja|Atlantsku povelju]]. * [[8. novembar]] – Osnovana Albanska komunistička partija. * [[25. novembar]] – Poginulo 848 britanskih mornara kada je [[njemačka]] podmornica potopila britanski ratni brod ''Baram'' u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. * [[26. novembar]] – Američki predsjednik [[Franklin Delano Roosevelt]] potpisao zakon kojim se i zvanično uspostavlja Dan zahvalnosti koji se slavi u SAD-u kao četvrti četvrtak u novembru. * [[28. novembar]] – [[Crvena armija]] u Drugom svjetskom ratu izbacila njemačke trupe iz [[Rostov]]a. * [[7. decembar]] – [[Japan]]ski [[avion]]i napali [[Amerika|američku]] pomorsku bazu u [[Pearl Harbor]]u na [[Havaji]]ma i uništili veliki broj aviona i [[brod]]ova, što je ubrzalo odluku SAD-a da se uključi u [[Drugi svjetski rat]]. * [[7. decembar]] – [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] objavila rat [[Mađarska|Mađarskoj]], [[Rumunija|Rumuniji]] i [[Finska|Finskoj]], zemljama koje su, kao članice [[Trojni pakt|Trojnog pakta]], učestvovale u [[agresija|agresiji]] na [[SSSR]]. * [[8. decembar]] – [[SAD]] i Ujedinjeno Kraljevstvo objavili [[rat]] [[Japan]]u, dan poslije japanskog napada na američku bazu u Pearl Harboru na [[Havaji]]ma. [[Njemačka]] i [[Italija]], u skladu s obavezama iz [[Trojni pakt|Trojnog pakta]], objavile rat SAD-u. * [[25. decembar]] – [[Japan]]ska armija u [[Drugi svjetski rat|Drugom svetskom ratu]] okupirala [[Hong Kong]] poslije 17 dana opsade. == Rođeni == === Januar=== * [[14. januar]] ** [[Faye Dunaway]], američka glumica ** [[Milan Kučan]], slovenski političar * [[21. januar]] – [[Plácido Domingo]], [[Španija|španski]] [[opera (muzika)|operski]] pjevač * [[22. januar]] – [[Sven-Olov Axelsson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[29. januar]] – [[Mustafa Imamović]], [[bosanskohercegovački]] [[historija|historičar]] === Februar === * [[3. februar]] – [[Gheorghe Vilmoș]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[11. februar]] – [[Sérgio Mendes]], [[brazil]]ski [[muzičar]] (''[[bossa nova]]'') * [[15. februar]] – [[Florinda Bolkan]], [[brazil]]ska [[Glumac|glumica]] i manekenka === Mart === * [[5. mart]] – [[Gordana Rodić-Kureš]], jugoslavenska i bosanskohercegovačka [[šah]]istica * [[16. mart]] – [[Bernardo Bertolucci]], [[italija]]nski [[film]]ski [[režiser]] i [[scenarist]] * [[26. mart]] – [[Richard Dawkins]], engleski [[Etologija|etolog]] i [[Evolucijska biologija|evolucijski biolog]] * [[27. mart]] ** [[Ivan Gašparovič]], [[Slovačka|slovački]] [[političar]] i državnik ** [[Miki Jevremović]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[srbija]]nski [[pjevač]] === April === * [[3. april]] – [[Jasmina Musabegović]], bosanskohercegovačka [[spisateljica]] * [[19. april]] – [[Arnošt Hájek]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[20. april]] – [[Ryan O'Neal]], američki [[glumac]] * [[27. april]] – [[Fethullah Gülen]], turski propovjednik === Maj === * [[4. maj]] – [[Larry Squire]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[psiholog]] * [[11. maj]] ** [[Esad Jogić]], [[bosanskohercegovački]] [[novinar]] i [[književnik]] ** [[Tatjana Ljujić-Mijatović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[političar]]ka * [[14. maj]] – [[Ivar Nordkild]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[24. maj]] – [[Bob Dylan]], američki [[pjevač]], [[kompozitor]] i [[pjesnik]] === Juni === === Juli === * [[9. juli]] – [[Helena Buljan]], [[hrvatska]] glumica * [[23. juli]] – [[Pierre Agostini]], [[Francuska|francuski]] [[Eksperimentalna fizika|eksperimentalni fizičar]] * [[25. juli]] – [[Nate Thurmond]], američki [[košarka]]š * [[26. juli]] – [[Dieter Ritter]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[28. juli]] ** [[Lela Margitić]], hrvatska glumica ** [[Ricardo Muti]], [[italija]]nski [[dirigent]] === August === * [[14. august]] – [[Vida Ognjenović]], [[srbija]]nska [[Pozorište|pozorišna]] [[režiser]]ka, prevoditeljica, [[dramaturg]]inja, [[književnica]], profesorica [[Drama|drame]] i [[Diplomatija|diplomata]] === Septembar === * [[9. septembar]] – [[Dennis Ritchie]], američki računarski naučnik === Oktobar === * [[18. oktobar]] – [[Martha Burk]], [[SAD|američka]] [[psiholog]]inja i aktivistica * [[23. oktobar]] ** [[Nesim Tahirović]], [[bosanskohercegovački]] [[Slikarstvo|slikar]] ** [[Anđelka Bego-Šimunić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[kompozitor]]ica === Novembar === * [[4. novembar]] – [[Howard Spodek]], [[SAD|američki]] [[historija|historičar]] === Decembar === * [[11. decembar]] – [[Ralph Wakley]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac == Umrli == === Datum nepoznat === * [[Petar Zimonjić]], mitropolit [[Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska|hercegovački]] i kasnije [[Dabrobosanska mitropolija|dabrobosanski]] === Januar=== * [[4. januar]] – [[Henri Bergson]], [[Francuska|francuski]] [[filozof]] * [[11. januar]] – [[Emanuel Lasker]], [[Njemačka|njemački]] [[šah]]ist i [[matematičar]] * [[13. januar]] – [[James Joyce]], [[Irska|irski]] [[književnik]] === Februar === * [[4. februar]] – [[Ivo Kozarčanin]], hrvatski književnik * [[21. februar]] – [[Frederick Banting]], [[Kanada|kanadski]] [[fiziologija|fiziolog]], dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[1923.]] === Mart === * [[8. mart]] – [[Sherwood Anderson]], američki književnik * [[15. mart]] – [[Alexej von Jawlensky]], [[Njemačka|njemački]] [[Slikarstvo|slikar]] [[Rusija|ruskog]] porijekla * [[28. mart]] – [[Virginia Woolf]], [[engleska]] [[književnica]] === April === === Maj === === Juni === * [[4. juni]] – [[Wilhelm II]], [[Pruska|pruski]] [[kralj]] i posljednji [[Njemačka|njemački]] [[car]] * [[11. juni]] – [[Mustafa Golubić]], [[SFRJ|jugoslavenski]] revolucionar i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] obavještajac === Juli === * [[Alfred Pordes]], [[bosanskohercegovački]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[17. juli]] – [[August Cesarec]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[književnik]] * [[17. juli]] – [[Adam Smith]], [[Škotska|škotski]] [[Ekonomija|ekonomist]] i [[Etika|etičar]] === August === * [[14. august]] – [[Paul Sabatier]], [[Francuska|francuski]] [[hemičar]] === Septembar === * [[11. septembar]] – [[Marija Spiridonova]], [[Rusija|ruska]] revolucionarka, [[Terorizam|terorista]] i [[političar]]ka * [[28. septembar]] – [[Radojka Lakić]], učesnica [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] i [[narodni heroj Jugoslavije]] === Oktobar === * [[14. oktobar]] – [[Hjalmar Söderberg]], [[Švedska|švedski]] [[pisac]], [[pjesnik]] i [[novinar]] * [[17. oktobar]] ** [[Nikola Babić (narodni heroj)|Nikola Babić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] ** [[Mahmut Bušatlija]], učesnik [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] i [[narodni heroj Jugoslavije]] === Novembar === * [[18. novembar]] – [[Walther Hermann Nernst]], njemački [[fizičar]] i [[hemičar]] * [[22. novembar]] – [[Kurt Koffka]], [[Njemačka|njemački]] [[psiholog]] === Decembar === * [[14. decembar]] – [[Tadija Andrić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[31. decembar]] – [[Edhem Bičakčić (1884)|Edhem Bičakčić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 9. [[gradonačelnik]] [[Sarajevo|Sarajeva]] [[Datoteka:Ansel_Adams_-_National_Archives_79-AAB-01.jpg|desno|mini|[[Ansel Adams]], fotografija [[Hooverova brana|Hooverove brane]] 1941.|195x195piksel]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * Nisu dodijeljene == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607131919/https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source |date=7. 6. 2023 }} {{Commonscat|1941|1941.}} {{Normativna kontrola}} l61dixx3acseq1k16buet2ifp6k9jxu 3936849 3936827 2026-10-24T09:17:09Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1. juni]] – [[Richard E. Nisbett]], [[SAD|američki]] [[psiholog]] i unutrašnji linkovi 3936849 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1941.''' (MCMXLI) je uobičajena godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru, 1941. godina nove ere (CE) i ''Anno Domini'' (AD), 941. godina drugog milenija, 41. godina 20. stoljeća i druga godina decenije 1940-ih. Projekt [[Korelati rata|Correlates of War]]<ref>{{Cite web|url=https://correlatesofwar.org/|title=The Correlates of War Project – The Correlates of War Project|website=correlatesofwar.org|access-date=14. 12. 2025}}</ref> procjenjuje da je ovo najsmrtonosnija godina u ljudskoj historiji u smislu smrtnih slučajeva u sukobima, a broj poginulih iznosi 3,49 miliona. Međutim, [[Uppsala Conflict Data Program|Upsala Conflict Data Program]] procjenjuje da je sljedeća godina, [[1942.]], bila najsmrtonosnija takva godina. Procjene broja smrtnih slučajeva za 1941. i 1942. kreću se od 2,28 do 7,71 miliona.<ref>{{Cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source|title=Deaths in conflicts by source|website=Our World in Data|access-date=22. 7. 2023|archive-date=7. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607131919/https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source|url-status=dead}}</ref> == Događaji == * [[20. januar]] – Održana [[Wannsee konferencija]] u [[Berlin]]u, na kojoj su progon i uništenje Jevreja označeni kao ''konačno rješenje jevrejskog pitanja'' te je time dat signal za masovna strijeljanja i otvaranje logora smrti na područjima pod kontrolom njemačke vojske i [[Nacistička Njemačka|Nacističke Njemačke]]. * Prestanak rada društva "[[Gajret (društvo)|Gajret]]". * [[27. mart]] – Potpisivanje pakta sa [[Njemačka|Njemačkom]] i demonstracije širom [[Jugoslavija|Jugoslavije]] * [[6. april]] – Napad [[Njemačka|Njemačke]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] * [[9. april]] – [[Drugi svjetski rat]] ([[Aprilski rat]]): [[11. oklopna divizija (Wehrmacht)|11. njemačka oklopna divizija]] pod generaloberstom [[Ewald von Kleist|Ewaldom vonom Kleistom]] zauzela [[Niš]] od Pete jugoslavenske armije. * [[10. april]] – Član [[Ustaše|ustaškog pokreta]] [[Slavko Kvaternik]] u [[Zagreb]]u proglasio [[NDH|Nezavisnu državu Hrvatsku]]. * [[23. april]] – Grčka vojska je kapitulirala pred trupama nacističke Njemačke; kralj i vlada napustili zemlju. * [[22. juni]] – Napad [[Njemačka|Njemačke]] na [[Savez Sovjetskih Socijalistickih Republika|SSSR]] * [[4. juli]] – KPJ objavljuje proglas kojim se narod poziva na oružanu borbu protiv okupatora. * [[14. august]] – [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanski]] [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva|premijer]] [[Winston Churchill]] i [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik]] [[Franklin D. Roosevelt]] objavili [[Atlantska povelja|Atlantsku povelju]], koja definira savezničke ratne ciljeve i predstavlja prvi stepen [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelje]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. * [[24. septembar]] - Vlade 15 zemalja, među kojima i vlada Kraljevine Jugoslavije, potpisale na konferenciji u Londonu [[Atlantska povelja|Atlantsku povelju]]. * [[8. novembar]] – Osnovana Albanska komunistička partija. * [[25. novembar]] – Poginulo 848 britanskih mornara kada je [[njemačka]] podmornica potopila britanski ratni brod ''Baram'' u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. * [[26. novembar]] – Američki predsjednik [[Franklin Delano Roosevelt]] potpisao zakon kojim se i zvanično uspostavlja Dan zahvalnosti koji se slavi u SAD-u kao četvrti četvrtak u novembru. * [[28. novembar]] – [[Crvena armija]] u Drugom svjetskom ratu izbacila njemačke trupe iz [[Rostov]]a. * [[7. decembar]] – [[Japan]]ski [[avion]]i napali [[Amerika|američku]] pomorsku bazu u [[Pearl Harbor]]u na [[Havaji]]ma i uništili veliki broj aviona i [[brod]]ova, što je ubrzalo odluku SAD-a da se uključi u [[Drugi svjetski rat]]. * [[7. decembar]] – [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] objavila rat [[Mađarska|Mađarskoj]], [[Rumunija|Rumuniji]] i [[Finska|Finskoj]], zemljama koje su, kao članice [[Trojni pakt|Trojnog pakta]], učestvovale u [[agresija|agresiji]] na [[SSSR]]. * [[8. decembar]] – [[SAD]] i Ujedinjeno Kraljevstvo objavili [[rat]] [[Japan]]u, dan poslije japanskog napada na američku bazu u Pearl Harboru na [[Havaji]]ma. [[Njemačka]] i [[Italija]], u skladu s obavezama iz [[Trojni pakt|Trojnog pakta]], objavile rat SAD-u. * [[25. decembar]] – [[Japan]]ska armija u [[Drugi svjetski rat|Drugom svetskom ratu]] okupirala [[Hong Kong]] poslije 17 dana opsade. == Rođeni == === Januar=== * [[14. januar]] ** [[Faye Dunaway]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] ** [[Milan Kučan]], [[Slovenija|slovenski]] [[političar]] * [[21. januar]] – [[Plácido Domingo]], [[Španija|španski]] [[opera|operski]] [[pjevač]] * [[22. januar]] – [[Sven-Olov Axelsson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[29. januar]] – [[Mustafa Imamović]], [[bosanskohercegovački]] [[historija|historičar]] === Februar === * [[3. februar]] – [[Gheorghe Vilmoș]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[11. februar]] – [[Sérgio Mendes]], [[brazil]]ski [[muzičar]] (''[[bossa nova]]'') * [[15. februar]] – [[Florinda Bolkan]], [[brazil]]ska [[Glumac|glumica]] i manekenka === Mart === * [[5. mart]] – [[Gordana Rodić-Kureš]], [[SFRJ|jugoslavenska]] i [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[šah]]istica * [[16. mart]] – [[Bernardo Bertolucci]], [[italija]]nski [[film]]ski [[režiser]] i [[scenarist]] * [[26. mart]] – [[Richard Dawkins]], [[Engleska|engleski]] [[Etologija|etolog]] i [[Evolucijska biologija|evolucijski biolog]] * [[27. mart]] ** [[Ivan Gašparovič]], [[Slovačka|slovački]] [[političar]] i državnik ** [[Miki Jevremović]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[srbija]]nski [[pjevač]] === April === * [[3. april]] – [[Jasmina Musabegović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[spisateljica]] * [[19. april]] – [[Arnošt Hájek]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[20. april]] – [[Ryan O'Neal]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[27. april]] – [[Fethullah Gülen]], [[Turska|turski]] propovjednik === Maj === * [[4. maj]] – [[Larry Squire]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[psiholog]] * [[11. maj]] ** [[Esad Jogić]], [[bosanskohercegovački]] [[novinar]] i [[književnik]] ** [[Tatjana Ljujić-Mijatović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[političar]]ka * [[14. maj]] – [[Ivar Nordkild]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[24. maj]] – [[Bob Dylan]], [[SAD|američki]] [[pjevač]], [[kompozitor]] i [[pjesnik]] === Juni === * [[1. juni]] – [[Richard E. Nisbett]], [[SAD|američki]] [[psiholog]] === Juli === * [[9. juli]] – [[Helena Buljan]], [[hrvatska]] [[Glumac|glumica]] * [[23. juli]] – [[Pierre Agostini]], [[Francuska|francuski]] [[Eksperimentalna fizika|eksperimentalni fizičar]] * [[25. juli]] – [[Nate Thurmond]], [[SAD|američki]] [[košarka]]š * [[26. juli]] – [[Dieter Ritter]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[28. juli]] ** [[Lela Margitić]], [[hrvatska]] [[Glumac|glumica]] ** [[Ricardo Muti]], [[italija]]nski [[dirigent]] === August === * [[14. august]] – [[Vida Ognjenović]], [[srbija]]nska [[Pozorište|pozorišna]] [[režiser]]ka, prevoditeljica, [[dramaturg]]inja, [[književnica]], profesorica [[Drama|drame]] i [[Diplomatija|diplomata]] === Septembar === * [[9. septembar]] – [[Dennis Ritchie]], [[SAD|američki]] računarski naučnik === Oktobar === * [[18. oktobar]] – [[Martha Burk]], [[SAD|američka]] [[psiholog]]inja i aktivistica * [[23. oktobar]] ** [[Nesim Tahirović]], [[bosanskohercegovački]] [[Slikarstvo|slikar]] ** [[Anđelka Bego-Šimunić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[kompozitor]]ica === Novembar === * [[4. novembar]] – [[Howard Spodek]], [[SAD|američki]] [[historija|historičar]] === Decembar === * [[11. decembar]] – [[Ralph Wakley]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac == Umrli == === Datum nepoznat === * [[Petar Zimonjić]], mitropolit [[Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska|hercegovački]] i kasnije [[Dabrobosanska mitropolija|dabrobosanski]] === Januar=== * [[4. januar]] – [[Henri Bergson]], [[Francuska|francuski]] [[filozof]] * [[11. januar]] – [[Emanuel Lasker]], [[Njemačka|njemački]] [[šah]]ist i [[matematičar]] * [[13. januar]] – [[James Joyce]], [[Irska|irski]] [[književnik]] === Februar === * [[4. februar]] – [[Ivo Kozarčanin]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[književnik]] * [[21. februar]] – [[Frederick Banting]], [[Kanada|kanadski]] [[fiziologija|fiziolog]], dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[1923.]] === Mart === * [[8. mart]] – [[Sherwood Anderson]], [[SAD|američki]] [[književnik]] * [[15. mart]] – [[Alexej von Jawlensky]], [[Njemačka|njemački]] [[Slikarstvo|slikar]] [[Rusija|ruskog]] porijekla * [[28. mart]] – [[Virginia Woolf]], [[engleska]] [[književnica]] === April === === Maj === === Juni === * [[4. juni]] – [[Wilhelm II]], [[Pruska|pruski]] [[kralj]] i posljednji [[Njemačka|njemački]] [[car]] * [[11. juni]] – [[Mustafa Golubić]], [[SFRJ|jugoslavenski]] revolucionar i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] obavještajac === Juli === * [[Alfred Pordes]], [[bosanskohercegovački]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[17. juli]] – [[August Cesarec]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[književnik]] * [[17. juli]] – [[Adam Smith]], [[Škotska|škotski]] [[Ekonomija|ekonomist]] i [[Etika|etičar]] === August === * [[14. august]] – [[Paul Sabatier]], [[Francuska|francuski]] [[hemičar]] === Septembar === * [[11. septembar]] – [[Marija Spiridonova]], [[Rusija|ruska]] revolucionarka, [[Terorizam|terorista]] i [[političar]]ka * [[28. septembar]] – [[Radojka Lakić]], učesnica [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] i [[narodni heroj Jugoslavije]] === Oktobar === * [[14. oktobar]] – [[Hjalmar Söderberg]], [[Švedska|švedski]] [[pisac]], [[pjesnik]] i [[novinar]] * [[17. oktobar]] ** [[Nikola Babić (narodni heroj)|Nikola Babić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] ** [[Mahmut Bušatlija]], učesnik [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] i [[narodni heroj Jugoslavije]] === Novembar === * [[18. novembar]] – [[Walther Hermann Nernst]], [[Njemačka|njemački]] [[fizičar]] i [[hemičar]] * [[22. novembar]] – [[Kurt Koffka]], [[Njemačka|njemački]] [[psiholog]] === Decembar === * [[14. decembar]] – [[Tadija Andrić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[31. decembar]] – [[Edhem Bičakčić (1884)|Edhem Bičakčić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 9. [[gradonačelnik]] [[Sarajevo|Sarajeva]] [[Datoteka:Ansel_Adams_-_National_Archives_79-AAB-01.jpg|desno|mini|[[Ansel Adams]], fotografija [[Hooverova brana|Hooverove brane]] 1941.|195x195piksel]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * Nisu dodijeljene == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607131919/https://ourworldindata.org/grapher/deaths-in-conflicts-by-source |date=7. 6. 2023 }} {{Commonscat|1941|1941.}} {{Normativna kontrola}} q0isu4m9hpn5qucp6lppy89qmmywxke 0 1503 3936787 3898252 2026-10-23T14:54:08Z Benjamin Suljkić 187157 /* */ 3936787 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Safet Sušić | slika = SusicPSG (cropped).jpg | punoime = | nadimak = ''Pape'' | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|1955|4|13}} | rodnigrad = [[Zavidovići]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 174&nbsp;cm | pozicija = [[Vezni igrač|Ofanzivni veznjak]]/[[Napadač]] | brojnadresu = | datumimjestodebija = | trenutniklub = | omladinskegodine = 1971–1972.<br />1972–1973. | omladinskipogoni = [[NK Krivaja Zavidovići|NK Krivaja]]<br />[[FK Sarajevo]] | godine1 = 1973–1982. | klubovi1 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | nastupi(golovi)1 = 221 (86) | godine2 = 1982–1991. | klubovi2 = [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] | nastupi(golovi)2 = 287 (67) | godine3 = 1991–1992. | klubovi3 = [[Red Star FC|Red Star]] | nastupi(golovi)3 = 17 (3) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1977–1990. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 54 (21) | trenergodine = 1994–1995.<br>1996–1999.<br>2001.<br>2004–2005.<br>2005–2006.<br>2006–2007.<br>2007–2008.<br>2008.<br>2009–2014.<br>2015–2016.<br>2017.<br>2018. | trenerklubovi = [[AS Cannes]]<br>[[İstanbulspor]]<br>[[Al-Hilal FC|Al Hilal]]<br>[[Konyaspor]]<br>[[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Ankaraspor]]<br>[[Bosna i Hercegovina]]<br />[[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]]<br />[[Alanyaspor]]<br />[[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] | zadnjeuređivanje = 10. juni 2026 }} '''Safet Sušić Pape''' (rođen 13. aprila 1955) (preminuo 21. oktobra 2026) bio je bosanskohercegovački nogometaš te trener bio je proglašen za najboljeg Bosanskohercegovačkog nogometaša 20. vijeka == Karijera == Karijeru je započeo u Krivaji iz rodnog mjesta [[Zavidovići]], gdje je sa 16 godina počeo igrati u prvom timu. Sezonu 1972/73 počeo je kao igrač [[FK Sarajevo|FK Sarajeva]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], prvo kao junior da bi 3. augusta 1973. debitovao u prvoj postavi seniora. U sljedećih desetak godina, i 350 odigranih utakmica, Safet je za tim sa [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševa]] postigao oko 250 golova. Za reprezentaciju [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] Sušić je debitovao 5. oktobra 1977. u [[Budimpešta|Budimpešti]] protiv [[Mađarska|Mađarske]] i postigao 2 gola. Na sljedećoj utakmici, protiv [[Rumunija|Rumunije]] u [[Bukurešt]]u, postiže prvi hattrick, to jest tri gola na utakmici. Slijedi još jedan protiv [[Italija|Italije]] u [[Zagreb]]u u junu 1978, te još jedan protiv tadašnjih svjetskih prvaka [[Argentina|Argentine]] dva mjeseca poslije u [[Beograd]]u. Takav debi u reprezentaciji bio je naročito uspješan. Ukupno, Safet Sušić je odigrao 51 utakmicu i postigao 21 pogodak za reprezentaciju bivše Jugoslavije u periodu između 1977. i 1990. Godine 1979. Safet Sušić je izabran za najboljeg sportistu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i za najboljeg fudbalera Jugoslavije. Godine 1981. dobija [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]. Nakon sjanih izdanja u nacionalnom dresu i [[FK Sarajevo]], te nakon što je ispunio zakonsku normu od 28 godina starosti potrebnu za odlazak u inostranstvo, Sušić je postao tražen od evropskih klubova. Posao sa [[Internazionale Milano F.C|Interom]] je već bio dogovoren i Sušić je potpisao predugovor; međutim, umiješao se [[Torino FC|Torino]] s boljom ponudom i nakon što je Sušić odlučio potpisati za Torino, Inter se žalio fudbalskom savezu [[Italija|Italije]], a kao rezultat svega Sušić je dobio jednogodišnju suspenziju za dolazak u [[Italija|Italiju]]. Početkom osamdesetih, 1982. prelazi u [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]], gdje ostaje devet godina. I u timu iz glavnog grada [[Francuska|Francuske]], Sušić ostavlja veliki trag. Jedan je od najvećih fudbalera koji su igrali u klubu. Mnogi navijači PSG-a tvrde da je najbolji strani igrač svih vremena. Godine 1983. zvanično je proglašen za najboljeg stranog igrača u Francuskoj. Naime, PSG je klub osnovan u sedamdesetim godinama i u Sušićevom vremenu je postao veoma slavan i jak. Pored toga, nosilac je laskave titule najvećeg umjetnika sa loptom u historiji PSG-a. Iste godine osvojio je kup Francuske, a 1986. bio je šampion Francuske u dresu Parižana. Fudbalsku karijeru je okončao 1992. sa 37 godina, igrajuću za francuski Red Star. Po njegovim riječima, jedina neispunjena želja u karijeri je bila da igra za Bosnu i Hercegovinu. Nakon igračke karijere, Pape je počeo da radi kao trener. Trenirao je francuski [[Cannes]], turski [[Istanbulspor]], [[Konyaspor]], [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] i klubove u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Pretposljednja trenerska destinacija mu je bio turski prvoligaš [[Rizespor]]. Safetov stariji brat [[Sead Sušić]], također je bio veoma talentovan fudbaler koji je oblačio reprezentativni dres. Safet je 2000. povodom proslavljanja 50 godina [[UEFA|UEFA-e]], zvanično proglašen za najboljeg fudbalera Bosne i Hercegovine u posljednjih pola vijeka. Susića je na sjednici Izvršnog odbora Nogometnog saveza BiH održanoj 29. decembra 2009. jednoglasno imenovao za novog selektora bosanskohercegovačke reprezentacije. Nakon pobjede [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] 15. oktobra 2013. i direktnog plasmana na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] koje se održalo 2014. u [[Brazil]]u, Safet Sušić je postao prvi selektor koji je nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine odveo na neko veliko nogometno takmičenje. Nakon loših rezultata u početku kvalifikacija za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropsko prvenstvo 2016.]] Safet Sušić je smijenjen sa pozicije selektora.<ref name="Sušić više nije selektor , akos.ba">[http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor ''Sušić više nije selektor , akos.ba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141201025813/http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor |date=1. 12. 2014 }}; pristupljeno: 17. 11. 2014.</ref> == Rekli su o Safetu Sušiću == * [[Miroslav Blažević|Miroslav Ćiro Blažević]]: "Ćiro je trenirao svjetske igrače, ali je Safet Sušić neponovljiv, jedan i jedini. On je bio umjetnik!"<ref>{{Cite web |url=http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |title=IZBORNIK SUŠIĆ PRED MEČ S FRANCUZIMA: Nestrpljiv sam i malo nervozan! |access-date=2. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100908074831/http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |archive-date=8. 9. 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[Bogdan Tanjević]]: Na osnovu mog fudbalskog znanja, mogu kazati da je Safet Sušić Pape bio jedan od najtalentovanijih igrača na svijetu. Sjećam se, naprimjer, kada je na nekoliko utakmica reprezentacije tadašnje Jugoslavije postigao po tri gola. Njegov talenat se, zapravo, vidio sa kilometar. I njegov brat Sead bio je također izrazito talentovan fudbaler, ali je Safet za razliku od njega imao veću neophodnu samokontrolu. Safet Sušić je, jednostavno rečeno, vanserijski, veliki fudbalski as.<ref>''Slobodna Bosna'' od 26.12.2002.</ref> * [[Aleksandar Ristić]]: Mislim da se u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini, nakon Asima Ferhatovića, nije rodio tako talentiran nogometaš kakav je Safet. Izuzetan igrač, ali i ljudska veličina, koji je svojom tehnikom i izrazito izraženom individualnošću obogaćivao svaki tim u kojem je ikada nastupao. On je rođen sa nečim čudesnim u sebi, to je u njemu bilo urođeno i to ga je i činilo velikim. * [[Elvir Bolić]]: Za mene je to zaista najbolji nogometaš s naših prostora svih vremena. Dok sam bio dječak, bio mi je fudbalski idol, a poslije sam imao sreću da ga upoznam i lično i da vidim da je isto tako sjajna osoba, možda je bolji kao čovjek nego kao igrač. U svakom slučaju, za mene najbolji igrač svih vremena i izvanredna osoba koja sve koji ga poznaju zaista čini sretnim i ponosnim. * [[Darko Pančev]]: Činilo mi se da bismo mi ostali igrači trebali plaćati da igramo u istoj ekipi sa Papetom. Bio je bogatstvo za svaki napad. Pasovi su bili nevjerovatni. Nekada bi me lopta pogodila a da je nisam bio svjestan. Fantastičan igrač.<ref>[http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan "Legenda BiH otkrila zašto nije htjela doći u Zagreb!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603020023/http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan |date=3. 6. 2013 }}, ''sportski.net.hr'', učitano 25.10.2013.</ref> == Uspjesi == === Igrač === * 54 nastupa i 21 gol za Jugoslavensku fudbalsku reprezentaciju od 1977. do 1990. * Šampion Francuske 1986. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Francuske 1989. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Pobjednik Kupa Francuske 1983. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Finalista Kupa Francuske 1985. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Jugoslavije 1980. sa ekipom Sarajeva * Najbolji igrač i najbolji strijelac šampionata Jugoslavije u sezoni 1979/80 sa ekipom Sarajeva (17 golova) * U listi 10 najboljih evropskih igrača 1979. prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' * Izabran kao najbolji strani igrač u šampionatu Francuske 1983. * Izabran kao najbolji igrač Bosne i Hercegovine u zadnjih 50 godina (''UEFA Hall of Fame'') u 2003. * Izabran kao najbolji igrač u historiji [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 5. februara 2010. * Izabran kao najbolji strani igrač koji je ikada igrao u šampionatu Francuske prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 28. augusta 2012. === Trener === * 1995: [[AS Cannes|Cannes]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1997: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1998: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] * 2001: [[Al Hilal Riyad]] – Drugo mjesto u šampionatu Saudijske Arabije * 2011: [[Bosna i Hercegovina]] – Baraž za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Evropsko prvenstvo 2012.]] * 2013: [[Bosna i Hercegovina]] – Nacionalna ekipa kvalificirana za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu]] u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Brazilu 2014.]] * 2018: [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] – Osvojen Super Kup Turske === [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- ! Selektor ! Od ! Do ! {{Tooltip| O | Odigrano}} ! {{Tooltip| P | Pobjede}} ! {{Tooltip| N | Neriješeno}} ! {{Tooltip| I | Izgubljeno}} ! {{Tooltip| DG | Dati golovi}} ! {{Tooltip| PG | Primljeni golovi}} ! {{Tooltip| GR | Gol-razlika}} ! {{Tooltip| P% | Pobjede %}} ! {{Tooltip| BpU | Bodovi po utakmici}}{{#tag:ref|Računanje sprovedeno na taj način da su pobjede pomnožene sa brojem 3, plus nerješeno, pa dobiveni broj podijelii sa brojem odigranih utakmica}} ! {{Tooltip| PuK | Pozicija u kvalifikacijama}} |- |style="text-align: left;"|{{ZD|BIH}} '''Safet Sušić''' |style="text-align: center;"|29. 12. 2009. |style="text-align: center;"|17. 11. 2014. |style="text-align: center;"|49 |style="text-align: center;"|23 |style="text-align: center;"|9 |style="text-align: center;"|17 |style="text-align: center;"|83 |style="text-align: center;"|59 |style="text-align: center;"|+24 |style="text-align: center;"|46.94% |style="text-align: center;"|1.56 |style="text-align: center;"|<small>2/6 Baraž za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|EURO 2012]]<br>1/6 za [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|SP 2014]]</small> |} == Karijera == [[Datoteka:SusicPSG-Juventus.jpg|mini|Sušić u dresu [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germaina]], 1983.]] '''Igračka karijera:''' * 1971–72: [[FK Krivaja Zavidovići]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]) {{ZD|JUG}} * 1972–82: [[FK Sarajevo|Sarajevo]] (SFRJ) {{ZD|JUG}} * 1982–91: [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1991–92: [[Red Star]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} '''Trenerska karijera:''' * 1994–95: {{ZD|FRA}} [[AS Cannes]] * 1996–98: {{ZD|TUR}} [[İstanbulspor A.Ş.|İstanbulspor]] * 2001–02: {{ZD|SAU}} [[Al-Hilal FC|Al Hilal]] * 2004–05: {{ZD|TUR}} [[Konyaspor]] * 2005–06: {{ZD|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] * 2006–06: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2007–08: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2008–09: {{ZD|TUR}} [[Ankaraspor]] * 2009–14: {{NOG|BIH}} * 2015–16: {{ZD|FRA}} [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]] * 2017: {{ZD|TUR}} [[Alanyaspor]] * 2018: {{ZD|TUR}} [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] == Nagrade == * 1981 – [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] == Također pogledajte == * [[Safet Sušić (knjiga)|''Safet Sušić'' (knjiga)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Safet Sušić}} * {{FIFA igrač|44677}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ Safet Sušić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113043733/https://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ |date=13. 11. 2019 }} na [[UEFA]].com * {{Nogometni reprezentativac Srbije|1545}} * [http://balkans.aljazeera.net/video/oni-pobjeduju-safet-susic Intervju sa Safetom Sušićem], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 24. 10. 2013. {{Navkutije |ime = |naslov = Sastavi Jugoslavije i Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#00338D; color:white; border: 1px solid #DE0000; |podaci1 = {{Sastav Jugoslavije na SP 1982. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na EP 1984. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na SP 1990. u nogometu}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} }} {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Treneri Ankaragücüa}} {{Najbolji strijelci Prvenstva Jugoslavije u nogometu}} {{Jugoslavenski nogometaš godine}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sušić, Safet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Biografije, Zavidovići]] [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1982.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1984.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1990.]] [[Kategorija:Nogometaši Sarajeva]] [[Kategorija:Nogometaši PSG-a]] [[Kategorija:Nogometaši Red Stara]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Trener godine u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Živi ljudi]] hxx1c4yz9s42l98cmm9b172pwy91w3i 3936788 3936787 2026-10-23T14:57:04Z Benjamin Suljkić 187157 /* */ Safet Sušić Lični podaci Datum rođenja 13. april 1955 (71 godina) Mjesto rođenja Zavidovići, FNR Jugoslavija Datum smrti 21.10.2026 Mjesto smrti Pariz, Francuska Visina 174 cm Nadimak Pape Pozicija Ofanzivni veznjak/Napadač Omladinski pogoni 1971–1972. 1972–1973. NK Krivaja FK Sarajevo Profesionalni klubovi* Godine Klub Nastupi (golovi) 1973–1982. Sarajevo 221 (86) 1982–1991. Paris Saint-Germain 287 (67) 1991–1992. Red Star 17 (3) Nacionalna reprezentacija** Godine Reprezentacija Nastupi 3936788 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Safet Sušić | slika = SusicPSG (cropped).jpg | punoime = | nadimak = ''Pape'' | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|1955|4|13}} | rodnigrad = [[Zavidovići]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = 21.10.2026 | gradsmrti = Pariz | državasmrti = Francuska | visina = 174&nbsp;cm | pozicija = [[Vezni igrač|Ofanzivni veznjak]]/[[Napadač]] | brojnadresu = | datumimjestodebija = | trenutniklub = | omladinskegodine = 1971–1972.<br />1972–1973. | omladinskipogoni = [[NK Krivaja Zavidovići|NK Krivaja]]<br />[[FK Sarajevo]] | godine1 = 1973–1982. | klubovi1 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | nastupi(golovi)1 = 221 (86) | godine2 = 1982–1991. | klubovi2 = [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] | nastupi(golovi)2 = 287 (67) | godine3 = 1991–1992. | klubovi3 = [[Red Star FC|Red Star]] | nastupi(golovi)3 = 17 (3) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1977–1990. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 54 (21) | trenergodine = 1994–1995.<br>1996–1999.<br>2001.<br>2004–2005.<br>2005–2006.<br>2006–2007.<br>2007–2008.<br>2008.<br>2009–2014.<br>2015–2016.<br>2017.<br>2018. | trenerklubovi = [[AS Cannes]]<br>[[İstanbulspor]]<br>[[Al-Hilal FC|Al Hilal]]<br>[[Konyaspor]]<br>[[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Ankaraspor]]<br>[[Bosna i Hercegovina]]<br />[[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]]<br />[[Alanyaspor]]<br />[[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] | zadnjeuređivanje = 10. juni 2026 }} '''Safet Sušić Pape''' (rođen 13. aprila 1955) (preminuo 21. oktobra 2026) bio je bosanskohercegovački nogometaš te trener bio je proglašen za najboljeg Bosanskohercegovačkog nogometaša 20. vijeka == Karijera == Karijeru je započeo u Krivaji iz rodnog mjesta [[Zavidovići]], gdje je sa 16 godina počeo igrati u prvom timu. Sezonu 1972/73 počeo je kao igrač [[FK Sarajevo|FK Sarajeva]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], prvo kao junior da bi 3. augusta 1973. debitovao u prvoj postavi seniora. U sljedećih desetak godina, i 350 odigranih utakmica, Safet je za tim sa [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševa]] postigao oko 250 golova. Za reprezentaciju [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] Sušić je debitovao 5. oktobra 1977. u [[Budimpešta|Budimpešti]] protiv [[Mađarska|Mađarske]] i postigao 2 gola. Na sljedećoj utakmici, protiv [[Rumunija|Rumunije]] u [[Bukurešt]]u, postiže prvi hattrick, to jest tri gola na utakmici. Slijedi još jedan protiv [[Italija|Italije]] u [[Zagreb]]u u junu 1978, te još jedan protiv tadašnjih svjetskih prvaka [[Argentina|Argentine]] dva mjeseca poslije u [[Beograd]]u. Takav debi u reprezentaciji bio je naročito uspješan. Ukupno, Safet Sušić je odigrao 51 utakmicu i postigao 21 pogodak za reprezentaciju bivše Jugoslavije u periodu između 1977. i 1990. Godine 1979. Safet Sušić je izabran za najboljeg sportistu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i za najboljeg fudbalera Jugoslavije. Godine 1981. dobija [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]. Nakon sjanih izdanja u nacionalnom dresu i [[FK Sarajevo]], te nakon što je ispunio zakonsku normu od 28 godina starosti potrebnu za odlazak u inostranstvo, Sušić je postao tražen od evropskih klubova. Posao sa [[Internazionale Milano F.C|Interom]] je već bio dogovoren i Sušić je potpisao predugovor; međutim, umiješao se [[Torino FC|Torino]] s boljom ponudom i nakon što je Sušić odlučio potpisati za Torino, Inter se žalio fudbalskom savezu [[Italija|Italije]], a kao rezultat svega Sušić je dobio jednogodišnju suspenziju za dolazak u [[Italija|Italiju]]. Početkom osamdesetih, 1982. prelazi u [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]], gdje ostaje devet godina. I u timu iz glavnog grada [[Francuska|Francuske]], Sušić ostavlja veliki trag. Jedan je od najvećih fudbalera koji su igrali u klubu. Mnogi navijači PSG-a tvrde da je najbolji strani igrač svih vremena. Godine 1983. zvanično je proglašen za najboljeg stranog igrača u Francuskoj. Naime, PSG je klub osnovan u sedamdesetim godinama i u Sušićevom vremenu je postao veoma slavan i jak. Pored toga, nosilac je laskave titule najvećeg umjetnika sa loptom u historiji PSG-a. Iste godine osvojio je kup Francuske, a 1986. bio je šampion Francuske u dresu Parižana. Fudbalsku karijeru je okončao 1992. sa 37 godina, igrajuću za francuski Red Star. Po njegovim riječima, jedina neispunjena želja u karijeri je bila da igra za Bosnu i Hercegovinu. Nakon igračke karijere, Pape je počeo da radi kao trener. Trenirao je francuski [[Cannes]], turski [[Istanbulspor]], [[Konyaspor]], [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] i klubove u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Pretposljednja trenerska destinacija mu je bio turski prvoligaš [[Rizespor]]. Safetov stariji brat [[Sead Sušić]], također je bio veoma talentovan fudbaler koji je oblačio reprezentativni dres. Safet je 2000. povodom proslavljanja 50 godina [[UEFA|UEFA-e]], zvanično proglašen za najboljeg fudbalera Bosne i Hercegovine u posljednjih pola vijeka. Susića je na sjednici Izvršnog odbora Nogometnog saveza BiH održanoj 29. decembra 2009. jednoglasno imenovao za novog selektora bosanskohercegovačke reprezentacije. Nakon pobjede [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] 15. oktobra 2013. i direktnog plasmana na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] koje se održalo 2014. u [[Brazil]]u, Safet Sušić je postao prvi selektor koji je nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine odveo na neko veliko nogometno takmičenje. Nakon loših rezultata u početku kvalifikacija za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropsko prvenstvo 2016.]] Safet Sušić je smijenjen sa pozicije selektora.<ref name="Sušić više nije selektor , akos.ba">[http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor ''Sušić više nije selektor , akos.ba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141201025813/http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor |date=1. 12. 2014 }}; pristupljeno: 17. 11. 2014.</ref> == Rekli su o Safetu Sušiću == * [[Miroslav Blažević|Miroslav Ćiro Blažević]]: "Ćiro je trenirao svjetske igrače, ali je Safet Sušić neponovljiv, jedan i jedini. On je bio umjetnik!"<ref>{{Cite web |url=http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |title=IZBORNIK SUŠIĆ PRED MEČ S FRANCUZIMA: Nestrpljiv sam i malo nervozan! |access-date=2. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100908074831/http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |archive-date=8. 9. 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[Bogdan Tanjević]]: Na osnovu mog fudbalskog znanja, mogu kazati da je Safet Sušić Pape bio jedan od najtalentovanijih igrača na svijetu. Sjećam se, naprimjer, kada je na nekoliko utakmica reprezentacije tadašnje Jugoslavije postigao po tri gola. Njegov talenat se, zapravo, vidio sa kilometar. I njegov brat Sead bio je također izrazito talentovan fudbaler, ali je Safet za razliku od njega imao veću neophodnu samokontrolu. Safet Sušić je, jednostavno rečeno, vanserijski, veliki fudbalski as.<ref>''Slobodna Bosna'' od 26.12.2002.</ref> * [[Aleksandar Ristić]]: Mislim da se u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini, nakon Asima Ferhatovića, nije rodio tako talentiran nogometaš kakav je Safet. Izuzetan igrač, ali i ljudska veličina, koji je svojom tehnikom i izrazito izraženom individualnošću obogaćivao svaki tim u kojem je ikada nastupao. On je rođen sa nečim čudesnim u sebi, to je u njemu bilo urođeno i to ga je i činilo velikim. * [[Elvir Bolić]]: Za mene je to zaista najbolji nogometaš s naših prostora svih vremena. Dok sam bio dječak, bio mi je fudbalski idol, a poslije sam imao sreću da ga upoznam i lično i da vidim da je isto tako sjajna osoba, možda je bolji kao čovjek nego kao igrač. U svakom slučaju, za mene najbolji igrač svih vremena i izvanredna osoba koja sve koji ga poznaju zaista čini sretnim i ponosnim. * [[Darko Pančev]]: Činilo mi se da bismo mi ostali igrači trebali plaćati da igramo u istoj ekipi sa Papetom. Bio je bogatstvo za svaki napad. Pasovi su bili nevjerovatni. Nekada bi me lopta pogodila a da je nisam bio svjestan. Fantastičan igrač.<ref>[http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan "Legenda BiH otkrila zašto nije htjela doći u Zagreb!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603020023/http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan |date=3. 6. 2013 }}, ''sportski.net.hr'', učitano 25.10.2013.</ref> == Uspjesi == === Igrač === * 54 nastupa i 21 gol za Jugoslavensku fudbalsku reprezentaciju od 1977. do 1990. * Šampion Francuske 1986. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Francuske 1989. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Pobjednik Kupa Francuske 1983. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Finalista Kupa Francuske 1985. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Jugoslavije 1980. sa ekipom Sarajeva * Najbolji igrač i najbolji strijelac šampionata Jugoslavije u sezoni 1979/80 sa ekipom Sarajeva (17 golova) * U listi 10 najboljih evropskih igrača 1979. prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' * Izabran kao najbolji strani igrač u šampionatu Francuske 1983. * Izabran kao najbolji igrač Bosne i Hercegovine u zadnjih 50 godina (''UEFA Hall of Fame'') u 2003. * Izabran kao najbolji igrač u historiji [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 5. februara 2010. * Izabran kao najbolji strani igrač koji je ikada igrao u šampionatu Francuske prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 28. augusta 2012. === Trener === * 1995: [[AS Cannes|Cannes]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1997: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1998: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] * 2001: [[Al Hilal Riyad]] – Drugo mjesto u šampionatu Saudijske Arabije * 2011: [[Bosna i Hercegovina]] – Baraž za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Evropsko prvenstvo 2012.]] * 2013: [[Bosna i Hercegovina]] – Nacionalna ekipa kvalificirana za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu]] u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Brazilu 2014.]] * 2018: [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] – Osvojen Super Kup Turske === [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- ! Selektor ! Od ! Do ! {{Tooltip| O | Odigrano}} ! {{Tooltip| P | Pobjede}} ! {{Tooltip| N | Neriješeno}} ! {{Tooltip| I | Izgubljeno}} ! {{Tooltip| DG | Dati golovi}} ! {{Tooltip| PG | Primljeni golovi}} ! {{Tooltip| GR | Gol-razlika}} ! {{Tooltip| P% | Pobjede %}} ! {{Tooltip| BpU | Bodovi po utakmici}}{{#tag:ref|Računanje sprovedeno na taj način da su pobjede pomnožene sa brojem 3, plus nerješeno, pa dobiveni broj podijelii sa brojem odigranih utakmica}} ! {{Tooltip| PuK | Pozicija u kvalifikacijama}} |- |style="text-align: left;"|{{ZD|BIH}} '''Safet Sušić''' |style="text-align: center;"|29. 12. 2009. |style="text-align: center;"|17. 11. 2014. |style="text-align: center;"|49 |style="text-align: center;"|23 |style="text-align: center;"|9 |style="text-align: center;"|17 |style="text-align: center;"|83 |style="text-align: center;"|59 |style="text-align: center;"|+24 |style="text-align: center;"|46.94% |style="text-align: center;"|1.56 |style="text-align: center;"|<small>2/6 Baraž za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|EURO 2012]]<br>1/6 za [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|SP 2014]]</small> |} == Karijera == [[Datoteka:SusicPSG-Juventus.jpg|mini|Sušić u dresu [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germaina]], 1983.]] '''Igračka karijera:''' * 1971–72: [[FK Krivaja Zavidovići]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]) {{ZD|JUG}} * 1972–82: [[FK Sarajevo|Sarajevo]] (SFRJ) {{ZD|JUG}} * 1982–91: [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1991–92: [[Red Star]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} '''Trenerska karijera:''' * 1994–95: {{ZD|FRA}} [[AS Cannes]] * 1996–98: {{ZD|TUR}} [[İstanbulspor A.Ş.|İstanbulspor]] * 2001–02: {{ZD|SAU}} [[Al-Hilal FC|Al Hilal]] * 2004–05: {{ZD|TUR}} [[Konyaspor]] * 2005–06: {{ZD|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] * 2006–06: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2007–08: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2008–09: {{ZD|TUR}} [[Ankaraspor]] * 2009–14: {{NOG|BIH}} * 2015–16: {{ZD|FRA}} [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]] * 2017: {{ZD|TUR}} [[Alanyaspor]] * 2018: {{ZD|TUR}} [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] == Nagrade == * 1981 – [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] == Također pogledajte == * [[Safet Sušić (knjiga)|''Safet Sušić'' (knjiga)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Safet Sušić}} * {{FIFA igrač|44677}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ Safet Sušić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113043733/https://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ |date=13. 11. 2019 }} na [[UEFA]].com * {{Nogometni reprezentativac Srbije|1545}} * [http://balkans.aljazeera.net/video/oni-pobjeduju-safet-susic Intervju sa Safetom Sušićem], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 24. 10. 2013. {{Navkutije |ime = |naslov = Sastavi Jugoslavije i Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#00338D; color:white; border: 1px solid #DE0000; |podaci1 = {{Sastav Jugoslavije na SP 1982. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na EP 1984. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na SP 1990. u nogometu}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} }} {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Treneri Ankaragücüa}} {{Najbolji strijelci Prvenstva Jugoslavije u nogometu}} {{Jugoslavenski nogometaš godine}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sušić, Safet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Biografije, Zavidovići]] [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1982.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1984.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1990.]] [[Kategorija:Nogometaši Sarajeva]] [[Kategorija:Nogometaši PSG-a]] [[Kategorija:Nogometaši Red Stara]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Trener godine u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Živi ljudi]] sebdg1pglqfg98vciar1a9unbls7kzu 3936854 3936788 2026-10-24T09:30:04Z AnToni 2325 3936854 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Safet Sušić | slika = SusicPSG (cropped).jpg | punoime = | nadimak = ''Pape'' | datumrođenja = {{datum rođenja|1955|4|13}} | rodnigrad = [[Zavidovići]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = {{Datum smrti i godine|2026|10|21|1955|4|13}} | gradsmrti = Pariz | državasmrti = Francuska | visina = 174&nbsp;cm | pozicija = [[Vezni igrač|Ofanzivni veznjak]]/[[napadač]] | brojnadresu = | datumimjestodebija = | trenutniklub = | omladinskegodine = 1971–1972.<br />1972–1973. | omladinskipogoni = [[NK Krivaja Zavidovići|NK Krivaja]]<br />[[FK Sarajevo]] | godine1 = 1973–1982. | klubovi1 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | nastupi(golovi)1 = 221 (86) | godine2 = 1982–1991. | klubovi2 = [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] | nastupi(golovi)2 = 287 (67) | godine3 = 1991–1992. | klubovi3 = [[Red Star FC|Red Star]] | nastupi(golovi)3 = 17 (3) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1977–1990. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 54 (21) | trenergodine = 1994–1995.<br>1996–1999.<br>2001.<br>2004–2005.<br>2005–2006.<br>2006–2007.<br>2007–2008.<br>2008.<br>2009–2014.<br>2015–2016.<br>2017.<br>2018. | trenerklubovi = [[AS Cannes]]<br>[[İstanbulspor]]<br>[[Al-Hilal FC|Al Hilal]]<br>[[Konyaspor]]<br>[[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Ankaraspor]]<br>[[Bosna i Hercegovina]]<br />[[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]]<br />[[Alanyaspor]]<br />[[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] | zadnjeuređivanje = 10. juni 2026 }} '''Safet Sušić Pape''' (rođen 13. aprila 1955) (preminuo 21. oktobra 2026) bio je bosanskohercegovački nogometaš te trener bio je proglašen za najboljeg Bosanskohercegovačkog nogometaša 20. vijeka == Karijera == Karijeru je započeo u Krivaji iz [[Zavidovići]], gdje je sa 16 godina počeo igrati u prvom timu. Sezonu 1972/73. počeo je kao igrač [[FK Sarajevo|FK Sarajeva]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], prvo kao junior da bi 3. augusta 1973. debitovao u prvoj postavi seniora. U sljedećih desetak godina, i 350 odigranih utakmica, Safet je za tim sa [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševa]] postigao oko 250 golova. Za reprezentaciju [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] Sušić je debitovao 5. oktobra 1977. u [[Budimpešta|Budimpešti]] protiv [[Mađarska|Mađarske]] i postigao 2 gola. Na sljedećoj utakmici, protiv [[Rumunija|Rumunije]] u [[Bukurešt]]u, postiže prvi hattrick, to jest tri gola na utakmici. Slijedi još jedan protiv [[Italija|Italije]] u [[Zagreb]]u u junu 1978, te još jedan protiv tadašnjih svjetskih prvaka [[Argentina|Argentine]] dva mjeseca poslije u [[Beograd]]u. Takav debi u reprezentaciji bio je naročito uspješan. Ukupno, Safet Sušić je odigrao 51 utakmicu i postigao 21 pogodak za reprezentaciju bivše Jugoslavije u periodu između 1977. i 1990. Godine 1979. Safet Sušić je izabran za najboljeg sportistu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i za najboljeg fudbalera Jugoslavije. Godine 1981. dobija [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]. Nakon sjanih izdanja u nacionalnom dresu i [[FK Sarajevo]], te nakon što je ispunio zakonsku normu od 28 godina starosti potrebnu za odlazak u inostranstvo, Sušić je postao tražen od evropskih klubova. Posao sa [[Internazionale Milano F.C|Interom]] je već bio dogovoren i Sušić je potpisao predugovor; međutim, umiješao se [[Torino FC|Torino]] s boljom ponudom i nakon što je Sušić odlučio potpisati za Torino, Inter se žalio fudbalskom savezu [[Italija|Italije]], a kao rezultat svega Sušić je dobio jednogodišnju suspenziju za dolazak u [[Italija|Italiju]]. Početkom osamdesetih, 1982. prelazi u [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]], gdje ostaje devet godina. I u timu iz glavnog grada [[Francuska|Francuske]], Sušić ostavlja veliki trag. Jedan je od najvećih fudbalera koji su igrali u klubu. Mnogi navijači PSG-a tvrde da je najbolji strani igrač svih vremena. Godine 1983. zvanično je proglašen za najboljeg stranog igrača u Francuskoj. Naime, PSG je klub osnovan u sedamdesetim godinama i u Sušićevom vremenu je postao veoma slavan i jak. Pored toga, nosilac je laskave titule najvećeg umjetnika sa loptom u historiji PSG-a. Iste godine osvojio je kup Francuske, a 1986. bio je šampion Francuske u dresu Parižana. Fudbalsku karijeru je okončao 1992. sa 37 godina, igrajuću za francuski Red Star. Po njegovim riječima, jedina neispunjena želja u karijeri je bila da igra za Bosnu i Hercegovinu. Nakon igračke karijere, Pape je počeo da radi kao trener. Trenirao je francuski [[Cannes]], turski [[Istanbulspor]], [[Konyaspor]], [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] i klubove u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Pretposljednja trenerska destinacija mu je bio turski prvoligaš [[Rizespor]]. Safetov stariji brat [[Sead Sušić]], također je bio veoma talentovan fudbaler koji je oblačio reprezentativni dres. Safet je 2000. povodom proslavljanja 50 godina [[UEFA|UEFA-e]], zvanično proglašen za najboljeg fudbalera Bosne i Hercegovine u posljednjih pola vijeka. Susića je na sjednici Izvršnog odbora Nogometnog saveza BiH održanoj 29. decembra 2009. jednoglasno imenovao za novog selektora bosanskohercegovačke reprezentacije. Nakon pobjede [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] 15. oktobra 2013. i direktnog plasmana na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] koje se održalo 2014. u [[Brazil]]u, Safet Sušić je postao prvi selektor koji je nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine odveo na neko veliko nogometno takmičenje. Nakon loših rezultata u početku kvalifikacija za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropsko prvenstvo 2016.]] Safet Sušić je smijenjen sa pozicije selektora.<ref name="Sušić više nije selektor , akos.ba">[http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor ''Sušić više nije selektor , akos.ba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141201025813/http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor |date=1. 12. 2014 }}; pristupljeno: 17. 11. 2014.</ref> == Rekli su o Safetu Sušiću == * [[Miroslav Blažević|Miroslav Ćiro Blažević]]: "Ćiro je trenirao svjetske igrače, ali je Safet Sušić neponovljiv, jedan i jedini. On je bio umjetnik!"<ref>{{Cite web |url=http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |title=IZBORNIK SUŠIĆ PRED MEČ S FRANCUZIMA: Nestrpljiv sam i malo nervozan! |access-date=2. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100908074831/http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |archive-date=8. 9. 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[Bogdan Tanjević]]: Na osnovu mog fudbalskog znanja, mogu kazati da je Safet Sušić Pape bio jedan od najtalentovanijih igrača na svijetu. Sjećam se, naprimjer, kada je na nekoliko utakmica reprezentacije tadašnje Jugoslavije postigao po tri gola. Njegov talenat se, zapravo, vidio sa kilometar. I njegov brat Sead bio je također izrazito talentovan fudbaler, ali je Safet za razliku od njega imao veću neophodnu samokontrolu. Safet Sušić je, jednostavno rečeno, vanserijski, veliki fudbalski as.<ref>''Slobodna Bosna'' od 26.12.2002.</ref> * [[Aleksandar Ristić]]: Mislim da se u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini, nakon Asima Ferhatovića, nije rodio tako talentiran nogometaš kakav je Safet. Izuzetan igrač, ali i ljudska veličina, koji je svojom tehnikom i izrazito izraženom individualnošću obogaćivao svaki tim u kojem je ikada nastupao. On je rođen sa nečim čudesnim u sebi, to je u njemu bilo urođeno i to ga je i činilo velikim. * [[Elvir Bolić]]: Za mene je to zaista najbolji nogometaš s naših prostora svih vremena. Dok sam bio dječak, bio mi je fudbalski idol, a poslije sam imao sreću da ga upoznam i lično i da vidim da je isto tako sjajna osoba, možda je bolji kao čovjek nego kao igrač. U svakom slučaju, za mene najbolji igrač svih vremena i izvanredna osoba koja sve koji ga poznaju zaista čini sretnim i ponosnim. * [[Darko Pančev]]: Činilo mi se da bismo mi ostali igrači trebali plaćati da igramo u istoj ekipi sa Papetom. Bio je bogatstvo za svaki napad. Pasovi su bili nevjerovatni. Nekada bi me lopta pogodila a da je nisam bio svjestan. Fantastičan igrač.<ref>[http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan "Legenda BiH otkrila zašto nije htjela doći u Zagreb!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603020023/http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan |date=3. 6. 2013 }}, ''sportski.net.hr'', učitano 25.10.2013.</ref> == Uspjesi == === Igrač === * 54 nastupa i 21 gol za Jugoslavensku fudbalsku reprezentaciju od 1977. do 1990. * Šampion Francuske 1986. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Francuske 1989. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Pobjednik Kupa Francuske 1983. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Finalista Kupa Francuske 1985. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Jugoslavije 1980. sa ekipom Sarajeva * Najbolji igrač i najbolji strijelac šampionata Jugoslavije u sezoni 1979/80 sa ekipom Sarajeva (17 golova) * U listi 10 najboljih evropskih igrača 1979. prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' * Izabran kao najbolji strani igrač u šampionatu Francuske 1983. * Izabran kao najbolji igrač Bosne i Hercegovine u zadnjih 50 godina (''UEFA Hall of Fame'') u 2003. * Izabran kao najbolji igrač u historiji [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 5. februara 2010. * Izabran kao najbolji strani igrač koji je ikada igrao u šampionatu Francuske prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 28. augusta 2012. === Trener === * 1995: [[AS Cannes|Cannes]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1997: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1998: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] * 2001: [[Al Hilal Riyad]] – Drugo mjesto u šampionatu Saudijske Arabije * 2011: [[Bosna i Hercegovina]] – Baraž za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Evropsko prvenstvo 2012.]] * 2013: [[Bosna i Hercegovina]] – Nacionalna ekipa kvalificirana za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu]] u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Brazilu 2014.]] * 2018: [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] – Osvojen Super Kup Turske === [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- ! Selektor ! Od ! Do ! {{Tooltip| O | Odigrano}} ! {{Tooltip| P | Pobjede}} ! {{Tooltip| N | Neriješeno}} ! {{Tooltip| I | Izgubljeno}} ! {{Tooltip| DG | Dati golovi}} ! {{Tooltip| PG | Primljeni golovi}} ! {{Tooltip| GR | Gol-razlika}} ! {{Tooltip| P% | Pobjede %}} ! {{Tooltip| BpU | Bodovi po utakmici}}{{#tag:ref|Računanje sprovedeno na taj način da su pobjede pomnožene sa brojem 3, plus nerješeno, pa dobiveni broj podijelii sa brojem odigranih utakmica}} ! {{Tooltip| PuK | Pozicija u kvalifikacijama}} |- |style="text-align: left;"|{{ZD|BIH}} '''Safet Sušić''' |style="text-align: center;"|29. 12. 2009. |style="text-align: center;"|17. 11. 2014. |style="text-align: center;"|49 |style="text-align: center;"|23 |style="text-align: center;"|9 |style="text-align: center;"|17 |style="text-align: center;"|83 |style="text-align: center;"|59 |style="text-align: center;"|+24 |style="text-align: center;"|46.94% |style="text-align: center;"|1.56 |style="text-align: center;"|<small>2/6 Baraž za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|EURO 2012]]<br>1/6 za [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|SP 2014]]</small> |} == Karijera == [[Datoteka:SusicPSG-Juventus.jpg|mini|Sušić u dresu [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germaina]], 1983.]] '''Igračka karijera:''' * 1971–72: [[FK Krivaja Zavidovići]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]) {{ZD|JUG}} * 1972–82: [[FK Sarajevo|Sarajevo]] (SFRJ) {{ZD|JUG}} * 1982–91: [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1991–92: [[Red Star]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} '''Trenerska karijera:''' * 1994–95: {{ZD|FRA}} [[AS Cannes]] * 1996–98: {{ZD|TUR}} [[İstanbulspor A.Ş.|İstanbulspor]] * 2001–02: {{ZD|SAU}} [[Al-Hilal FC|Al Hilal]] * 2004–05: {{ZD|TUR}} [[Konyaspor]] * 2005–06: {{ZD|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] * 2006–06: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2007–08: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2008–09: {{ZD|TUR}} [[Ankaraspor]] * 2009–14: {{NOG|BIH}} * 2015–16: {{ZD|FRA}} [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]] * 2017: {{ZD|TUR}} [[Alanyaspor]] * 2018: {{ZD|TUR}} [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] == Nagrade == * 1981 – [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] == Također pogledajte == * [[Safet Sušić (knjiga)|''Safet Sušić'' (knjiga)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Safet Sušić}} * {{FIFA igrač|44677}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ Safet Sušić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113043733/https://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ |date=13. 11. 2019 }} na [[UEFA]].com * {{Nogometni reprezentativac Srbije|1545}} * [http://balkans.aljazeera.net/video/oni-pobjeduju-safet-susic Intervju sa Safetom Sušićem], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 24. 10. 2013. {{Navkutije |ime = |naslov = Sastavi Jugoslavije i Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#00338D; color:white; border: 1px solid #DE0000; |podaci1 = {{Sastav Jugoslavije na SP 1982. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na EP 1984. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na SP 1990. u nogometu}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} }} {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Treneri Ankaragücüa}} {{Najbolji strijelci Prvenstva Jugoslavije u nogometu}} {{Jugoslavenski nogometaš godine}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sušić, Safet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Biografije, Zavidovići]] [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1982.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1984.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1990.]] [[Kategorija:Nogometaši Sarajeva]] [[Kategorija:Nogometaši PSG-a]] [[Kategorija:Nogometaši Red Stara]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Trener godine u Bosni i Hercegovini]] a9xrv4uc91i3d1h6q30cbvmuw33sxcn 3936857 3936854 2026-10-24T09:33:01Z AnToni 2325 3936857 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Čišćenje}} {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Safet Sušić | slika = SusicPSG (cropped).jpg | punoime = | nadimak = ''Pape'' | datumrođenja = {{datum rođenja|1955|4|13}} | rodnigrad = [[Zavidovići]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = {{Datum smrti i godine|2026|10|21|1955|4|13}} | gradsmrti = Pariz | državasmrti = Francuska | visina = 174&nbsp;cm | pozicija = [[Vezni igrač|Ofanzivni veznjak]]/[[napadač]] | brojnadresu = | datumimjestodebija = | trenutniklub = | omladinskegodine = 1971–1972.<br />1972–1973. | omladinskipogoni = [[NK Krivaja Zavidovići|NK Krivaja]]<br />[[FK Sarajevo]] | godine1 = 1973–1982. | klubovi1 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | nastupi(golovi)1 = 221 (86) | godine2 = 1982–1991. | klubovi2 = [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] | nastupi(golovi)2 = 287 (67) | godine3 = 1991–1992. | klubovi3 = [[Red Star FC|Red Star]] | nastupi(golovi)3 = 17 (3) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1977–1990. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 54 (21) | trenergodine = 1994–1995.<br>1996–1999.<br>2001.<br>2004–2005.<br>2005–2006.<br>2006–2007.<br>2007–2008.<br>2008.<br>2009–2014.<br>2015–2016.<br>2017.<br>2018. | trenerklubovi = [[AS Cannes]]<br>[[İstanbulspor]]<br>[[Al-Hilal FC|Al Hilal]]<br>[[Konyaspor]]<br>[[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Ankaraspor]]<br>[[Bosna i Hercegovina]]<br />[[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]]<br />[[Alanyaspor]]<br />[[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] | zadnjeuređivanje = 10. juni 2026 }} '''Safet Sušić Pape''' (rođen 13. aprila 1955) (preminuo 21. oktobra 2026) bio je jugoslavenski i bosanskohercegovački nogometaš i trener. Proglašen za najboljeg bosanskohercegovačkog nogometaša 20. vijeka == Karijera == Karijeru je započeo u Krivaji iz [[Zavidovići]], gdje je sa 16 godina počeo igrati u prvom timu. Sezonu 1972/73. počeo je kao igrač [[FK Sarajevo|FK Sarajeva]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], prvo kao junior da bi 3. augusta 1973. debitovao u prvoj postavi seniora. U sljedećih desetak godina, i 350 odigranih utakmica, Safet je za tim sa [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševa]] postigao oko 250 golova. Za reprezentaciju [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] Sušić je debitovao 5. oktobra 1977. u [[Budimpešta|Budimpešti]] protiv [[Mađarska|Mađarske]] i postigao 2 gola. Na sljedećoj utakmici, protiv [[Rumunija|Rumunije]] u [[Bukurešt]]u, postiže prvi [[hattrick]]. Slijedi još jedan protiv [[Italija|Italije]] u [[Zagreb]]u u junu 1978, te još jedan protiv tadašnjih svjetskih prvaka [[Argentina|Argentine]] dva mjeseca poslije u [[Beograd]]u. Ukupno, Safet Sušić je odigrao 51 utakmicu i postigao 21 pogodak za reprezentaciju bivše Jugoslavije u periodu između 1977. i 1990. Godine 1979. Safet Sušić je izabran za najboljeg sportistu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i za najboljeg fudbalera Jugoslavije. Godine 1981. dobija [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]. Nakon sjanih izdanja u nacionalnom dresu i [[FK Sarajevo]], te nakon što je ispunio zakonsku normu od 28 godina starosti potrebnu za odlazak u inostranstvo, Sušić je postao tražen od evropskih klubova. Posao sa [[Internazionale Milano F.C|Interom]] je već bio dogovoren i Sušić je potpisao predugovor; međutim, umiješao se [[Torino FC|Torino]] s boljom ponudom i nakon što je Sušić odlučio potpisati za Torino, Inter se žalio fudbalskom savezu [[Italija|Italije]], a kao rezultat svega Sušić je dobio jednogodišnju suspenziju za dolazak u [[Italija|Italiju]]. Početkom osamdesetih, 1982. prelazi u [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]], gdje ostaje devet godina. Jedan je od najvećih fudbalera koji su igrali u klubu. Mnogi navijači PSG-a tvrde da je najbolji strani igrač svih vremena. Godine 1983. zvanično je proglašen za najboljeg stranog igrača u Francuskoj. Naime, PSG je klub osnovan u sedamdesetim godinama i u Sušićevom vremenu je postao veoma slavan i jak. Pored toga, nosilac je laskave titule najvećeg umjetnika sa loptom u historiji PSG-a. Iste godine osvojio je kup Francuske, a 1986. bio je šampion Francuske u dresu Parižana. Fudbalsku karijeru je okončao 1992. sa 37 godina, igrajuću za francuski Red Star. Nakon igračke karijere, Pape je počeo da radi kao trener. Trenirao je francuski [[Cannes]], turski [[Istanbulspor]], [[Konyaspor]], [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] i klubove u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Pretposljednja trenerska destinacija mu je bio turski prvoligaš [[Rizespor]]. Safetov stariji brat [[Sead Sušić]], također je bio veoma talentovan fudbaler koji je oblačio reprezentativni dres. Safet je 2000. povodom proslavljanja 50 godina [[UEFA|UEFA-e]], zvanično proglašen za najboljeg fudbalera Bosne i Hercegovine u posljednjih pola vijeka. Susića je na sjednici Izvršnog odbora Nogometnog saveza BiH održanoj 29. decembra 2009. jednoglasno imenovao za novog selektora bosanskohercegovačke reprezentacije. Nakon pobjede [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] 15. oktobra 2013. i direktnog plasmana na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] koje se održalo 2014. u [[Brazil]]u, Safet Sušić je postao prvi selektor koji je nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine odveo na neko veliko nogometno takmičenje. Nakon loših rezultata u početku kvalifikacija za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropsko prvenstvo 2016.]] Safet Sušić je smijenjen sa pozicije selektora.<ref name="Sušić više nije selektor , akos.ba">[http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor ''Sušić više nije selektor , akos.ba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141201025813/http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor |date=1. 12. 2014 }}; pristupljeno: 17. 11. 2014.</ref> == Rekli su o Safetu Sušiću == * [[Miroslav Blažević|Miroslav Ćiro Blažević]]: "Ćiro je trenirao svjetske igrače, ali je Safet Sušić neponovljiv, jedan i jedini. On je bio umjetnik!"<ref>{{Cite web |url=http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |title=IZBORNIK SUŠIĆ PRED MEČ S FRANCUZIMA: Nestrpljiv sam i malo nervozan! |access-date=2. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100908074831/http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |archive-date=8. 9. 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[Bogdan Tanjević]]: Na osnovu mog fudbalskog znanja, mogu kazati da je Safet Sušić Pape bio jedan od najtalentovanijih igrača na svijetu. Sjećam se, naprimjer, kada je na nekoliko utakmica reprezentacije tadašnje Jugoslavije postigao po tri gola. Njegov talenat se, zapravo, vidio sa kilometar. I njegov brat Sead bio je također izrazito talentovan fudbaler, ali je Safet za razliku od njega imao veću neophodnu samokontrolu. Safet Sušić je, jednostavno rečeno, vanserijski, veliki fudbalski as.<ref>''Slobodna Bosna'' od 26.12.2002.</ref> * [[Aleksandar Ristić]]: Mislim da se u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini, nakon Asima Ferhatovića, nije rodio tako talentiran nogometaš kakav je Safet. Izuzetan igrač, ali i ljudska veličina, koji je svojom tehnikom i izrazito izraženom individualnošću obogaćivao svaki tim u kojem je ikada nastupao. On je rođen sa nečim čudesnim u sebi, to je u njemu bilo urođeno i to ga je i činilo velikim. * [[Elvir Bolić]]: Za mene je to zaista najbolji nogometaš s naših prostora svih vremena. Dok sam bio dječak, bio mi je fudbalski idol, a poslije sam imao sreću da ga upoznam i lično i da vidim da je isto tako sjajna osoba, možda je bolji kao čovjek nego kao igrač. U svakom slučaju, za mene najbolji igrač svih vremena i izvanredna osoba koja sve koji ga poznaju zaista čini sretnim i ponosnim. * [[Darko Pančev]]: Činilo mi se da bismo mi ostali igrači trebali plaćati da igramo u istoj ekipi sa Papetom. Bio je bogatstvo za svaki napad. Pasovi su bili nevjerovatni. Nekada bi me lopta pogodila a da je nisam bio svjestan. Fantastičan igrač.<ref>[http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan "Legenda BiH otkrila zašto nije htjela doći u Zagreb!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603020023/http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan |date=3. 6. 2013 }}, ''sportski.net.hr'', učitano 25.10.2013.</ref> == Uspjesi == === Igrač === * 54 nastupa i 21 gol za Jugoslavensku fudbalsku reprezentaciju od 1977. do 1990. * Šampion Francuske 1986. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Francuske 1989. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Pobjednik Kupa Francuske 1983. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Finalista Kupa Francuske 1985. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Jugoslavije 1980. sa ekipom Sarajeva * Najbolji igrač i najbolji strijelac šampionata Jugoslavije u sezoni 1979/80 sa ekipom Sarajeva (17 golova) * U listi 10 najboljih evropskih igrača 1979. prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' * Izabran kao najbolji strani igrač u šampionatu Francuske 1983. * Izabran kao najbolji igrač Bosne i Hercegovine u zadnjih 50 godina (''UEFA Hall of Fame'') u 2003. * Izabran kao najbolji igrač u historiji [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 5. februara 2010. * Izabran kao najbolji strani igrač koji je ikada igrao u šampionatu Francuske prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 28. augusta 2012. === Trener === * 1995: [[AS Cannes|Cannes]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1997: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1998: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] * 2001: [[Al Hilal Riyad]] – Drugo mjesto u šampionatu Saudijske Arabije * 2011: [[Bosna i Hercegovina]] – Baraž za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Evropsko prvenstvo 2012.]] * 2013: [[Bosna i Hercegovina]] – Nacionalna ekipa kvalificirana za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu]] u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Brazilu 2014.]] * 2018: [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] – Osvojen Super Kup Turske === [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- ! Selektor ! Od ! Do ! {{Tooltip| O | Odigrano}} ! {{Tooltip| P | Pobjede}} ! {{Tooltip| N | Neriješeno}} ! {{Tooltip| I | Izgubljeno}} ! {{Tooltip| DG | Dati golovi}} ! {{Tooltip| PG | Primljeni golovi}} ! {{Tooltip| GR | Gol-razlika}} ! {{Tooltip| P% | Pobjede %}} ! {{Tooltip| BpU | Bodovi po utakmici}}{{#tag:ref|Računanje sprovedeno na taj način da su pobjede pomnožene sa brojem 3, plus nerješeno, pa dobiveni broj podijelii sa brojem odigranih utakmica}} ! {{Tooltip| PuK | Pozicija u kvalifikacijama}} |- |style="text-align: left;"|{{ZD|BIH}} '''Safet Sušić''' |style="text-align: center;"|29. 12. 2009. |style="text-align: center;"|17. 11. 2014. |style="text-align: center;"|49 |style="text-align: center;"|23 |style="text-align: center;"|9 |style="text-align: center;"|17 |style="text-align: center;"|83 |style="text-align: center;"|59 |style="text-align: center;"|+24 |style="text-align: center;"|46.94% |style="text-align: center;"|1.56 |style="text-align: center;"|<small>2/6 Baraž za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|EURO 2012]]<br>1/6 za [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|SP 2014]]</small> |} == Karijera == [[Datoteka:SusicPSG-Juventus.jpg|mini|Sušić u dresu [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germaina]], 1983.]] '''Igračka karijera:''' * 1971–72: [[FK Krivaja Zavidovići]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]) {{ZD|JUG}} * 1972–82: [[FK Sarajevo|Sarajevo]] (SFRJ) {{ZD|JUG}} * 1982–91: [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1991–92: [[Red Star]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} '''Trenerska karijera:''' * 1994–95: {{ZD|FRA}} [[AS Cannes]] * 1996–98: {{ZD|TUR}} [[İstanbulspor A.Ş.|İstanbulspor]] * 2001–02: {{ZD|SAU}} [[Al-Hilal FC|Al Hilal]] * 2004–05: {{ZD|TUR}} [[Konyaspor]] * 2005–06: {{ZD|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] * 2006–06: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2007–08: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2008–09: {{ZD|TUR}} [[Ankaraspor]] * 2009–14: {{NOG|BIH}} * 2015–16: {{ZD|FRA}} [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]] * 2017: {{ZD|TUR}} [[Alanyaspor]] * 2018: {{ZD|TUR}} [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] == Nagrade == * 1981 – [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] == Također pogledajte == * [[Safet Sušić (knjiga)|''Safet Sušić'' (knjiga)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Safet Sušić}} * {{FIFA igrač|44677}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ Safet Sušić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113043733/https://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ |date=13. 11. 2019 }} na [[UEFA]].com * {{Nogometni reprezentativac Srbije|1545}} * [http://balkans.aljazeera.net/video/oni-pobjeduju-safet-susic Intervju sa Safetom Sušićem], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 24. 10. 2013. {{Navkutije |ime = |naslov = Sastavi Jugoslavije i Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#00338D; color:white; border: 1px solid #DE0000; |podaci1 = {{Sastav Jugoslavije na SP 1982. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na EP 1984. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na SP 1990. u nogometu}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} }} {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Treneri Ankaragücüa}} {{Najbolji strijelci Prvenstva Jugoslavije u nogometu}} {{Jugoslavenski nogometaš godine}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sušić, Safet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Biografije, Zavidovići]] [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1982.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1984.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1990.]] [[Kategorija:Nogometaši Sarajeva]] [[Kategorija:Nogometaši PSG-a]] [[Kategorija:Nogometaši Red Stara]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Trener godine u Bosni i Hercegovini]] e1n059eog5v2k6t3fyjapai6h9tc131 0 1561 3936789 3927985 2026-10-23T15:28:16Z Semso98 54573 3936789 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometni klub | boja1 = #FFFFFF | boja2 = #5D0D10 | ime = FK Sarajevo | puno_ime = Fudbalski klub Sarajevo | grb = FK_Sarajevo.svg | veličina_grba = 180px | nadimak = ''Bordo-Bijeli''<br>''Divovi'' | osnovan = {{Početni datum i godine|1946|10|24}}<br>''(kao SD Torpedo)'' | lokacija = [[Centar (Sarajevo)|Centar]] [[Sarajevo]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | boje = {{colorbox|maroon}} {{colorbox|white}} | federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FS BiH]] | konfederacija = [[UEFA]] | liga = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] | stadion = [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Asim Ferhatović Hase]] | kapacitet = 34.700<ref name="ue26">{{cite web |title=UEFA Women's Under-19 Championship Bosnia and Herzegovina 2026 Official Programme |url=https://editorial.uefa.com/resources/02a6-20ef82b4fcea-b19b3725eac2-1000/2026_uefa_wu19_programme.pdf |publisher=UEFA |access-date=16. 7. 2026 |page=20}}</ref> | vlasnik = [[Ismir Mirvić]] (98,26%) <br> Ostali (1,74%) | predsjednik = Ismir Mirvić | trener = [[Zoran Zekić]] | uspjesi = 16 trofeja | nacionalni_kupovi = [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]] '''×8'''<br>[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] '''×5'''<br>[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga Jugoslavije]] '''×2'''<br>[[Nogometni superkup Bosne i Hercegovine|Superkup BiH]] '''×1''' | evropski_kupovi = | adresa = Maršala Tita 38b <br /> 71000 Sarajevo | plasman_u_prethodnoj_sezoni = 3. mjesto | prethodna_sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | veb-sajt = [https://www.fksarajevo.ba/ fksarajevo.ba] | trenutna_sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|20px]] [[FK Sarajevo – sezona 2026/2027.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = _sarajevo2627h | uzorak_t1 = _sarajevo2627h | uzorak_dr1 = _sarajevo2627h | uzorak_š1 = _sarajevo2627h | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 600020 | tijelo1 = 600020 | desna ruka1 = 600020 | šorc1 = 600020 | čarape1 = 600020 | uzorak_lr2 = _sarajevo2627a | uzorak_t2 = _sarajevo2627a | uzorak_dr2 = _sarajevo2627a | uzorak_š2 = _sarajevo2627a | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | uzorak_lr3 = | uzorak_t3 = | uzorak_dr3 = | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = | tijelo3 = | desna ruka3 = | šorc3 = | čarape3 = }} '''Fudbalski klub Sarajevo''' je [[nogomet]]ni klub iz [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkog]] glavnog grada [[Sarajevo|Sarajeva]] i jedan od najuspješnijih klubova u državi. Klub je osnovan 24. oktobra 1946. FK Sarajevo je najuspješniji klub iz [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] u ligi bivše [[SFRJ]], osvojivši dvije titule prvaka u sezonama 1966/67. i 1984/85. Jedan je od istaknutijih članova [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] uz osvojenih osam [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|kupova Bosne i Hercegovine]] (1997, 1998, 2002, 2005, [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2013/2014.|2014]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2018/2019.|2019]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2020/2021.|2021]] i [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2024/2025.|2025]]), pet prvenstva BiH ([[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1998/1999.|1998/99]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/2007.|2006/07]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014/15]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2018/2019.|2018/19]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20]]), te jedan [[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup Bosne i Hercegovine]]. Klub je u sedam navrata bio državni viceprvak. FK Sarajevo se nalazi na drugom mjestu [[Premijer liga Bosne i Hercegovine#Vječna tabela Premijer lige|vječne tabele Premijer lige BiH]] i jedan je od najznačajnijih predstavnika Bosne i Hercegovine u evropskim takmičenjima. Jedan je i od najpopularnijih klubova u BiH, zajedno sa gradskim rivalom [[FK Željezničar]], s kojim dijele snažan rivalitet koji se ogleda kroz [[Derbi FK Sarajevo - FK Željezničar|sarajevski derbi]]. Klub svoje domaće utakmice igra na [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Olimpijskom stadionu "Asim Ferhatović Hase"]], koji je ime dobio po [[Asim Ferhatović|Asimu Ferhatoviću]]. Stadion ima kapacitet od 34.700 mjesta.<ref name="ue26"/> == Historija == === Prvi dani === [[Datoteka:FK Sarajevo.jpg|mini|250px|Prostorije FK Sarajevo]] [[24. oktobar|24. oktobra]] 1946. godine spajanjem RSD "Udarnik" i OFD "Sloboda" osnovano je Sportsko društvo "Torpedo". Klub se prvi put pojavio na jugoslovenskom sportskoj sceni [[1946.|iste godine]] pod imenom SD Torpedo. Prvi predsjednik novoosnovanog kluba je Safet Džinović, dok su potpredjednici bili Vojo Marković i Alojz Stanarević. Josip Bulat je imenovan za trenera. Novoformiranom timu, koji je naslijedio Udarnika kao i njegove rezultate i položaj u ligi, su se pridružili i odabrani igrači iz Udarnika i Slobode. Na početku to su bili: Hodžić, Vlajičić, Šarenkapa, Pauković, Fizović, Konjević, Radović, Viđen i Mustagrudić a poslije Mantula, Glavočević, Tošić, Pecelj, Novo, Strinić, Đ. Lovrić i Alajbegović. Tim je odigrao svoju prvu utakmicu 3. novembra 1946. godine. Godinu dana kasnije, 5. oktobra 1947. godine održana je historijska skupština na kojoj je odlučeno da SD ''Torpedo'' mijenja naziv u SDM "Sarajevo". Prema planu koji je iznesen na sastanku u velikoj dvorani fiskulturnog doma novo Sportsko društvo trebalo je okupiti ono najbolje iz grada Sarajeva i BiH. U septembru 1948. godine, klubu se pridružuje i tadašnja jugoslovenska fudbalska legenda, [[Miroslav Brozović]], koji je u velikoj mjeri u klub donio potrebno iskustvo. Mostarac je ranije nastupao za [[FK Partizan]] a bio je i [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|kapitan reprezentacije Jugoslavije]] s kojom je na olimpijskim igrama u Londonu osvojio i srebrnu medalju. Brozoviću je ponuđena pozicija igrača i trenera što je i prihvatio, okrenuvši se ka cilju da klub uvede u jugoslovensku prvu ligu jer je upravo po okončanju prethodne sezone klub napustio elitni rang nogometnog takmičenja. Kao samostalan fudbalski klub "Sarajevo" egzistira od 20. maja 1949. godine, a dan kasnije je registrovano u Fudbalskom savezu područja Sarajevo.<ref name="Historija FK Sarajevo">[http://www.fcsarajevo.ba/historija ''Historija FK Sarajevo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205053233/http://www.fcsarajevo.ba/historija |date=5. 12. 2013 }}; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> Znatno ojačano pomenutim igračima, klub uspjeva u drugoj sezoni Jugoslovenske lige ući u društvo najboljih, ali nakon samo jedne sezone ispadaju<ref name="Prva nogometna liga Jugoslavije">[http://www.rsssf.com/tablesj/joeghist.html ''Prva nogometna liga Jugoslavije'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> da bi se odmah sljedeće sezone vratili u prvu ligu. 1950. godine Sarajevo zauzima peto mjesto<ref name="Prva nogometna liga Jugoslavije"/> , a dvije godine nakon toga klub se sa uspjehom bori za opstanak<ref name="Prva nogometna liga Jugoslavije"/>. Nakon toga sve do sezone 1956/57 Sarajevo se može svrstati u red stabilnih prvoligaša<ref name="Prva nogometna liga Jugoslavije"/>. U sezoni 1956/57, u prvoj sezoni nakon povlaćenja Brozovića iz aktivnog igranja, FK Sarajevo ispada u drugu ligu, a već sljedeće sezone se vraćaju i nekoliko godina opet osvajaju mjesta u sredini tabele.<ref name="Historija FK Sarajevo"/> Ključni igrač za Sarajevo u njegovim ranim godinama bio je [[Asim Ferhatović]], zvani Hase, koji je igrao za klub u periodu između 1952. i 1967. U sezoni 1963/1964. sa ukupno postignutih 19 golova bio je najbolji strijelac jugoslovenske lige,<ref>http://rsssf.com/tablesj/joegtops.html</ref> dok je klub završio na četvrtom mjestu.<ref>http://rsssf.com/tablesj/joegchamp.html#yug</ref> === U društvu prvaka === U takmičarskoj sezoni 1964/65. Sarajevo je osvojilo titulu vicešampiona, a u sezoni 1966/67. i šampionsku titulu kao prvi klub iz SR Bosne i Hercegovine.<ref name="Prva nogometna liga Jugoslavije"/> Značajne rezultate Sarajevo je ostvarilo i u [[Kup Jugoslavije u nogometu|kupu Jugoslavije]]. 1947. Sarajevo plasirali su se u polufinale a korak dalje su napravili u sezoni 1966/67. Tada je Sarajevo u finalu, u [[Split]]u, poraženo od [[HNK Hajduk Split|Hajduka]] sa 2:1. Upravo ta sezona, 1966/67, u kojoj su pored osvajanja titule prvaka igrali i finale Kupa Jugoslavije kao i četvrtfinale Srednjoevropskog kupa protiv mađarskog Újpesta, ostaće kao jedna od najsupješnijih sezona u historiji kluba. U sezoni 1984/85. Sarajevo osvaja po drugi put titulu šampiona.<ref name="Prva nogometna liga Jugoslavije"/> Tokom cijele sezone Sarajevo je vodilo "bitku" sa [[HNK Hajduk Split|Hajdukom]] za prvo mjesto, da bi u zadnjem kolu pobjedom nad [[FK Crvena zvezda|Crvenom Zvezdom]] (40.000 gledalaca, 2:1) obezbijedili plasman u kup evropskih šampiona. <timeline> ImageSize = width:750 height:174 PlotArea = width:650 height:42 left:80 bottom:60 AlignBars = justify Period = from:1946 till:1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:4 start:1946 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1946 Colors = id:gruen value:rgb(0.7,1,0.7) id:blau value:rgb(0.7,0.7,1) id:rot value:rgb(1,0.7,0.7) id:gelb value:rgb(1,1,0.7) id:grau value:gray(0.8) BarData = bar:eins text:"1. Liga" bar:zwei text:"2. Liga" PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,grau) width:20 shift:(1,-5) bar:eins color:gruen from:1947 till:1948 text:10 from:1949 till:1950 text:5 from:1950 till:1951 text:7 from:1951 till:1952 text:9 from:1952 till:1953 text:6 from:1953 till:1954 text:7 from:1954 till:1955 text:7 from:1955 till:1956 text:6 from:1956 till:1957 text:13 from:1958 till:1959 text:10 from:1959 till:1960 text:6 from:1960 till:1961 text:8 from:1961 till:1962 text:7 from:1962 till:1963 text:9 from:1963 till:1964 text:4 from:1964 till:1965 text:2 from:1965 till:1966 text:9 from:1966 till:1967 text:1 from:1967 till:1968 text:7 from:1968 till:1969 text:11 from:1969 till:1970 text:12 from:1970 till:1971 text:12 from:1971 till:1972 text:15 from:1972 till:1973 text:7 from:1973 till:1974 text:14 from:1974 till:1975 text:13 from:1975 till:1976 text:7 from:1976 till:1977 text:16 from:1977 till:1978 text:9 from:1978 till:1979 text:4 from:1979 till:1980 text:2 from:1980 till:1981 text:13 from:1981 till:1982 text:4 from:1982 till:1983 text:11 from:1983 till:1984 text:9 from:1984 till:1985 text:1 from:1985 till:1986 text:15 from:1986 till:1987 text:13 from:1987 till:1988 text:14 from:1988 till:1989 text:13 from:1989 till:1990 text:13 from:1990 till:1991 text:11 from:1991 till:1992 text:9 bar:zwei color:blau from:1946 till:1947 text:1 from:1948 till:1949 text:1 from:1957 till:1958 text:1 TextData= pos:(230,130) fontsize:12 text:"Plasman FK Sarajeva tokom sezona od 1946. do 1992." </timeline> === Međunarodne utakmice === Klub je od 7. marta 1948. do decembra 1982. godine odigrao 226 međunarodnih utakmica na četiri kontinenta i reprezentovao sport tadašnje države. Bilans je: 107 pobjeda, 58 neriješeno, 61 izgubljenih sa gol-razlikom 570:383.{{Citat potreban}} Gotovo na svim gostovanjima u inostranstvu Sarajevo je dobijalo laskave ocjene i priznanja. Tako je [[Kolumbija|kolumbijski]] list "La Perensa" pisao februara 1972. godine da je Sarajevo zasjenilo sve inostrane ekipe koje su posljednih godina gostovale u Kolumbiji, pa čak i [[brazil]]ski [[Santos]], sa slavnim [[Pele]]om. "Gosti iz Jugoslavije njeguju maštovitu i tehnički dotjeranu igru, koja oduševljava i plijeni" – pisao je tada kolumbijski list. Avgusta 1972. godine poslije međunarodnog turnira u Malagi (Španija), list "Sol de Espanja" ovako je komentarisao finalni susret u kojem je praška [[Dukla]], tek poslije izvođenja jedanesteraca savladala "Sarajevo" sa 4:3 – "Pravda nije zadovoljena. Umjesto u Sarajevo, trofej ide u [[Prag]]. Tim sa Koševa je moralni pobijednik turnira. Pružio je najdopadljiviju igru i osvojio simpatije 25.000 gledalaca". Pred najviše gledalaca Sarajevo je igralo 31. augusta 1957. godine u Katovicama ([[Poljska]]), protiv selekcije "Katovica". Rezultat je bio 2:2, a meč je posmatralo 120.000 gledalaca.<ref name="Historija FK Sarajevo"/> === Mlade snage === Naslijednici [[Safet Sušić|Sušića]], [[Faruk Hadžibegić|Hadžibegića]], [[Husref Musemić|Musemića]], [[Predrag Pašić|Pašića]] i [[Asim Ferhatović|Ferhatovića]] su u novijoj historiji kluba [[Džemal Berberović|Berberović]], [[Albin Pelak|Pelak]], [[Alen Škoro|Škoro]], [[Emir Obuća|Obuća]], [[Veldin Muharemović]] i dr. U sklopu FK Sarajevo djeluje škola fudbala "Asim Ferhatović - Hase" iz koje su ponikli veliki igrači. U periodu od konstituisanja BiH kao nezavisne države Škola fudbala Fudbalskog kluba Sarajevo je najuspješnija u Bosni i Hercegovini. "Bordo" klub je u ovom periodu dao rekordan broj igrača u svim reprezentativnim selekcijama BiH, a brojni su trofeji na domaćoj i međunarodnoj sceni, osvojena prvenstva i kupovi u omladinskoj kategoriji.<ref name="Omladinski pogon FK Sarajevo">[http://www.fcsarajevo.ba/o-omladinskom-pogonu ''Omladinski pogon FK Sarajevo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205041039/http://www.fcsarajevo.ba/o-omladinskom-pogonu |date=5. 12. 2013 }}; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> ===Era Vincenta Tana=== Nakon nekoliko godina stagniranja i sušnih godina, bez osvojenih trofeja, vodstvo kluba se odlučilo na svojevrstan iskorak, kako za klub sa Koševa tako i domaći nogomet općenito te se pristupilo kreiranju uslova za dugoročno gledano bolje rezultate FK sarajeva. Naime, Vincent Tan, malezijski biznismen i vlasnik nogometnog kluba [[Cardiff City FC|Cardiff City]], otkupio je krajem 2013. godine dio upravljačkih prava kluba, obećavši da će uložiti u klub 1.200.000 funti.<ref>http://www.theguardian.com/football/2013/dec/25/cardiff-city-vincent-tan-bosnia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307031933/http://www.theguardian.com/football/2013/dec/25/cardiff-city-vincent-tan-bosnia |date=7. 3. 2014 }} Pristupljeno 16.8.2014.</ref> Prema tom sporazumu, nogometni klub Cardiff će sarađivati sa FK Sarajevo kroz razmjenju igrača i učestvovanje u budućoj nogometnoj akademiji, koja bi po osnivanju trebala u klub primamiti nove talente. Odmah po preuzimanju dijela vlasničkih prava, Tan je u klub doveo nekoliko kvalitetnih igrača kao što su [[Miloš Stojčev]], [[Džemal Berberović]] i [[Nemanja Bilbija]] koji su klubu pomogli u osvajanju nacionalnog kupa u sezoni 2013/14, prvog trofeja nakon 7 godina i osvajanja prvenstva u sezoni 2006/07.<ref>http://sportsport.ba/bh_fudbal/bordo-armija-slavi-prvi-trofej-nakon-tacno-sedam-godina{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Pristupljeno 16.8.2014./131798</ref> Prije trijumfa u Kupa, [[Robert Jarni]] je krajem 2013. godine doveden u klub kao novi trener kluba.<ref>http://balkans.aljazeera.net/vijesti/robert-jarni-novi-trener-fk-sarajevo Pristupljeno 16.8.2014.</ref>. Međutim, Jarni je otpušten samo četiri mjeseca kasnije,<ref>http://www.bhrt.ba/sport/nogomet/robert-jarni-vise-nije-trener-fk-sarajeva/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021081208/http://www.bhrt.ba/sport/nogomet/robert-jarni-vise-nije-trener-fk-sarajeva/ |date=21. 10. 2021 }} Pristupljeno 16.8.2014.</ref> (dok je ekipa još bila u polufinalu Kupa) zbog loših igara kluba pod njegovim vodstvom i gubljenja realnih šansi za osvajanje nacionalnog prvenstva. 5. august 2014. FK Sarajevo je potpisalo sporazum o saradnji sa NK Bosna iz [[Visoko]]g prema kojem će FK Sarajevo svoje igrače pozajmljivati ovom klubu ali da će imati i prvo pravo kod kupovine talentovanih igrača NK Bosna. Sporazum su potpisali Adis Hajlovac i Mirza Laletović u ime NK Bosna i Abdulah Ibraković u ime FK Sarajeva.<ref>{{Cite web |url=http://nkbosna.ba/novosti/201-potpisan-sporazum |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812231519/http://nkbosna.ba/novosti/201-potpisan-sporazum |archive-date=12. 8. 2014 |url-status=dead }}</ref> == Domaća takmičenja == [[Datoteka:Šampionska generacija FK Sarajevo 1967 godine.png|thumb|250px|Šampionska generacija FK Sarajevo 1967.]] Uz dvije titule prvaka Jugoslavije, 1967. i 1984. značajne rezultate Sarajevo je ostvarilo i u Kupu Jugoslavije. Već 1947. dospijelo je do polufinala i samo igrom žrijeba nije postalo finalista, što će ligašu sa Koševa uspjeti u sezoni 1966/67. Tada je Sarajevo u finalu, u [[Split]]u, poraženo od [[HNK Hajduk Split|Hajduka]] sa 2:1. Bila je to inače najuspješnija sezona u historiji Sarajeva.<ref name="Nogometni kup Jugoslavije">[http://www.rsssf.com/tablesj/joegcuphistfull.html ''Nogometni kup Jugoslavije'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> FK Sarajevo u poslijeratnom periodu osvaja prvo mjesto u takmičenju pod organizacijom NS BiH u sezoni 1998./99. međutim zbog sukoba Zrinjskog i Veleža oko korištenja stadiona Bijeli Brijeg play off sa klubovima iz Herceg-Bosne nije odigran tako da je Sarajevo proglašeno prvakom od strane NS BiH. Sezone 1997/98 i 1998/99 završavali su na drugom mjestu, a u sezoni 2006/07. Sarajevo je po prvi put osvojilo Premijer ligu BiH. FK Sarajevo je u sezonama 1996., 1997., 1998., 2002. i 2005. osvojio [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu]], a 1999. i 2000. je bio finalista kupa, kao i 2017. 1997. godine osvaja [[Nogometni superkup Bosne i Hercegovine|Superkup]].<ref name="Nogometni kup BiH, rsssf.com">[http://www.rsssf.com/tablesb/bihcuphist.html ''Nogometni kup BiH, rsssf.com'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> === Kroz lige Bosne i Hercegovine === <timeline> ImageSize = width:750 height:174 PlotArea = width:320 height:42 left:80 bottom:60 AlignBars = justify Period = from:1994 till:2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:4 start:1994 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1994 Colors = id:gruen value:rgb(0.7,1,0.7) id:blau value:rgb(0.7,0.7,1) id:rot value:rgb(1,0.7,0.7) id:gelb value:rgb(1,1,0.7) id:grau value:gray(0.8) BarData = bar:eins text:"1. Liga" bar:zwei text: PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,grau) width:20 shift:(1,-5) bar:eins color:gruen from:1994 till:1995 text:2. from:1995 till:1996 text:7. from:1996 till:1997 text:2. from:1997 till:1998 text:2. from:1998 till:1999 text:1. from:1999 till:2000 text:* from:2000 till:2001 text:3. from:2001 till:2002 text:4. from:2002 till:2003 text:3. from:2003 till:2004 text:3. from:2004 till:2005 text:4. from:2005 till:2006 text:2. from:2006 till:2007 text:1. from:2007 till:2008 text:5. from:2008 till:2009 text:4. from:2009 till:2010 text:5. from:2010 till:2011 text:2. from:2011 till:2012 text:4. from:2012 till:2013 text:2. from:2013 till:2014 text:3. from:2014 till:2015 text:1. from:2015 till:2016 text:4. from:2016 till:2017 text:3. from:2017 till:2018 text:3. from:2018 till:2019 text:1. from:2019 till:2020 text:1. from:2020 till:2021 text:2. from:2021 till:2022 text:4. from:2022 till:2023 text:4. from:2023 till:2024 text:4. from:2024 till:2025 text:3. TextData= pos:(120,130) fontsize:12 text:"Plasman FK Sarajeva tokom sezona od 1994. do 2025." pos:( 80, 16) fontsize:8 text:"* = Sezone 1999./2000. doigravanje se nije igralo te je FK Sarajevo kao prvoplasirani na tabeli bio prvak BiH za 1999/2000. </timeline> Sarajevo je nakon početka rata u BiH i povlačenja bh. ekipa iz [[Prva Savezna liga|prve lige]] [[SFRJ|Jugoslavije]] postalo član novoosnovane [[Prva liga NS BiH|Prve Lige BiH]]. Ekipa je učestvovala na svim prvenstvima Bosne i Hercegovine koje je organizovao [[Nogometni/Fudbalski savez Bosne i Hercegovine|Nogometni savez BiH]], od [[1994]]. godine.<ref name="Historija FK Sarajevo"/> Prvoj sezoni je prethodila utakmica protiv selekcije [[UNPROFOR]]-a u opkoljenom [[Sarajevo|Sarajevu]], na [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|stadionu Koševo]], u kojoj je Sarajevo pobijedilo rezultatom 4-1. U prvenstvu je nakon prvog mjesta u grupi "Jablanica" na finalnom turniru Sarajevo osvojilo drugo mjesto. 2005. godine Sarajevo osvaja Kup BiH i osigurava učešće u [[Kup UEFA|Kupu UEFA]]. Ali do utakmica [[Kup UEFA|Kupa UEFA]] ne dolazi, jer [[UEFA]] ne izdaje klubu [[UEFA program licenciranja|licencu]] potrebnu za evropske utakmice. == Sarajevo u Evropi == Prvu utakmicu u Evropi Sarajevo je odigralo protiv kiparskog [[Olympiakos Nicosia|Olympiakosa]]<ref name="FK Sarajevo u Ligi prvaka 1967/68, uefa.com">[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1967/clubs/club=64378/matches/index.html ''FK Sarajevo u Ligi prvaka 1967/68, uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618235557/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1967/clubs/club=64378/matches/index.html |date=18. 6. 2013 }}; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref>. Nakon ukupne pobjede od 5-3 na [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševo]] je došao [[Manchester United]], predvođen [[George Best|Georgom Bestom]]. Nakon 0-0 u Sarajevu, u uzvratu izgubili su sa 1-2 i tako završili svoj prvi nastup u Evropu. Drugi pokušaj u Ligi prvaka Sarajevo je imalo protiv finskog prvaka Kuusysi Lahti 1985. godine. U dvije utakmice izgubili su sa ukupnim rezultatom od 2-4.<ref name="FK Sarajevo u Ligi prvaka 1985/86, uefa.com">[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1985/clubs/club=64378/matches/index.html ''FK Sarajevo u Ligi prvaka 1985/86, uefa.com'']{{Mrtav link}}; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> Najveća utakmica FK Sarajeva od 1992. god. je igrana protiv [[Bešiktaš Istanbul|Bešiktaša]] iz [[Istanbul]]a. U Istanbulu su odigrali 2:2<ref name="Besiktas - Sarajevo 2:2, Izvještaj">[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2002/matches/round=1626/match=70169/index.html ''Besiktas - Sarajevo 2:2, Izvještaj'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> Na Koševu su u revanšu izgubili 5:0.<ref name="FK Sarajevo - Besiktas 0:5, Izvještaj">[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2002/matches/round=1626/match=70170/index.html ''FK Sarajevo - Besiktas 0:5, Izvještaj'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> Osvajanjem drugog mjesta u sezoni [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/06.|2005/06]].<ref>[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2005-2006/39 ''Premijer Liga BiH 2005/06'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> Sarajevo je izborilo takmičenje u [[Kup UEFA|Kupu UEFA]], ali su porazom od [[Rapid Bukurešt|Rapida]] iz [[Bukurešt]]a svoj put završili u 2. pretkolu.<ref name="FK Sarajevo u kupu UEFA 2005/06">[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2006/clubs/club=64378/matches/index.html ''FK Sarajevo u kupu UEFA 2005/06'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> == Stadion == [[Datoteka:Asim Ferhatović Hase Stadium.jpg|thumb|300px|Stadion Asim Ferhatović Hase]] {{glavni|Stadion Asim Ferhatović Hase}} Domaći teren FK Sarajevo je gradski stadion Asim Ferhatović Hase, nekada poznat kao stadion Koševo, koji se nalazi u sarajevskom naselju Koševo. Stadion je otvoren 1947. godine. 1984. godine, rekonstruisan je za Zimske Olimpijske igre 1984. godine, te se zbog toga često naziva i Olimpijski stadion. Od jula 2004. godine nosi naziv "Asim Ferhatović - Hase", po [[Asim Ferhatović|Asimu Ferhatoviću]], legendarnom nogometašu FK Sarajeva, koji se karijeru završio 1967. godine. Stadion Asim Ferhatović Hase ima kapacitet od 34.700 sjedećih mjesta<ref name="ue26"/>, a povremeno je i domaćin [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|nogometnoj reprezentaciji Bosne i Hercegovine]].<ref name="Olimpijski stadion Koševo - Asim Ferhatović Hase">[http://www.fcsarajevo.ba/stadion ''Olimpijski stadion Koševo - Asim Ferhatović Hase''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205063706/http://www.fcsarajevo.ba/stadion |date=5. 12. 2013 }}; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> == Navijači == [[Datoteka:Horde Zla (logo).png|left|190px|Logo navijačke grupe "Horde zla"]] === Horde Zla === {{glavni|Horde zla}} Navijači kluba poznati su pod nazivom ''Horde Zla''. Navijačke grupe postoje širom Evrope, kao što su Horde Zla Stugart, koji se nalaze u Njemačkoj. Također, navijačka grupa Horde Zla ima odjeljak i u Sjedinjenim Američkim Državama, a najpoznatiji od njih su Horde Zla Reapers iz Los Angelesa, Kalifornija. Ova navijačka grupa osnovana je 1987. godine, nakon utakmice protiv FK Crvene Zvezde, kada su navijači sa istoka prefarbali zmiju poskoka u bordo bijelu boju i ubacili ga među zvezdine navijače - Delije. 8 osoba je privedeno zbog ovog događaja, te je istima bio zabranjen ulaz na istočnu tribinu. Ova grupa i još nekoliko drugih navijača oformili su novu grupu pod nazivom "Horde Zla". == Rivalitet == === Sarajevski derbi=== {{Glavni|Sarajevski derbi}} Najveći sportski rival FK Sarajeva je [[FK Željezničar]]. Susret ova dva nogometna kluba predstavlja ne samo najveći gradski, već općenito najveći nogometni derbi u državi. Prvi zvanični ligaški meč između ova dva kluba održan je 1954. godine kada je FK Sarajevo pobijediloo sa 6-1 a ovaj rezultat je još uvijek i najveća pobjeda u gradskom derbiju. Osim toga, FK Sarajevo je još u dva navrata pobijedilo u gradskom derbiju s 5 golova razlike (12. septembar 1976. i 2. septembar 1995.), oba puta na domaćem terenu. Najveća porazi FK Sarajeva u gradskim derbijima su bili 2–5 18. marta 1984. kao i tri put rezultat od 1-4, svi rezultati su ostvareni na gostujućem terenu. Najduži period bez poraza ostvarilo je Sarajevo kada je u periodu između 5. augusta 1990. i 4. aprila 1998. u 10 utakmica ostalo neporaženo uz ostvarene 3 pobjede. U zadnjih nekoliko decenija jaz između klasa stanovništva koji navijaju za jedan ili drugi klub djelimično ublažen i oba kluba imaju podršku navijača iz svih klasa, ali su historijske razlike i animoziteti još uvijek vidljivi.<ref>http://www.uefa.com/memberassociations/association=bih/news/newsid=1884806.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016103900/http://www.uefa.com/memberassociations/association=bih/news/newsid=1884806.html |date=16. 10. 2013 }} Sarajevski derbi na Uefa.com Pristupljeno 28. maja 2015.</ref> Karakteristika derbija zadnjih 10-tak godina je relativno malo postignutih golova uz veliki broj neriješenih utakmica. === Ostali rivali === Tokom većeg dijela historije kluba sa Koševa intenzivan rivalitet također postoji i između FK Sarajeva i [[Zenica|zeničkog]] [[NK Čelik]]a a u posljednje vrijeme i kluba [[NK Široki Brijeg]]. ==Igrači== ===Trenutni sastav=== ''Posljednja izmjena: 14. august 2026.''<ref>{{cite web |title=FK Sarajevo – Igrači |url=https://fksarajevo.ba/igraci |website=fksarajevo.ba |access-date=10. 7. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=ZIM|ime=[[Shane Maroodza]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=BIH|ime=[[Renato Gojković]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=BIH|ime=[[Rijad Telalović]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=CAN|ime=[[Jovan Ivanišević]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=HRV|ime=[[Ivan Šarić]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=HRV|ime=[[Antonio Galešić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=HRV|ime=[[Leo Mikić]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=GAN|ime=[[Francis Kyeremeh]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=BIH|ime=[[Sanin Mušija]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=SVN|ime=[[Filip Kosi]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=COL|ime=[[Ricardo Caraballo]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=MKD|ime=[[Agon Elezi]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=BIH|ime=[[Amar Beganović]]|poz=DF|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=DEN|ime=[[Jonathan Agyekum]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=HRV|ime=[[Filip Živković]]|poz=FW|ostalo=na posudbi iz [[NK Osijek|Osijeka]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=BIH|ime=[[Haris Mujanić]]|poz=GK|ostalo=na posudbi iz [[FC Koper|Kopera]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=HRV|ime=[[Luka Hujber]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=BIH|ime=[[Amar Cerić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=HRV|ime=[[Luka Dajčer]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=HRV|ime=[[Ivan Banić]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=UKR|ime=[[Sergej Ignatkov]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=CIV|ime=[[Souleymane Méité]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=BIH|ime=[[Faris Mehić]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=HRV|ime=[[Petar Mišković]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=59|nac=BIH|ime=[[Gojko Cimirot]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=66|nac=KIP|ime=[[Rafail Mamas]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=70|nac=BIH|ime=[[Selmir Pidro]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=77|nac=HRV|ime=[[Mihael Kuprešak]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=99|nac=HRV|ime=[[Bartol Barišić]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=BIH|ime=[[Matija Glogovac]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=SEN|ime=[[Albert Mendy]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=SRB|ime=[[Andreja Ristić]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa kraj}} ====Igrači iz Akademije FK Sarajevo==== Igrači iz [[Akademija FK Sarajevo|Akademije FK Sarajevo]] koji nastupaju za prvi tim. {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=da}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=BIH|ime=Muhamed Dreca|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=BIH|ime=Anes H. Mehmedović|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=BIH|ime=Vedad Leto|poz=MF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=BIH|ime=Daris Dizdarević|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=45|nac=BIH|ime=Ibrahim Zahirović|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=55|nac=BIH|ime=Kenan Vrban|poz=MF}} {{Nogometna ekipa kraj}} ====Igrači na posudbi==== {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|nac=BIH|ime=[[Nikola Đurić]]|poz=DF|ostalo=u [[NK Zvijezda Gradačac|Zvijezdi Gradačac]] do 31. decembra 2026}} {{Nogometna ekipa igrač|nac=BIH|ime=[[Haris Ališah]]|poz=MF|ostalo=u [[NK Travnik|Travniku]] do 31. decembra 2026}} {{Nogometna ekipa igrač|nac=BIH|ime=[[Ante Pokrajčić]]|poz=MF|ostalo=u [[NK Dugopolje|Dugopolju]] do 30. juna 2027}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|nac=BEL|ime=[[Jack Senga]]|poz=MF|ostalo=u [[NK Dugopolje|Dugopolju]] do 30. juna 2027}} {{Nogometna ekipa igrač|nac=POR|ime=[[Gelson Rocha]]|poz=FW|ostalo=u [[NK Dugopolje|Dugopolju]] do 30. juna 2027}} {{Nogometna ekipa kraj}} === Bivši nogometaši === {{Glavni|Bivši nogometaši FK Sarajevo}} {{col-begin}} {{col-3}} * [[Alen Škoro]] * [[Asim Ferhatović]] * [[Davor Jozić]] * [[Džemal Berberović]] * [[Džemaludin Mušović]] * [[Elvir Baljić]] * [[Faruk Hadžibegić]] {{col-break}} * [[Fuad Muzurović]] * [[Husref Musemić]] * [[Merdanović Nijaz]] * [[Mehmed Janjoš]] * [[Miroslav Brozović]] * [[Mirsad Fazlagić]] * [[Mirza Kapetanović]] {{col-break}} * [[Mirza Varešanović]] * [[Predrag Pašić]] * [[Safet Sušić]] * [[Vahidin Musemić]] * [[Zijad Švrakić]] {{col-end}} === Trofej ''Ismir Pintol'' === Trofej ''Ismir Pintol'', je trofej koji se od sezone 2002/2003. dodjeljuje za najborbenijeg igrača Sarajeva za proteklu sezonu a nazvan je prema preminulom navijaču FK Sarajevo, Ismiru Pintolu.<ref>[http://www.historija.ba/d/115-preminuo-ismir-pintol/ Ustanovljen trofej ''Ismir Pintol''] Pristupljeno 28. maja 2015.</ref> Dobitnik trofeja se odlučuje glasanjem navijača na zvaničnoj web stranici kluba a da bi ostvario pravo da učestvuju u izboru, igrač mora nastupiti za klub u najmanje 10 službenih utakmica. U dosadašnjem periodu, trofej nije dodijeljen u tri navrata kao pokazatelj nezadovoljstva navijača rezultatima kluba.<ref>[http://www.klix.ba/sport/nogomet/trofej-ismir-pintol-osvojio-sedin-torlak/130526032 Osvajač trofeja ''Ismir Pintol''] Pristupljeno 28. maja 2015.</ref> ==== Dobitnici trofeja ==== {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align: center;" ! width="120"|Dobitnik<ref name=ismir3>{{cite web|url=http://nogomania.ba/totomirovicu-trofej-ismir-pintol/|title=Svi dobitnici trofeja "Ismir Pintol"|publisher=Nogomanija.ba|access-date=28. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030214054/http://nogomania.ba/totomirovicu-trofej-ismir-pintol/|archive-date=30. 10. 2014|url-status=dead}}</ref> ! width="60"|Država ! width="60"|Pozicija ! width="120"|Sezona |- |[[Safet Nadarević]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2002/03. |-bgcolor=#EEEEEE |''Nije dodijeljen'' |/ |/ |2003/04. |- |[[Džemal Berberović]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2004/05. |- |[[Matija Matko]] |{{ZD|HRV}} |Napadač |2005/06. |- |[[Marciano José do Nascimento|Marciano]] |{{ZD|BRA}} |Sredina terena |2006/07. |- |[[Semjon Milošević]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2007/08. |- |[[Damir Hadžić (nogometaš)|Damir Hadžić]] |{{ZD|BIH}} |Sredina terena |2008/09. |-bgcolor=#EEEEEE |''Nije dodijeljen'' |/ |/ |2009/10. |- |[[Sedin Torlak]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2010/11. |-bgcolor=#EEEEEE |''Nije dodijeljen'' |/ |/ |2011/12. |- |[[Sedin Torlak]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2012/13. |- |[[Ivan Tatomirović]] |{{ZD|SRB}} |Odbrana |2013/14. |- |[[Samir Radovac]] |{{ZD|BIH}} |Vezni red |2014/15. |- |[[Leon Benko]] |{{ZD|HRV}} |Napadač |2015/16. |- |[[Marko Mihojević]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2016/17. |-bgcolor=#EEEEEE |''Nije dodijeljen'' |/ |/ |2017/18. |- |[[Nihad Mujakić]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2018/19. |- |[[Mersudin Ahmetović]] |{{ZD|BIH}} |Napadač |2019/20. |- |[[Amer Dupovac]] |{{ZD|BIH}} |Odbrana |2020/21. |-bgcolor=#EEEEEE |''Nije dodijeljen'' |/ |/ |2021/22. |-bgcolor=#EEEEEE |''Nije dodijeljen'' |/ |/ |2022/23. |- |[[Miomir Đuričković]] |{{ZD|CG}} |Odbrana |2023/24. |- |[[Vladan Bubanja]] |{{ZD|CG}} |Vezni red |2024/25. |- |[[Agon Elezi]] |{{ZD|MKD}} |Vezni red |2025/26. |} ==Stručni štab== ''Posljednja izmjena: 9. juna 2026.'' {|class="toccolours" style="border:#800000 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;" |+style="background:#800000; color:#fff; font-size:120%;"|'''Stručni štab''' | * '''Šef stručnog štaba''': {{ZD|HRV}} Zoran Zekić * Pomoćni trener: {{ZD|HRV}} Želimir Mešnjak * Pomoćni trener: {{ZD|HRV}} Luka Šarlija * Trener golmana: {{ZD|BIH}} Adi Adilović * Trener golmana: {{ZD|BIH}} Domagoj Malovan * Kondicioni trener: {{ZD|HRV}} Marko Matijević * Kondicioni trener: {{ZD|BIH}} Evelin Pipo * Kondicioni trener: {{ZD|BIH}} Emir Muratović * Video analitičar: {{ZD|BIH}} Admir Kozlić * Koordinator medicinskog tima: {{ZD|BIH}} Dr. Reuf Karabeg * Fizioterapeut: {{ZD|BIH}} Ismar Hadžibajrić * Fizioterapeut: {{ZD|BIH}} Mirza Marevac * Fizioterapeut: {{ZD|BIH}} Eldin Jarović * Fizioterapeut {{ZD|BIH}}Enes&nbsp; Beganović * Menadžer tima: {{ZD|BIH}} Mustafa Beridan * Ekonom: {{ZD|BIH}} Nermin Huskić * Ekonom: {{ZD|BIH}} Halil Berilo |} ==Organi kluba== ===Upravni odbor=== ''Posljednja izmjena: 29. septembra 2025.''<ref name=klub24343>{{cite web|url=https://fksarajevo.ba/vijesti/odrzana-vanredna-sjednica-skupstine-fks-predstavljen-novi-upravni-odbor-tima-sa-koseva/6333|title=Održana vanredna sjednica Skupštine FKS: Predstavljen novi Upravni odbor tima sa Koševa|language=bs|publisher=Official website|access-date=2. 6. 2022|date=4. 4. 2022|archive-date=2. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402140221/https://fksarajevo.ba/vijesti/odrzana-vanredna-sjednica-skupstine-fks-predstavljen-novi-upravni-odbor-tima-sa-koseva/6333|url-status=live}}</ref> {| class="toccolours" style="border:#800000 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;" |+ style="background:#800000; color:#fff; font-size:120%;" | '''Trenutni članovi''' | * Predsjednik: {{ZD|BIH}} {{ZD|SAD}} Ismir Mirvić * Član: {{ZD|BIH}} Nenad Podgorac * Član: {{ZD|BIH}} Adnan Hodžić |} ===Nadzorni odbor=== ''Posljednja izmjena: 19. septembra 2019.''<ref>{{cite web |title=Mirvić i Tan preuzeli većinsko vlasništvo FK Sarajevo, imenovan Upravni i Nadzorni odbor |url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/mirvic-i-tan-preuzeli-vecinsko-vlasnistvo-fk-sarajevo-imenovan-upravni-i-nadzorni-odbor/210919050 |website=www.klix.ba |access-date=3. 8. 2023 |language=bs}}</ref> {| class="toccolours" style="border:#800000 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;" |+ style="background:#800000; color:#fff; font-size:120%;" | '''Trenutni članovi''' | * Predsjednik: {{ZD|SAD}} Raymond Cottman * Član: {{ZD|BIH}} Merisa Peco-Čukurija * Član: {{ZD|MAL}} Syafiq Azman |} ===Menadžment kluba=== ''Posljednja izmjena: 11. novembra 2025.'' {|class="toccolours" style="border:#800000 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;" |+style="background:#800000; color:#fff; font-size:120%;"|'''Trenutno osoblje''' | * '''Predsjendik''': {{ZD|BIH}} {{ZD|SAD}} Ismir Mirvić * '''Predsjednik Skupštine''': {{ZD|BIH}} Adnan Hadžimuratović * '''Generalni direktor''': {{ZD|MKD}} [[Krste Velkoski]] * '''Sportski direktor''': ''Upražnjeno'' * Generalni sekretar: {{ZD|BIH}} Jasmila Hodžić * Direktor Akademije: {{ZD|HRV}} Tomislav Gričar * Šef skautinga: {{ZD|HRV}} Toni Bilandžić * Šef finansija: {{ZD|BIH}} Merisa Peco Čukurija * Šef računovodstva: {{ZD|BIH}} Salko Ćimić * Šef pravne službe: {{ZD|BIH}} Ajna Ključanin * Glavna pravnica: {{ZD|BIH}} Jasmila Hodžić * Kreativni direktor: {{ZD|SAD}} Joe Peters * Menadžer LBC projekta: {{ZD|BIH}} Maja Kurić * Direktor marketinga: {{ZD|BIH}} Faruk Čengić * PR menadžer: {{ZD|BIH}} Hena Rizvanović * Press službenik: {{ZD|BIH}} Vedad Šurković * Šef sadržaja: {{ZD|BIH}} Azra Numanović * Šef maloprodaje: {{ZD|BIH}} Kenan Avdić * Oficir za bezbjednost: {{ZD|BIH}} Zlatan Čakal |} == Uspjesi == ===Domaća takmičenja=== ====Liga==== *'''[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Prva liga/Premijer liga Bosne i Hercegovine]]''' **'''Prvaci (5):''' [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1998/1999.|1998/99]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/2007.|2006/07]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014/15]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2018/2019.|2018/19]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20.]] **Drugoplasirani (7): [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/1995.|1994/95]], [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1996/1997.|1996/97]], [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1997/1998.|1997/98]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/2006.|2005/06]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2010/2011.|2010/11]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2012/13]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2020/21.]] *'''[[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu|Prva liga Jugoslavije]]''' **'''Prvaci (2):''' [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1966/1967.|1966/67]], [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1984/1985.|1984/85.]] **Drugoplasirani (2): [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1964/1965.|1964/65]], [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1979/1980.|1979/80.]] *'''[[Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu|Druga liga Jugoslavije]]''' **'''Prvaci (1):''' [[Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1948/1949.|1948/49.]] ====Kup==== *'''[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup Bosne i Hercegovine]]''' **'''Pobjednici (8):''' [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 1996/1997.|1996/97]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 1997/1998.|1997/98]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2001/2002.|2001/02]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2004/2005.|2004/05]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2013/2014.|2013/14]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2018/2019.|2018/19]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2020/2021.|2020/21]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2024/2025.|2024/25.]] '''(rekord)''' **Finalisti (4): [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 1998/1999.|1998/99]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2000/2001.|2000/01]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2016/2017.|2016/17]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2021/2022.|2021/22.]] *'''[[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup Jugoslavije]]''' **Finalisti (2): [[Kup Jugoslavije u nogometu 1966/1967.|1966/67]], [[Kup Jugoslavije u nogometu 1982/1983.|1982/83.]] *'''[[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup Bosne i Hercegovine]]''' **'''Pobjednici (1):''' [[Superkup Bosne i Hercegovine 1997.|1997.]] **Finalisti (3): [[Superkup Bosne i Hercegovine 1998.|1998]], [[Superkup Bosne i Hercegovine 1999.|1999]], [[Superkup Bosne i Hercegovine 2025.|2025.]] === Evropski uspjesi === Ažurirano: 16. jula 2026.<ref name="History FK Sarajevo, uefa.com">{{cite web |url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=64378/profile/history/index.html |title=History FK Sarajevo |work=[[UEFA]].com |access-date=31. 7. 2025 |archive-date=1. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401053355/http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=64378/profile/history/index.html |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="11"|FK Sarajevo u UEFA Ligi prvaka / Evropski Kup & UEFA Evropska liga / Kup UEFA |- !Takmičenje !{{Tooltip | US | Ukupan broj odigranih sezona}} !{{Tooltip | OU | Ukupan broj odigranih utakmica}} !{{Tooltip | P | Pobjede}} !{{Tooltip | N | Nerješeno}} !{{Tooltip | I | Izgubljeno}} !{{Tooltip | DG | Dati golovi}} !{{Tooltip | PG | Primljeni golovi}} !{{Tooltip | GR | Gol-razlika}} |- | [[UEFA Liga prvaka|UEFA Liga prvaka / Evropski Kup]] || 6 || 18 || 5 || 2 || 11 || 24 || 26 || –2 |- | [[UEFA Evropska liga|UEFA Evropska liga / Kup UEFA]] || 17 || 60 || 21 || 13 || 26 || 85 || 112 || –27 |- | [[UEFA Konferencijska liga]] || 5 || 12 || 2 || 5 || 5 || 10 || 18 || –8 |- ! Ukupno || 28 || 90 || 28 || 20 || 42 || 119 || 156 || –37 |} <small>* '''Boldirani''' su rezultati utakmica koje je FK Sarajevo odigralo na domaćem terenu</small> ==== UEFA Liga prvaka ==== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="8"|FK Sarajevo u UEFA Ligi prvaka |- !Sezona !Takmičenje !Runda !Protivnik !Prva utakmica !Druga utakmica !Ukupan rezultat ! |- |rowspan="2"|[[Kup evropskih šampiona 1967/1968.|1967/68.]] |rowspan="2"|[[UEFA Liga prvaka|Evropski Kup]] | Prva runda || style="text-align:left;"|{{ZD|KIP}} [[Olympiakos Nicosia]] || 2–2 || '''3–1''' || 5–3 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga runda || style="text-align:left;"|{{ZD|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] || '''0–0''' || 1–2 || 1–2 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup evropskih šampiona 1985/1986.|1985/86.]] || [[UEFA Liga prvaka|Evropski Kup]] || Prva runda || style="text-align:left;"|{{ZD|FIN}} [[FC Kuusysi|Kuusysi]] || 1–2 || '''1–2''' || 2–4 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[UEFA Liga prvaka 2007/2008.|2007/08.]] |rowspan="3"|[[UEFA Liga prvaka]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|MLT}} [[Marsaxlokk F.C.|Marsaxlokk]] || 6–0 || '''3–1''' || 9–1 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|BEL}} [[K.R.C. Genk|Genk]] || 2–1 || '''0–1''' || 2–2 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|UKR}} [[FK Dinamo Kijev|Dinamo Kijev]] || '''0–1''' || 0–3 || 0–4 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2015/2016.|2015/16.]] || [[UEFA Liga prvaka]] || Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|POLJ}} [[Lech Poznań]] || '''0–2''' || 0–1 || 0–3 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2019/2020.|2019/20.]] || [[UEFA Liga prvaka]] || Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|ŠKO}} [[Celtic FC|Celtic]] || '''1–3''' || 1–2 || 2–5 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[UEFA Liga prvaka 2020/2021.|2020/21.]] |rowspan="2"| [[UEFA Liga prvaka]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|WAL}} [[Connah's Quay Nomads FC|Connah's Quay Nomads]] || 0–2 || {{n/a}} || 2–0 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|BLR}} [[FC Dynamo Brest|Dynamo Brest]] || 1–2 || {{n/a}} || 1–2 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ==== UEFA Evropska liga ==== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="8"|FK Sarajevo u UEFA Evropskoj ligi |- !Sezona !Takmičenje !Runda !Protivnik !Prva utakmica !Druga utakmica !Ukupan rezultat ! |- | [[Kup UEFA 1980/81.|1980/81.]] || [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] || Prva runda || style="text-align:left;"| {{ZD|NJE}} [[Hamburger SV]] || 2–4 || '''3–3''' || 5–7 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[Kup UEFA 1982/83.|1982/83.]] |rowspan="3"|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | Prva runda || style="text-align:left;"| {{ZD|BUG}} [[PFK Slavija Sofija|Slavija Sofija]] || 2–2 || '''4–2''' || 6–4 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga runda || style="text-align:left;"| {{ZD|RUM}} [[FC Corvinul Hunedoara|Corvinul Hunedoara]] || 4–4 || '''4–0''' || 8–4 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Treća runda || style="text-align:left;"| {{ZD|BEL}} [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]] || 0–6 || '''1–0''' || 1–6 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 1998/99.|1998/99.]] || [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] || Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|BEL}} [[Beerschot AC|Germinal Ekeren]] || 1–4 || '''0–0''' || 1–4 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2001/02.|2001/02.]] || [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] || Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|POR}} [[C.S. Marítimo|Marítimo]] || 0–1 || '''0–1''' || 0–2 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Kup UEFA 2002/03.|2002/03.]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | Kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ČEŠ}} [[SK Sigma Olomouc|Sigma Olomouc]] || 1–2 || '''2–1''' || 3–3^{'''[[#1|1]]'''} || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Prva runda || style="text-align:left;"| {{ZD|TUR}} [[Beşiktaş JK|Beşiktaş]] || 2–2 || '''0–5''' || 2–7 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2003/04.|2003/04.]] || [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] || Kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|SCG}} [[FK Sartid|Sartid]] || '''1–1''' || 0–3 || 1–4 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Kup UEFA 2006/07.|2006/07.]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] |Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|AND}} [[FC Rànger's|Rànger's]] || '''3–0''' || 2–0 || 5–0 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|RUM}} [[FC Rapid București|Rapid București]] || '''1–0''' || 0–2 || 1–2 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2007/08.|2007/08.]] || [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] || Prva runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ŠVI}} [[FC Basel|Basel]] || '''1–2''' || 0–6 || 1–8 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[UEFA Evropska liga 2009/10.|2009/10.]] |rowspan="3"|[[UEFA Evropska liga]] | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|SLK}} [[FC Spartak Trnava|Spartak Trnava]] || '''1–0''' || 1–1 || 2–1 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ŠVE}} [[Helsingborgs IF]] || 1–2 || '''2–1''' || 3–3^{'''[[#2|2]]'''} || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Doigravanje || style="text-align:left;"| {{ZD|RUM}} [[CFR Cluj]] || '''1–1''' || 1–2 || 2–3 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2011/12.|2011/12.]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ŠVE}} [[Örebro SK]] || 0–0 || '''2–0''' || 2–0 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ČEŠ}} [[AC Sparta Prag|Sparta Prag]] || 0–5 || '''0–2''' || 0–7 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[UEFA Evropska liga 2012/13.|2012/13.]] |rowspan="3"|[[UEFA Evropska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|MLT}} [[Hibernians FC|Hibernians]] || '''5–2''' || 4–4 || 9–6 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|BUG}} [[PFK Levski Sofija|Levski Sofija]] || 0–1 || '''3–1''' || 3–2 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|CG}} [[FK Zeta|Zeta]] || '''2–1''' || 0–1 || 2–2 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2013/2014.|2013/14.]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|SMR}} [[AC Libertas|Libertas]] || '''1–0''' || 2–1 || 3–1 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ALB}} [[FK Kukësi|Kukësi]] || 2–3 || '''0–0''' || 2–3 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"| [[UEFA Evropska liga 2014/15.|2014/15.]] |rowspan="3"|[[UEFA Evropska liga]] | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|NOR}} [[FK Haugesund|Haugesund]] || '''0–1''' || 3–1 || 3–2 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|GRČ}} [[Atromitos FC|Atromitos]] || '''1–2''' || 3–1 || 4–3 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Doigravanje || style="text-align:left;"| {{ZD|NJE}} [[Borussia Mönchengladbach|Borussia M'gladbach]] || '''2–3''' || 0–7 || 2–10 ||[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017/18.]] || [[UEFA Evropska liga]] || Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|MOL}} [[FC Zaria Bălți|Zaria Bălți]] || 1–2 || '''2–1''' || 3–3^{'''[[#3|3]]'''} || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018/19.]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ARM}} [[FK Bananc|Bananc]] || 2–1 || '''3–0''' || 5–1 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|ITA}} [[Atalanta BC|Atalanta]] || 2–2 || '''0–8''' || 2–10 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Evropska liga 2019/2020.|2019/20.]] ||[[UEFA Evropska liga]] || Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|BJE}} [[FK BATE Borisov|BATE Borisov]] || '''1–2''' || 0–0 || 1–2 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2020/2021.|2020/21.]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | Treća kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"| {{ZD|CG}} [[FK Budućnost Podgorica|Budućnost Podgorica]] || '''2–1''' || {{n/a}} || 2–1 || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Doigravanje || style="text-align:left;"| {{ZD|ŠKO}} [[Celtic FC|Celtic]] || '''0–1''' || {{n/a}} || 0–1 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} :<div id="1">¹ <small> Sarajevo slavilo izvođenjem penala 5–3.</small></div> :<div id="2">² <small> Sarajevo slavilo izvođenjem penala 5–4.</small></div> :<div id="3">³ <small> Zaria Bălți slavila izvođenjem penala 5–6.</small></div> ==== UEFA Konferencijska liga ==== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="8"|FK Sarajevo u UEFA konferencijskoj ligi |- !Sezona !Takmičenje !Runda !Protivnik !Prva utakmica !Druga utakmica !Ukupan rezultat ! |- |[[UEFA Evropska konferencijska liga 2021/2022.|2021/22.]] |[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|MDA}} [[FC Milsami|Milsami]] || 0–0 || '''0–1''' || 0–1 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Evropska konferencijska liga 2023/2024.|2023/24.]] |[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|GRU}} [[FC Torpedo Kutaisi|Torpedo Kutaisi]] || 2–2 || '''1–1''' || 3–3^{'''[[#1|1]]'''} || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[UEFA Konferencijska liga 2024/2025.|2024/25.]] |rowspan="2"|[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|KAZ}} [[FK Aktobe|Aktobe]] || 1–0 || '''2–3''' || 3–3^{'''[[#2|2]]'''} || [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|SVK}} [[FC Spartak Trnava|Spartak Trnava]] || '''0–0''' || 0–3 || 0–3 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Konferencijska liga 2025/2026.|2025/26.]] |[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | Druga kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|RUM}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] || '''2–1''' || 0–4 || 2–5 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Konferencijska liga 2026/2027.|2026/27.]] |[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | Prva kvalifikacijska runda || style="text-align:left;"|{{ZD|FIN}} [[FC Inter Turku|Inter Turku]] || '''1–1''' || 1–2 || 2–3 || [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} :<div id="1">¹ <small> Torpedo Kutaisi slavio izvođenjem penala 2–4.</small></div> :<div id="1">¹ <small> Sarajevo slavilo izvođenjem penala 4–3.</small></div> === FK Sarajevo u takmičenjima od 1994. do danas === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;" width=100% |- ! width=8% | Sezona ! width=4% | {{Tooltip|Poz.|Pozicija}} ! width=4% | {{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! width=3% | {{Tooltip|P|Pobjede}} ! width=3% | {{Tooltip|N|Neriješeno}} ! width=3% | {{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! width=4% | {{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! width=4% | {{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! width=4% | {{Tooltip|GR|Gol-razlika}} ! width=4% | {{Tooltip|B|Bodovi}} ! width=13% | Liga prvaka ! width=13% | Evropska liga ! width=13% | Evropska konferencijska liga ! width=4% | {{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! width=3% | {{Tooltip|P|Pobjede}} ! width=3% | {{Tooltip|N|Neriješeno}} ! width=3% | {{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! width=4% | {{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! width=4% | {{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! width=4% | {{Tooltip|GR|Gol-razlika}} ! width=4% | {{Tooltip|B|Bodovi}} ! width=4% | {{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2022/23]]. ||[[Datoteka:4 icon.svg|15px]]|| 33 || 15 || 7 || 11 || 50 || 46 || +4 || '''52''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2021/2022.|2021/22]]. ||[[Datoteka:4 icon.svg|15px]]|| 33 || 13 || 7 || 13 || 37 || 33 || +4 || '''46''' || - || - || 1. kvalifikacijski krug || 2 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || -1 || 1 || |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2020/21]]. ||[[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]]|| 33 || 18 || 11 || 4 || 53 || 24 || +29 || '''65''' || 2. kvalifikacijski krug || Play-offf runda || - || 4 || 2 || 0 || 2 || 5 || 4 || +1 || 6 || |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20]]. ||[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]]|| 22 || 13 || 6 || 3 || 38 || 19 || +19 || '''45''' || 1. kvalifikacijski krug || 3. kvalifikacijski krug || - || 4 || 0 || 1 || 3 || 3 || 7 || –4 || 1 || |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2018/2019.|2018/19]]. ||[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]]|| 33 || 21 || 7 || 5 || 68 || 20 || +48 || '''70''' || - || 2. kvalifikacijski krug || - || 4 || 2 || 1 || 1 || 7 || 11 || –4 || 7 || |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017/18]]. || [[Datoteka:Bronze medal icon.svg|15px]] || 32 || 17 || 5 || 10 || 58 || 28 || +30 || '''56''' || - || 1. kvalifikacijski krug || - || 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 3 || 0 || 3 || |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016/17]]. || [[Datoteka:Bronze medal icon.svg|15px]] || 32 || 16 || 11 || 5 || 41 || 22 || +19 || '''59''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2015/16]]. || [[Datoteka:4 icon.svg|15px]] || 30 || 18 || 3 || 9 || 56 || 28 || +28 || '''57''' || 2. kvalifikacijski krug || - || - || 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 3 || –3 || 0 || <ref name="Premijer liga BiH 2015/16">{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2015-2016/831 |title=Premijer liga BiH 2015/16 |work=sportsport.ba |access-date= 30. 8. 2016}}</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014/15]]. ||[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]]|| 30 || 19 || 9 || 2 || 55 || 17 || +38 ||'''66''' || - || Play-off runda || - || 6 || 2 || 0 || 4 || 9 || 15 || –6 || 6 ||<ref>[http://sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2014-2015/777 ''Premijer liga BiH 2014/15, sportsport.ba'']; pristupljeno: 8. 6. 2015.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2013/2014.|2013/14]]. || [[Datoteka:Bronze medal icon.svg|15px]] || 30 || 16 || 10 || 4 || 45 || 21 || +24 || '''58''' || - || 2. kvalifikacijski krug || - || 4 || 2 || 1 || 1 || 5 || 4 || +1 || 7 ||<ref name="Premijer liga BiH 2013/14">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2013-2014/637 ''Premijer liga BiH 2013/14, sportsport.ba'']; pristupljeno: 10. 5. 2014.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2012/13]]. || [[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] || 30 || 17 || 9 || 4 || 52 || 19 || +33 || '''60''' || - || 3. kvalifikacijski krug || - || 6 || 3 || 1 || 2 || 14 || 10 || +4 || 10 ||<ref name="Premijer liga BiH 2012/13">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2012-2013/487 ''Premijer liga BiH 2012/13, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/2012.|2011/12]]. || [[Datoteka:4 icon.svg|15px]] || 30 || 16 || 6 || 8 || 48 || 31 || +17 || '''54''' || - || 3. kvalifikacijski krug || - || 4 || 1 || 1 || 2 || 2 || 7 || –5 || 4 ||<ref name="Premijer liga BiH 2011/12">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2011-2012/324 ''Premijer liga BiH 2011/12, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2010/2011.|2010/11]]. || [[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] || 30 || 17 || 6 || 7 || 51 || 26 || +25 || '''57''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Premijer liga BiH 2010/11">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2010-2011/185 ''Premijer liga BiH 2010/11, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2009/10]]. || [[Datoteka:5 icon.svg|15px]] || 30 || 14 || 8 || 8 || 43 || 25 || +18 || '''50''' || - || Play-off runda || - || 6 || 2 || 2 || 2 || 7 || 7 || 0 || 8 ||<ref name="Premijer liga BiH 2009/10">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2009-2010/1 ''Premijer liga BiH 2009/10, sportsport.ba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020071204/http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2009-2010/1 |date=20. 10. 2017 }}; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2008/2009.|2008/09]]. || [[Datoteka:4 icon.svg|15px]] || 30 || 14 || 7 || 9 || 43 || 30 || +13 || '''49''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Premijer liga BiH 2008/09">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2008-2009/34 ''Premijer liga BiH 2008/09, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2007/2008.|2007/08]]. || [[Datoteka:5 icon.svg|15px]] || 30 || 14 || 6 || 10 || 42 || 29 || +13 || '''48''' || 3. kvalifikacijski krug || Prvi krug || - || 8 || 3 || 0 || 5 || 12 || 15 || –3 || 9 ||<ref name="Premijer liga BiH 2007/08">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2007-2008/35 ''Premijer liga BiH 2007/08, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/2007.|2006/07]]. || [[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]] || 30 || 17 || 6 || 7 || 44 || 26 || +18 ||'''57''' || - ||2. kvalifikacijski krug || - || 4 || 3 || 0 || 1 || 6 || 2 || +4 || 9 ||<ref name="Premijer liga BiH 2006/07">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2006-2007/36 ''Premijer liga BiH 2006/07, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/2006.|2005/06]]. || [[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] || 30 || 18 || 6 || 6 || 57|| 26 || +31 || '''60''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Premijer liga BiH 2005/06">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2005-2006/39 ''Premijer liga BiH 2005/06, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2004/05]]. || [[Datoteka:4 icon.svg|15px]] || 30 || 13 || 6 || 11 || 39 || 37 || +2 ||'''45''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Premijer liga BiH 2004/05">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2004-2005/40 ''Premijer liga BiH 2004/05, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2003/2004.|2003/04]]. || [[Datoteka:Bronze medal icon.svg|15px]] || 30 || 17 || 5 || 8 || 58 || 25 || +33 || '''56''' || - || Kvalifikacije || - || 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 4 || –3 || 1 ||<ref name="Premijer liga BiH 2003/04">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2003-2004/41 ''Premijer liga BiH 2003/04, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2002/03]]. || [[Datoteka:Bronze medal icon.svg|15px]] || 38 || 19 || 12 || 7 || 83 || 39 || +44 || '''69''' || - || 1. kolo || - || 4 || 1 || 1 || 2 || 5 || 10 || –5 ||4 ||<ref name="Premijer liga BiH 2002/03">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2002-2003/42 ''Premijer liga BiH 2002/03, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2001/02]]. || [[Datoteka:4 icon.svg|15px]] || 30 || 13 || 8 || 9 || 50 || 34 || +16 || '''47''' || - || Kvalifikacije || - || 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || –2 || 0 ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 2001/02">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2001-2002/43 ''Prva nogometna liga BiH 2001/02, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000/01]]. || [[Datoteka:Bronze medal icon.svg|15px]] || 42 || 24 || 9 || 9 || 81 || 35 || +46 || '''81''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 2000/01">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-2000-2001/44 ''Prva nogometna liga BiH 2000/01, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1999/2000.|1999/00]]. || '''-''' || 36 || 20 || 7 || 9 || 68 || 30 || +38 || '''67''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 1999/00">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-1999-2000/45 ''Prva nogometna liga BiH 1999/00, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1998/1999.|1998/99]]. || [[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]] || 30 || 21 || 2 || 7 || 53 || 23 || +30 || '''65''' || - || 1. kvalifikacijski krug || - || 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 4 || –3 || 1 ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 1998/99">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-1998-1999/46 ''Prva nogometna liga BiH 1998/99, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1997/1998.|1997/98]]. || [[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] || 33 || 16 || 9 || 8 || 58 || 35 || +23 || '''57''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 1997/98">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-1997-1998/49 ''Prva nogometna liga BiH 1997/98, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1996/1997.|1996/97]]. || [[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] || 30 || 16 || 8 || 6 || 54 || 22 || +32 || '''56''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 1996/97">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-1996-1997/50 ''Prva nogometna liga BiH 1996/97, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1995/1996.|1995/96]]. || [[Datoteka:7 icon.svg|15px]] || 30 || 12 || 7 || 11 || 38 || 29 || +9 || '''43''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 1995/96">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-1995-1996/51 ''Prva nogometna liga BiH 1995/96, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |-style="border-bottom:2px solid green;" |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/1995.|1994/95]]. || [[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] || 9 || 7 || 1 || 1 || 24 || 5 || +19 || '''22''' || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||<ref name="Prva nogometna liga BiH 1994/95">[http://www.sportsport.ba/tabela/Premijer-liga-BiH-1994-1995/150 ''Prva nogometna liga BiH 1994/95, sportsport.ba'']; pristupljeno: 15. 11. 2013.</ref> |- |- style="background:#dedede;" |colspan=2|'''Ukupno'''||'''886'''||'''471'''||'''204'''||'''211'''||'''1487'''||'''784'''||'''+703'''||'''1821'''||colspan=3| ||'''66'''||'''22'''||'''11'''||'''33'''||'''80'''||'''109'''||'''–29'''||'''77''' |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|FK Sarajevo}} *{{Službeni website|https://www.fksarajevo.ba}} *[https://web.archive.org/web/20070621000156/http://www.fksinfo.com/index.php FK Sarajevo] na FKSINFO.com *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=64378/profile/index.html FK Sarajevo] na [[UEFA]].com *[https://www.nfsbih.ba/stats/team/20873980/409-fk-sarajevo/ FK Sarajevo] na NFSBiH.ba {{FK Sarajevo}} {{Navkutije |ime = |naslov = FK Sarajevo u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Bosne i Hercegovine}} {{Osvajači kupa Bosne i Hercegovine u nogometu}} }} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Sarajevo}} {{DEFAULTSORT:Sarajevo}} [[Kategorija:FK Sarajevo|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sport u Sarajevu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1946.]] 7l15hin3tgjp0aijuoblpmxl9ctswjk 0 3979 3936836 3905602 2026-10-24T05:55:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936836 wikitext text/x-wiki {{Ateizam bočna traka}} [[Datoteka:Atheismsymbol endorsed by AAI.svg|alt=|mini|Simbol ateizma koji podržava [[Međunarodna ateistička alijansa]]]] '''Ateizam''' je, u širem smislu, odbacivanje vjerovanja u postojanje jednog ili više [[Bog|božanstava]].<ref name="eb2011-atheism"/><ref name="encyc-philosophy"/> U užem smislu, to je stav da ne postoje božanstva.<ref name="RoweRoutledge"/><ref name="encyc-unbelief-def-issues"/><ref name="oxdicphil"/><ref name="religioustolerance"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=Atheism |publisher=Oxford University Press |access-date=17. 5. 2015 |archive-date=11. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911080901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/atheism |url-status=dead }}</ref> Suprotan je [[Teizam|teizmu]],<ref name="reldef"/><ref name="OED-theism"/> koji u svom najširem obliku, zastupa uvjerenje u postojanje bar jednog božanstva.<ref name="OED-theism">{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=...belief in the existence of a god or gods... |access-date=17. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514194441/http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |archive-date=14. 5. 2011 <!--DASHBot-->|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2013/entries/atheism-agnosticism/|title=Atheism and Agnosticism|publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (proljećno izdanje 2013)|first=J. J. C.|last=Smart|access-date=8. 6. 2015}}</ref> Termin "ateizam" potječe od [[Grčki jezik|grčke]] riječi θεος (odnosno "atheos"), koja u prijevodu znači "bezbožništvo". Prvobitno se koristio kao pežorativan termin za osobe koje su odbacivale vjerovanje u božanstva u odnosu na tadašnje opće vjerovanje u njihova postojanja.<ref name="drachmann"/> Uže značenje termina javilo se pojavom [[Slobodoumlje|slobodoumlja]], naučnog skepticizma i sve veće kritike religije. Prve osobe koje su se izjasnile riječju "ateist", živjele su u [[Renesansa|renesansnom]] periodu [[18. vijek|18. stoljeća]]. [[Francuska revolucija]] poznata je po svom "nezabilježenom ateizmu",{{sfn|Armstrong|1999}} te je ovo bio prvi veći politički pokret u historiji koji je zagovarao vrhovnu vlast ljudskog razuma.<ref name="HancockLambert">{{cite book |last=Hancock|first=Ralph|title=The Legacy of the French Revolution |year=1996 |publisher=Rowman and Littlefield Publishers|location=Lanham, United States|isbn=978-0847678426 |page=22|url=https://books.google.com/books?id=uPgQy3VJ3iIC |access-date=17. 8. 2015}}</ref> Razlozi za nevjerovanje su mnogobrojni i zavise od toga je li kritika religije filozofske, društvene ili historijske prirode. Među njima su [[Postojanje Boga|nedostatak materijalnih dokaza]],<ref name="logical"/><ref>{{cite web |url=http://shook.pragmatism.org/skepticismaboutthesupernatural.pdf |title=Skepticism about the Supernatural |last=Shook |first=John R. |access-date=17. 5. 2015}}</ref> [[problem zla]], [[argument nedosljednih otkrivenja]], odbijanje pojmova koji se ne mogu [[Falsificiranje|falsificirati]] i [[argument nevjerovanja]].<ref name="logical"/><ref name="Drange-1996"/> Iako pojedini ateisti koriste [[Sekularizam|sekularnu]] filozofiju,<ref name="honderich"/><ref>{{cite book |last=Fales |first=Evan |title=Naturalism and Physicalism |postscript=,}} u {{harvnb|Martin|2006|pp=122–131}}.</ref> ne postoji jedna ideologija ili princip ponašanja koji svi ateisti (treba da) slijede.<ref>{{harvnb|Baggini|2003|pp=3–4}}.</ref> Za pogled na svijet, mnogi se ateisti oslanjaju na teoriju [[Ockhamova britva|Ockhamove oštrice]] prema kojoj [[filozoški teret dokazivanja]] ne pripada ateistima i oni ne trebaju opovrgnuti božanstva, već je do [[Teizam|teističara]] da pruže racionalne činjenice i argumente za vjerovanje.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book |last=Parsons |first=Keith M. |title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism |url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars |year=1989 |location=Amherst, New York |publisher=Prometheus Books |isbn=978-0-87975-551-5}}</ref> Budući da postoje poprilično različite vrste ateizma, teško je definirati koliko je tačno ljudi ateistično.<ref name="Martin2007">{{cite book |last=Zuckerman |first=Phil |editor=Martin, Michael T |title=The Cambridge Companion to Atheism |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |isbn=978-0-521-60367-6 |ol=22379448M |page=56 |url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56 |access-date=17. 5. 2015}}</ref> Organizacija [[Gallup International]] sprovela je nekoliko međunarodnih istraživanja po ovom pitanju. Njihova anketa iz 2015. ispitala je 64.000 osoba od kojih je 11% njih naglasilo da su "uvjereni ateisti", dok je anketa iz 2012. ukazala na znatno veći postotak od 13% osoba koji su bili "uvjereni ateisti", tj. osobe koje nemaju sumnje o nepostojanju božanstava.<ref name="wingia">{{cite web |url=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |title=Religiosity and Atheism Index |author=<!--nije navedeno--> |publisher=[[WIN/GIA]] |date=27. 7. 2012 |location=[[Zurich]] |access-date=17. 5. 2015 |archive-date=21. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021065544/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="wingia2">{{cite web |url=http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2015/04/13/399338834/new-survey-shows-the-worlds-most-and-least-religious-places |title=New Survey Shows the World's Most and Least Religious Places |author=<!--nije navedeno--> |publisher=[[NPR]] |date=13. 4. 2015|access-date=17. 5. 2015}}</ref> Starija [[BBC]]-jeva anketa iz 2004. navela je da je 8% svjetskog stanovništva ateistično.<ref name="BBC-2004-demographics"/> Drugi prosjeci pokazali su da ateisti čine 2% svjetskog stanovništva, dok se taj broj povećava na 12% ako se uvrste i [[Ireligija|ireligiozne]] osobe.<ref name="eb2007-demographics"/> Sudeći po drugim anketama, stopa ateizma najveća je u zapadnom svijetu, mada i tu cifre mogu znatno varirati. Naprimjer, stopa ateizma u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u je 4%,<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=20. 12. 2006 |access-date=17. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723125147/http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |archive-date=23. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> dok je u [[Kanada|Kanadi]] 28%.<ref>{{cite web|url=http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Zuckerman_on_Atheism.pdf|title=Atheism, Secularity, and Well-Being: How the Findings of Social Science Counter Negative Stereotypes and Assumptions|publisher=Blackwell Publishing Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806125950/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Zuckerman_on_Atheism.pdf|archive-date=6. 8. 2014|first=Phil|last=Zuckerman|location=Pitzer College, Claremont, [[Kalifornija]]}}</ref> Prema nizu istraživanja [[Eurobarometar|Eurobarometra]] u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]], ustanovljeno je da 20% stanovnika Evropske unije ne vjeruje u "bilo kakvu duhovnu silu ili Boga".<ref name="EU">{{cite book |author=<!--nije navedeno--> |title=Social values, Science and Technology |publisher=Directorate General Research, European Union |year=2010 |pages=207 |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf |format=PDF |access-date=17. 5. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110430163128/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf |archive-date=30. 4. 2011|url-status=live}}</ref> == Definicije i razlike == [[Datoteka:AteizamImplicitniEksplicitni.svg|mini|Dijagram prikazuje odnose između [[Slabi i jaki ateizam|slabog/jakog]] i [[Implicitni i eksplicitni ateizam|implicitnog/eksplicitnog]] ateizma. <br /> Eksplicitno jaki/pozitivni/tvrdi ateisti ('''{{color|purple|ljubičasta boja}}''' '''desno''') tvrde da je izjava da ''"postoji bar jedan Bog"'' netačna. <br /> Eksplicitno slabi/negativni ateisti ('''{{color|blue|plava boja}}''' '''desno''') odbijaju ili izbjegavaju tvrdnju da bilo kakva božanstva postoje bez izričitog upotrebljavanja da je izjava ''"postoji bar jedno božanstvo"'' netačna. <br /> Implicitno slabi/negativni ateisti ('''{{color|blue|plava boja}}''' '''lijevo''') sadrži osobe (najčešće malu djecu i neke agnostike) koji ne vjeruju u božanstvo, ali nisu izričito potvrdili takav način razmišljanja. <br /> (Veličina dijagrama ne prikazuje relativan broj osoba unutar određene grupe.)]] Pisci se ne mogu složiti oko ispravnog načina definiranja i svrstavanja ateizma,<ref name=eb1911-atheism/> govoreći da se ne može tačno znati na koja se natprirodna lica odnosi i je li sama tvrdnja dovoljna za klasifikaciju ateizma ili se zahtijeva svjesno i izričito odbacivanje božanstava. Za ateizam se smatra da je dijelom kompatibilan s [[Agnosticizam|agnosticizmom]],<ref name=agnosticism-compatible/><ref name=flint-agnostic-atheism/><ref name=encyc-unbelief-compatible/><ref name=martin-agnosticism-entails/><ref name=barker-agnostic-atheism/><ref name=besant-open-to-new-truth/><ref name=holyoake-question-of-probability/> mada se po nekim klasifikacijama djelomično suprotstavlja s njim.<ref name=eb2011-atheism-critique/><ref name=eb2011concise-atheism/><ref name=eb1911-atheism-sceptical/> Za razlikovanje vrsta ateizma, koristi se nekoliko kategorija. === Spektar === Dobar dio dvosmislenosti i kontroverze oko definiranja ''ateizma'' leži u činjenici da se ne može doći do konsenzusa oko toga na šta se tačno odnose riječi ''božanstvo'' i ''bog''. Mnoštvo drastično različitih definicija i zamisli božanstava dovodi do različitih ideja o tome na šta se ateizam tačno može odnositi. Stari Rimljani su, naprimjer, optuživali [[Kršćani|kršćane]] da su ateisti zato što nisu vjerovali u [[Paganizam|paganska]] božanstva. Ovaj termin se s vremenom prestao koristiti nakon što je utvrđeno da se definicija ''teizma'' odnosi na vjerovanje u bilo koje božanstvo. Kad se govori o opsegu odbacivanja božanstava, ateizam je moguće definirati kao odbacivanje svih mogućih božanstava: [[Duhovnost|duhovnih]], natprirodnih, pa i prevazilazećih ideja koje se javljaju u [[Budizam|budizmu]], [[Hinduizam|hinduizmu]], [[džainizam|džainizmu]] i [[Taoizam|taoizmu]].<ref name=eb2011-Rejection-of-all-religious-beliefs/> === Implicitni i eksplicitni === {{Glavni|Implicitni i eksplicitni ateizam}} Definicija ateizam također varira od stepena razmišljanja koje neka osoba mora posvetiti o konceptu bogova da bi se smatrala ateistom. Ponekad se definira kao jednostavni nedostatak vjerovanja u bilo koja božanstva. Ova definicija sadržala bi novorođenčad i ostale osobe koje nisu bile izložene bilo kakvim teističkim idejama. [[Baron d'Holbach]] je, 1772, izjavio da su "sva djeca rođena kao ateisti; nemaju ideju [[Bog]]a".<ref>{{cite book |last=d'Holbach |first=P. H. T. |title=Good Sense |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/7319 |year=1772 |access-date=7. 4. 2011}}</ref> Slično ovome, [[George H. Smith]] predložio je da je "ateist onaj čovjek koji nije upućen u religiju jer ne vjeruje u Boga. Ova kategorija sadrži djecu koja imaju mentalni kapacitet da razumiju sve probleme, ali su i dalje nesvjesna tih problema. Činjenica da to dijete ne vjeruje u Boga čini ga ateistom."<ref>{{harvnb|Smith|1979|p=14}}</ref> Smith je upotrijebio termine "implicitnog ateizma" za označavanje "nedostatka [[Teizam|teističkog]] vjerovanja bez svjesnog odbacivanja istog" i "eksplicitnog ateizma" za češću definiciju svjesnog odbacivanja božanstava. [[Ernest Nagel]] proturiječi Smithovoj definiciji ateizma kao "nedostatka teizma" i jedino priznaje eksplicitni ateizam kao "istiniti" ateizam.<ref name= Nagel1959> {{Cite book|title= Basic Beliefs: The Religious Philosophies of Mankind |chapter=Philosophical Concepts of Atheism |first=Ernest |last=Nagel |year=1959 |publisher=Sheridan House|quote=I shall understand by "atheism" a critique and a denial of the major claims of all varieties of theism&nbsp;... atheism is not to be identified with sheer unbelief&nbsp;... Thus, a child who has received no religious instruction and has never heard about God, is not an atheist – for he is not denying any theistic claims. Similarly in the case of an adult who, if he has withdrawn from the faith of his father without reflection or because of frank indifference to any theological issue, is also not an atheist – for such an adult is not challenging theism and not professing any views on the subject.}}<br />ponovo oštampano u djelu ''Critiques of God'', koga je uredio Peter A. Angeles za Prometheus Books, 1997. godine.</ref> === Pozitivni i negativni === {{Glavni|Negativni i pozitivni ateizam}} Filozofi poput [[Antony Flew|Antonyja Flewa]]<ref name="presumption">{{harvnb|Flew|1976|pp=14ff}}: "In this interpretation an atheist becomes: not someone who positively asserts the non-existence of God; but someone who is simply not a theist. Let us, for future ready reference, introduce the labels 'positive atheist' for the former and 'negative atheist' for the latter."</ref> i [[Michael Martin|Michaela Martina]]{{sfn|Martin|2006}} suprostavili su pozitivni (jaki) ateizam i negativni (slabi) ateizam. Pozitivni ateizam isključivo tvrdi da nijedno božanstvo ne postoji. Negativni ateizam uključuje sve ostale vrste ne-teizma. Prema ovom svrstavanju, bilo koja osoba koja nije teist negativan je ili pozitivan ateist. Termini "slabi" i "jaki ateizam" relativno su novi, dok su se termini "negativni" i "pozitivni ateizam" koristili već duže vrijeme (mada uz drugačije konotacije) u [[Filozofija|filozofskoj]] literaturi<ref name="presumption"/> i [[Katoličanstvo|katoličkoj]] [[Apologetika|apologetici]].<ref>{{cite journal |url=http://www.nd.edu/Departments/Maritain/jm3303.htm |title=On the Meaning of Contemporary Atheism |journal=The Review of Politics |first=Jacques |last=Maritain |date=1. 7. 1949 |volume=11 |issue=3 |pages=267–280 |doi=10.1017/S0034670500044168 |ref=harv}}</ref> Prema ovakvom razgraničavanju ateizma, većina [[Agnosticizam|agnostika]] spada u negativne ateiste. Dok [[Michael Martin|Martin]], naprimjer, smatra da agnosticizam podrazumijeva negativni ateizam,<ref name=martin-agnosticism-entails/> mnoštvo agnostičara smatra da je njihov pogled različit od ateizma<ref name=Kenny2006 /><ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/omar-baddar/why-im-not-an-atheist-the-case-for-agnosticism_b_3345544.html | title=Why I'm Not an Atheist: The Case for Agnosticism |date=28. 5. 2013 |publisher=Huffington Post |access-date=6. 3. 2015}}</ref> i da nije ništa više opravdan od teizma ili zahtijevanja jednakog ubjeđenja.<ref name=Kenny2006>{{cite book |first=Anthony |last=Kenny |title=What I believe |url=https://archive.org/details/whatibelieve0000kenn |chapter=Why I Am Not an Atheist |publisher=Continuum |isbn=0-8264-8971-0 |quote=The true default position is neither theism nor atheism, but agnosticism&nbsp;... a claim to knowledge needs to be substantiated; ignorance need only be confessed. |year=2006}}</ref> Tvrdnja nedostižnosti znanja za ili protiv postojanja božanstva ponekad se smatra naznakom da ateizam ipak zahtijeva [[skok vjere]] (vjerovanje u nešto bez empirijskih dokaza).<ref>{{cite news |title=Many atheists I know would be certain of a high place in heaven |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2009/0725/1224251303564.html|last=O'Brien|first=Breda |publisher=Irish Times| access-date=6. 3. 2015 |date=7. 7. 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110520132651/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2009/0725/1224251303564.html | archive-date=20. 5. 2011}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ncregister.com/blog/matthew-warner/more-faith-to-be-an-atheist-than-a-christian | title=More faith to be an atheist than a Christian | author=Matthew Warner | date=8. 6. 2012 | access-date=6. 3. 2015}}</ref> Česti ateistički protuargumenti su da nedokazane ''religijske'' prijedloge treba razmotriti s jednakim nivoom skepticizma i nevjerovanja poput ''bilo kojeg drugog'' prijedloga<ref>{{harvnb|Baggini|2003|pp=30–34}}. "Who seriously claims we should say 'I neither believe nor disbelieve that the Pope is a robot', or 'As to whether or not eating this piece of chocolate will turn me into an elephant I am completely agnostic'. In the absence of any good reasons to believe these outlandish claims, we rightly disbelieve them, we don't just suspend judgement."</ref> i da nemogućnost dokazivanja postojanja Boga ne znači da je jednaka vjerovatnoća da Bog postoji ili ne postoji.<ref>{{harvnb|Baggini|2003|p=22}}. "A lack of proof is no grounds for the suspension of belief. This is because when we have a lack of absolute proof we can still have overwhelming evidence or one explanation which is far superior to the alternatives." </ref> Škotski filozof J. J. C. Smart čak govori da će se "osoba koja je zapravo ateist, ponekad, čak strasno, izjasniti da je agnostik jer ga nerazumni [[filozofski skepticizam]] dovodi do toga da se zapita da li išta zapravo zna, osim možda općih činjenica matematičke i formalne logike."<ref name="stanford">{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/atheism-agnosticism/ |title=Atheism and Agnosticism |first=J.C.C. |last=Smart |date=9. 3. 2004 |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy | access-date=8. 6. 2015}} </ref> Stoga neki ateistički autori poput [[Richard Dawkins|Richarda Dawkinsa]] više vole razlikovati [[teizam]], [[agnosticizam]] i ateizam koristeći spektar teističke mogućnosti, prema kojem se ove tri vrste razlikuju po tumačenju izjave "[[Bog]] postoji".{{sfn|Dawkins|2006|p=50}} === Definicija nemogućeg i nepostojanog === Prije 18. stoljeća, postojanje Boga bilo je toliko općeprihvaćeno u zapadnom svijetu da je bila upitna čak i ''mogućnost'' postojanja istinitog ateizma. Ovo se nazivalo ''teistički [[inatizam]]'', tj. smatranje da sve osobe vjeruju u [[Bog]]a od svog rođenja; ono je također navodilo da su ateisti zapravo vjernici u samoporicanju.<ref>{{cite book |last=Cudworth |first=Ralph |title=The True Intellectual System of the Universe: the first part, wherein all the reason and philosophy of atheism is confuted and its impossibility demonstrated |url=https://archive.org/details/trueintellectual00cudw |year=1678}}</ref> Također postoji stav da će ateisti veoma brzo vjerovati u Boga u kriznim vremenima, odnosno da se ateisti pretvaraju u vjernike na samrti i da nema [[Nema ateista u rovovima|ateista u rovovima]].<ref>Vidjeti: {{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/features/ohair090896.htm|title=Atheist Group Moves Ahead Without O'Hair|first=Sue Anne|last=Pressley|newspaper=The Washington Post|date=8. 9. 1996|access-date=3. 6. 2015}}</ref> Međutim, postoji nekolicina primjera koji govore baš suprotno, a među njima se nalaze i doslovni slučajevi "ateista u rovovima".<ref>{{cite web |last=Lowder |first=Jeffery Jay |year=1997 |title=Atheism and Society |url=http://www.infidels.org/library/modern/jeff_lowder/society.html | access-date=3. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110522025011/http://www.infidels.org/library/modern/jeff_lowder/society.html| archive-date=22. 5. 2011}}</ref> Neki ateisti iskazali su sumnje same potrebe termina ''ateizma''. [[Sam Harris]], u svojoj knjizi ''Letter to a Christian Nation'' ({{bs|Pismo kršćanskoj naciji}}) piše: <blockquote>"Ateizam" je, zapravo, termin koji uopće ne bi trebao postojati. Niko za sebe ne treba navoditi da "nije [[Astrologija|astrolog]]" ili da "nije [[Alhemija|alhemičar]]". Nemamo termina za osobe koje vjeruju da je Elvis i dalje živ ili koji vjeruju da su vanzemaljci putovali širom galaksije samo da bi zlostavljali rančere i njihovu stoku. Ateizam nije ništa više nego zvukovi koje razumne osobe prave u prisustvu neopravdanih religijskih vjerovanja."{{sfn|Harris|2006|p=[http://books.google.com/?id=ypyMZlkgHGIC&pg=PA51&dq=No+one+ever+needs+to+identify+himself+as+a+%22non-astrologer%22+or+a+%22non-alchemist&f=false 51]}}</blockquote> == Koncepti == [[Datoteka:D'Holbach.jpg|mini|[[Baron d'Holbach]], pristalica ateizma 18. stoljeća. "Izvor nesreće čovjeka je njegova nepoznanost prirode. Istrajnost kojom je vezan za slijepa mišljenja kojima je zadojen u svom djetinjstvu, koja su isprepletana sa njegovim postojanjem, posljednična predrasuda koja izopačava njegov um, koga spriječava njegovo razvijanje, koja ga čini robom izmišljotine, čini se da ga osuđuje na trajnu grešku."<ref>Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, ''System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World'' (London, 1797), Vol. 1, p. 25</ref>]] Najšira podjela ateističkih argumenata jest na praktični i teoretski ateizam. === Praktički ateizam === {{Glavni|Apateizam}} U praktičnom ili pragmatičnom ateizmu (koji se još naziva [[apateizam]]), osobe žive kao da nema bogova i objašnjavaju prirodne fenomene bez ikakvih pripisivanja tih događaja nekim božanstvima. Postojanje božanstava se ne odbacuje, mada se može smatrati nepotrebnim ili beskorisnim; prema ovom pogledu, bogovi ne pružaju svrhu životu niti utječu na svakodnevnicu.<ref name="Zdybicka-p20">{{harvnb|Zdybicka|2005|p=20}}</ref> Vrsta praktičnog ateizma koji se oslanja na naučnu zajednicu naziva se [[Metodologija|metodološki]] [[naturalizam]] – "šutljivo usvajanje ili pretpostavka filozofskog naturalizma unutar naučnih metoda bez ili sa potpunim prihvaćanjem ili vjerovanjem u iste".<ref name="neps">{{cite web |last=Schafersman |first=Steven D. |url=http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:NSuw6hjn_w0J:www.tcnj.edu/~scholars/111%2520Evolution%2520FSP/NATURALISM%2520IS%2520AN%2520ESSENTIAL%2520PART%2520OF%2520SCIENCE%2520AND%2520CRITICAL%2520INQUIRY.doc+Naturalism+is+an+Essential+Part+of+Science+and+Critical+Inquiry&hl=en&gl=ca&pid=bl&srcid=ADGEESiOoQ0c8zeA-NUM5qRN7EZqXoJs8b3hGUyuOedNRD9OheY2WLJHpdgNCsxwDJ0iJVdxIhSyytGXR-RXodM3cV8JYd6mEmBRuSQhAsvgFyIDPrw2HT3KXZTEoujo4lXsMckPLn-U&sig=AHIEtbS7vrl9TTdgC7ZY94opxblINuXYMw&pli=1 |title=Naturalism is an Essential Part of Science and Critical Inquiry |date=1. 2. 1997|publisher=Conference on Naturalism, Theism and the Scientific Enterprise. Department of Philosophy, The University of Texas |access-date=6. 3. 2015}}</ref> Praktični ateizam može imati nekoliko oblika: * Nedostajanje religijske motivacije – vjerovanje u bogove ne motivira moralne, religijske ili bilo kakve druge radnje; * Aktivno isključivanje problema bogova i religije iz intelektualnih težnji i praktičkih radnji; * Ravnodušnost – nedostatak interesa za probleme bogova i religije; ili * Nesvjesnost mogućnosti samog koncepta božanstava.<ref>{{harvnb|Zdybicka|2005|p=21}}</ref> === Teoretski ateizam === ==== Ontološki argumenti ==== {{Također pogledajte|Agnostički ateizam|Teološki nonkognitivizam}} Teoretski ateizam eksplicitno postavlja argumente protiv postojanja bogova, odgovarajući na česte teističke argumente postojanja boga poput argumenta o dizajnu ili [[Pascalova opklada|Pascalove opklade]]. Teoretski ateizam uglavnom je [[ontologija]], i to [[filozofska ontologija]]. ==== Epistemološki argumenti ==== {{Također pogledajte|Agnostički ateizam|Teološki nonkognitivizam}} [[Epistemologija|Epistemološki]] ateizam je stav da osobe ne mogu znati Boga ili odrediti postojanje Boga. Osnova epistemološkog ateizma je [[agnosticizam]] koji se može pojaviti u nekoliko oblika. U filozofiji [[imanencija|imanencije]], božanstvo je nerazdvojivo od svijeta, tako i u ljudskom umu, i da je [[svijest]] svake osobe zaključana u subjektu. Prema ovom obliku [[Agnosticizam|agnosticizma]], ovo ograničenje perspektive sprječava bilo kakvo objektivno zaključivanje – sve od vjere u Boga, pa do tvrdnji u postojanje istog. Racionalistički agnosticizam [[Immanuel Kant|Kanta]] i [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljskog doba]], jedino prihvata znanje koje je izvedeno iz ljudske racionalnosti; ova vrsta ateizma smatra da bogovi principijalno nisu primjetni i da se baš zbog toga ne može znati postoje li. [[Skepticizam]], koji se zasniva na idejama [[David Hume|Davida Humea]], smatra da je potpuna sigurnost u postojanje nečeg nemoguće, tako da nikada ne možemo zasigurno znati postoje li božanstva ili ne. Međutim, Hume je također smatrao da ovakve neprimjetne [[Metafizika|metafizičke]] koncepte treba odbaciti po principu "[[sofistika|sofistike]] i [[Iluzija|iluzije]]".<ref name=hume-metaphysics/> Sporno je određivanje podjele agnosticizma prema ateizmu; također se može smatrati kao nezavisan osnovni pogled na svijet.<ref name="Zdybicka-p20"/> Drugi argumenti ateizma koji se mogu svrstati u epistemološke ili ontološke, sadrže logički pozitivizam i ignosticizam, ističu beznačajnost osnovnih termina poput "Bog" i izjava kao što su "Bog je svemoguć". [[Teološki nonkognitivizam]] smatra da izjava "Bog postoji" ne iskazuje nikakav prijedlog, već je besmislena ili kognitivno beznačajna. Obje strane raspravljale su o tome je li moguće svrstati ove osobe u neku vrstu ateizma ili agnosticizma. Filozofi poput [[A. J. Ayer]]a i [[Theodore M. Drange|Theodorea M. Drangea]] odbacuju obje kategorije i smatraju da obje prihvataju izjavu "Bog postoji" kao prijedlog; umjesto da ih svrstaju u jednu od ove dvije kategorije, svrstavaju ih u novu kategoriju nonkognitivizma.<ref>[[Theodore Drange|Drange, Theodore M.]] (1998). "[http://www.infidels.org/library/modern/theodore_drange/definition.html Atheism, Agnosticism, Noncognitivism]". [[Internet Infidels]], ''Secular Web Library''. Pristupljeno 6. 3. 2015</ref><ref>[[Alfred Ayer|Ayer, A. J.]] (1946). ''Language, Truth and Logic''. Dover. str. 115–116. U fusnoti, Ayer pripisuje ovaj pogled "Profesoru H. H. Priceu".</ref> ==== Metafizički argumenti ==== {{Također pogledajte|Monizam|Fizikalizam}} Jedan autor piše: <blockquote>"Metafizički ateizam... obuhvata sve doktrine koje vjeruju u metafizički [[monizam]] (homogenost stvarnosti). Metafizički ateizam može se svrstati u dvije kategorije: a) apsolutni – izričito odbijanje postojanja Boga u pogledu materijalističkog monizma (svih materijalističkih trendova, kako drevnog, tako i modernog vremena); b) relativni – implicitno odbijanje Boga u svim filozofijama koje smatraju da, iako je prihvaćeno postojanje apsolutnog bića, to apsolutno biće ne može posjedovati bilo kakve atribute koji se mogu pripisati Bogu, bilo da je to transcendentnost, lični karakter ili jedinstvo. Relativni ateizam povezuje se sa idealističkim [[Monizam|monizmom]] ([[panteizam|panteizmom]], [[Panenteizam|panenteizmom]] ili [[Deizam|deizmom]])."<ref>{{harvnb|Zdybicka|2005|p=19}}</ref></blockquote> [[Datoteka:Epikouros BM 1843.jpg|mini|lijevo|[[Epikur]]u se pripisuje prvo tumačenje [[Problem zla|problema zla]]. [[David Hume]] citira Epikuru kako postavlja argument u svom djelu iz 1779. ''Dijalozi o prirodnoj religiji'':{{sfn|Hume|1779}} "Želi li Bog zaustaviti zlo, ali ne može? Onda je nemoćan. Može li, a neće? Onda je zlonamjeran. Može li i hoće? Onda, otkud zlo u svijetu? Da li niti može niti hoće? Zašto ga onda zvati Bogom?"]] ==== Logički argumenti ==== {{Također pogledajte|Argumenti protiv postojanja Boga|Problem zla|Argument nevjerovanja}} Logički ateizam smatra da se raznim [[Zamisli Bogova|zamislima bogova]], poput ličnog boga [[Kršćanstvo|kršćanstva]], pripisuju logično nedosljedne osobine. Ovi ateisti predstavljaju [[Postojanje Boga|deduktivne argumente]] protiv postojanja Boga koji smatraju da postoji nedosljednost raznih osobina kao što su savršenost, položaj stvaraoca, nepromjenjivost, [[sveznanje]], [[sveprisutnost]], [[svemoć]], [[sveblagonaklonost]], [[transcendentnost]], ličnost (kao osoba), [[nefizikalnost]], [[pravednost]] i [[milost]].<ref name=logical>{{cite web | url=http://www.infidels.org/library/modern/nontheism/atheism/logical.html | author=Razni autori | title=Logical Arguments for Atheism | publisher=Internet Infidels | work=The Secular Web Library | access-date=2. 10. 2012}}</ref> [[Teodiceja|Teodecijski]] ateisti vjeruju da svijet koji se doživljava ne može postojati pripisivanjem ovih osobina Bogu ili bogovima. Argumenti su im da ne može postojati sveznajuće, svemoguće i sveblagonaklono biće u svijetu u kojem postoji [[Problem zla|zlo]] i patnja i u kojem je mnogim ljudima božija ljubav skrivena.<ref name=Drange-1996>{{cite web | first=Theodore M. | last=Drange | year=1996 | url=http://www.infidels.org/library/modern/theodore_drange/aeanb.html | title=The Arguments From Evil and Nonbelief | publisher=[[Internet Infidels]] |work=Secular Web Library | access-date=6. 4. 2015}}</ref> Sličan argument pripisuje se i [[Buda|Budi]], osnivaču [[Budizam|budizma]].<ref>V.A. Gunasekara, {{cite web |url=http://www.buddhistinformation.com/buddhist_attitude_to_god.htm |title=The Buddhist Attitude to God |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102053643/http://www.buddhistinformation.com/buddhist_attitude_to_god.htm |archive-date=2. 1. 2008}} In the Bhuridatta Jataka, "The Buddha argues that the three most commonly given attributes of God, viz. omnipotence, omniscience and benevolence towards humanity cannot all be mutually compatible with the existential fact of dukkha."</ref> === Redukcioni prikazi religije === {{Također pogledajte|Evolucionarno porijeklo religija|Evolucionarna psihologija religije|Psihologija religije}} Filozofi poput [[Ludwig Feuerbach|Ludwiga Feuerbacha]]<ref>Feuerbach, Ludwig (1841) ''[[The Essence of Christianity]]''</ref> i psihoanalitičara [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]] smatraju da su Bog i druga religijska vjerovanja ljudska tvorevina napravljena u svrhu zadovoljavanja raznih psiholoških i emocionalnih želja ili potreba. Mnogi budisti dijele ovaj stav razmišljanja.<ref>Walpola Rahula, ''What the Buddha Taught.'' Grove Press, 1974. str. 51–52.</ref> [[Karl Marx]] i [[Friedrich Engels]] su, pod utjecajem djela [[Feuerbach]]a, smatrali da su [[Bog]] i religija društvene funkcije koje moćni ljudi koriste da bi ugnjetavali radničku klasu. [[Mihail Bakunjin]] tvrdi da "ideja Boga implicira odricanje ljudskog razuma i pravednosti; najuvjerljivija je negacija ljudskih sloboda i moguće je da završi porobljavanjem čovječanstva, kako u teoriji, tako i u praksi". Preokrenuo je [[Voltaire]]ov poznati aforizam koji glasi "da Bog ne postoji, trebalo bi ga izmisliti" na "da Bog zaista postoji, trebalo bi ga ukinuti".<ref>{{cite web |url=http://dwardmac.pitzer.edu/anarchist_archives/bakunin/godandstate/godandstate_ch1.html |title=God and the State |last=Bakunin |first=Michael |year=1916 |work= |publisher=New York: Mother Earth Publishing Association | access-date=6. 4. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110521195435/http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bakunin/godandstate/godandstate_ch1.html| archive-date=21. 5. 2011}}</ref> === Ateizam u religijama === {{Također pogledajte|Neteističke religije}} Ateizam je prihvaćen u nekim religijskim i spiritualnim vjerskim sistemima poput u [[Hinduizam|hinduizmu]], [[džainizam|džainizmu]], [[Budizam|budizmu]], [[Sinteizam|sinteizmu]], [[Raëlizam|raëlizmu]]<ref>{{cite book|title=Intelligent Design|url=http://www.rael.org/request.php?1|year=2005|author=The Raelian Foundation|page=312|access-date=4. 6. 2015|archive-date=7. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707122732/http://www.rael.org/request.php?1|url-status=dead}}</ref> i [[Novopaganski pokreti|novopaganskim pokretima]]<ref name="Neopaganism">{{cite book |editor1-last=Claydon |editor1-first=David |editor2-last=Harper |editor2-first=Anne C. |editor3-last=Morehead |editor3-first=John W. |display-editors=1 |last1=Johnson |first1=Philip |last2=Clifford |first2=Ross |last3=Lewis |first3=Mark |last4=Madsen |first4=Ole Skjerbaek |last5=Morehead |first5=John W. |last6=Mulholland |first6=Ken |last7=Payne |first7=Simeon |last8=Riecke |first8=Christina |last9=Smulo |first9=John |display-authors=1 |date=2005 |title=Religious and Non-Religious Spirituality in the Western World ("New Age") |work=A New Vision, A New Heart, A Renewed Call |volume=2 |publisher=William Carey Library |isbn=978-0-87808-364-0 |page=194 |url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false |quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices&nbsp;... Some are atheists, others are polytheists (several gods exist), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).}}</ref> poput [[Wicca|Wicce]].<ref name="Wicca">{{cite book|last=Matthews|first=Carol S. |url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false |title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|year=2009|isbn=978-0-7910-8096-2}} </ref> Astičke škole hinduizma vjeruju da je ateizam ispravan put ka [[Moksha|mokši]] (oslobođenje iz vječnog toka) ali je znatno težak jer ateist na svom putovanju ne može očekivati nikakvu božansku pomoć.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 65| url = http://books.google.com/books?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71&hl=en#v=onepage&q=atheist&f=false| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = For the thoroughgoing atheist, the path is extremely difficult, if not lonely, for he can not develop any relationship of love with God, nor can he expect any divine help on the long and arduous journey. |access-date=6. 4. 2015}} </ref> [[džainizam]] vjeruje da je svemir beskrajan i da nema potrebe za stvaraoca. Međutim, smatra se da [[Tirthankar]]i mogu prekoračiti prostor i vrijeme<ref name=devdutt>{{cite web | last =Pattanaik | first =Devdutt | title =63 worthy beings | publisher =Mid-day | date =18. 8. 2009 | url =http://www.mid-day.com/specials/2009/aug/180809-Vardhamana-Mahavir-Jainism-Devlok-Play-24th-Tirthankara.htm | access-date =6. 4. 2015 | archive-date =27. 9. 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120927173952/http://www.mid-day.com/specials/2009/aug/180809-Vardhamana-Mahavir-Jainism-Devlok-Play-24th-Tirthankara.htm | url-status =bot: unknown }}</ref> i biti moćniji od boga [[Indra|Indre]].<ref>{{cite book | last =Muni Nagraj | first = | editor = | title =Āgama and Tripiṭaka: A Comparative Study : a Critical Study of the Jaina and the Buddhist Canonical Literature, Volume 1| publisher =Today & Tomorrow's Printers and Publishers| location = | isbn =978-81-7022-730-4 | oclc = |page=203}} </ref> [[Sekularni budizam]] ne podržava vjeru u bogove. Raniji budizam imao je ateističke elemente jer se na [[Buda|Budinom]] putu nisu spominjali bogovi. Kasnije varijante budizma smatraju da je [[Buda]] zapravo [[Bog]] i da pristalice mogu dobiti slične osobine bogova; također duboko poštuju [[Bodisatva|Bodisatve]]<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> i koncept [[Vječni Buda|vječnog Bude.]] == Ateističke filozofije == {{Također pogledajte|Ateistički egzistencijalizam|Sekularni humanizam}} [[Aksiologija|Aksiološki]] ili konstruktivni ateizam odbacije postojanje bogova i zamijenjuje ga sa "samovoljnošću" poput [[Ljudska priroda|ljudske prirode.]] Ova vrsta ateizma više voli ljudsku prirodu kao najveći izvor morala i vrijednosti, te dozvoljava da se moralni problemi riješe bez prizivanja Boga. [[Karl Marx|Marx]] i [[Sigmund Freud|Freud]] su koristili ovaj argument kako bi prenijeli poruke oslobođenja, potpunog razvoja i nesputane sreće.<ref name="Zdybicka-p20"/> Jedna od najčešćih kritika ateizma baš je suprotna od ove i glasi da će odbacivanje postojanja božanstava dovesti do moralnog relativizma, što će dalje dovesti da osobe nemaju [[moral]]ne ili [[etika|etičke]] osnove za svoje radnje<ref name="misconceptions">{{cite web |url=http://articles.exchristian.net/2006/12/common-misconceptions-about-atheists.html |title=Common Misconceptions About Atheists and Atheism |last=Gleeson |first=David |date=10. 8. 2006 | access-date=6. 4. 2015}}</ref> ili će dovesti do spoznanja da je život beznačajan i jadan.<ref>{{harvnb|Smith|1979|p=275}}. "Perhaps the most common criticism of atheism is the claim that it leads inevitably to moral bankruptcy."</ref> [[Blaise Pascal]] je ovaj pogled opisivao u svojoj kolekciji dijela [[Pensées]] (doslovno "Misli").<ref>[[Blaise Pascal|Pascal, Blaise]] (1669). ''[[Pensées]]'', II: "The Misery of Man Without God".</ref> [[Francuzi|Francuski]] filozof [[Jean-Paul Sartre]] izjašnjavao se kao predstavnik "ateističkog [[Egzistencijalizam|egzistencijalizma]]"{{sfn|Sartre|2004|p=127}} te je bio manje zabrinut o odbijanju postojanja Boga već se više usredočavao na izjavu da "čovjek treba ... da nađe sam sebe i da razumije da ga ništa ne može spasiti od samog sebe, čak ni važeći dokazi postojanja Boga."{{sfn|Sartre|2001|p=45}} [[Jean-Paul Sartre|Sartre]] je rekao da je posljedica njegovog ateizma to što "ako Bog ne postoji, postoji bar jedno biće kog kojega postojanje prethodi suštini - biće koje postoji prije nego što ga može definirati bilo kakav koncept i da je ovo biće [[čovjek]]."{{sfn|Sartre|2004|p=127}} [[Jean-Paul Sartre|Sartre]] je opisao praktične posljedice ovog ateizma u tome da ovo znači da nema ''a priori'' pravila, odnosno apsolutnih vrijednosti koje se mogu koristiti za određivanje ljudskog ponašanja i da su svi ljudi "prokleti" na izmišljanje vlastitih pravila, što bi značilo da je "čovjek" na kraju "odgovoran za sve što uradi."{{sfn|Sartre|2001|p=32}} == Ateizam, religija i moral == {{Također pogledajte|Ateizam i religija|Kritike ateizma|Sekularna etika|Sekularni moral}} === Povezanost sa pogledima na svijet i društvenim ponašanjem === [[Sociologija|Sociolog]] [[Phil Zuckerman]] analizirao je prethodna istraživanja društvenih nauka o [[Sekularizam|sekularizmu]] i nevjerovanju, te je zaključio da je društveno blagostanje u pozitivnoj korelaciji sa [[Ireligija|ireligijom]]. Ustanovio je da je znatno manje ateizma i sekularizma u siromašnijim nacijama (pogotovu u [[Afrika|Africi]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]]) u odnosu na bogatije industrijalizovane [[Demokratija|demokratije]].<ref>{{cite book |author=Norris, Pippa and Ronald Inglehart |year=2004 |title=Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide |url=https://archive.org/details/sacredsecularrel0000norr |publisher=Cambridge University Press}} </ref><ref> {{cite book |author=Bruce, Steve |year=2003 |title=Religion and Politics |url=https://archive.org/details/politicsreligion0000bruc |location=[[Cambridge|Cambridge, UK]]}} </ref> Njegova otkrića su se specifično odnosila na ateizam u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u i uspoređivanje religijoznih osoba u SAD-u sa "ateističkim i sekularnim osobama". Ustanovio je da su ateističke i sekularne osobe manje [[Nacionalizam|nacionalističke]], [[Predrasuđe|predrasudne]], [[Antisemitizam|antisemitske]], [[Rasizam|rasističke]], [[Dogmatizam|dogmatične]], [[Etnocentričnost|etnocentrične]], zatvorena uma i manje [[Autoritativnost|autoritatorne]], odnosno manje [[Diktatura|diktatorske]], te da je u saveznim državama sa najvećim postotkom ateizma stepen [[kriminal]]a niži od prosjeka. U najviše religioznim saveznim državama, stepen kriminala viši je od prosječnog.<ref name="Zuckerman">{{cite journal | first1=Phil | last1=Zuckerman | year=2009 | title=Atheism, Secularity, and Well-Being: How the Findings of Social Science Counter Negative Stereotypes and Assumptions | url=http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Zuckerman_on_Atheism.pdf | journal=Sociology Compass | volume=3 | issue=6 | pages=949–971 | doi=10.1111/j.1751-9020.2009.00247.x | ref=harv | date= | access-date=17. 5. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141228104545/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Zuckerman_on_Atheism.pdf | archive-date=28. 12. 2014 | url-status=dead }}</ref><ref name=Guardian> {{cite web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/sep/12/pope-benedict-atheism-secularism |title=Societies without God are more benevolent |publisher=[[The Guardian]] |date=2. 9. 2010 |access-date=6. 4. 2015}}</ref> === Ateizam i ireligija === [[Datoteka:Lightmatter buddha3.jpg|mini|lijevo|upright|[[Budizam]] se ponekad opisuje kao neteistička religija zbog nedostatka stvaraoca u budizmu, ali takav pogled može biti prejednostavan.<ref>{{cite web|url=http://www.alanwallace.org/Is%20Buddhism%20Really%20Nontheistic_.pdf|author=Wallace, B. Alan Ph.D.|title=Is Buddhism Really Non-Theistic?|series=National Conference of the American Academy of Religion lectures|location=[[Boston]], [[Massachusetts|MA]]|date=1. 11. 1999|access-date=8. 6. 2015|page=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060920/http://www.alanwallace.org/Is%20Buddhism%20Really%20Nontheistic_.pdf|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}"Thus, in light of the theoretical progression from the bhavaºga to the tath›gatagarbha to the primordial wisdom of the absolute space of reality, Buddhism is not so simply non-theistic as it may appear at first glance."</ref>]] Za osobe koje se izjasne kao ateistima, pretpostavlja se da su [[Ireligija|ireligiozne]], mada neke sekte unutar većih religija odbacuju postojanje ličnog stvaraoca.<ref name="winston2">{{cite book |last=Winston |first=Robert (Ed.) |title=Human |url=https://archive.org/details/human0000unse_n1j1 |publisher=New York: DK Publishing, Inc |year=2004 |isbn=0-7566-1901-7 |page=[https://archive.org/details/human0000unse_n1j1/page/299 299] |quote=Nonbelief has existed for centuries. For example, Buddhism and Jainism have been called atheistic religions because they do not advocate belief in gods.}} </ref> U posljednje vrijeme, pojedine religijske denominacije primijetile su sve veći broj ateističkih sljedbenika kao, naprimjer, u ateističkom ili humanističkom [[Judaizam|judaizmu]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/subdivisions/humanistic.shtml |title=Humanistic Judaism |date=20. 7. 2006 |publisher=BBC | access-date=6. 4. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110416143510/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/subdivisions/humanistic.shtml| archive-date=16. 4. 2011}} </ref><ref> {{cite journal |last=Levin |first=S. |date=1. 5. 1995 |title=Jewish Atheism |url=https://archive.org/details/sim_new-humanist_1995-05_110_2/page/13 |journal=New Humanist |volume=110 |issue=2 |pages=13–15 |ref=harv}} </ref> ili kod [[Kršćanski ateisti|kršćanskih ateista]].<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/atheism/types/christianatheism.shtml |title=Christian Atheism |date=17. 5. 2006 |publisher=BBC | access-date=6. 4. 2015}} </ref><ref>{{cite book |last=Altizer |first=Thomas J. J. |title=The Gospel of Christian Atheism |url=http://www.religion-online.org/showbook.asp?title=523 |year=1967 |publisher=London: Collins |pages=102–103 |access-date=6. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929171840/http://www.religion-online.org/showbook.asp?title=523 |archive-date=29. 9. 2006 |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite journal |last=Lyas |first=Colin |date=1. 1. 1970 |title=On the Coherence of Christian Atheism |journal=Philosophy: the Journal of the Royal Institute of Philosophy |volume=45 |issue=171 |pages=1–19 |ref=harv | doi=10.1017/S0031819100009578}} </ref> Najstrožiji opis pozitivnog ateizma ne govori o bilo kakvim drugim vjerovanja osim nevjerovanja u bilo koja božanstva tako da u tom pogledu, ateisti bi mogli imati bilo kakva druga duhovna vjerovanja. Zbog istog razloga, ateisti mogu imati različite interpretacije [[Etika|etičkih]] vjerovanja koje se protežu od moralnog [[Univerzalizam|univerzalizma]] [[Humanizam|humanizma]], koji govori da bi se moralni kodeks ponašanja trebao odnositi na sve osobe, do moralnog [[Nihilizam|nihilizma]], koji smatra da je moral besmislen.<ref>{{harvnb|Smith|1979|pp=21–22}} </ref> Filozofi poput [[Slavoj Žižek|Slavoja Žižeka]],<ref>Slavoj Žižek: Less Than Nothing (2012)</ref> [[Alain de Botton|Alaina de Bottona]],<ref>Alain de Botton: [[Religion for Atheists]] (2012)</ref> [[Alexander Bard|Alexandra Barda]] i [[Jan Söderqvist|Jana Söderqvista]]<ref>Alexander Bard and Jan Söderqvist: The Global Empire (2012)</ref> svi drže pogled da ateisti trebaju povratiti religiju kao vrstu prkosa protiv [[Teizam|teizma]], odnosno da ne bi ostavili religiju kao neželjeni monopol teista. === Božanska zapovijed protiv etike === Prema [[Platon]]ovoj Eutifronovoj dilemi, uloga bogova u određivanju šta je dobro a šta je loše bespotrebna je ili u potpunosti proizvoljna. Argument da moral mora poticati od Boga i ne može postojati bez mudrog tvorca česta je pojava i to više u političkim nego u filozofskim debatama.<ref>{{harvnb|Smith|1979|p=275}}. "Among the many myths associated with religion, none is more widespread -{{sic}}or more disastrous in its effects—than the myth that moral values cannot be divorced from the belief in a god." </ref><ref> U djelu [[Braća Karamazovi]] (11. knjiga: ''Brat Ivan Fjodorovič, 4. poglavlje) [[Fjodor Dostojevski|Fjodora Dostojevskog]] postoji poznati argument koji glasi: "Ako nema Boga, sve je dozvoljeno.'': "'Ali šta će biti sa ljudima onda' pitah ga, 'bez Boga i vječnog života? Ako je sve dozvoljeno, mogu čini što im je volja?'" </ref><ref name="Kant CPR A811">"Morality, by itself, constitutes a system, but happiness does not, unless it is distributed in exact proportion to morality. This, however, is possible in an intelligible world only under a wise author and ruler. Reason compels us to admit such a ruler, together with life in such a world, which we must consider as future life, or else all moral laws are to be considered as idle dreams&nbsp;..." (''Critique of Pure Reason'', A811). </ref> Moralna shvatanja poput "ubijanje je loša stvar" smatraju se božijim zakonima te zahtijevaju da ih odluči božanski sudija ili božanski advokat. Međutim, mnogi ateisti tvrde da tretiranje morala kroz legalni sistem proizvodi nevažeću analogiju i da moral ne zavisi od advokata u istom smislu u kojem zakoni zavise od advokata i sudija.<ref>{{harvnb|Baggini|2003|p=38}} </ref> [[Friedrich Nietzsche]] je vjerovao u moral koji nije bio povezan sa teističkim vjerovanjem, te je izjavio da moral koji se bazira na Boga "ima istinitu vrijednost samo na osnovu Boga, odnosno može biti aktivan ili poništen samo na osnovu vjere u Boga."<ref name="Fortin & Benestad">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=19ccmx1W58IC&pg=PA16|title =Human Rights, Virtue, and the Common Good|publisher = [[Rowman & Littlefield]]|quote=That problem was brought home to us with dazzling clarity by Nietzsche, who had reflected more deeply than any of his contemporaries on the implications of godlessness and come to the conclusion that a fatal contradiction lay at the heart of modern theological enterprise: it thought that Christian morality, which it wished to preserve, was independent of Christian dogma, which it rejected. This, in Nietzsche's mind, was an absurdity. It amounted to nothing less than dismissing the architect while trying to keep the building or getting rid of the lawgiver while claiming the protection of the law. | access-date=8. 6. 2015|isbn = 978-0-8476-8279-9|year = 1996}} </ref><ref name="Craig & Moreland"> {{cite book|url = http://books.google.com/?id=g8bHRrVu3SsC&pg=PA392|title =The Blackwell Companion to Natural Theology|publisher = [[Wiley-Blackwell]]|quote=Morality "has truth only if God is truth–it stands or falls with faith in God" (Nietzche 1968, str. 70). The moral argument for the existence of God essentially takes Nietzche's assertion as one of its premises: if there is no God, then "there are altogether no moral facts". | access-date=6. 4. 2015|isbn = 978-1-4051-7657-6|date=11. 5. 2009}} </ref><ref name="Miller"> {{cite book|url = http://books.google.com/?id=VgMB9-tMSMoC&pg=PA85|title =Victorian Subjects|publisher = [[Duke University Press]]|quote=Like other mid-nineteenth-century writers, George Eliot was not fully aware of the implications of her humanism, and, as Nietzsche saw, attempted the difficult task of upholding the Christian morality of altruism without faith in the Christian God.| access-date=6. 4. 2015|isbn = 978-0-8223-1110-2|year = 1991}}</ref> Postoje normativni etički sistemi koji ne zahtijevaju da im principe i zakone uruči neko božanstvo. Neki od ovih sistema mogu biti sistemi etike vrline, društvene komunikacije, [[Immanuel Kant|Kantove]] etike, utilitarizma i objektivizma. [[Sam Harris]] je predložio da moralno pravljenje pravila nije problem koji se može samo istraživati u [[Filozofija|filozofiji]], nego ga možemo prakticirati i u nauci morala. Međutim, bilo kakav sličan naučni sistem morao bi odgovoriti na kritike koje nalaže [[naturalistička logička greška]].<ref>{{cite book |title=Principia Ethica |url=http://fair-use.org/g-e-moore/principia-ethica/s.13 |year=1903 |first=G. E. |last=Moore | access-date=6. 4. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110514054112/http://fair-use.org/g-e-moore/principia-ethica/s.13| archive-date=14. 5. 2011}} </ref> Filozofi poput [[Susana Neiman|Susane Neiman]]<ref>{{cite video |people=[[Susan Neiman]] |title=Beyond Belief Session 6 |medium=Conference |publisher=The Science Network |location=[[Salk Institute]], La Jolla, CA |date=6. 11. 2006}} </ref> i [[Julian Baggini|Juliana Bagginija]]<ref>{{harvnb|Baggini|2003|p=40}} </ref> (između ostalim) smatraju da etičko ponašanje na osnovu komande božanskog bića nije istinito etičko ponašanje već samo slijepa poslušnost. Baggini govori da ateizam ima superiornu osnovu etike pošto smatra da je potrebna moralna osnova koja se proširuje van religijskih zapovjednih riječi kako bi se proučio moral samih zapovijedi—da bi se moglo odrediti da li je, naprimjer, moralno dati zapovijed "nećeš krasti" ako nega religija uči suprotno a jedna upravo ovo i da ateisti, upravo zato, imaju prednost oko određivanja šta je ispravnije.<ref>{{harvnb|Baggini|2003|p=43}} </ref> Savremeni [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] filozof [[Martin Cohen]] naveo je historijske primjere kada su se koristili dijelovi [[Biblija|Biblije]] za zaustavljanje mučenja i ropstva kao dokaz da religiozne zapovijedi prate političke i društvene normale, a ne obrnuto, ali je također spomenuo da se slična tendencija može pripisati navodno nepristranim i objektivnim filozofima.<ref>101 Ethical Dilemmas, 2. izdanje, Cohen, M, Routledge 2007, str&nbsp;184–5. (Cohen dodatno navodi da su Platon i Aristotel navodili argumente u korist robstva.) </ref> Cohen proširuje svoj argument u svom djelu ''Political Philosophy from Plato to Mao'' ({{bs|politička filozofija od Platona do Maa}}) u kojem govori da je [[Kur'an]] igrao ulogu u ovjekovječenju društvenih kodeksa iz ranog 7. stoljeća uprkos promjenama sekularnog društva.<ref>Political Philosophy from Plato to Mao, Cohen, M, drugo izdanje iz 2008. godine</ref> === Opasnosti religije === {{Također pogledajte|Kritike religije}} Pojedini istaknuti ateisti—u novije vrijeme [[Christopher Hitchens]], [[Daniel Dennett]], [[Sam Harris]] i [[Richard Dawkins]] sljedivši slične mislioce poput [[Bertrand Russell|Bertranda Russella]], [[Robert G. Ingersoll|Roberta G. Ingersolla]], [[Voltaire]]a i književnika [[José Saramago|Joséa Saramaga]]—kritikovali su religije, navodivši razne štetne aspekte religijskih praksi i doktrina.<ref>{{harvnb|Harris|2005}}, {{harvnb|Harris|2006}}, {{harvnb|Dawkins|2006}}, {{harvnb|Hitchens|2007}}, {{harvnb|Russell|1957}}</ref> [[Datoteka:Karl Marx.jpg|mini|upright|[[Karl Marx]]]] [[Njemci|Njemački]] politički teoretičar i sociolog iz 19. stoljeća [[Karl Marx]] kritikuje religiju kao "izdah potlačenog bića, srcem svijeta bez srca i dušom bezdušnog svijeta. To je opijum ljudi." Nastavlja "Uklanjanje [[Religija|religije]] kao iluzije sreće je zapravo želja ljudi za istinitu sreću. Da ih zamolio da odbace svoje iluzije o svom stanju bi značilo da ih moramo zamoliti da odbace stanje koje zahtjeva iluziju. Kritika religije je, upravo zato, u embironu, kritika vala suza u kojima je religija oreol.<ref>Marx, K. 1976. Introduction to A Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Right. Collected Works, v. 3. New York.</ref> [[Lenjin]] je rekao da je "svaka religijska ideja i svaka ideja Boga "neizrječivo podla ... u najgorem pogledu, 'zaraza' najodvratnije vrste. Milioni grijehova, prljavih dijela, nasilja i fizičkih zaraza ... opet su manje opasniji od suptilne, duhovne ideje [[Bog]]a odjevene u najpametnije ideološke kostime ..."<ref name="MartinAmis">Martin Amis; Koba the Dread; Vintage Books; London; 2003; {{ISBN|978-0-09-943802-1}}; str.&nbsp;30–31</ref> [[Sam Harris]] kritikuje oslanjanje zapadnih religija na božanstveni autoritet kao kreditiranje autoritarnosti i dogmatizma. Postoji korelacija između religijskog fundamentalizma i spoljašnjih religija (u kojima se religija upražnjava kako bi se dobili skriveni interesi)<ref name=Moreira-almeida2006>{{cite journal |doi=10.1590/S1516-44462006005000006 |last1=Moreira-almeida |first1=A. |last2=Neto |first2=F. |last3=Koenig |first3=H. G. |year=2006 |title=Religiousness and mental health: a review |journal=Revista Brasileira de Psiquiatria |volume=28 |pages=242–250 |pmid=16924349 |issue=3 |ref=harv}} </ref> i autoritarnosti, dogmatizma i predrasuda.<ref>Vidjeti na primjer: {{cite journal | last1=Kahoe |first1= R.D.|date=1. 6. 1977 |title=Intrinsic Religion and Authoritarianism: A Differentiated Relationship| url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_1977-06_16_2/page/179 |journal=Journal for the Scientific Study of Religion|volume=16|issue=2 |pages= 179–182 |jstor=1385749 | doi=10.2307/1385749 | ref=harv}} Također pogledajte: {{cite journal | last1=Altemeyer |first1= Bob |first2= Bruce|last2= Hunsberger |year=1992 |title=Authoritarianism, Religious Fundamentalism, Quest, and Prejudice| url=https://archive.org/details/international-journal-for-the-psychology-of-religion_1992_2_2/page/113 | journal = International Journal for the Psychology of Religion| volume=2|issue=2| pages= 113–133 | doi = 10.1207/s15327582ijpr0202_5 | ref=harv}} </ref> Ovi argumenti—zajedno sa historijskim događajima koji se koriste za demonstraciju opasnosti religije poput [[Krstaški ratovi|krstaških ratova]], [[Inkvizicija|inkvizicije]], suđenja vještica i terorističkih napada—koriste se kao odgovor na tvrdnje da je vjerovanje u religiji ima blagotvorne efekte.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Sam |authorlink=Sam Harris |title=An Atheist Manifesto |url=http://www.truthdig.com/dig/print/200512_an_atheist_manifesto | access-date=6. 4. 2015 |publisher=[[Truthdig]] |year=2005 |quote=In a world riven by ignorance, only the atheist refuses to deny the obvious: Religious faith promotes human violence to an astonishing degree.| archive-url= https://web.archive.org/web/20110516191405/http://www.truthdig.com/dig/print/200512_an_atheist_manifesto| archive-date=16. 5. 2011}} </ref> Vjernici pružaju protuargumente koji tvrde da režimi koji su koristili ateizam, poput [[Savez sovjetskih socijalističkih republika|Sovjetskog Saveza]], također doprinose masovnim ubistvima.<ref name="John S. Feinberg, Paul D. Feinberg">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=Nl-f5SKq9mgC&pg=PA697 |last1=Feinberg |first1=John S. |last2=Feinberg |first2=Paul D. |title =Ethics for a Brave New World|publisher =[[Greg Koukl|Stand To Reason]]|quote=Over a half century ago, while I was still a child, I recall hearing a number of old people offer the following explanation for the great disasters that had befallen Russia: 'Men have forgotten God; that's why all this has happened.' Since then I have spent well-nigh 50 years working on the history of our revolution; in the process I have read hundreds of books, collected hundreds of personal testimonies, and have already contributed eight volumes of my own toward the effort of clearing away the rubble left by that upheaval. But if I were asked today to formulate as concisely as possible the main cause of the ruinous revolution that swallowed up some 60 million of our people, I could not put it more accurately than to repeat: 'Men have forgotten God; that's why all this has happened.'|access-date=4. 6. 2015|isbn = 978-1-58134-712-8|date=4. 11. 2010}} </ref><ref name="Totalitarianism and Atheism">{{cite web |url=http://catholiceducation.org/articles/apologetics/ap0214.htm |title=Answering Atheist's Arguments |publisher=Catholic Education Resource Center |last=D'Souza |first=Dinesh |access-date=4. 6. 2015 |archive-date=14. 10. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014184253/http://catholiceducation.org/articles/apologetics/ap0214.htm |url-status=dead }}</ref> Kao odgovor na ovu tvrdnju, ateisti poput Sama Harrisa i Richarda Dawkinsa govore da užasne prizore koje je počinio [[Josif Staljin|Staljin]] nije proizveo ateizam već dogmatički [[marksizam]] i da, mada je tačno da su [[Staljin]] i [[Mao Zedong|Mao]] bili ateisti, svoja djela nisu učinili u ime ateizma.{{sfn|Dawkins|2006|p=291}}<ref>[http://www.edge.org/3rd_culture/harris06/harris06_index.html 10 myths and 10 truths about Atheism] Sam Harris</ref> == Etimologija == [[Datoteka:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|mini|lijevo|Prikazana je grčka riječ αθεοι (''atheoi''), baš kako se pojavljuje na [[Poslanica Efežanima|Poslanici Efežanima]] (u stihu [[Biblija|Biblije]] 2:12) u ranom 3. stoljeću na [[papirus]]u 46. Najčešće se prevodi kao "[oni koji su] bez Boga."<ref>The word αθεοι—in any of its forms—appears nowhere else in the Septuagint or the New Testament. {{cite book |last=Robertson |first=A.T. |title=Word Pictures in the New Testament |origyear=1932 |year=1960 |publisher=Broadman Press |chapter=Ephesians: Chapter 2 |chapterurl=http://www.ccel.org/r/robertson_at/wordpictures/htm/EPH2.RWP.html |quote=Old Greek word, not in LXX, only here in N.T. Atheists in the original sense of being without God and also in the sense of hostility to God from failure to worship him. See Paul's words in Ro 1:18–32. | access-date=8. 6. 2015}} </ref>]] U ranom [[Starogrčki jezik|starogrčkom]], pridjev ''atheos'' (ἄθεος, od prefiksa ἀ- + θεός "Bog") značio je "bezbožan". Prvobitno se koristio kao termin osude te je značio "grešan" ili "sraman" odnosno, označavao je nekoga bez poštovanja. U 5. stoljeću prije n. e, riječ se počela koristiti za aktivno stanje bezbožništva u smislu "ukidanja odnosa sa bogovima" ili "odbijanje bogova". Nakon toga se pojavio termin ἀσεβής (''asebēs'') koji je označao osobe koje su bez poštovanja odbijale bogove ili nepoštovale lokalne bogove, čak i ako su vjerovali u druge bogove. Moderne verzije klasičnih tekstova ponekad prevode ''átheos'' kao "ateistički". Kao apstraktna imenica, postojala je također i ἀθεότης (''atheotēs'') ili "ateizam". [[Ciceron]] je transkribovao grčku riječ u [[Latinski jezik|latinsku]] ''átheos''. Termin se počeo često koristiti u debatama između ranijih [[Kršćani|kršćana]] i [[heleni]]sta te su je obe strane koristile u pogrdnom smislu.<ref name=drachmann>{{cite book |last=Drachmann |first=A. B. |title=Atheism in Pagan Antiquity |url=http://books.google.com/?id=cguq-yNii_QC&dq=Atheism+in+Pagan+Antiquity&printsec=frontcover&q= |publisher=Chicago: Ares Publishers |year=1977 |origyear=1922 |isbn=0-89005-201-8 |quote=Atheism and atheist are words formed from Greek roots and with Greek derivative endings. Nevertheless they are not Greek; their formation is not consonant with Greek usage. In Greek they said ''átheos'' and ''atheotēs''; to these the English words ungodly and ungodliness correspond rather closely. In exactly the same way as ungodly, ''átheos'' was used as an expression of severe censure and moral condemnation; this use is an old one, and the oldest that can be traced. Not till later do we find it employed to denote a certain philosophical creed.}} </ref> Termin ''ateist'' (od [[Francuski jezik|francuskog]] ''athée'') u smislu "onaj koji ... odbacije postojanje Boga ili bogova"<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/atheist |title=atheist |publisher=American Heritage Dictionary of the English Language |year=2009 |access-date=6. 4. 2015}} </ref> predatira riječ ''atheism'' u [[Engleski jezik|engleskom]] koja je prvi put pronađena 1566.<ref>{{cite book |series=English recusant literature, 1558–1640 |volume=203 |title=A Replie to Mr Calfhills Blasphemous Answer Made Against the Treatise of the Cross |page=51 |first=John |last=Martiall |location=Louvain |year=1566 |url=http://books.google.com/books?id=20snAQAAIAAJ&q=%22to%20entre#v=snippet&q=atheist&f=false | access-date=6. 4. 2015}} </ref> i ponovo 1571.<ref>Korišten termin ''Atheistes'': {{cite book |last=Golding |first=Arthur |title=The Psalmes of David and others, with [[John Calvin|J. Calvin]]'s commentaries |year=1571 |pages=Ep. Ded. 3 |quote=The Atheistes which say..there is no God.}} Prevedeno sa latinskog na engleski. </ref> Termin ''ateist'' kao oznaka za praktično bezbožništvo najranije se počela koristiti u tom smislu 1577.<ref>{{cite book |last=Hanmer |first=Meredith |title=The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius |publisher=London |year=1577 |page=63 |oclc=55193813 |quote=The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.}} </ref> Termin ateizam je izveden od francuskog ''athéisme''<ref name=mw-online/> i pojavljuje se u engleskom jeziku od 1587.<ref name=Golding>Prikazuje se u formatu ''Athisme'': {{cite book |others=Preveli sa francuskog na engleski: [[Arthur Golding]] i [[Philip Sidney]] i objavili u Londonu, 1587. godine |first=Philippe |last=de Mornay |title=A Woorke Concerning the Trewnesse of the Christian Religion: Against Atheists, Epicures, Paynims, Iewes, Mahumetists, and other infidels | year=1581 | trans-title=De la vérite de la religion chréstienne (1581, Paris) |quote=Athisme, that is to say, vtter godlesnes.}} </ref> Ranije dijelo iz 1534. koristilo je termin ''atheonism''.<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=gW-gAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=vergil+english+history#v=onepage&q=Godd%20would%20not&f=false |year=c. 1534 |first=Polydore |last=Vergil |title=English history |quote=Godd would not longe suffer this impietie, or rather atheonisme. | access-date=8. 6. 2015}} </ref><ref> ''Oxford engleski rječnik'' također prikazuje raniju formaciju ''atheonism'', koja se prvi put upotrebljava 1534. godine. Kasnije, a današnje zastarjele riječi ''athean'' i ''atheal'' su datirale sve do 1611. i 1612. godine. {{cite book |title=The Oxford English Dictionary |edition=Second |year=1989 |publisher=Oxford University Press, SAD |isbn=0-19-861186-2 |author=prep. by J. A. Simpson&nbsp;...}} </ref> Slične riječi su se pojavile kasnije: deist 1621,<ref name=1621Deist> {{Cite book |last=Burton |first=Robert |work=[[The Anatomy of Melancholy]] |year=1621 |at=Part III, section IV. II. i |quote=Cousin-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists |url=http://books.google.com/?id=cPgveWnCdRcC&printsec=frontcover&dq=anatomy+of+melancholy#v=onepage&q=deists&f=false |title=deist | access-date=4. 6. 2015 |ref=harv}} </ref> teist 1662,<ref> {{cite book |last=Martin |first=Edward |title=His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.] |publisher=London |year=1662 |chapter=Five Letters |page=45 |quote=To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].}} </ref> [[deizam]] 1675.<ref name=1675Deism>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=CFBGAAAAYAAJ&pg=PT255&dq=deism#v=onepage&q=deism&f=false |title=An universal etymological English dictionary |first=Nathan |last=Bailey |year=1675 | access-date=4. 6. 2015}} </ref> i [[teizam]] 1678.<ref>"Secondly, that nothing out of nothing, in the sense of the atheistic objectors, viz. that nothing, which once was not, could by any power whatsoever be brought into being, is absolutely false; and that, if it were true, it would make no more against theism than it does against atheism&nbsp;..." Cudworth, Ralph. The true intellectual system of the universe. 1678. Poglavlje V Odjeljak II str.73 </ref> "Deist" i "deizam" su, u to vrijeme, već nosili moderno značenje riječi. Termin ''teizam'' se pojavio da bi se suprostavio sa riječju ''deizam''. [[Karen Armstrong]] piše da "za vrijeme šesnaestog i sedamnaestog stoljeća, riječ 'ateist' i dalje se isključivo odnosila na polemike ... Termin 'ateist' je bila uvreda. Niko nije ni pomišljao da se ''sam'' izjasni kao ateista." ''Ateizam'' se prvi put koristi za opis vlastitog javno priznatog nevjerovanja u Boga pri kraju 18. stoljeća u [[Evropa|Evropi]]. Pogotovo se koristio za opis nevjerovanja u Boga [[Abrahamske religije|Abrahamaskih religija]].<ref name="adevism">Djelimično zbog svoje široke upotrebe u monoteističkom zapadnom svijetu, ''ateizam'' se uobičajeno koristi za opisavanje "nevjerovanja u Boga", umjesto "nevjerovanja u božanstva." Čista razlika između dvije definicije se rijetko kada prikazuje u modernim zapisima mada su se ranija korištenja termina ''ateizam'' odnosila na nevjerovanje u samo jednog boga, a ne u politeistička božanstva. Baš se zbog ovog, u 19. vijeku počeo koristiti zastarjeli termin ''adevizma'' kako bi se opisao nedostatak vjerovanja u politeistička božanstva.</ref> Globalizacija je, za vrijeme 20. stoljeća, prirodala proširenju termina da znači "nevjerovanje u sva božanstva" mada je i dalje česta pojava u zapadnom svijetu da se riječ ateizma jednostavno samo odnosi na "nevjerovanje u Boga."{{sfn|Martin|2006}} == Historija == Iako se pojava termina ateizam prvi put javlja u [[Francuska|Francuskoj]] u 16. stoljeću,<ref name=mw-online>{{citation | url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/atheism | title=Merriam-Webster Online:Atheism | quote=First Known Use: 1546 | access-date=8. 6. 2015}}</ref><ref name=Golding/> ideje koje bi se danas prepoznale kao ateističke su zapisane sve iz [[Vedski period|vedskog perioda]] i [[Antika|antike]]. === Rane indijske religije === {{Glavni|Ateizam u hinduizmu}} Ateističke ideje su pronađene u ranim [[Indija|indijskim]] školama i postojale su za vrijeme [[Vedizam|vedizma]].<ref>{{Cite book | last = Pandian| title = India, that is, sidd| publisher = Allied Publishers| year = 1996| page = 64| url = http://books.google.com/?id=B90uj14NHjMC&pg=PA64| isbn = 978-81-7023-561-3| access-date=8. 6. 2015}} </ref> Od šest pravovjernih škola indijske [[Filozofija|filozofije]], najstarija škola Samkhya ne prihvata Boga, te ranija Mimamsa također nije prihvaćala ideje o Bogu.<ref>{{Cite book | last = Dasgupta| first = Surendranath| title = A history of Indian philosophy, Volume 1| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1992| page = 258| url = http://books.google.com/?id=PoaMFmS1_lEC&pg=PA258| isbn = 978-81-208-0412-8| access-date=8. 6. 2015}} </ref> Najizričitja ateistička filozofska škola Indije u 6. stoljeću prije n. e. je bila izričito materijalistička i anti-teistička Cārvāka škola (koja se još naziva ''Nastika'' ili ''Lokaiata''). Slična je grčkoj [[Kirenska škola|kirenskoj školi]]. Ova grana indijske filozofije se klasificira kao heterodoksna zbog svog odbijanja autoriteta [[Vede]] i upravo zato ne se smatra dio šest pravovjernih škola hinduizma, ali ju je važno spomenuti kao dokaz materijalističkog pokreta unutar hinduizma.<ref>Sarvepalli Radhakrishnan and Charles A. Moore. ''A Sourcebook in Indian Philosophy''. (Princeton University Press: 1957, Twelfth Princeton Paperback printing 1989) str. 227–249. {{ISBN|0-691-01958-4}}. </ref> Chatterjee i Datta objašnjavaju kako je naše razumijevanje Cārvākvske filozofije fragmentovano i uglavnom se osniva na kritici ideja drugih škola, te da nije bila tradicija življenja: <blockquote>"Iako je materijalizam u određenoj formi uvijek bio prisutan u Indiji, i reference za njegovo prisustvo se mogu pronaći u [[Vede|Vedama]], budističkoj literaturi, epovima kao i u kasnijim filozofskim djelima, ne pronalazimo nikakav sistematski rad na materijalizmu niti bilo kakvu drugu organiziranu školu pratioca kao što ih posjeduju druge filozofske škole. Međutim, gotovo svako djelo ostalih škola dotiče se materijalističkih stavova u smislu njihovog opovrgavanja. Naše znanje indijskog materijalizma se prvenstveno oslanja na ova djela."<ref>Satischandra Chatterjee and Dhirendramohan Datta. ''An Introduction to Indian Philosophy''. Eighth Reprint Edition. (University of Calcutta: 1984). str. 55. </ref></blockquote> Ostale indijske filozofije koje se uopćeno smatraju ateističkim su klasična [[Samkhya]] i [[Mīmāṃsā]]. Odbijanje ličnog boga kao stvoritelja u Indiji se također može pronaći u [[džainizam|džainizmu]] i [[Budizam|budizmu]].<ref name="Joshi">{{cite journal |last=Joshi |first=L.R. |year=1966 |title=A New Interpretation of Indian Atheism |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_july-october-1966_16_3-4/page/189 |journal=Philosophy East and West |volume=16 |issue=3/4 |pages=189–206|doi=10.2307/1397540 |ref=harv |jstor=1397540}} </ref> ===Antika=== [[Datoteka:Socrates Louvre.jpg|mini|upright|U [[Platon]]ovom djelu ''[[Odbrana Sokratova]]'', Melet optužuje [[Sokrat]]a (na slici) za bezbožništvo.]] Korijeni zapadnog ateizma se javljaju u pre-[[Sokrat]]ovoj grčkoj filozofiji, mada se nisu pojavili na šire vidjelo sve do poznog [[Prosvjetiteljstvo|Prosvjetiteljstva]].<ref>{{harvnb|Baggini|2003|pp=73–74}}. "Atheism had its origins in Ancient Greece but did not emerge as an overt and avowed belief system until late in the Enlightenment." </ref> Grčki filozof Diagora iz 5. stoljeća prije n. e. poznat je kao "prvi ateist"<ref>[[Friedrich Solmsen|Solmsen, Friedrich]] (1942). ''[http://books.google.com/books?vid=0blEqYn0npw5h4r_qPHc_fk&id=rLASAAAAIAAJ&pgis=1 Plato's Theology]''. Cornell University Press. str. 25. </ref> i citiran je u raznim djelima, poput u [[Ciceron]]ovom djelu De Natura Deorum ({{bs|O prirodi bogova}}).<ref name="CIC">''...&nbsp;nullos esse omnino Diagoras et Theodorus Cyrenaicus&nbsp;...'' Cicero, Marcus Tullius: ''De natura deorum.'' Comments and English text by Richard D. McKirahan. Thomas Library, Bryn Mawr College, 1997, str 3. {{ISBN|0-929524-89-6}} </ref> Anatomisti poput [[Demokrit]]a pokušali su objasniti svijet u čisto materijalističkom pogledu bez ikakvog nadovezivanja na duhovni ili mistični svijet. Kritija je imao smatrao da je religija ljudska tvorevina napravljena samo kako bi preplašila ljude da slijede moralni kodeks,<ref name=eb2007-study-of-religion/> te [[Prodiko]] također iznosi jasne ateističke poglede u svojim djelima. [[Filodem]] govori da je Prodiko vjerovao da su "bogovi popularnog mišljenja ne postoje, niti znaju išta više od primitivnog čovjeka, plodove zemlje ili doslovno bilo šta drugo što je dovelo do postojanja čovjeka." [[Protagora]] je ponekad pokazivao i jasne agnostičke poglede umjesto ateistički govoreći da "Što se tiče bogova, ne mogu ih okriti, bilo da li postoje ili ne ili u kakvom su obliku; postoji mnogo prepreka znanju, nejasnoća predmeta i sama kratkotrajnost ljudskog života."<ref>{{cite book|last=Bremmer|first=Jan|title=Atheism in Antiquity|postscript=,}} in {{harvnb|Martin|2006|pp=12–13}}</ref> Grčki filozofi iz 3. stoljeća prije n. e. [[Teodor Bezbožnik]]<ref name=CIC/><ref>Diogenes Laërtius, The Lives and Opinions of Eminent Philosophers, ii </ref> i [[Straton]]<ref>Cicero, ''Lucullus'', 121. in Reale, G, ''A History of Ancient Philosophy''. SUNY Press. (1985). </ref> također nisu vjerovali u bogove. [[Sokrat]] ([[Circa|c]]. 470–399 prije n. e.) nadovezivao se na [[Atina|Atinski]] javni način razmišljanja u vidu pre-Sokratske filozofije prema naturalističkom ispitivanju i odbacivanju božanskih objašnjenja za razna dešavanja. Njegova misao je bila pogrešno protumačena u [[Aristofan]]ovom djelu ''Oblaci''. Kasnije mu je suđeno, te je pogubljen na osnovu bezbožnosti i korupcije mladih. Na svom suđenju, Sokrat izričito odbacije da je bio ateist i savremena literatura nema razloga da sumnja u ovu tvrdnju.<ref>{{cite book|last=Bremmer|first=Jan|title=Atheism in Antiquity|postscript=,}} in {{harvnb|Martin|2006|pp=14–19}}</ref><ref> {{cite book |first1=Thomas C. |last1=Brickhouse |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Routledge Philosophy Guidebook to Plato and the Trial of Socrates |url=https://archive.org/details/routledgephiloso0000bric |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-15681-5 |page=[https://archive.org/details/routledgephiloso0000bric/page/112 112]}} In particular, he argues that the claim he is a complete atheist contradicts the other part of the indictment, that he introduced "new divinities".</ref> [[Euhemer]] (c. 300 prije n. e.) objavio je svoj pogled na bogove koji je glasio da su bogovi samo jedini obožavani vladari, osvajači i osnivači prošlosti i da njihovi kultovi i religije samo nastavljaju put nestalih kraljevstva i ranijih političkih struktura.<ref>Fragmenti Euhemerovih djela u Latinskim prevodima su sačuvani u patrističkim spisama (npr. Lactantius i Eusebius Caesarea), koji se osnivaju na ranije fragmente u Didorusu 5,41–46 & 6.1. Svjedočenja, pogotovo u pogledu polemtičkog kriticizma, se mogu naći u Callimachusu, ''Himna Zeusu'' 8.</ref> Iako izričito nije bio ateist, Euhemer je kritikovan zbog "širenja ateizma širom cijele zemlje uništavanjem bogova."<ref>[[Plutarch]], ''Moralia—Isis and Osiris'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/B.html#23 23] </ref> Još jedna važna osoba za historiju ateizma bio je [[Epikur]] (c. 300 prije n. e). Koristeći se idejama [[Demokrit]]a i [[Atomisti|atomista]], zalagao se za [[Materijalizam|materijalističku]] filozofiju u kojoj svemirom upravljaju zakoni šanse bez potrebe božanske intervencije (pogledati [[naučni determinizam]]). Iako je izjavio da božanstva postoje, smatrao je da nisu zainteresovana u ljudsko postojanje. Gol Epikurevaca bio je da dostignu mir uma i ovo su mogli da urade na jedan važan način – prikazujući strah gnjeva božanstava kao iracionalan. Epikurevci su također odbacivali postojanje života nakon smrti i potrebe plašenja božanske kazne nakon smrti.<ref>{{cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/ |title=Epicurus (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |work=Plato.stanford.edu |date= |access-date=10. 11. 2013}}</ref> Rimski filozof [[Sekst Empirik]] smatrao je da bi trebalo obustaviti presude o skoro svim vjerovanjima—ovo je vrsta [[Skepticizam|skepticizma]] koja je poznata kao [[pironizam]] ili pironski skepticizam—da ništa nije svojstveno zlo i da je mir uma (ataraksija) moguć uskraćivanjem presuda pojedinca. Njegova (relativno velika) kolekcija djela imala je značajan uticaj na kasnije filozofe.<ref name="gordonstein">Stein, Gordon (Ed.) (1980). "[http://www.positiveatheism.org/india/s1990c25.htm The History of Freethought and Atheism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930024429/http://www.positiveatheism.org/india/s1990c25.htm |date=30. 9. 2007 }}". ''An Anthology of Atheism and Rationalism''. New York: Prometheus.</ref> Značenje termina "ateist" značajno se promijenilo tokom perioda [[Antika|antike]]. Osobe koje nisu bili [[kršćani]] su označili rane kršćane kao ateiste zbog svog nevjerovanja u paganska božanstva.<ref name="cathencyc-atheism">[https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Atheism Ateizam] na Katoličkoj enciklopediji iz 1913. godine.</ref> Kršćani su pogubljeni zbog odbijanja vjerovanja u Rimske bogove i vladarskog kulta tokom perioda [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]]. Kad je kršćanstvo postala službena religija [[Rim]]a pod vladavinom [[Teodozije I Veliki|Teodizija I]] 381, [[hereza]] je postala kažnjivo djelo.<ref>Maycock, A. L. and Ronald Knox (2003). ''[http://books.google.com/books?id=DmL8CljbqDwC Inquisition from Its Establishment to the Great Schism: An Introductory Study]{{Mrtav link}}''. {{ISBN|0-7661-7290-2}}</ref> ===Rani srednji vijek do renesanse=== [[Islamski svijet]] je prošao kroz period [[Zlatno doba islama|zlatnog doba]] tokom [[Rani srednji vijek|ranog srednjeg vijeka]]. Otvoreni racionalisti i ateisti su se počeli javljati u arapskim i perzijskim zemljama nakon povezanih napredaka u nauci i filozofiji. Neki od važniji ateista i racionalista bili su [[Muhammad al Warraq]] (u 7. stoljeću), [[Ibn al-Rawandi]] (827–911), [[Al-Razi]] (854–925) i [[Al-Maʿarri]] (973–1058). Al-Ma'arri je zapisivao, kao i učio, da je religija sama po sebi "bajka koju su izmislili drevni ljudi"<ref name="Nicholson318">Reynold Alleyne Nicholson, 1962, ''A Literary History of the Arabs'', str. 318. Routledge</ref> i da postoje "dvije vrste ljudi: oni sa mozgom i bez religije i oni sa religijom a bez mozga."<ref>[http://www.sdsmt.edu/student-orgs/tfs/reading/freethought/islam.html Freethought Traditions in the Islamic World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214102422/http://www.sdsmt.edu/student-orgs/tfs/reading/freethought/islam.html |date=14. 2. 2012 }} by Fred Whitehead; also quoted in Cyril Glasse, (2001), ''The New Encyclopedia of Islam'', str. 278. Rowman Altamira.</ref> Iako su bili značajni pisci, nijedno njihovo djelo se ne može naći u modernim vremenima. Muslimanski branitelji su osobe od kojih dolazi većina sačuvanih citata i isječaka, pošto su ih pokušavali osporavati.<ref>''Al-Zandaqa Wal Zanadiqa'', by Mohammad Abd-El Hamid Al-Hamad, first edition 1999, Dar Al-Taliaa Al-Jadida, Syria (Arabic)</ref> Razni drugi učenjaci [[Zlatno doba islama|Zlatnog doba]] su se nadovezivali racionalom mišlju i ateizmom, mada gledajući na današnje poglede prema ovom predmetu od strane islamskog svijeta i oskudan broj dokaza iz tog doba, tema zna biti sporna u današnje vrijeme. Usvojenje ateističkih pogleda u [[Evropa|Evropi]] bilo je znatno rijetko tokom ranog srednjeg kao i samog srednjeg vijeka (pogledati [[Drevna inkvizicija]]). [[Metafizika]] i [[teologija]] bila su dva interesa koja su se djelimično odnosila na religiju.<ref name="Zdybicka 2005 4">{{harvnb|Zdybicka|2005|p=4}}</ref> Međutim, bilo je pokreta unutar ovog perioda koji su doprinijeli heretičkim shvatanjima kršćanskog boga kao što su bili drugačiji pogledi na prirodu, transedentnost i mogućnost spoznaje kao i samog božijeg znanja. Osobe i grupe poput [[Ivan Skot Eurigena|Ivana Skota Eurigena]], [[David Dinant|Davida Dinanta]], [[Almarico Bene|Almarica Bene]] i [[Bratstvo slobodnog duha|Bratstva slobodnog duha]] zadržavali su kršćanske tačke gledišta s [[Panteizam|panteističkim]] tendencijama. Nikola Kuzanski se držao forme fideizma koju je nazivao ''docta ignorantia'' ("naučeno neznanje") tvrdeći da je Bog iznad ljudskog razvrstavanja, tako da je naše znanje o njemu ograničeno samo na pretpostavke. [[William Ockham]] je inspirirao protumetafizičke tendencije svojim nominalističkim ograničenjima ljudskog znanja o pojedinim objektima te je navodio da ljudski intelekt ne može razumiti božansku suštinu. Ovaj pogled su proširili Ockhamovi sljedbenici poput [[Jovan Mirecourt|Jovana Mirecourta]] i [[Nicola Autrecourt|Nicole Autrecourta]]. Posljedična podjela između vjere i razuma kasnije je utjecala na radikalne i reformističke teologe poput [[John Wycliffe|Johna Wycliffea]], [[Jan Hus|Jana Husa]] i [[Martin Luther|Martina Luthera]].<ref name="Zdybicka 2005 4"/> [[Renesansa]] je znatno puno toga uradila kako bi proširila obim slobodne misli i skeptičkog ispitivanja. Osobe poput [[Leonardo da Vinci|Leonarda da Vincija]] počele su se baviti eksperimentima kako bi dobili razna objašnjenja i odbijati argumente osnovane na religijskom autoritetu. Drugi kritičari religije i crkve ovog doba bili su [[Niccolò Machiavelli]], [[Bonaventure des Périers]], [[Michel de Montaigne]] i [[François Rabelais]].<ref name="gordonstein"/> ===Rano moderno doba=== Historičar [[Geoffrey Blainey]] piše da je [[Reformacija]] otvorila put mnogim ateistima da napadaju autoritet katoličke crkve koja je zauvrat "tiho inspirirala druge smislioce da napadaju autoritet novih [[Protestantizam|protestantskih]] crkava."<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; str. 388</ref> [[Deizam]] je dobio influentnost u [[Francuska|Francuskoj]], [[Prusija|Prusiji]] i [[Engleska|Engleskoj]]. Filozoj [[Baruch Spinoza]] je "najvjerovatnije bio prvi poznati 'polu-ateist' koji se tako nazvao u kršćanskom svijetu modernog doba", prema Blaineyu. Spinoza je vjerovao da zakoni prirode objašnjavaju radnje svemira. Godine [[1661]]. objavio je svoje djelo ''Rasprava o Bogu, čovjeku i o čovjekovoj sreći''.<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; str. 343</ref> [[Kritika kršćanstva]] je postajala sve češća tokom 17. i 18. stoljeća, pogotovo u [[Francuska|Francuskoj]] i [[Engleska|Engleskoj]]. Prema savremenim izvorima, smatra se da je tamo postojala nelagodnost prema religiji. Neki protestantski mislioci poput [[Thomas Hobbes|Thomasa Hobbesa]] predlažu materijalističku filozofiju i skepticizam prema nadprirodnim događajima, dok je Spinoza odbacivao božansku pomisao, te ju je zamijenio panentističkim naturalizmom. Pred kraj 17. stoljeća, intelektualci poput [[John Toland|Johna Tolanda]] počeli su javno prikazivati deizam, te je John ujedno prvi koristio termin "panteist".<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=pantheism |title=Online Etymology Dictionary |access-date=8. 6. 2015}}</ref> Prvi eksplicitni ateist bio je njemački religijski kritičar [[Matthias Knutzen]], prema svojim djelima iz [[1674]].<ref>Winfried Schröder u djelu Matthias Knutzen: Schriften und Materialien (2010), str. 8. Također vidjeti Rececca Moore, ''The Heritage of Western Humanism, Scepticism and Freethought'' (2011), naziva Knutzena izvorno "the first open advocate of a modern atheist perspective" [http://reason.sdsu.edu/germany.html online here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330182416/http://reason.sdsu.edu/germany.html |date=30. 3. 2012 }}</ref> Nasljedila su ga još dva eksplicitna ateistička pisca: poljski filozof [[Kazimierz Łyszczyński]] i francuski sveštenik [[Jean Meslier]] 1720-ih.<ref>{{cite web |url=http://nova.wpunj.edu/newpolitics/issue40/Onfray40.htm |title=Michel Onfray on Jean Meslier |publisher=William Paterson University |access-date=8. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112154508/http://nova.wpunj.edu/newpolitics/issue40/Onfray40.htm |archive-date=12. 1. 2012 |url-status=dead }}</ref> Drugi mislioci otvorenih ateističkih pogleda su se počeli javljati tokom 18. stoljeća poput [[Baron d'Holbach]]a, [[Jacques-André Naigeon|Jacquesa-Andréa Naigeona]] kao i drugi francuski materijalisti.<ref name=Holbach-SoN>{{cite book |last=d'Holbach |first=P. H. T. |title=The System of Nature |url=http://fulltextarchive.com/page/The-System-of-Nature-Vol-21/ |access-date=8. 6. 2015 |year=1770 |volume=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030211033/http://www.fulltextarchive.com/page/The-System-of-Nature-Vol-21/ |archive-date=30. 10. 2013 |url-status=dead}}</ref> [[John Locke]] je suprotno ovome, mada je bio pristalica tolerancije, naglasio vlastima da ne toleriraju ateizam, vjerujući da će odbacivanje Božijeg postojanja dovesti do podrivanja društvenog poretka i da će dovesti do haosa.<ref>[[Jeremy Waldron]]; ''God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought''; Cambridge, UK; 2002; str. 217</ref> Filozof [[David Hume]] razvio je skeptičku [[Epistemologija|epistemologiju]] koja se osnivala na empirizmu i filozofiji [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] koja je strogo preispitivala čak i samu pomisao mogućnosti metafizičkog znanja. Oba filozofa su podrivala metafizičku osnovu naturalističke teologije i kritikovala klasične argumente postojanja Boga. [[Datoteka:Ludwig Andreas Feuerbach.jpg|mini|lijevo|upright|[[Ludwig Andreas Feuerbach|Ludwig Feuerbachovo]] djelo ''[[Temelj kršćanstva]]'' (iz 1841) značajno će značajno utjecati na filozofe poput [[Friedrich Engels|Engelsa]], [[Karl Marx|Marxa]], [[David Strauss|Straussa]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzschea]] i [[Max Stirner|Stirnera]]. Smatrao je da je Bog ljudska tvorevina i da su religiozne aktivnosti način ispunjenja želja. Zbog ovoga se smatra osnivačem moderne [[Antropologija religija|antropologije religije]].]] Blainey također navodi da, iako je [[Voltaire]] opširno bio smatran kao jak prinosnik ateističkog mišljenja tokom [[Revolucija|Revolucije]], također je smatrao da će plašenje Boga dovesti do daljnjeg rasula te je rekao da "Ako Bog ne postoji, trebalo bi ga izmisliti."<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; str.&nbsp;390–391</ref> U svom djelu iz 1790. 'Reflections on the Revolution in France' ({{bs|Pogled na Revoluciju u Francuskoj}}), [[Edmund Burke]] osuđuje ateizam pisajući o "književnoj spleci" koja je "prije nekoliko godina osnovala redovan plan za uništenje kršćanske religije. Ovo su pokušali sprovesti sa značajnom revnošću koja se dosada samo pokazala kod propagatora nekog sistema pobožnosti ... Ovi ateistički očevi također imaju vlastitu netrpeljivost ..." Međutim, Burke također navodi "čovjek je po svom ustavu religijska životinja" i da je "ateizam ne samo protiv našeg razuma, već naših instikta; i da ... ne može dugo trajati."<ref>[http://ebooks.adelaide.edu.au/b/burke/edmund/reflections-on-the-revolution-in-france/ Reflections on the Revolution in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203033011/http://ebooks.adelaide.edu.au/b/burke/edmund/reflections-on-the-revolution-in-france/ |date=3. 12. 2013 }}; (1790) by [[Edmund Burke]]</ref> [[Baron d'Holbach]] je bio značajna osoba tokom [[Prosvjetiteljstvo u Francuskoj|Prosvjetiteljstva u Francuskoj]] te je najpoznatiji po svom ateizmu i svojim mnogim djelima protiv religije, te je najpoznatije od njih ''Sistem prirode'' iz [[1770]], mada se tu nalazi i ''Otkrivanje kršćanstva''. Jedan od ciljeva [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] bila je rekonstrukcija i podređenost svećenstva u odnosu na državu kroz Civilni ustav svećenika. Pokušaj ustanovljenja ovog ustava doveo je do nasilja protiv svećenika i protjerivanja mnogih svećenika iz Francuske, što je sveukupno trajalo do [[Termidorska reakcije|Termidorske reakcije]]. Radikalni [[Jakobinci]] su preuzeli vlast 1793, što je dovelo do [[Jakobinska diktatura|Jakobinske diktature]]. Jakobinci su bili deisti i uveli su [[Kult vrhovnog bića]] kao novu državnu religiju Francuske. Neki ateisti poput [[Jacques Hébert|Jacquesa Héberta]] planirali su osnivanje [[Kulta razuma]], koji je trebao biti oblik ateističke pseudoreligije sa oličavajućim bezbožničkim razumom. Doba [[Napoléon Bonaparte|Napoleona]] je dodatno institucionalizovala [[sekularizam]] Francuskog društva i izvela revoluciju u sjevernoj Italije u nadi da će dobiti povodljive republike. Ateizam se istaknuo pod uticajem racionalističkih i slobodarskih filozofa u drugoj polovini 19. stoljeća. Mnogi [[Nijemci|njemački]] filozofi ovog razdoblja su odbacivali postojanje božanstava te su bili kritičari religije poput [[Ludwig Feuerbach|Ludwiga Feuerbacha]], [[Arthur Schopenhauer|Arthura Schopenhauera]], [[Max Stirner|Maxa Stirnera]], [[Karl Marx|Karla Marxa]] i [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschea]].<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=BKz2FcDrFy0C&pg=PA1 |title=Subjectivity and Irreligion: Atheism and Agnosticism in Kant, Schopenhauer, and Nietzsche |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |last=Ray |first=Matthew Alun |year=2003 |isbn=978-0-7546-3456-0 | access-date=8. 6. 2015}} </ref> [[G. J. Holyoake]] je bio posljednja osoba ([[1842]]) koja je zarobljena zbog svojih ateističkih vjerovanja u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]].<ref>{{cite book |title= Humanism: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/humanismveryshor0000laws|edition= |last= Law|first= Stephen|year= 2011|publisher= Oxford University Press|location= Oxford|isbn= 978-0-19-955364-8|page= [https://archive.org/details/humanismveryshor0000laws/page/23 23]}} Bilješke prikazuju da je možda i prva osoba koja je zarobljena na osnovu ove optužbe.</ref> [[Stephen Law]] navodi da je Holyoake "bio prva osoba koja je upotrijebila termin '[[sekularizam]]'".<ref>{{cite book |title= Humanism: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/humanismveryshor0000laws|edition= |last= Law|first= Stephen|year= 2011|publisher= Oxford University Press|location= Oxford|isbn= 978-0-19-955364-8|page= [https://archive.org/details/humanismveryshor0000laws/page/23 23]}}</ref> ===1900–danas=== {{Glavni|Marksizam i religija}} Ateizam, pogotovo u obliku praktičnog ateizma, je uznapredovao u mnogim društvima u [[20. vijek|20. stoljeću]]. Ateistička misao počela se priznavati u dugim, širim filozofijama poput [[Ekzistencionalizam|ekzistencionalizma]], [[Objektivizam|objektivizma]], [[Sekularni humanizam|sekularnog humanizma]], [[Nihilizam|nihilizma]], [[Anarhizam|anahrizma]], [[Logički pozitivizam|logičkog pozitivizma]], [[Marksizam|Marksizma]], [[Feminizam|feminizma]]<ref name=feminism>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=%22Feminism+and+Atheism%22&q=%22Feminism%20and%20Atheism%22 |last=Overall |first=Christine |chapter=Feminism and Atheism |year=2006 |access-date=8. 6. 2015 |title=The Cambridge Companion to Atheism |isbn=978-1-139-82739-3}} in {{harvnb|Martin|2006|pp=233–246}} </ref> i u opširnom naučnom i racionalističkom pokretu. Državni ateizam se počeo pojavljivati u [[Istočna Evropa|Istočnoj Evropi]] i [[Azija|Aziji]] tokom ovog doba, pogotovo u [[Sovjetski savez|Sovjetskom savezu]] pod vladavinom [[Vladimir Lenjin|Vladimira Lenjina]] i [[Josif Staljin|Josifa Staljina]], te u komunističkoj Kini pod vladavinom [[Mao Zedong|Maa Zedonga]]. Ateistička i protureligiozna politika Sovjetskog saveza sadržavala je brojne zakonodavne akte kao što je zabrana religijskih institucija u školama i pojava [[Liga militantnih ateista|Lige militantnih ateista]].<ref>[[Richard Pipes]]; ''Russia under the Bolshevik Regime''; The Harvill Press; 1994; str. 339–340</ref><ref name="Viking str.494">[[Geoffrey Blainey]]; ''[[A Short History of Christianity]]''; Viking; 2011; str. 494</ref> Nakon Maa, [[kineska komunistička partija]] ostaje ateistička organizacija te regulira, mada ne zabranjuje u potpunosti, prakticiranje religije u današnjoj Kini.<ref>Rowan Callick; Party Time - Who Runs China and How; Black Inc; 2013; str.112</ref><ref>{{cite web|url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/zjxy/t36492.htm|title= White Paper—Freedom of Religious Belief in China|publisher=Embassy of the People's Republic of China in the United States of America|date=1. 10. 1997|access-date=8. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90133.htm|title=International Religious Freedom Report 2007 — China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau)|year=2007|publisher=U.S.Department of State|access-date=8. 6. 2015}}</ref> [[Datoteka:Bezbozhnik u stanka 22-1929.jpg|mini|lijevo|upright|Naslovna strana [[SSSR]]-ovog časopisa lige militantnih ateista "Bezbožnik" iz [[1929]]. Prikazuje uništenje bogova [[Abrahamske religije|Abrahamskih religija]] kroz petogodišnji [[Komunizam|komunistički]] plan]] [[Geoffrey Blainey]] piše da su "najopakiji svjetski lideri [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili ateisti i sekularisti koji su bili izričito neprijateljski prema [[Judaizam|judaizmu]] i [[Kršćanstvo|kršćanstvu]]."<ref>[[Geoffrey Blainey]]; ''[[A Short History of Christianity]]''; Viking; 2011; str.543</ref> Međutim, Richard Madsen navodi da su [[Hitler]] i [[Staljin]] oba otvarali i zatvarali crkve kao vid političke probitačnosti te da je Staljin smanjio svoje protivljenje kršćanstvu kako bi poboljšao javno prihvatanje svog režima tokom rata.<ref>{{cite book | editor-last = Smith | editor-first = S. A. | title = The Oxford Handbook of the History of Communism | publisher = Oxford University Press | year = 2014 | isbn = 9780199602056 | chapter = Religion Under Communism | last = Madsen | first = Richard | page = 588 | chapterurl = http://books.google.com/books?id=ZMd7AgAAQBAJ&lpg=PA172&pg=PA586 | url = http://books.google.com/books?id=ZMd7AgAAQBAJ&printsec=frontcover}}</ref> Blackford i Schüklenk pišu da je "nesumnjivo je da je Sovjetski savez bio ateistička država i slično se može reći i za Maovu Kinu i Pol Potov fanatički režim [[Crvena Kmer|Crvene Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] 1970-ih godina. Međutim, ovo ne prikazuje da su strahote koje su počinile ove [[Totalitarizam|totalitarističke]] [[Diktatura|diktature]] to učinile kao rezultat ateističkih vjerovanja, obavljene u ime ateizma ili su primarno uzrokovane ateističkim principima u formi [[Komunizam|komunizma]]."<ref>{{cite book | last1 = Blackford | first1 = R. | last2 = Schüklenk | first2 = U. | title = 50 great myths about atheism | publisher = John Wiley & Sons | year = 2013 | isbn = 9780470674048 | chapterurl = http://books.google.com/books?id=fR1rAAAAQBAJ&lpg=PA79&pg=PA85 | url = http://books.google.com/books?id=fR1rAAAAQBAJ&printsec=frontcover | chapter = Myth 27 Many Atrocities Have Been Committed in the Name of Atheism | page = 88}}</ref> [[Logički pozitivizam]] i [[scijentizam]] omogućili su pojavu [[Neopozitivizam|neopozitivizma]], [[Analitička filozofija|analitičke filozofije]], [[Strukturalizam|strukturalizma]] i [[Naturalizam|naturalizma]]. Neopozitivizam i analitička filozofija odbaciju klasični racionalizam i [[Metafizika|metafiziku]] te uvode izričiti empirizam i epistemološki nominalizam. Zagovornici poput [[Bertrand Russell|Bertranda Russela]] izričito su odbacivali vjerovanja u Boga. [[Ludwig Wittgenstein]] je, u svom ranom djelu, pokušao odvojiti metafizički i natprirodni jezik iz racionalnog govora. A. J. Ayer je navodio neprovjerljivost i beznačajnost religijskih izjava, citirajući svoje prianjanje empirijskim naukama. Srodno primijenjenom skrukturalizmu [[Lévi-Strauss|Lévija-Straussa]], religijski jezik se navodio kao izvor ljudske podsvjesti u odbacivanju svog transcedentalanog značenja. [[J. N. Findlay]] i [[J. J. C. Smart]] tvrdili su da je postojanje Boga [[Logika|logički]] nepotrebno. Naturalisti i materijalistički monisti poput [[John Dewey|Johna Deweya]] smatrali su prirodni svijet kao osnovu za sve stvari, time odbacujući postojanje Boga ili mogućnost besmrtnosti.<ref name="stanford"/><ref>{{harvnb|Zdybicka|2005|p=16}}</ref> ===Drugi razvoji=== [[Datoteka:Honourable Bertrand Russell.jpg|mini|upright|[[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanski]] filozof [[Bertrand Russell]]]] Drugi lideri poput [[E. V. Ramasami Naicker]]a (Periyara), poznatog ateističkog lidera [[Indija|Indije]], borili su se protiv [[Hinduizam|hinduizma]] i brahmina zbog [[Diskriminacija|diskriminacije]] i podjele osoba u ime [[Kasta|kaste]] i religije.<ref>{{cite book |last=Michael |first=S. M. |year=1999 |chapter=Dalit Visions of a Just Society |editor=S. M. Michael (ed.) |publisher=Lynne Rienner Publishers |title=Untouchable: Dalits in Modern India |url=https://archive.org/details/untouchabledalit0000unse |isbn=1-55587-697-8 |pages=[https://archive.org/details/untouchabledalit0000unse/page/n46 31]–33}} </ref> Ovo je prikazano 1956. kad je dogovorio podizanje statuta hinduskog boga u skromnog predstavljanju te je dao protuteističke izjave.<ref>"He who created god was a fool, he who spreads his name is a scoundrel, and he who worships him is a barbarian." Hiorth, Finngeir (1996). "[http://iheu.org/content/atheism-south-india-2 Atheism in South India]". [[International Humanist and Ethical Union]], ''International Humanist News''. Pristupljeno 21. 11. 2013</ref> Ateist [[Vashti McCollum]] je bio tužitelj u predmetu [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda]] 1948. čija odluka je zaustavila religijsko obrazovanje u javnim školama u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u.<ref>{{cite web|last=Martin |first=Douglas |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9805E1DB103EF935A1575BC0A9609C8B63 |title=Vashti McCollum, 93, Plaintiff In a Landmark Religion Suit - Obituary (Obit); Biography |publisher=New York Times |date=26. 8. 2006 |access-date=8. 6. 2015}}</ref> Za [[Madalyn Murray O'Hair]] smatra se da je jedna od najuticajnih američkih ateista; izvela je predmet Murray v. Curlett Vrhovnom sudu 1963. koji je zabranio obaveznu [[Molitva|molitvu]] u javnim školama.<ref>{{Cite book|title=Religion on Trial|last=Jurinski|first=James|year=2004|publisher=AltraMira Press|location=Walnut Creek, California|isbn=0-7591-0601-0|page=48|url=http://books.google.com/?id=0Yq_z5LaCjsC&pg=PA48&lpg=PA48|access-date=8. 6. 2015}}</ref> Kao odgovor na teologički pokret ''Smrt Bogu'', časopis ''Time'' je pitao "Je li Bog mrtav?",<ref>[http://content.time.com/time/covers/0,16641,19660408,00.html ''TIME Magazine'' cover] online. 8. 4. 1966. Pristupljeno 8. 6. 2015. </ref> citirajući da skoro pola svih osoba na svijetu živi pod antireligioznom silom te da milioni osoba u [[Afrika|Africi]], [[Azija|Aziji]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] nemaju spoznaju o kršćanskom pogledu teologije.<ref>"[http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,835309,00.html Toward a Hidden God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127023510/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,835309,00.html |date=27. 11. 2013 }}". ''Time Magazine'' online. 8. 4. 1966. Pristupljeno 8. 6. 2015.</ref> [[Anne Nicol Gaylor]] i njena kćerka [[Annie Laurie Gaylor]] su, 1976. u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u, osnovale The Freedom From Religion Foundation ({{bs|Fondacija slobode od religije}}) koja se savezno proširila već 1978. Promovira razdvajanje crkve i države.<ref name="aboutCalling">{{cite news |title= The atheists' calling the Madison-based Freedom From Religion Foundation is taking its latest battle to the U.S. Supreme court. It's a milestone for the often-vilified but financially strong group, which has seen its membership grow to an all-time high |url= http://host.madison.com/news/the-atheists-calling-the-madison-based-freedom-from-religion-foundation/article_85a849c9-f26a-50e8-8a04-cf8bc889d8a0.html |date= 25. 2. 2010 |last= Erickson |first= Doug |newspaper= [[Wisconsin State Journal]] |access-date= 8. 6. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170625205513/http://host.madison.com/news/the-atheists-calling-the-madison-based-freedom-from-religion-foundation/article_85a849c9-f26a-50e8-8a04-cf8bc889d8a0.html |archive-date= 25. 6. 2017 |url-status= dead }}</ref><ref> {{cite web|url=http://host.madison.com/news/the-atheists-calling-the-madison-based-freedom-from-religion-foundation/article_85a849c9-f26a-50e8-8a04-cf8bc889d8a0.html|title=The Atheists' Calling|publisher=[[Wisconsin State Journal]]|first=Doug|last=Erickson|date=25. 2. 2007|access-date=8. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625205513/http://host.madison.com/news/the-atheists-calling-the-madison-based-freedom-from-religion-foundation/article_85a849c9-f26a-50e8-8a04-cf8bc889d8a0.html|archive-date=25. 6. 2017|url-status=dead}}</ref> Nakon pada [[Berlinski zid|Berlinskog zida]], broj aktivnih antireligijskih režima drastično se smanjio. [[Timothy Shah]] sa Pew Foruma je, 2006, dao izjavu da "raste povjerenje svjetskog trenda većih religija koje su zasnovane na Bogu i pokretima na osnovi vjere kao i uticaj [[vis-à-vis]] sekularnih pokreta i ideologija."<ref>"[http://www.pewforum.org/2006/07/18/timothy-samuel-shah-explains-why-god-is-winning/ Timothy Samuel Shah Explains 'Why God is Winning']." 18. 7. 2006. The Pew Forum on Religion and Public Life. Pristupljeno 8. 6. 2015. </ref> Međutim, [[Gregory S. Paul]] i [[Phil Zuckerman]] ovo smatraju mitom te navode da je stvarna situacija više komplikovana i nijansirana.<ref>{{cite journal |last1=Paul |first1=Gregory |last2=Zuckerman |first2=Phil |title=Why the Gods Are Not Winning |journal=Edge |volume=209 |year=2007 |url=http://www.edge.org/documents/archive/edge209.html#gp |ref=harv |access-date=8. 6. 2015 |archive-date=13. 5. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513205846/http://edge.org/documents/archive/edge209.html#gp |url-status=dead }}</ref> Anketa iz 2010. zaključila je da osobe koje se izjašnjavaju kao ateisti ili [[Agnosticizam|agnostici]], u prosjeku znaju više o religiji nego sljedbenici ostalih većih religija. Nevjernici su imali bolje rezultate na pitanjima o načelima religije pa sve do [[Protestantizam|protestantskih]] i [[Katoličanstvo|katoličkih]] vjera. Jedino su sljedbenici [[Mormonizam|mormonizma]] i [[Judaizam|judaizma]] imali slične rezultati kao ateisti i agnostici.<ref name="religion knowledge">{{harvnb|Landsberg|2010}}</ref> Prva konferencija pod nazivom "Žene u sekularizmu" održana je 2012. u [[Arlington]]u, saveznoj državi [[Virginia|Virginiji]].<ref>{{cite web |url=http://www.womeninsecularism.org/2012/ |title=Women in Secularism |access-date=8. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730235818/http://www.womeninsecularism.org/2012/ |archive-date=30. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> Sekularna žena je organizirana 2012. kao nacionalna organizacija čiji su fokus nereligiozne žene.<ref>{{cite web |url=http://www.secularwoman.org/about |title=Secular Woman:About |access-date=8. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20131121223333/http://www.secularwoman.org/about |archive-date=21. 11. 2013 |url-status=dead }}</ref> Ateistički pokret se također sve više počeo fokusirati na borbi protiv seksizma i seksulanog uznemiravanja unutar pokreta.<ref>{{cite web |url=http://freethoughtblogs.com/greta/2013/08/13/a-timeline-of-the-sexual-harassment-accusations/ |title=A Timeline of the Sexual Harassment Accusations |access-date=8. 6. 2015}} </ref> [[Jennifer McCreight]] (organizatorica Boobquakea) je, u augustu 2012, osnovala pokret unutar ateizma koji se naziva Ateizam Plus, ili A+ koji "pripisuje skepticizam svemu, uključujući društvenim problemima poput [[Seksizam|seksizma]], [[Rasizam|rasizma]], [[Politika|politike]], [[Siromaštvo|siromaštva]] i [[kriminal]]a."<ref>{{cite web |url=http://freethoughtblogs.com/blaghag/2012/08/atheism/ |title=Blaghag: Atheism+ |access-date=8. 6. 2015}} </ref><ref> {{cite web |url=http://freethoughtblogs.com/blaghag/2012/08/how-i-unwittingly-infiltrated-the-boys-club-why-its-time-for-a-new-wave-of-atheism/ |title=How I unwittingly infiltrated the boys club, why it's time for a new wave of atheism |access-date=8. 6. 2015}} </ref><ref>{{cite web |url=http://atheismplus.com/faq.php |title=About Atheism+ |access-date=8. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130822080733/http://atheismplus.com/faq.php |archive-date=22. 8. 2013 |url-status=dead }}</ref> Prvi ateistički spomenik na imovini vlade [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a predstavljen je u sudnici okruga Bradford u [[Florida|Floridi]] 2013. Prikazana je granitna klupa od 680 [[Kilogram|kg]] i stubna ploča na kojoj su urezani citati [[Thomas Jefferson|Thomasa Jeffersona]], [[Benjamin Franklin|Benjamina Franklina]] i [[Madalyn Murray O'Hair]]e.<ref>{{cite web |url=http://www.alligator.org/news/local/article_f9a8713c-e2cf-11e2-b9d8-001a4bcf887a.html |title=Alligator News |access-date=8. 6. 2015}} </ref><ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2013/06/29/atheists-unveil-monument-in-florida-and-promise-to-build-50-more |title=Atheists unveil monument in Florida and promise to build 50 more |access-date=8. 6. 2015 |archive-date=27. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927150810/http://www.rawstory.com/rs/2013/06/29/atheists-unveil-monument-in-florida-and-promise-to-build-50-more/ |url-status=dead }}</ref> == Novi ateizam == [[Datoteka:Four Horsemen.jpg|mini|right|"Četiri konjanika protiv-apokalipse" (u smjeru kazaljke na satu od gornjeg lijevog ugla): [[Richard Dawkins]], [[Christopher Hitchens]], [[Daniel Dennett]] i [[Sam Harris (author)|Sam Harris]].]] {{Glavni|Novi ateizam}} Novi ateizam je ime dodijeljeno pokretu ranog [[21. vijek|21. stoljeća]] ateističkih pisaca koji su zagovarali pogled da "religija ne bi trebala biti tolerirana, već se treba uzvratiti, kritizirati i razotkriti razumnim argumentima kad god njen utjecaj raste."<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html|title=The rise of the New Atheists|publisher=CNN|first=Simon|last=Hooper|access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20100408094135/http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html| archive-date=8. 4. 2010}} </ref> Pokret se najčešće pripisuje [[Sam Harris|Samu Harrisu]], [[Daniel C. Dennett|Danielu C. Dennettu]], [[Richard Dawkins|Richardu Dawkinsu]], [[Victor J. Stenger|Victoru J. Stengeru]] i [[Christopher Hitchens|Christopheru Hitchensu]].<ref>{{cite journal |title=Preview: The Four Horsemen of New Atheism reunited |first=Alice |last=Gribbin |url=http://www.newstatesman.com/blogs/the-staggers/2011/12/richard-dawkins-issue-hitchens |journal=[[New Statesman]] |date=22. 12. 2011 |access-date=8. 6. 2015}}</ref>{{sfn|Stenger|2009}} Nekoliko najprodavanijih knjiga ovih autora (objavljenih od 2004. pa do 2007) koriste se kao osnova većeg dijela rasprave o novom ateizmu.{{sfn|Stenger|2009}} Ovi ateisti se uopćeno žele odvojiti od masivnog političkog ateizma koji se javio i dobio nadmoć u određenim državama 20-og stoljeća. Razni autori, poput [[Sam Harris|Harrisa]], Denneta, [[Richard Dawkins|Dawkinsa]], Stengera i Hitchens govore da društvo treba krenuti prema ateizmu i navode primjere [[Napadi 11. septembra 2001.|terorističkih napada motiviranog religijom]] na [[World Trade Center]] u [[New York]]u 11. septembra 2001, djelimično uspješne pokušaje instituta Discovery da se promijeni nastavni plan za [[Biologija|biologiju]] i druge nauke kako bi se uključile ideje [[Kreacionizam|kreacionizma]] kao i podrška ovih ideja od strane tadašnjeg predsjednika SAD-a, [[George W. Bush]]a 2005.<ref name="sharedvalues">{{cite journal |url=http://lawreview.vermontlaw.edu/files/2012/02/13-Garfield-Book-2-Vol-33.pdf |journal=Vermont Law Review |volume=33 Book 2 |author=Alan E Garfield |title=Finding Shared Values in a Diverse Society: Lessons From the Intelligent Design Controversy |publisher=Vermont Law Review |access-date=8. 6. 2015 |date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207172239/http://lawreview.vermontlaw.edu/files/2012/02/13-Garfield-Book-2-Vol-33.pdf |archive-date=7. 12. 2013 |url-status=dead }}</ref> == Demografija == {{Glavni|Demografija ateizma}} {{Također pogledajte|Religioznost i obrazovanje}} [[Datoteka:Europe No Belief enhanced.svg|mini|Postotak osoba u [[Evropa|Evropskim državama]] koje su potvrdile izjavu "Nevjerujem da postoji bilo kakva duhovna i životna sila ili Bog." [[2005]])<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf |title=Social values, Science and Technology |format=PDF | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110430163128/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf| archive-date=30. 4. 2011}}</ref>]] Teško je tačno odrediti broj ateista u svijetu. Ispitanici raznih religijskih anketa mogu definirati "ateizam" na različite načine, praviti razlike između ateizma, [[Ireligija|ireligije]] i neteističkih religijskih ili duhovnih vjerovanja.<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Nonreligious |title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents, Section on accuracy of non-Religious Demographic Data | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html| archive-date=22. 4. 2011}} </ref> [[Hinduizam|Hindu]] ateist može za sebe reći da je Hindu, mada je u isto vrijeme i ateist.<ref>{{Cite book | last = Huxley| first = Andrew| title = Religion, Law and Tradition: Comparative Studies in Religious Law | publisher = Routledge | year = 2002 | page = 120 | url = http://books.google.com/books?id=YsUMTA4MebwC&pg=PA120 | isbn = 978-0-7007-1689-0 | ol = 7763963M | access-date=8. 6. 2015}}</ref> Anketa ''[[Encyclopædia Britannica|Encyclopædiae Britannicae]]'' iz 2010. objavljuje postotak nereligioznih osoba svijeta kao 9,6%, te ateista oko 2,0%, te se većina ovih ateista nalazi u [[Azija|Aziji]]. Ova brojka nije brojila sljedbenike ateističkih religija poput [[Budizam|budista]].<ref name=eb-2010>{{cite web|title=Religion: Year in Review 2010: Worldwide Adherents of All Religions|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1731588/Religion-Year-In-Review-2010/298437/Worldwide-Adherents-of-All-Religions|work=Encyclopædia Britannica Online|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|access-date=8. 6. 2015}} </ref> Godišnja promjena ateizma od 2000. pa do 2010. bila je −0.17%.<ref name=eb-2010 /> Opširna brojka procjenjuje da postoji oko 1,1 milijardi ateista i agnostika.<ref>{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=rQTdki1xyK0C&pg=PA122 | title = Secularization and the World Religions | year = 2010 | editor1-first = Hans | editor1-last = Joas | editor2-first = Klaus | editor2-last = Wiegandt | publisher = Liverpool University Press | isbn = 978-1-84631-187-1 | ol = 25285702M | page = 122 (footnote 1) | access-date=8. 6. 2015}}</ref> [[Gallup International|Gallupa]] anketa iz 2012. pod nazivom ''Global Index of Religiosity and Atheism'' ({{bs|Globalni indeks religioznosti i ateizma}}) izmjerila je postotke osoba koje se izjašnjavaju da su ili "religiozna osoba, nereligiozna osoba ili uvjeren ateist". Brojka "uvjerenih ateista" bila je 13%.<ref name="Gallup2012">{{cite web|url=http://www.wingia.com/en/news/win_gallup_international_ae_religiosity_and_atheism_index_ao_reveals_atheists_are_a_small_minority_in_the_early_years_of_21st_century/14/|title=WIN-Gallup International "Religiosity and Atheism Index" reveals atheists are a small minority in the early years of 21st century|date=6. 8. 2012|access-date=8. 6. 2015|archive-date=25. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825005955/http://www.wingia.com/en/news/win_gallup_international_ae_religiosity_and_atheism_index_ao_reveals_atheists_are_a_small_minority_in_the_early_years_of_21st_century/14|url-status=dead}}</ref> Prvih deset država u kojima je bilo najviše osoba koje su se izjašnjavale kao "uvjereni ateisti" bile su sljedeće (sa postocima u zagradama): [[Kina]] (47%), [[Japan]] (31%), [[Češka]] (30%), [[Francuska]] (29%), [[Južna Koreja]] (15%), [[Njemačka]] (15%), [[Holandija]] (14%), [[Austrija]] (10%), [[Island]] (10%), [[Australija]] (10%) i [[Irska]] (10%). Sljedećih deset zemalja i njihovi postoci prikazuju osobe koje su se izjasnile kao "religozne osobe": [[Gana]] (96%), [[Nigerija]] (93%), [[Armenija]] (92%), [[Fidži]] (92%), [[Makedonija]] (90%), [[Rumunija]] (89%), [[Irak]] (88%), [[Kenija]] (88%), [[Peru]] (86%) i [[Brazil]] (85%).<ref>{{cite web|title=GLOBAL INDEX OF RELIGION AND ATHEISM - Press Release|url=http://redcresearch.ie/wp-content/uploads/2012/08/RED-C-press-release-Religion-and-Atheism-25-7-12.pdf|publisher=Gallup - Red C|ref=REDC|access-date=8. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016062403/http://redcresearch.ie/wp-content/uploads/2012/08/RED-C-press-release-Religion-and-Atheism-25-7-12.pdf|archive-date=16. 10. 2012|url-status=dead}}</ref> '''[[Evropa]]'''. Prema istraživanju [[Eurobarometar|Eurobarometra]] 2010, postotak osoba svake države koji se složio sa izjavom "ne vjerujete da postoji bilo kakva duhovna i životna sila ili Bog" varirao je na sljedeći način (postotak osoba koje se slažu sa ovom izjavom naveden je u zagradama): [[Francuska]] (40%), [[Češka]] (37%), [[Švedska]] (34%), [[Holandija]] (30%), [[Estonija]] (29%) pa sve do najnižih postotaka u [[Poljska|Poljskoj]] (5%), [[Grčka|Grčkoj]] (4%), [[Kipar|Kipru]] (3%), [[Malta|Malti]] (2%) i [[Rumunija|Rumuniji]] (1%), dok je prosječna vrijednost za [[Evropska unija|Evropsku uniju]] bila 20%.<ref name=EU /> U još jednom [[Eurobarometar|Eurobarometrovom]] istraživanju iz 2012. o diskriminaciji u Evropskoj uniji, 16% ih se izjasnilo kao nevjernici/agnostici, dok se 7% osoba izjasnilo da su ateisti.<ref>{{citation|title=Discrimination in the EU in 2012|work=[[Eurobarometer|Special Eurobarometer]] |year=2012 |series=383 |page=233 |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_393_en.pdf |access-date=8. 6. 2015 |publisher=[[European Commission]] |location=[[European Union]]}} The question asked was "Do you consider yourself to be...?", with a card showing: Catholic, Orthodox, Protestant, Other Christian, Jewish, Muslim, Sikh, Buddhist, Hindu, Atheist, and non-believer/agnostic. Space was given for Other (SPONTANEOUS) and DK. Jewish, Sikh, Buddhist, Hindu did not reach the 1% threshold.</ref> Prema [[Australijski zavod za statistiku|Australijskom zavodu za statistiku]], 22% [[Australijanaci|Australijanaca]] "nije religiozno" što obuhvata ateiste.<ref name="abs"> {{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=Cultural Diversity In Australia |publisher=Australian Bureau of Statistics |year=2012 | access-date=8. 6. 2015}} </ref> Prema istraživanju [[Pew Research Center]]-a 2012, 18,2% evropljana se smatra neučlanjeno u bilo kakvu religiju (što uključuje agnostike i ateiste).<ref name="Religiously Unaffiliated">{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |title=Religiously Unaffiliated |access-date=8. 6. 2015 |archive-date=30. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |url-status=dead }}</ref> U istom istraživanju se navodi da ove osobe sastavljaju većinu samo u dvije evropske države: [[Češka|Češkoj]] (75%) i [[Estonija|Estoniji]] (60%).<ref name="Religiously Unaffiliated"/> Postoje još četiri države izvan [[Evropa|Evrope]] koje imaju većinski dio ateističkih stanovnika, a to su: [[Sjeverna Koreja]] (71%), [[Japan]] (57%), [[Hong Kong]] (56%) i [[Kina]] (52%).<ref name="Religiously Unaffiliated"/> U '''[[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u''', javilo se povećanje od 1% pa do 5% u samostalno proglašenom ateizmu u periodu od 2005. pa do 2012. i veći pad od 13% (što je od 73% pa do 60%) kod osoba koje se izjašnjavaju kao "religiozne."<ref name="BBCViewpoints">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-19262884|title=BBC News – Viewpoints: Why is faith falling in the US?|date=22. 8. 2012|work=[[BBC Online]]|access-date=8. 6. 2015}}</ref> Prema izvještaju [[Pew Research Center]]-a 2015, 3,1% odraslih stanovnika [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a smatraju se ateistama, što je porast u odnosu na 2007. i vrijednost od 1,6%. Zajedno sa osobama koje nisu učlanjene u bilo kakvu religiju, ateisti čine 13,6% stanovništva.<ref>[http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ America’s Changing Religious Landscape], Pew Research Center, 12. 5. 2015.</ref> [[Datoteka:Irreligion map.png|mini|400px|lijevo|Postotak ateista i [[Agnosticizam|agnostika]] širom svijeta.]] '''Društvena ekonomija'''. Istraživanje je prikazalo pozitivnu vezu između nivoa [[Obrazovanje|obrazovanja]] i [[Sekularizam|sekularizma]] uključujući ateizam u [[Sjeverna Amerika|Americi]].<ref name="Zuckerman"/> Prema izjavama evolucionog psihologa [[Nigel Barber|Nigela Barbera]], ateizam se javlja u mjestima gdje se osobe osjećaju ekonomski sigurne, pogotovo u socijalnim demokratijama [[Evropa|Evrope]], pošto je manje nesigurnosti o budućnosti sa brojnim socijalnim sigurnosnim mrežama i boljem zdravstvu što dovodi do većeg kvaliteta života i dužeg životnog vijeka. U usporedbi sa ovim, u slabo razvijenim zemljama, gotovo da nema ateista.<ref>Nigel Barber (2010). [http://www.psychologytoday.com/blog/the-human-beast/201005/why-atheism-will-replace-religion Why Atheism Will Replace Religion]. [[Psychology Today]]. Pristupljeno 8. 6. 2015.</ref> '''Ateizam i obrazovanje.''' Pismo objavljeno u časopisu ''[[Nature]]'' 1998. izvještava o anketi koja govori da je vjerovanje u ličnog boga ili u svijet nakon smrti dostiglo novi najniži nivo u Nacionalnoj akademiji nauka SAD-a sa 7,0% osoba koji u to vjeruju u poređenju na ukupno SAD stanovništvo od kojih 85% osoba vjeruje u spomenute stvari.<ref>{{cite journal |title=Correspondence: Leading scientists still reject God |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-07-23_394_6691/page/312 |last1=Larson |first1=Edward J. |last2=Zheng |first2=Larry |year=1998 |journal=Nature |volume=394 |issue=6691 |pages=313–4 |doi=10.1038/28478 |pmid=9690462 |ref=harv |last3=Li |first3=CC}} Available at [http://www.stephenjaygould.org/ctrl/news/file002.html StephenJayGould.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301051125/http://www.stephenjaygould.org/ctrl/news/file002.html |date=1. 3. 2014 }}, Stephen Jay Gould archive. Pristupljeno 8. 6. 2015</ref> Ovo istraživanje su kritikovali [[Rodney Stark]] i [[Roger Finke]] zbog definicije vjerovanja u [[Bog]]a. Definicija je glasila "Vjerujem u Boga kome se osoba može moliti u isčekivanju da će dobiti odgovor."<ref name="Standard1">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=2P_RJqdUYBAC&pg=PA57|title = The Secularization Debate (chapter by Rodney Stark)|publisher = [[Rowman & Littlefield]]|editor = William H. Swatos; Daniel V. A. Olson|quote = Recently, quite amazing time series data on the beliefs of scientists were published in ''Nature''. Leuba's standard for belief in God is so stringent it would exclude a substantial portion of "mainline" clergy. It obviously was an intentional ploy on his part. He wanted to show that men of science were irreligious.|access-date = 8. 6. 2015|isbn = 978-0-7425-0761-6|year = 2000}} * {{cite book |url=http://books.google.com/?id=N4p9eiXV6dMC&pg=PA73 |last1=Stark |first1=Rodney |last2=Finke |first2=Roger |title=Acts of Faith: Explaining the Human Side of Religion |publisher=[[University of California Press]] |quote=Recently, quite amazing time series data on the beliefs of scientists were published in ''Nature''. Leuba's standard for belief in God is so stringent it would exclude a substantial portion of "mainline" clergy. It obviously was an intentional ploy on his part. He wanted to show that men of science were irreligious. |access-date=8. 6. 2015 }}{{Mrtav link}}</ref> Članak koji je objavio privatni istraživački univerzitet ''[[The University of Chicago Chronicle]]'' navodi da 76% [[ljekar]]a u SAD-u vjeruje u Boga, što je više nego 7% naučnika gore prikazanih, mada je i dalje manje od 85% ukupnog stanovništva.<ref name="Physicians">{{cite web|url = http://chronicle.uchicago.edu/050714/doctorsfaith.shtml|title =Survey on physicians' religious beliefs shows majority faithful|publisher = [[The University of Chicago]]|quote=The first study of physician religious beliefs has found that 76 percent of doctors believe in God and 59 percent believe in some sort of afterlife. The survey, performed by researchers at the University and published in the July issue of the Journal of General Internal Medicine, found that 90 percent of doctors in the United States attend religious services at least occasionally compared to 81 percent of all adults.|access-date=8. 6. 2015}} </ref> Još jedno istraživanje koje ocjenjuje religioznost kod naučnika koji su članovi Američke asocijacije za napredak nauke, pronašlo je da "malo više od pola [[Nauka|naučnika]] (51%) vjeruje u neku vrstu božanstva ili više sile; specifično rečeno, 33% naučnika kažu da vjeruju u Boga, dok 18% naučnika kaže da vjeruju u kosmičkog duha ili višu silu."<ref name="American Academy">{{cite web|url = http://www.pewforum.org/2009/11/05/scientists-and-belief/|title =Scientists and Belief|publisher = [[Pew Research Center]]|quote=A survey of scientists who are members of the American Association for the Advancement of Science, conducted by the Pew Research Center for the People & the Press in May and June 2009, finds that members of this group are, on the whole, much less religious than the general public.1 Indeed, the survey shows that scientists are roughly half as likely as the general public to believe in God or a higher power. According to the poll, just over half of scientists (51%) believe in some form of deity or higher power; specifically, 33% of scientists say they believe in God, while 18% believe in a universal spirit or higher power.| access-date=8. 6. 2015}} </ref> [[Frank Sulloway]] iz [[MIT]]-a i [[Michael Shermer]] iz [[Univerzitet Kalifornije|Univerziteta Kalifornije]] sproveli su istraživanje te su utvrdili da od svih ispitanika (12% ih je imalo doktorate dok su 62% osoba bile osobe diplomirale sa [[fakultet]]a), 64% je vjerovalo u Boga te se javila korelacija koja govori da vjerske osude nestaju sa nivoom obrazovanja.{{sfn|Shermer|1999|pp=76–79}} Profesor [[Michael Argyle]] sa [[Oxford]]a je, 1958, analizirao sedam istraživanja koja su se bavila korelacijom između stava prema [[Religija|religiji]] i izmjerili inteligentnost srednjoškolaca i studenata u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u. Iako je pronađena negativna korelacija, analiza nije indentificirala uzrok mada je naglasila faktore koji su mogli učestvovati u korelaciji kao što su diktatorska porodična prošlost i društvena ekonomska klasa.<ref>{{cite book |last=Argyle |first=Michael |title=Religious Behaviour |url=https://archive.org/details/religiousbehavio0000argy |publisher=Routledge and Kegan Paul |year=1958 |location=London |pages=[https://archive.org/details/religiousbehavio0000argy/page/93 93]–96 |isbn=0-415-17589-5}} </ref> [[Sociologija|Sociolog]] [[Philip Schwadel]] utvrdio je da sa rastom nivoa obrazovanja, također raste i nivo učestvovanja u religijama u svakodnevnici, mada se također javlja korelacija za veću toleranciju ateističkog javnog protivljenja religiji i za veći nivo skepticizma "ekskluzivističkih religijskih pogleda i doslovnosti [[Biblija|Biblije]]."<ref>{{cite journal |title=The Effects of Education on Americans' Religious Practices, Beliefs, and Affiliations|url=https://archive.org/details/review-of-religious-research_2011-11_53_2/page/161|last=Schwadel|first=Philip|year=2011|journal=Review of Religious Research|volume=53|issue=2|doi=10.1007/s13644-011-0007-4 |page=161}}</ref> Druga istraživanja također su se bavila analiziranjem veze religioznosti sa inteligencijom; u meta analizi, 53 od 63 istraživanja pokazalo je negativnu korelaciju sa [[Religioznost|religioznošću]], dok je 35 od 53 došlo do statističkog značaja, te je 10 istraživanja pokazalo pozitivnu korelaciju, od čega su dva istraživanja došla do statističkog značaja.<ref>{{Cite web|url=http://arstechnica.com/science/2013/08/new-meta-analysis-checks-the-correlation-between-intelligence-and-faith/|title=New meta-analysis checks the correlation between intelligence and faith|first=Akshat|last=Rathi|publisher=Ars Technica|date=11. 8. 2013|access-date=8. 6. 2015}}</ref> ==Galerija== <center><gallery> Image:Descent of the Modernists, E. J. Pace, Christian Cartoons, 1922.jpg </gallery></center> ==Također pogledajte== {{div col|colwidth=18em}} * [[Kratka historija nevjerovanja]] * [[Adevizam]] * [[Antiteizam]] * [[Apostasija]] * [[Ateistički egzistencijalizam]] * [[Ateistički feminizam]] * [[Pokret Brights]] * [[Kršćanski ateizam]] * [[Kritike ateizma]] * [[Diskriminacija ateista]] * [[Distelologija]] * [[Empirizam]] * [[Ireligija po državama]] * [[Jevrejski ateizam]] * [[Spisak ateista]] * [[Spisak sekularnih organizacija]] * [[Kampanja Out]] * [[Sekularna religija]] * [[Tabula rasa]] * [[Bogatstvo i religija]] * Wikiverzitetski kurs "[[v:Beyond Theism|Beyond Theism]]" {{Div col end}} == Bilješke == {{Refspisak|kolona-širina=30em |refs= <ref name=eb2011-atheism>{{harvnb|Nielsen|2013}}: "Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons&nbsp;... : for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God&nbsp;... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers&nbsp;... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g, "God" is just another name for love, or&nbsp;... a symbolic term for moral ideals."</ref> <ref name=encyc-philosophy>{{harvnb|Edwards|2005}}: "On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion."</ref> <ref name=RoweRoutledge>{{harvnb|Rowe|1998}}: "As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of 'atheism' is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God.&nbsp;... an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology."</ref> <ref name=encyc-unbelief-def-issues>{{cite book|last=Harvey|first=Van A.|title=Agnosticism and Atheism|postscript=,}} in {{harvnb|Flynn|2007|p=35}}: "The terms ''ATHEISM'' and ''AGNOSTICISM'' lend themselves to two different definitions. The first takes the privative ''a'' both before the Greek ''theos'' (divinity) and ''gnosis'' (to know) to mean that atheism is simply the absence of belief in the gods and agnosticism is simply lack of knowledge of some specified subject matter. The second definition takes atheism to mean the explicit denial of the existence of gods and agnosticism as the position of someone who, because the existence of gods is unknowable, suspends judgment regarding them&nbsp;... The first is the more inclusive and recognizes only two alternatives: Either one believes in the gods or one does not. Consequently, there is no third alternative, as those who call themselves agnostics sometimes claim. Insofar as they lack belief, they are really atheists. Moreover, since absence of belief is the cognitive position in which everyone is born, the burden of proof falls on those who advocate religious belief. The proponents of the second definition, by contrast, regard the first definition as too broad because it includes uninformed children along with aggressive and explicit atheists. Consequently, it is unlikely that the public will adopt it."</ref> <ref name=eb2007-demographics>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1360391/Religion-Year-In-Review-2007 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2007 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2007 |access-date=8. 6. 2015}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.</ref> <ref name=eb1911-atheism>{{cite encyclopedia |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica | access-date=8. 6. 2015 | quote = The term as generally used, however, is highly ambiguous. Its meaning varies (a) according to the various definitions of deity, and especially (b) according as it is (I) deliberately adopted by a thinker as a description of his own theological standpoint, or (II) applied by one set of thinkers to their opponents. As to (a), it is obvious that atheism from the standpoint of the Christian is a very different conception as compared with atheism as understood by a Deist, a Positivist, a follower of Euhemerus or Herbert Spencer, or a Buddhist.| archive-url= https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.1911encyclopedia.org/Atheism| archive-date=12. 5. 2011}}</ref> <ref name=encyc-unbelief-compatible>{{cite book|last=Holland|first=Aaron|title=Agnosticism|date=1. 4. 1882|url=https://archive.org/details/jstor-25667906|postscript=,}} in {{harvnb|Flynn|2007|p=[http://books.google.com/books?ei=xvzhT-_WFIaQ8wSivd2GCA&id=YR4RAQAAIAAJ&dq=agnosticism+compatible+with+atheism&q=%22It+is+important+to+note+that+this+interpretation+of+agnosticism%22 34]}}: "It is important to note that this interpretation of agnosticism is compatible with theism or atheism, since it is only asserted that ''knowledge'' of God's existence is unattainable."</ref> <ref name=eb2011-atheism-critique>{{harvnb|Nielsen|2013}}: "atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable."</ref> <ref name=eb2011concise-atheism>{{cite encyclopedia|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Concise |publisher=Merriam Webster |access-date=8. 6. 2015 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}</ref> <ref name=eb1911-atheism-sceptical>{{cite encyclopedia |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica | access-date=8. 6. 2015 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.| archive-url= https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.1911encyclopedia.org/Atheism| archive-date=12. 5. 2011}}</ref> <ref name="eb2011-Rejection-of-all-religious-beliefs"> {{cite encyclopedia |title=Atheism as rejection of religious beliefs |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |edition=15th |volume=1 |page=666 |year=2011 |id=0852294735 |ref=harv | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism| archive-date=12. 5. 2011}}</ref> <ref name=eb2007-study-of-religion>{{cite encyclopedia | title = religion, study of |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] | year = 2007 | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/497151/study-of-religion | access-date=8. 6. 2015 }}</ref> <!--ref name=extreme-secularism>{{harvnb|Zuckerman|2010}}: "A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality)."</ref--> <ref name=oxdicphil>Simon Blackburn, izd. (2008). [http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199541430.001.0001/acref-9780199541430-e-278?rskey=GC0Coc&result=279 "atheism"]. The Oxford Dictionary of Philosophy (izd. 2008). Oxford: Oxford University Press. Pristupljeno 8. 6. 2015. "Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further".</ref> <ref name=religioustolerance>Većina rječnika (pogledati OneLook pretragu za [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "ateizam"]) prvo navode jednu od užih definicija. * {{Cite book |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil00ange |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |year=1942 |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |access-date=8. 6. 2015 |url-access=registration }} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref> <ref name=reldef> {{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism|publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |access-date=8. 6. 2015}} </ref> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. str. 376. {{ISBN|0-19-866132-0}}. </ref> <ref name=BBC-2004-demographics>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/wtwtgod/3518375.stm |title=UK among most secular nations |publisher=BBC News |access-date=8. 6. 2015 | date=26. 2. 2004}}</ref> <ref name=agnosticism-compatible>{{harvnb|Martin|1990|pp=[http://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&pg=PA466&dq=%22compatible+with+negative+atheism%22 467–468]}}: "In the popular sense an agnostic neither believes nor disbelieves that God exists, while an atheist disbelieves that God exists. However, this common contrast of agnosticism with atheism will hold only if one assumes that atheism means positive atheism. In the popular sense, agnosticism is compatible with negative atheism. Since negative atheism by definition simply means not holding any concept of God, it is compatible with neither believing nor disbelieving in God."</ref> <ref name=flint-agnostic-atheism>{{harvnb|Flint|1903|pp=[http://books.google.com/books?id=DWMtAAAAYAAJ&pg=PA49&dq=%22The+atheist+may+however+be%22 49–51]}}: "The atheist may however be, and not unfrequently is, an agnostic. There is an agnostic atheism or atheistic agnosticism, and the combination of atheism with agnosticism which may be so named is not an uncommon one."</ref> <ref name=martin-agnosticism-entails>{{harvnb|Martin|2006|p=2}}: "But agnosticism is compatible with negative atheism in that agnosticism ''entails'' negative atheism. Since agnostics do not believe in God, they are by definition negative atheists. This is not to say that negative atheism entails agnosticism. A negative atheist ''might'' disbelieve in God but need not."</ref> <ref name=barker-agnostic-atheism>{{harvnb|Barker|2008|p=[http://books.google.com/books?id=fAjPWYgIfCoC&pg=PA96&dq=%22both+an+atheist+and+an+agnostic%22 96]}}: "People are invariably surprised to hear me say I am both an atheist and an agnostic, as if this somehow weakens my certainty. I usually reply with a question like, "Well, are you a Republican or an American?" The two words serve different concepts and are not mutually exclusive. Agnosticism addresses knowledge; atheism addresses belief. The agnostic says, "I don't have a knowledge that God exists." The atheist says, "I don't have a belief that God exists." You can say both things at the same time. Some agnostics are atheistic and some are theistic."</ref><ref name=besant-open-to-new-truth>{{cite book | title = Why Should Atheists Be Persecuted? | first = Annie | last = Besant }} in {{harvnb|Bradlaugh|Besant|Bradlaugh|Moss|1884|pp =[http://books.google.com/books?id=jh8HAAAAQAAJ&pg=PA185&dq=%22The+Atheist+waits+for+proof+of+God%22 185–186]}}: "The Atheist waits for proof of God. Till that proof comes he remains, as his name implies, without God. His mind is open to every new truth, after it has passed the warder Reason at the gate."</ref><ref name=holyoake-question-of-probability>{{cite journal | title = Mr. Mackintosh's New God | first = George Jacob | last = Holyoake | magazine = [[w:The Oracle of Reason|The Oracle of Reason, Or, Philosophy Vindicated]] | volume = 1 | issue = 23 | year = 1842 | page = 186 | url = http://books.google.com/books?id=BFY9AAAAYAAJ&pg=PA186 | quote = On the contrary, I, as an Atheist, simply profess that I do not see sufficient reason to ''believe'' that there is a god. I do not pretend to ''know'' that there is no god. The whole question of god's existence, ''belief'' or ''disbelief'', a question of probability or of improbability, not knowledge.}}</ref> <ref name=hume-metaphysics>{{harvnb|Hume|1748|loc=Part III}}: "If we take in our hand any volume; of divinity or school metaphysics, for instance; let us ask, Does it contain any abstract reasoning concerning quantity or number? No. Does it contain any experimental reasoning concerning matter of fact and existence? No. Commit it then to the flames: for it can contain nothing but sophistry and illusion."</ref> }} == Reference == {{refbegin|2}} * {{cite book |last=Armstrong |first=Karen |title=A History of God |url=https://archive.org/details/historyofgod00unse |year=1999 |location=London |publisher=Vintage |isbn=0-09-927367-5 |ref=harv }} * {{Cite book |last=Baggini |first=Julian |title=Atheism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/atheismveryshort0000bagg |year=2003 |publisher=Oxford: Oxford University Press |isbn=0-19-280424-3 |ref=harv }} * {{cite book |last=Barker |first=Dan |title=Godless: How an Evangelical Preacher Became One of America's Leading Atheists |year=2008 |location=New York |publisher=Ulysses Press |isbn=978-1-56975-677-5 |ol=24313839M |ref=harv }} * {{cite book |last1 = Bradlaugh |first1 = Charles |last2=Besant |first2=Annie |last3=Bradlaugh |first3=Alice |last4=Moss |first4=A. B. |last5=Cattell |first5=C. C. |last6=Standring |first6=G. |last7=Aveling |first7=E. |title = The Atheistic Platform |year = 1884 |location = London |publisher = Freethought Publishing |ref=harv}} * {{Cite book |last=Dawkins |first=Richard |authorlink=Richard Dawkins |title=The God Delusion |url=http://books.google.com/books?id=yq1xDpicghkC&lpg=PP1&dq=The%20God%20Delusion&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |year=2006 |publisher=Bantam Press |isbn=0-593-05548-9 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Edwards |first=Paul |title=Atheism |publisher=MacMillan Reference USA (Gale) |editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=The Encyclopedia of Philosophy |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=978-0-02-865780-6 |ref=harv}}<!-- (page 175 in 1967 edition) --> * {{cite book |last=Flew |first=Antony |title=The Presumption of Atheism, and other Philosophical Essays on God, Freedom, and Immortality |url=https://archive.org/details/presumptionofath0000flew_e4d9 |location=New York |publisher=Barnes and Noble |year=1976 |ref=harv }} * {{cite book |last=Flint |first=Robert |title=Agnosticism: The Croall Lecture for 1887–88 |year=1903 |publisher=William Blackwood and Sons |ol=7193167M |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=The New Encyclopedia of Unbelief |editor-last=Flynn |editor-first=Tom |publisher=Prometheus Books |date=25. 10. 2007 |isbn=978-1-59102-391-3 |ol=8851140M |url=http://books.google.com/books?id=YR4RAQAAIAAJ |ref=harv |title=The new encyclopedia of unbelief }} * {{cite book |last=Harris |first=Sam |title=The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason |url=https://archive.org/details/endoffaithreligi00harr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2005 |ref=harv }} * {{cite book |last=Harris |first=Sam |title=Letter to a Christian Nation |date=19. 9. 2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-27877-7 |ol=25353925M |url=http://books.google.com/books?id=RlZATs3xD0gC&lpg=PP1&pg=PP1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Harris |first=Sam |title=The Myth of Secular Moral Chaos |journal=Free Inquiry |issn=0272-0701 |date=1. 4. 2006 |volume=26 |issue=3 |url=https://www.secularhumanism.org/index.php/articles/2863 <!--- requires subscription --> |access-date=8. 6. 2015 |ref=harv }} [http://www.samharris.org/site/full_text/the-myth-of-secular-moral-chaos alternate URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224084447/http://www.samharris.org/site/full_text/the-myth-of-secular-moral-chaos/ |date=24. 2. 2015 }} * {{cite book |last=Hitchens |first=Christopher |title=god Is Not Great: How Religion Poisons Everything |publisher=Random House |year=2007 |url=http://books.google.com/books?id=sGgoYfGyqSMC&lpg=PP1&pg=PP1 |ref=harv |isbn=978-0-7710-4143-3 }} * {{cite book |last=Hume |first=David |title=[[s:Dialogues Concerning Natural Religion|Dialogues Concerning Natural Religion]] |year=1779 |ol=7145748M |location=London |ref=harv}} * {{cite book |last=Hume |first=David |authorlink=David Hume |title=[[s:An Enquiry Concerning Human Understanding|An Enquiry Concerning Human Understanding]] |year=1748 |location=London |ref=harv}} * {{cite news |last = Landsberg |first = Mitchell |title = Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says |url = http://articles.latimes.com/2010/sep/28/nation/la-na-religion-survey-20100928 |newspaper = Los Angeles Times |date = 28. 9. 2010 |access-date = 8. 6. 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110511180716/http://articles.latimes.com/2010/sep/28/nation/la-na-religion-survey-20100928 |archive-date = 11. 5. 2011 |ref = harv }} * {{Cite book |last = Martin |first = Michael |title = Atheism: A Philosophical Justification |url = http://books.google.ca/books?id=MNZqCoor4eoC&lpg=PP1&dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |location = Philadelphia |publisher = Temple University Press |year = 1990 |isbn = 978-0-87722-642-0 |ol = 8110936M |access-date = 8. 6. 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110519174319/http://books.google.ca/books?id=MNZqCoor4eoC&lpg=PP1&dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&pg=PP1 |archive-date = 19. 5. 2011 |ref = harv }} * {{Cite book |editor-last=Martin |editor-first=Michael |title=The Cambridge Companion to Atheism |url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA8#v=onepage&q&f=true |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=0-521-84270-0 |ol=22379448M |access-date=8. 6. 2015 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Nielsen |first=Kai |title=Atheism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2013 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |access-date=8. 6. 2015 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530 |first=William L. |last=Rowe |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=978-0-415-07310-3 |publisher=Taylor & Francis |access-date=8. 6. 2015 |ref=harv }} * {{cite book |last=Russell |first=Bertrand |authorlink=Bertrand Russell |title=Why I am not a Christian, and other essays on religion and related subjects |url=https://archive.org/details/whyiamnotchristi1649russ |publisher=Simon and Schuster |year=1957 |ref=harv }} * {{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |author-link=Jean-Paul Sartre |origyear=1946 |contribution=Existentialism and Humanism |editor-last=Priest |editor-first=Stephen |title=Jean-Paul Sartre: Basic Writings |url=https://archive.org/details/jeanpaulsartreba0000sart |year=2001 |publisher=Routledge |location=London |page=[https://archive.org/details/jeanpaulsartreba0000sart/page/45 45] |isbn=0-415-21367-3 |ref=harv }} * {{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |author-link=Jean-Paul Sartre |origyear=1946 |contribution=An existentialist ethics |year=2004 |editor-last=Gensler |editor-first=Harry J. |editor2-last=Spurgin |editor2-first=Earl W. |editor3-last=Swindal |editor3-first=James C. |title=Ethics: Contemporary Readings |place=London |publisher=Routledge |page=127 |isbn=0-415-25680-1 |ref=harv }} * {{cite book |last=Shermer |first=Michael |title=How We Believe: Science, Skepticism, and the Search for God |url=https://archive.org/details/isbn_9780716741619 |publisher=William H Freeman |year=1999 |location=New York |isbn=0-7167-3561-X |ref=harv }} * {{Cite book |last=Smith |first=George H. |title=Atheism: The Case Against God |year=1979 |location=Buffalo, New York |publisher=Prometheus Books |isbn=0-87975-124-X |lccn=79002726 |ol=4401616M |ref=harv |url-access=registration |url=https://archive.org/details/atheismcaseagain00smit_0 }} * {{cite book |last=Stenger |first=Victor J. |title=God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist |url=https://archive.org/details/godfailedhypothe0000sten |year=2007 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, New York |isbn=978-1-59102-652-5 |ref=harv }} * {{cite book |last=Stenger |first=Victor J. |title=The New Atheism: Taking a Stand for Science and Reason |date=22. 9. 2009 |publisher=Prometheus |isbn=1-59102-751-9 |url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/battle.html |access-date=8. 6. 2015 |ref=harv |archive-date=11. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011014538/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/battle.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Zdybicka |first=Zofia J. |year=2005 |contribution=Atheism |url=http://ptta.pl/pef |contribution-url=http://ptta.pl/pef/haslaen/a/atheism.pdf |editor-first=Andrzej |editor-last=Maryniarczyk |title=Universal Encyclopedia of Philosophy |volume=1 |publisher=Polish Thomas Aquinas Association |ref=harv |postscript=<!--None--> |access-date=8. 6. 2015 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312032653/http://ptta.pl/pef/ |url-status=dead }} {{refend}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book |last=Berman |first=David |title=A History of Atheism in Britain: From Hobbes to Russell |year=1990 |url=http://books.google.com/books?id=Li4OAAAAQAAJ&lpg=PP1&dq=A%20History%20of%20Atheism%20in%20Britain%3A%20From%20Hobbes%20to%20Russell&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |publisher=London: Routledge |isbn=0-415-04727-7}} * Bradlaugh, Charles, Annie Besant i drugi. (1884) ''The Atheistic Platform: 12 Lectures''. London: Freethought Publishing. [https://books.google.com/books?id=jh8HAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false] * {{Cite book |last=Buckley |first=M. J. |title=At the Origins of Modern Atheism |year=1990 |isbn=0-300-04897-1 |publisher=New Haven, CT: Yale University Press |url-access=registration |url=https://archive.org/details/atoriginsofmoder00buck }} * {{Cite book |last=Flew |first=Antony |title=God and Philosophy |publisher=Prometheus Books |isbn=1-59102-330-0 |year=2005}} * {{Cite book|editor=Tom Flynn|title=The New Encyclopedia of Unbelief|url=https://archive.org/details/isbn_9781591023913|year=2007|publisher=Prometheus Books|location=Buffalo, NY|isbn=1-59102-391-2}} * {{Cite book |editor=Gaskin, J.C.A. |title=Varieties of Unbelief: From Epicurus to Sartre |url=https://archive.org/details/isbn_9780023406812 |publisher=•New York: Macmillan |year=1989 |isbn=0-02-340681-X}} * {{Cite journal |last=Germani |first=Alan |title=The Mystical Ethics of the New Atheists |journal=The Objective Standard |volume=3 |issue=3 |publisher=Glen Allen Press |date=15. 9. 2008 |url=http://www.theobjectivestandard.com/issues/2008-fall/mystical-ethics-new-atheists.asp | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110428193621/http://www.theobjectivestandard.com/issues/2008-fall/mystical-ethics-new-atheists.asp| archive-date=28. 4. 2011}} * {{Cite book |last=Harbour |first=Daniel |title=An Intelligent Person's Guide to Atheism |publisher=London: Duckworth |isbn=0-7156-3229-9 |year=2003}} * {{Cite news|url=http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/panelists/sam_harris/2007/10/the_problem_with_atheism.html|title=The Problem with Atheism|last=Harris|first=Sam|date=2. 10. 2007|work=The Washington Post| access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110524071308/http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/panelists/sam_harris/2007/10/the_problem_with_atheism.html| archive-date=24. 5. 2011}} * Howson, Colin (2011). ''Objecting to God.'' Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-18665-0}} * {{Cite book |last=Jacoby |first=Susan |title=Freethinkers: A History of American Secularism |url=https://archive.org/details/freethinkershist0000jaco |year=2004 |publisher=Metropolitan Books |isbn=978-0-8050-7442-0}} * {{Cite book |last=Krueger |first=D. E. |title=What is Atheism?: A Short Introduction |url=https://archive.org/details/whatisatheismsho0000krue |publisher=New York: Prometheus |year=1998 |isbn=1-57392-214-5}} * {{Cite journal|doi=10.1177/0952695112441301|title=The evolution of atheism: Scientific and humanistic approaches|year=2012|last1=Ledrew|first1=S.|journal=History of the Human Sciences|volume=25|issue=3|page=70}} * {{Cite book |last=Le Poidevin |first=R. |title=Arguing for Atheism: An Introduction to the Philosophy of Religion |publisher=London: Routledge |url=http://books.google.com/books?id=M4YlYZi_cMUC&lpg=PP1&dq=Arguing%20for%20Atheism%3A%20An%20Introduction%20to%20the%20Philosophy%20of%20Religion&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |year=1996 |isbn=0-415-09338-4}} * {{Cite book|last=Mackie|first=J. L.|title=The Miracle of Theism: Arguments For and Against the Existence of God|url=https://archive.org/details/miracleoftheisma0000mack|year=1982|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-824682-X}} * {{Cite book |last=Maritain |first=Jacques |title=The Range of Reason |publisher=London: Geoffrey Bles |year=1952 |url=http://www.nd.edu/Departments/Maritain/etext/range.htm |access-date=8. 6. 2015}} * {{Cite book |last=Martin |first=Michael |title=Atheism: A Philosophical Justification |url=http://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&lpg=PP1&dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1990 |isbn=0-87722-943-0 | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110519174319/http://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&lpg=PP1&dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&pg=PP1| archive-date=19. 5. 2011}} * {{Cite book|editor=Michael Martin & Ricki Monnier|title=The Impossibility of God|url=https://archive.org/details/impossibilityofg0000unse|year=2003|publisher=Prometheus Books|location=Buffalo, NY|isbn=1-59102-120-0}} * {{Cite book|editor=Michael Martin & Ricki Monnier|title=The Improbability of God|url=https://archive.org/details/isbn_9781591023814|year=2006|publisher=Prometheus Books|location=Buffalo, NY|isbn=1-59102-381-5}} * {{Cite book|last1=McTaggart|first1=John|last2=McTaggart|first2=Ellis|title=Some Dogmas of Religion|edition =New|year=1930|publisher=Edward Arnold & Co.|location=London|isbn=0-548-14955-0|origyear=1906}} * {{Cite book|last=Nielsen|first=Kai|title=Philosophy and Atheism|year=1985|publisher=New York: Prometheus|isbn=0-87975-289-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/philosophyatheis0000niel}} * {{Cite book |last=Nielsen |first=Kai |title=Naturalism and Religion |url=https://archive.org/details/naturalismreligi0000niel |year=2001 |isbn=1-57392-853-4 |publisher=New York: Prometheus}} * {{cite book | last=Onfray |first= Michel |year=2007 |title=Atheist Manifesto|url=http://books.google.com/books?id=QpEAYMo7pFkC&lpg=PP1&dq=Atheist%20Manifesto&pg=PP1#v=onepage&q&f=true| publisher= Arcade Publishing |location= New York | isbn = 978-1-55970-820-3 | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110519174449/http://books.google.com/books?id=QpEAYMo7pFkC&lpg=PP1&dq=Atheist%20Manifesto&pg=PP1| archive-date=19. 5. 2011}} * {{Cite book |last=Oppy |first=Graham |year=2006 |title=Arguing about Gods |url=http://books.google.com/books?id=DlVtfUxPD14C&lpg=PP1&dq=Arguing%20about%20Gods&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-86386-4 | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110519174846/http://books.google.com/books?id=DlVtfUxPD14C&lpg=PP1&dq=Arguing%20about%20Gods&pg=PP1| archive-date=19. 5. 2011}} * {{cite journal |last=Rafford |first=R. L. |year=1987 |title=Atheophobia—an introduction |url=https://archive.org/details/sim_religious-humanism_winter-1987_21_1/page/32 |journal=Religious Humanism |volume=21 |issue=1 |pages=32–37 }} * {{Cite book |last=Robinson |first=Richard |title=An Atheist's Values |url=http://www.positiveatheism.org/hist/athval0.htm |isbn=0-19-824191-7 |publisher=Oxford: Clarendon Press |year=1964 | access-date=8. 6. 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20110425091126/http://www.positiveatheism.org/hist/athval0.htm| archive-date=25. 4. 2011}} * Rosenberg, Alex (2011). ''The Atheist's Guide to Reality: Enjoying Life Without Illusions.'' New York: W. W. Norton & Co. {{ISBN|978-0-393-08023-0}} * {{Cite encyclopedia |last=Russell |first=Paul |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |title=Hume on Religion |url=http://plato.stanford.edu/entries/hume-religion/ |edition=2013 |date=11. 2. 2013 |publisher=Metaphysics Research Lab | access-date=8. 6. 2015 }} * {{Cite book |last=Sharpe |first=R.A. |title=The Moral Case Against Religious Belief |url=https://archive.org/details/moralcaseagainst0000shar |publisher=London: SCM Press |year=1997 |isbn=0-334-02680-6}} * {{Cite book |last=Thrower |first=James |title=A Short History of Western Atheism |url=https://archive.org/details/ashorthistoryofw0000unse |publisher=London: Pemberton |year=1971 |isbn=0-301-71101-1}} * Walters, Kerry (2010). ''Atheism: A Guide for the Perplexed.'' New York: Continuum. {{ISBN|978-0-8264-2493-8}} * {{Cite book |last=Zuckerman |first=Phil |title=Society without God: What the Least Religious Nations Can Tell Us About Contentment |publisher=NYU Press |year=2010 |isbn=0-8147-9723-7}} * {{cite book |editor-last=Zuckerman |editor-first=Phil |title=Atheism and secularity |year=2010 |publisher=Praeger |location=Santa Barbara, Calif. [u.a.] |isbn=978-0-313-35183-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Atheism}} * [http://philpapers.org/browse/atheism Ateizam] na stranici PhilPapers * [https://web.archive.org/web/20110823030429/https://inpho.cogs.indiana.edu/idea/1006 Ateizam] na stranici Filozofsko-ontološkog projekta Indiane * Unos o [http://plato.stanford.edu/entries/atheism-agnosticism/ ateizmu] u ''Standfordovoj enciklopediji filozofije'' * Unos o [http://www.iep.utm.edu/atheism ateizmu] u ''Internetskoj enciklopediji filozofije'' * Unos o [http://www.iep.utm.edu/n-atheis novim ateistima] u ''Internetskoj enciklopediji filozofije'' * [https://web.archive.org/web/20150421220907/http://www.dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Atheism Ateizam] na [[DMOZ]]-u. Sadrži linkove za razne organizacije i web-stranice. * [https://web.archive.org/web/20061129151309/http://www.positiveatheism.org//tochist.htm "Positive atheism: Great Historical Writings"] Historijski spis o ateizmu raspoređeni po piscima. * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/atheism/ "Religion & Ethics—Atheism"] na [[BBC]]-ju. * [http://www.infidels.org/library/ "Secular Web library"] – Biblioteka historijskih i modernih spisa te služi kao obiman resurs o slobodnom materijalu o ateizmu. * [http://www.agreeley.com/articles/hardcore.html "The Demand for Religion"] – Wolfgang Jagodzinskijevo i Andrew Greeleyjevo proučavanje demografije ateizma za Univerzitet [[Köln]]a i Univerzitet [[Arizona|Arizone]]. {{Istaknuti članak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Religija]] [[Kategorija:Kritike religije]] [[Kategorija:Filozofija]] [[Kategorija:Filozofski pokreti]] [[Kategorija:Filozofija religije]] [[Kategorija:Sekularizam]] [[Kategorija:Skepticizam]] q0n4kudgt2vg91vw23j6w4gwnji9h6b 0 4027 3936835 3797825 2026-10-24T04:18:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936835 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Književnost}} '''Arapska književnost'''<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Arabic-literature|title=Arabic literature {{!}} Writers, Books, & History {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=21. 9. 2025}}</ref> je najbogatija i najraširenija [[Semitski jezici|semitska književnost]] koja je uticala na pismenost svih [[Arapi|arapskih naroda]]. == Predislamska književnost (oko 500.-622.) == Period predislamske arapske književnosti je period književnosti koji obuhvata nekoliko generacija prije pojave islama. Uglavnom je zastupljena poezija, i to u formi kaside. Pjesnici nomadi (beduini) pjevaju kaside po tačno utvrđenom obliku. Ti metri su se sačuvali i u kasnijim vijekovima, a da nisu pretrpjeli skoro nikakve promjene. Pjesnikova uloga u društvu je bila izrazito velika. Pjesnik je imao zadatak da slavi svoje pleme, veliča njegove podvige u bitkama u kojima i sam učestvuje, da ismijava neprijatelja ili da miri zaraćena plemena. Glavne karakteristike ove poezije su stereotipnost i artizam. To je usmena poezija koju su sa generacije na generaciju prenosili recitatori (ravi), a filolozi će je zapisivati tek u 8. stoljeću. Mnogi pjesnici su djelovali u ovom periodu, a među najznačajnijima su pjesnici ˝Sedam zlatnih arabljanskih oda˝, Imruu-l-Kajs, Tarafa ibn Abd al-Bakri, Zuhejr Ibn Abi Sulma, Labid ibn Rabia al-Amiri, Amr ibn Kulsum, Antara ibn Šeddad i Al-Haris ibn Hilizza.<ref>{{Cite book|last=|first=|title=MUALLAQE: sedam zlatnih arabljanskih oda|publisher=Sarajevo Publishing|year=2004|isbn=9958-21-301-X|location=Sarajevo|pages=}}</ref> [[Datoteka:Folio Blue Quran Met 2004.88.jpg|mini|Kur'an je jedan od najutjecajnijih primjera arapske književnosti]] == Književnici == * [[Antara ibn Šedad]] * [[Abu Nuvas]] * [[Jabra Ibrahim Jabra]] == Djela == * ''[[Hiljadu i jedna noć]]'', [[Antara ibn Šedad]], * [[Djeca mahdžera - američko-arapska književnost]] == Također pogledajte == * [[Zlatno doba islama]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20170214143913/https://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/arablit.htm Cornell University link to Arabic Literature] * [https://web.archive.org/web/20100302071400/http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/olg/selec/tawq/index.html The original Arabic manuscript of Tawq Alhamama] {{Normativna kontrola}} {{Stub-knjiž}} {{Commonscat|Arabic literature}} [[Kategorija:Arapska književnost|*]] fffkfyyy88z7o6bmpd7opcaqt8gyuaq 0 4804 3936828 3935976 2026-10-23T23:43:47Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1941]] – [[Larry Squire]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[psiholog]] 3936828 wikitext text/x-wiki {{MajKalendar}} '''4. maj / svibanj (4. 5)''' jest 124. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (125. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 241 dan. == Događaji == * [[1780]] – U [[Epson]]u (Engleska) održane prve konjičke utrke.<ref name="Na današnji dan">{{Cite web |url= https://www.nadanasnjidan.net/ |title= Dogodilo se na današnji dan |website= nadanasnjidan.net |access-date= 4. 5. 2023}}</ref> * [[1881]] – [[Otto von Bismarck]] u njemačkom parlamentu najavio svoj program državnog socijalizma, prema kojem je [[1883.]] donesen zakon o zdravstvenom, a 1889. o penzijskom osiguranju.<ref name="Na današnji dan"/> * [[1990]] – [[Latvija]] objavljuje obnovu svoje nezavisnosti od [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] nakon 50 godina sovjetske vlasti. * [[1996]] – Čelnik konzervativaca [[José María Aznar]] postao [[premijer Španije]], čime je okončana trinaestogodišnja vladavina socijalista. == Rođeni == === 11. vijek === * [[1008]] – [[Henrik I, kralj Francuske|Henrik I]], [[Spisak francuskih kraljeva|francuski kralj]] === 17. vijek === * [[1654]] – [[Kangxi]], kineski car * [[1678]] – [[Pir Nureddin al-Džerrahi]], osnivač istoimenog [[derviš]]kog reda u [[Istanbul]]u === 18. vijek === * [[1718]] – [[Jean-Philippe Loys de Cheseaux]], [[Švicarska|švicarski]] [[astronom]] === 19. vijek === * [[1879]] – [[Leonid Mandelstam]], [[Rusija|ruski]] [[fizičar]] === 20. vijek === * [[1924]] – [[Nenad Brixy]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[novinar]] * [[1928]] – [[Hosni Mubarak]], [[egipat]]ski [[general]], [[političar]] i državnik * [[1929]] – [[Audrey Hepburn]], američka [[glumica]] * [[1939]] – [[Amos Oz]], [[izrael]]ski [[književnik]] * [[1941]] – [[Larry Squire]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[psiholog]] * [[1944]] – [[Monika Bleibtreu]], [[njemačka]] [[Glumac|glumica]] * [[1951]] – [[Jackie Jackson]], američki [[pjevač]] * [[1961.]] ** [[Luis Herrera]], [[Kolumbija|kolumbijski]] [[biciklist]] ** [[Charles Plamondon]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[1973]] – [[Katrin Apel]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemačka]] i [[njemačka]] [[biatlon]]ka * [[1987]] – [[Cesc Fàbregas]], [[Španija|španski]] [[nogometaš]] * [[1996]] – [[Andrea Komšić]], [[hrvatska]] [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] == Umrli == * [[1604]] – [[Claudio Merulo]], [[italija]]nski [[kompozitor]] * [[1912]] – [[Nettie Stevens]], američka [[genetičar]]ka * [[1971]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1980]] – [[Josip Broz Tito]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[političar]], suosnivač [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrtanih zemalja]] * [[1986]] – [[Branko Belan]], hrvatski [[film]]ski [[režiser]], teoretičar [[film]]a, [[film]]ski i [[televizija|televizijski]] kritičar, [[roman]]opisac i [[novela|novelist]] * [[2001]] – [[Anne Anastasi]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[2002]] – [[Dane Škerl]], [[Slovenija|slovenski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[2012]] – [[Adam Yauch]], američki [[muzičar]] i [[režiser]] == Praznici == * [[Međunarodni dan vatrogasaca]] * [[Svjetski dan astme]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|4 May}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/4 Na današnji dan (4. maj), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/may-4/ Na današnji dan (4. maj), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|maj004]] 79z4vd25tzw540v1g0so3qff489t5uq 0 4834 3936846 3892787 2026-10-24T09:09:50Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1941]] – [[Richard E. Nisbett]], [[SAD|američki]] [[psiholog]] i unutrašnji linkovi 3936846 wikitext text/x-wiki {{JuniKalendar}} '''1. juni / lipanj (1. 6)''' jest 152. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (153. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 213 dana. == Događaji == * [[1215]] – Opsada [[Peking]]a završava [[Mongoli|mongolskim]] osvajanjem grada predvođenim [[Džingis-kan]]om. * [[1533]] – [[Anne Boleyn]] okrunjena za kraljicu Engleske. * [[1562]] – Potpisan [[Carigradski sporazum (1562)|Carigradski sporazum]] između [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog rimskog carstva]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] čime je formalizirano primirje sklopljeno 1547. * [[1792]] – [[Kentucky]] postaje 15. savezna država SAD-a. * [[1796]] – [[Tennessee]] postaje 16. savezna država SAD-a. * [[1958]] – General [[Charles de Gaulle]] biva izabran za predsjednika vlade Francuske. * [[1964]] – Osnovana Palestinska Oslobodilačka Organizacija ([[PLO]]). * [[1967]] – Izašao novi album [[Beatles]]a ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]''. * [[1979]] – Poslije devedeset godina ukinuta vladavina bijele manjine u [[Rodezija|Rodeziji]], današnji [[Zimbabve]]. * [[1980]] – [[CNN]] počeo s emitovanjem. * [[1992]] ** U selu Prhovo u općini Ključ [[Vojska Republike Srpske|vojska RS]] ubila je 53 bošnjačkih civila. ** [[Hrvatska]] postala članica [[UNESCO|UNESCO-a]]. * [[2001]] – U Nepalu ubijen kralj Birendra i gotovo cijela njegova porodica od sina Birendre Dipendre, koji je potom počinio samoubistvo. * [[2006]] – Objavljena nova verzija [[Ubuntu (Linux distribucija)|Ubuntua]] pod nazivom "Dapper Drake" (6.06). * [[2015]] – Britanska kompanija [[British American Tobacco]] za 550 miliona [[euro|eura]] preuzela [[Tvornica duhana Rovinj|Tvornicu duhana Rovinj]]. == Rođeni == === 13. vijek === * [[1265]] – [[Dante Alighieri]], [[italija]]nski [[pjesnik]] === 17. vijek === * [[1653]] – [[Georg Muffat]], [[Njemačka|njemačko]]-[[Francuska|francuski]] [[kompozitor]] i [[Orgulje|orguljaš]] === 18. vijek === * [[1754]] – [[Ferdinand Este-Austrijski]], sin kraljice Marije Terezije i cara Franje I * [[1765]] – [[Christiane von Goethe]], supruga [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]] * [[1796]] – [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]], [[Francuska|francuski]] [[fizičar]] === 19. vijek === * [[1815]] – [[Oton I Grčki|Oton I]], [[kralj]] [[Grčka|Grčke]] === 20. vijek === * [[1926.]] ** [[Andy Griffith]], američki [[glumac]], komičar, TV-producent, [[pjevač]] i [[scenarist]] ** [[Marilyn Monroe]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]], model i [[pjevačica]] * [[1936]] – [[Bekim Fehmiu]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[Pozorište|pozorišni]] i [[film]]ski [[glumac]] [[Albanija|albanskog]] porijekla * [[1937]] – [[Morgan Freeman]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[1941]] – [[Richard E. Nisbett]], [[SAD|američki]] [[psiholog]] * [[1952]] – [[Ahmet Hadžipašić]], [[bosanskohercegovački]] [[političar]] * [[1956]] – [[Lisa Hartman Black]], [[SAD|američka]] [[pjevačica]] i [[Glumac|glumica]] * [[1960]] – [[Semir Osmanagić]], [[bosanskohercegovački]] nezavisni [[istraživač]] * [[1961]] – [[Jasmin Repeša]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[košarka]]ški trener * [[1967]] – [[Tommaso Ragno]], [[italija]]nski [[glumac]] * [[1968]] – [[Jason Donovan]], [[Australija|australski]] [[pjevač]] i [[glumac]] * [[1969]] – [[Husein Oručević]], [[bosanskohercegovački]] [[Novinarstvo|novinar]], [[Sociologija|sociolog]] i aktivist * [[1970]] – [[Halina Guńka]], [[poljska]] [[biatlon]]ka * [[1971]] – [[Ghil'ad Zuckermann]], [[izrael]]ski [[Lingvistika|lingvist]] * [[1973]] – [[Heidi Klum]], [[njemačka]] manekenka i fotomodel * [[1974]] – [[Alanis Morissette]], [[Kanada|kanadska]] [[pjevačica]] * [[1977.]] ** [[Sarah Wayne Callies]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] ** [[Claudia Barrenechea]], [[čile]]anska [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1625]] – [[Honoré d'Urfé]], [[Francuska|francuski]] [[pisac]] * [[1660]] – [[Mary Dyer]], [[engleska]] [[Kvekeri|kvekerica]] * [[1841]] – [[Nicolas Appert]], [[Francuska|francuski]] [[izumitelj]] * [[1846]] – [[Papa Grgur XVI|Grgur XVI]], [[papa]] * [[1868]] – [[James Buchanan]], 15. [[predsjednik SAD-a]] * [[1952]] – [[John Dewey]], [[SAD|američki]] [[filozof]], [[psiholog]] i reformator [[Obrazovanje|obrazovanja]] * [[1962]] – [[Adolf Eichmann]], [[Njemačka|njemački]] rukovodilac SS-a * [[2005]] – [[George Mikan]], [[SAD|američki]] [[košarka]]š * [[2015]] – [[Nicholas Liverpool]], [[predsjednik]] [[Dominika|Dominike]] * [[2018]] – [[Sinan Sakić]], [[srbija]]nski folk-pjevač * [[2019]] – [[José Antonio Reyes]], [[Španija|španski]] [[nogometaš]] * [[2026]] – [[Rick Adelman]], [[SAD|američki]] [[košarka]]š i trener == Praznici == * [[Međunarodni dan djeteta]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1 June}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/ Na današnji dan (1. juni), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312062339/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/ |date=12. 3. 2007}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/june-1/ Na današnji dan (1. juni), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juni001]] 20cux3p2vohxxtvolo4w1sc0nkgcwlv 0 5643 3936762 3919041 2026-10-23T12:02:42Z ~2026-56889-08 187148 /* Rat u Bosni i Hercegovini (1992-1995) */ 3936762 wikitext text/x-wiki {{Očistiti jednostavne linkove}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Kotor-Varoš | drugo_ime = | službeno_ime = Opština Kotor-Varoš | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Kotorvaroskocke.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Pogled na Kotor-Varoš | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Котор-Варош (грб).svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Kotor-Varoš.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Kotor-Varoš u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|37|15.0|N|17|22|13.1|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Zdenko Sakan<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Kotor-Varoš |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/70/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] / [[Partija demokratskog progresa|PDP]] | površina_naselja = 14.12 | površina_općine = 557.34 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 220 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 7603 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 19710 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 78 220 | pozivni_broj = (+387) 51 | matični_broj_naselja = 211699<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 20281 | veb-sajt = {{URL|http://opstinakotorvaros.com/}} | fusnote = }} '''Kotor-Varoš''' je [[naseljeno mjesto]] i sjedište istoimene općine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], u slivu [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]], u blizini [[Banja Luka|Banje Luke]].<ref>Vojnogeografski institut, Izd. (1955): Prnjavor (List karte 1:100.000, Izohipse na 20 m). Vojnogeografski institut, Beograd.</ref><ref>Spahić M. et al. (2000): Bosna i Hercegovina (1:250.000). Izdavačko preduzeće „Sejtarija“, Sarajevo.</ref><ref>Mučibabić B., Ur. (1998): Geografski atlas Bosne i Hercegovine. Geodetski zavod BiH, Sarajevo.</ref> == Geografija == === Položaj === U prostorno-geografskom smislu, od srednjovjekovne utvrde Kotor, Kotor-Varoš je bio i administrativni i regionalni centar doline rijeke [[Vrbanja|Vrbanje]], koja se proteže od [[Kruševo Brdo|Kruševa Brda]] do [[Banjaluka|Banjaluke]]. Topografski je podijeljena na [[Šiprage|šipraški]], [[Vrbanjci|vrbanjački]], kotorvaroški, [[Čelinac|čelinački]] i [[Banjaluka|banjalučki]] prostor. Kotorvaroška dolina je omeđena obroncima [[Borja]] i [[Uzlomac|Uzlomca]] (desne obale Vrbanje) te [[Čemernica (planina)|Čemernice]], Skatavice i [[Lipovac|Lipovca]] (s lijeve). Kotorvaroški kraj je u banjalučko-dobojskom geografskom području. Gledano u odnosu na šire područje, to je predio smješten između [[Travnik|travničkog]] na jugu, [[tešanj]]skog, [[Teslić|tesličkog]], te [[doboj]]skog i [[prnjavor]]skog na istoku, [[Banjaluka|banjalučkog]] na sjeverozapadu i [[Jajce|jajačkog]] na jugozapadu. Kotorvaroški dio doline Vrbanje je brdsko-planinsko područje, koje čini oko 1/5 njegove površine. Okruženo je sljedećim uzvisinama: * Bjeljavina (742 m), * Tisovac (1172 m), * [[Čemernica (planina)|Čemernica]] (1338 m), * [[Vlašić]] (1933 m), * [[Očauš]] (1383 m), * [[Borja]] (1077 m), * [[Uzlomac]] (1018 m) i * Skatavica (732 m). Na užem području Kotor-Varoša veće uzvisine su: Bukovac (360 m), Čepačko brdo (606 m), Dragiševac (978 m), Grabež (943 m), Gradule (778 m), Ivanovo Brdo (920 m), Jelovac (372 m), Kadinica (805 m), Kuk (634 m), Ladanjska kosa (510 m), Lipa Kruška (495 m), Lipovac (758 m), Oglavak (704 m), Osredak (863 m), Pulice (690 m), Raže brdo (426 m) Rujevska glavica (483 m), Rustina (463 m), Sto (1006m), Vranje Brdo (381 m), Zagrađe (729 m), Žumeri (1004 m) i mnoge druge. Ravničarski dio područja prostire se uz Vrbanju, od lokaliteta Stisle do kraja naselja Podbrđe i na jugozapadu do sela Šibovi. === Naselja === Donja Varoš je, po starini, drugo naselje u Kotor-Varoši. Kao i ostale [[varoš]]i u regiji, nastao je uz mjesnu tvrđavu [[Kotor (tvrđava)|Kotor]], koji je od osnivanja bio stolno mjesto porodice [[Hrvatinići|Hrvatinića]].<ref>Samardžija S. (1983): Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref><ref>Petrić N. (2006): Sto pedeset godina moje porodice – 1885-2005. Radnička štampa, Beograd, {{ISBN|86-7073-1134}}.</ref> Prema izvorima iz [[Osmanlije|osmanlijske]] i [[austrougarska|austrougarske]] vladavine, Varoš (uključujući i Donji Varoš) se deklinirao kao imenica muškog roda.<ref>Radimsky V. (1892): Ostanci rimskih naseobina u Šipragi i Podbrgju, za tim starobosanski stećci u Šipragi i uz Vrbanju u Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Godina IV, Knjiga I: 75-80.</ref><ref>Kreševljaković H. (1950): Kapetani i kapetanije u Bosni i Hercegovini. Godišnjak Istorijskog društva Bosne i Hercegovine, God. II: 89-141, Sarajevo.</ref> Obuhvata sjeveroistočni dio nekadašnje ulice Idriza Masle, do potoka Uzlomac (desna pritoka [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]]), uključujući i Varošku džamiju (u današnjoj ulici Cara Dušana). Donji Varoš se brže urbanizirao od naselja Kotor, ispod same utvrde, a do danas je razvio i industrijsku zonu. Pedesetih i šezdesetih godina 20. stoljeća, naziv ovog naselja se spajao sa nazivom Kotor – u Kotorvaroš. === Hidrografija === Sredinom ovog prostora teče Vrbanja (duga oko 85 kilometra, koja izvire ispod [[Vlašić]]a na Prelivodama, na visini od 1530 metara. Od izvora do ušća u [[Vrbas]] kod [[Banja Luka|Banje Luke]] protječe između brda, brežuljaka i tjesnaca sa velikim krivinama mjesta, primajući nagu od rječica, potoka i potočića, koji se slivaju s okolnih brda. Vrbanja se od izvora do ušća spusti oko 1356 metara, dijeleći uzdužno svoju dolinu na dva približno jednaka dijela. Porječju Vrbanje obuhvata 703,6 m² uključuje i mnoštvo rječica, potoka i potočića što izviru na području kotorvaroškoga kraja. Na području od Podbrđa do Kotor-Varoši označeno je sedam, od Kotor-Varoši do Vrbanjaca šest, od Vrbanjaca do Čitluka sedam mlinica izgrađenih na obalama Vrbanje. S desne strane u ovom dijelu toka, u Vrbanju se ulijevaju Smrdelj, Varoški potok i Svinjara, a s lijeve Demićka rijeka, Rika, Jakotina, Gubavac, Durtovački potok i Bijeli potok. Na njima su nekada mljeli brojni mali mlinovi: na Jakotini 10 vodenica, Rici, koja teče u zaleđu Podbrđa – šest-sedam, na Kobašu, koji protiče kroz Zabrđe, na Svinjari i drugim rječicama. Danas više toga nema, ali se postepeno obnavljaju za ugostiteljsko-turističku i rekreativnu ponudu. Kotorvaroški kraj je bogat i brojnim izvorima pitke vode. Mnogi su izvori već zarobljeni u betonske rezervoare za privatne ili seoske vodovode. Najpoznatiji i danas funkcionalni izvori pitke vode su Bobas, Kremenik i Kokanovac. === Klima === Kotorvaroški kraj pripada preddinarskom biogeografskom pojasu, u kojem se prosječna godišnja temperatura kreće: oko 12&nbsp;°C u [[januar]]u do 20&nbsp;°C u [[juli|julu]]. Proljeće i ljeto znatno ranije počinju u ravnici oko Kotor-Varoši, nego u okolnim visokim brdsko-planinskim predjelima, što se jasno vidi na pomjeranju sniježnog pokrivača i listanja šume početkom proljeća. Jeseni i zime su ćudljive, više je hladnih, nego toplih dana u godini. Uz Vrbanju, od Podbrđa do Obodnika, česti su toliko snažni vjetrovi (osobito južni) i oluje koje pričinjavaju velike materijalne štete, a u protekloj deceniji odnose i ljudske živote. === Priroda === Uz Vrbanju se prostiru plodne oranice i livade, a prema uzvisinama se prostire uži ili širi pojas brežuljaka, koji postupno prelaze u brdsko-planinsko područje. [[Flora]], [[fauna]] i [[vegetacija]] ovog kraja je tipična za Srednju Bosnu, koju karakteriziraju životne zajednice livada i pašnjaka, i hrastovo-grabove šume a prema visovima slijede pojasevi mješovitih listopadno četinarskih sastojina. U agrobiocenozama uzgaja se tradicionalno povrće, voće i žitarice, a u novije vrijeme se uvode i nove poljoprivredne kulture (jagodasto voće, [[vinova loza]], [[aronija]] i druge). == Historija == Područje općine Kotor-Varoš je arheološki i historijski malo istraženo. Historija bilježi, da su na ovim prostorima postojala naselja u dalekoj prošlosti, čak i u periodu [[neolit]]a. Ovo područje su tada naseljavali [[Iliri]].<ref>Mulalić (2011): Rimski vuk i ilirska zmija – Posljednja borba. Filozofski fakultet, Sarajevo, {{ISBN|978-9958-625-21-3}}.</ref><ref>Abdić K. (2014): Ilirski narodi sjeverozapadne Bosne i Hercegovine. Filozofski fakultet, Sarajevo.</ref><ref>Enciklopedija Jugoslavije, Ed. (1983): Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina – Separat iz II izdanja Enciklopedije Jugoslavije. Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb.</ref> U IV vijeku p. n. e. na ovo područje su prvi put prodrli [[Kelti]], koji su se u više navrata zadržavali na području Bosne i Hercegovine. Pred kraj starog vijeka područje oko [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]], [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]] i [[Sana|Sane]] naseljavalo je [[Iliri|ilirsko]] pleme [[Mezeji]]. U I vijeku n. e. ovo područje osvajaju [[Rimljani]] koji postepeno asimiliraju Mezeje i angažuju ih u svoje legije i svoju mornaricu. Iz tog perioda postoji više lokaliteta koji ukazuju na rimske građevine: u [[Šiprage|Šipragama]], pri ušću [[Crkvenica|Crkvenice]] u Vrbanju [1981. godine otkriveni su "na njivi Omer-bega Šiprage"<ref>Radimsky V. (1892): Ostanci rimskih naseobina u Šipragi i Podbrgju, za tim starobosanski stećci u Šipragi i uz Vrbanju u Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Godina IV, Knjiga I: 75-80</ref>, ostaci ranokršćanske bazilike (III-V vijek). Rimljanskih opeka nađeno je na više lokaliteta: Stari grad Lauš, današnji Lauši u Maslovarama, zatim u Pobrđu i Zabrđu i na ušću potoka Svinjara u rijeku Vrbanju i na putu od Banje Luke do Kneževaa. U sedmom vijeku ovo područje naseljavaju [[Južni Slaveni]] koji su se mješajući sa starosjediocima zadržili do današnjih dana. Slavenizacijom ovog dijela balkanskog poluostrva tu se formiraju prve državice Južnih Slavena, a među njima i prva bosanska država u 10. vijeku. Prema ljetopisu [[Pop Dukljanin|popa Dukljanina]] (barskog rodoslova), polovinom 12. vijeka župe [[Gornji Vakuf|Uskoplje]], [[Pljeva]] i [[Luka]] bili su u sastavu Bosne. Vjera starobosanska ([[Bogumili|bogumilska]]) dugo se opirala, unatoč povremenim, ali mnogim upadima krstaša, da bi konačno bila potisnuta tek u XIII stoljeću.<ref>Petrović R. (2010): Bogumili. Rubikon & Mak, Novi Sad – Visiko, {{ISBN|978-9958-9777}}, {{ISBN|978-86-84989-26-2}}.</ref><ref>Naziv Crkva bosanska uveli su katolički misionari (u XIII stoljeću), po kojima nije bilo drugih bogomolja osim crkve, niti prave vjere osim katoličanstva.</ref> === Srednji vijek === Prvo kotorvaroško naselje, srednjevjekovni grad [[Kotor (tvrđava)|Kotor]], postojalo je svakako dosta prije 9. stoljeća, jer je, prema vjerodostojnim izvorima, prije toga bio "nekoliko puta poharan".<ref name=<"Mavro">{{cite book|author=Orbin M.|year=1601|title=Regno degli Slavi hoggi corrottamente detti Schiavoni. Historia di Mavro Orbini raveseo Abbate Melitense. 3. Dalmatia, Croatia, Bosna, Servia & Bvulgaria / Kraljevstvo Slavena (prijevod iz 1968.)|publisher=Girolamo Concordia/Srpska književna zadruga|place=Pesaro/Beograd}}</ref> Podatak je preuzet iz djela Baltazara Splićanina, neosporno kasnog pisca, koji, u vezi sa zbivanjima u 9. stoljeću spominje ''Bosansko kraljevstvo'' i porijeklo imena današnjeg grada [[Kotor]] u [[Boka kotorska|Boki kotorskoj]], koji je kao i Risan, tada bio u graničnom području jugoistočnog dijela [[Bosansko kraljevstvo|Kraljevine Bosne]] Prema oba izvora, prilikom imenovanja budućeg grada Kotor, u to vrijeme su [[Mađari|Ugri]] često upadali u Bosansko Kraljevstvo i da su više puta opustošili teritoriju bosanskog grada Kotora, koji je u 2. knjizi svoje Geografije Gerard Rudniger označio kao '''Vesekatro''', koji se nalazi "blizu Banje Luke". Moguće je da taj nazi potiče od pojma '''vazal''' ([[latinski jezik|lat.]] ''vassallus'', ''vassus'' = sluga, podanik franačkog kralja, a poslije i ostalih evropskih vladara, koji od kralja dobija posjed kao leno ili feud) i prisvojnog pridjeva '''cataro''' (=katarski). Ne može se isključiti ni mogućnost da je ''Vasekatro'' bio utočište i/ili naseobina [[Katari|Katara]] jer isti korijen imaju i [[latinski jezik|latinski]] termini za imenice '''vaza''' (''văs'', ''vasis'', mn. ''vāsa'', ''vasōrum'' = posuda, ratna naprava) i '''jamac/jemac''', danas žirant, garant (= ''văs'', ''vădis''). Plemići iz bosanskog Kotora, po imenu Nedor, Miroslav i Vuksan, uz još neke druge, saznavši da se zida novi grad na moru, krenuše sa svom svojom imovinom velike vrijednost u [[zlato|zlatu]] i [[srebro|srebru]] prema poznatoj lokaciji, budući da je Bosansko Kraljevstvo bilo bogato rudama plemenitih metala. Kada su, prema navodima Mihajla Solinjanina (u opisu [[Dalmacija|Dalmacije]]), stigli u [[Risan]], razglasili su svoju namjeru da tu podignu tvrđavu u kojoj će biti sigurni. Kad su to doznali građani tadašnjeg naselja Askrivija, pozvali su da planirani trošak ulože u izgradnju već započetog grada, "te da združeni žive kao pravi prijatelji i građani". {{Citat| "Bosanci, koji su to inače željeli, ne prihvatiše odmah ovaj prijedlog već poslije nekoliko dana odgovoriše da su spremni udovoljiti njihovom traženju, ali pod uslovom da se novi grad nazove imenom njihove otadžbine, Kotor. Ovo nisu prihvatili Askrivljani, ali se docnije (kaže Solinjanin), po nagovoru svog biskupa, složiše da bace žrijeb, te da tako odluče kojim imenom da se grad nazove. I žrijeb ispade u prilog Kotorana Bosanaca."}} Naredni pisani dokumenti o naselju na ovom području datiraju tek iz 1322, 1323. i 1412. godine. To je povelja [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] (bosanskog bana od 1322. do 1353. godine), koji daruje Vukosavu Hrvatiniću 1322. godine župe Danicu i Vrbanju sa gradovima [[Ključ]]em i Kotorom kao lični posjed, zato što mu je ovaj pomogao prilikom preuzimanja vlasti u sukobu s Babunićima. Ovaj feudalni posjed Hrvatinića je kasnije, 1404. godine još više proširio [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] (Stjepančić), koji se nazivao gospodarem Donjih kraja (područje od rijeke Vrbasa do preko Sane a kasnije je još više prošure). Iako su [[Ugarski kraljevi]] Ludovik I Sigismund, (koji je kasnije osvojio Hrvatsku, Češku i Njemačku) pokušali osvojiti Bosnu, nije im polazilo za rukom. Čak je Ugarski kralj Sigismund I 1411. godine Hrvoju Vukčiću Hrvatiniću priznao pravo posjeda [[Donji kraji|Donjih kraja]]. U to vrijeme gradovi [[Kotor (Bosna)|Kotor]] i [[Zvečaj]] u Tijesnom kod Banje Luke su imali strateški značaj za odbranu Bosanske države. [[Datoteka:Hrvoje Vukcic Hrvatinic.jpg|desno|mini|180px|Hrvoje Vukčić Hrvatinić (1404.)]] Još iz tih vremena datiraju današnja narodna vjerovanja o čudotvornosti vode sa izvora (točka) Bobas, koji se nalazi iznad istoimenog vodopada na desnoj litici [[Jakotina (rijeka)|Jakotine]], ispod samih zidina tamnice u (danas devastiranoj) utvrdi Kotor (na lijevoj litici). Od 1519. srednjovjekovni grad Kotor je pod turskom upravom. Tad se pored naselja Kotor formira naselje Varoš na području današnjeg Donjeg Varoši. Širenjem grada u oba pravca po riječima arheologa Đurđevića, nastao je grad koji je u svom nazivu zadržao oba imena Kotor-Varoš, u čiji sastav su ušla naselja: Kotor katolički, Kotor turski, Čepak, Slatina i Varoš, a koji se prvi put pod tim imenom spominje 1889. godine, poslije popisa stanovništva, koje je tada organizovala Austro-Ugarska monarhija, a koja je odlukom velikih sila okupirala BiH 1878. godine. U Kotor-Varoši postoje ostaci stare tvrđave Kotor, odnosno Bobas, kako se u nekim dokumentima naziva, koja se 1322. godine pominje prvi put, kada je pripadala župi Vrbanja i služila kao neka vrsta predstraže Jajcu, zbog sve češćih napada Ugarske na Bosnu. Tvrđava je sagrađena na teško pristupačnom visu iznad kotor-varoške kotline. Nema podataka ko je i kada tvrđavu sagradio i ko je njome prvi gospodario. Tvrđava je dugačka oko 40, a široka oko 6 do 12 metara. Kameni zidovi su debeli oko dva metra. Na istočnom dijelu tvrđava se gotovo nadvila nad strmu stranu iznad oštre okuke riječice Jakotine, koja tu pravi mali lijepi vodopad Bobas, visine oko 7 metara. U tvrđavi se nalaze ostaci zvonika, koji je bio širok oko 5 metara. Od njega se spuštaju kamene stepenice ka tvrdo zidanoj i dosta očuvanoj tamnici, čije zidine dopiru do samog korita rijeke Jakotine, iznad vodopada. Početkom 17. vijeka naselje ispod tvrđave Kotor bilo je manje od sela Večići, i počelo se širiti tek krajem toga i početkom narednog vijeka. Tome je doprinijela tadašnja migracija stanovništva na to područje. Među doseljenicima bilo je Turaka iz daleke Anadolije i muslimanskog življa iz Hercegovine, koje je tu dobijalo posjede i napuštalo svoja dotadašnja neplodna obitavališta. Bilo ih je i iz Banjaluke, Jajca, Travnika i Visokog. Među doseljenim hrvatskim življem najviše je bilo Dalmatinaca, nešto iz okoline Kupresa, a srpske porodice bile su iz Hercegovine, sa područja Mrkonjić-Grada, kao i s područja Prnjavora, kad se južno od rijeke Save u 18. vijeku pojavila kuga. Kada je kuga "poharala" i [[stanovništvo]] Kotora (1732.) i lokalni živalj je bježao u druga područja, između ostalog i u sela sjeverozapadno od Banje Luke.<ref>Gavranović B. (1959): Povijest Franjevačkog samostana Petrićevac i franjevačkih župa u Bosanskoj Krajini, Sarajevo.</ref> U varoši su izgrađene dvije džamije i dvije crkve: katolička i pravoslavna. Osnovna škola sa 4 razreda je izgrađena tek 1892. godine, poslije okupacije Bosne od strane Austrougarske, te je dugo bila jedina na tom području. U to vrijeme izgrađena je cesta Banj Luka – Kotor-Varoš–Teslić i bolnica, što je uz otvaranje rudnika uglja u Maslovarama i izgradnju uskotračne željezničke pruge prema Banjaluci bio početak kakvog-takvog razvoja."<ref>Samardžija S. (1983): [[Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada]]. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref> Od 1. decembra 1918. godine Kotor-Varoš je u sastavu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], pa [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], a od 1945-92.– [[FNRJ]] (kasnije [[SFRJ]]). Od 1992. je u osamostaljenoj [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], a po potpisivanju [[Dejtonski sporazum|Dejonskog sporazuma]], pripala je entitetu [[RS|Republici Srpskoj]]. === Drugi svjetski rat === Pred kraj II svjetskog rata na ovim prostorina (1944), partizanski inženjerci su zabilježili zatečeno stanje u i oko tvrđave Kotor, koje je kasnije opisao jedan od oslobodilaca Kotor-Varoši. Isti izvor pritom donosi niz malo poznatih [[historija|historijskih]], [[geografija|geografskih]], [[arheologija|arheoloških]] podataka o Kotor-Varoši i Kotorvarošinima. {{Citat|"Štab 11. NOU divizije vodio je računa o specifičnim uslovima za vođenje narodnooslobodilačke borbe na terenu srednje Bosne. Težio je da svakoj potčinjenoj brigadi, kao svojoj operativnoj jedinici, obezbijedi život i borbena djejstva pod približnim uslovima. Kako oni, u odnosu na ishranu, smještaj, klimatske i zemljišne uslove, pa i neprijatelja, nisu svuda bili jednaki, već na jednom prostoru teži i složeniji, a na drugom lakši,on je srednju Bosnu, prema tome, razvrstao u tri područja: na Župu, pod kojom se podrazumijevao širi prostor oko Prnjavora, prostor prema pruzi Derventa — Doboj i na Vrhovinu, pod čim se podrazumijevao prostor južno od planine Borje – Uzlomac. Napravio se i ustalio plan po kome su se svaka dva mjeseca brigade pomjerale sa prostorije na prostoriju, po izvjesnom redoslijedu. Po tom planu 14. SBNOU brigada morala je koncem februara 1944. da ide na prostor Kotor-Varoš – Šiprage – Skender-Vakuf, odnosno u Vrhovinu, i da tamo smijeni 12. KNOU brigadu Petra Mećave. Sa prostora oko Prnjavora 14. brigada je krenula u tom pravcu 25. februara. Marševala je u dvije kolone: jednom preko sela Kokora, a drugom preko sela Vijačana, za Karač. Odatle se, jednom kolonom preko Jošavke a drugom preko Donje Šnjegotine, produžilo za Opsječko. U toku pokreta preko Vijačana, u šumi Reljevac, pripucali su četnici, pri čemu je poginuo Hakija Asima Tabaković iz sela Lišnja, borac 1. čete 1. bataljona. Kolona koja je od Karača išla preko Jošavke vodila je 27. februara borbu sa jošavačkom četničkom brigadom. Borba je trajala oko tri sata, a dva borca iz brigade su ranjena. Jedan od njih bio je Boško Segić iz sela Štrbci. Pošto su četnici razbijeni i potisnuti u okolna brda, brigada je izbila sa obje kolone na Opsječko, a odatle se preko Skatavice spustila u rejon Kotor-Varoši.}} === Rat u Bosni i Hercegovini (1992-1995) === Za vrijeme [[Rat u Bosni|rata u Bosni]], došlo je do sukoba između pripadnika Vojske Republike Srpske i [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine]] u kojima su stradali civili i vojnici. Lokalno stanovništvo je ubijano i protjerano, pritvarano i mučeno u logorima, koje je organizirala novoosnovana vlast [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Već početkom rata u Bosni i Hercegovini, počeo je hapšenje, mučenje, ubijanje i protjerivanje civila ([[Bošnjaci|Bošnjaka]] i [[hrvati|Hrvata]]) u dolini Vrbanje, od [[Kruševo Brdo|Kruševa Brda]] do Banje Luke.<ref>Iris M. (2009). NAPA Bulletin, Passages: The Ethnographic Field School and First Fieldwork. John Wiley & Sons, {{ISBN|9781444306965}}.</ref><ref>„Families remember dead from 1992 Grabovica massacre ahead of Mladic trial. ITNSource. Reuters.</ref><ref>Irwin R. (2012):Mladic Trial Witness Describes Escaping Mass Killing. Institute for War and Peace Reporting. Retrieved 2014-08-12.</ref><ref>ICTY Prosecution: General Mladic had a hand in crimes. Sense. 16 May 2012. Retrieved 2014-08-12.</ref><ref>Gutman R. (1993): A witness to genocide: The 1993 Pulitzer Prize-Winning Dispatches on the "Ethnic Cleansing" of Bosnia. Macmillan Publishing Company, Inc., New York, {{ISBN|9781444306965}}.</ref><ref>Beč J. (1997): Pucanje duše. Samizdat B92, Beograd, {{ISBN|86-7208-010-6}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.geetha.mil.gr/media/EIRINEYTIKES_DRASTIRIOTITES/english/12_Bosnia_Herzegovina_IFOR_SFOR.doc |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403215914/http://www.geetha.mil.gr/media/EIRINEYTIKES_DRASTIRIOTITES/english/12_Bosnia_Herzegovina_IFOR_SFOR.doc |archive-date=3. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.nato.int/sfor/organisation/mission.htm</ref><ref>ICTY Prosecution: „General Mladic had a hand in crimes“. Sense.</ref><ref>http://www.icty.org/x/cases/brdanin/trans/en/030527IT.htm.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/odiseja-i-stradanja-muslimana-iz-sela-hrvacani.25.html?cat_id=1&news_id=14020 |title=Arhivirana kopija |access-date=2. 2. 2015 |archive-date=28. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028130603/http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/odiseja-i-stradanja-muslimana-iz-sela-hrvacani.25.html?cat_id=1&news_id=14020 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/mladiceva-optuznica-ostala-netaknuta.25.html?news_id=15838 |title=Arhivirana kopija |access-date=2. 2. 2015 |archive-date=4. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104184016/http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/mladiceva-optuznica-ostala-netaknuta.25.html?news_id=15838 |url-status=dead }}</ref> Samo u [[Grabovica (Kotor-Varoš)|Grabovici]] je bestragom nestalo oko 200 Bošnjaka iz [[Večići|Večića]], [[Hrvaćani (Kotor-Varoš)|Hrvaćana]], Hanifića, Vrbanjaca i drugih okolnih sela, a traga se za još oko 370 nestalih civila. O progonima Bošnjaka iz doline Vrbanje, uživo su izvještavale najuglednije svjetske medijske agencije ([[BBC]], [[Reuters]], [[CNN]] i dr.).<ref>http://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-trial-idUSBRE8680YG20120709.</ref> Prema jednoj od optužnica i presudi [[ICTY|Tribunala]] u [[Hag]]u, u tački 40, među ostalim lokacijama logora u 12 [[Bosanska krajina|krajiških]] [[općina]], stoji: {{Citat|"40. Logori i zatočenički objekti, u kojima je radio i kojima je upravljao vojni i policijski kadar, pod rukovodstvom kriznih štabova i [[VRS]]-a, uključuju sljedeće: u opštini Kotor Varoš: školu u Grabovici, policijsku stanicu u Kotor Varoši, osnovnu školu, zatvor i pilanu u Kotor-Varoši"...<ref>http://www.icty.org/x/cases/brdjanin/ind/bcs/brd-5ai021007b.htm</ref>}} 14. augusta 1992. u napadu Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine na vojnike Vojske Republike Srpske poginulo je 13 vojnika, a 13 ih je ranjeno.<ref name="RS">[http://lat.rtrs.tv/vijesti/vijest/kotor-varos-obiljezena-17-godisnjica-od-stradanja-srpskih-boraca-7595 Kotor Varoš: Obilježena 17. godišnjica od stradanja srpskih boraca]{{Mrtav link}}</ref> U produkciji [[Savez logoraša Republike Srpske|Saveza logoraša RS]], koji se finansira iz [[budžet]]a RS, snimljen je dokumantarno-igrani film [[Krvava jesen u Serdarima]], koji govori o zločinima u proteklom ratu na području [[općina|općine]] Kotor-Varoš.<ref name="RS"/> U selu [[Serdari]] u napadu pripadnika Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine (TO BiH) 17. septembra 1992. godine počinjen je [[Masakar u Serdarima|ratni zločin]] u kom je ubijeno 16 srpskih civila. Optužnica je podignuta 2011. godine , a optuženi se terete da su kršeći pravila Međunarodnog humanitarnog prava za vrijeme rata i oružanog sukoba učestvovali u napadu na civilno stanovništvo i objekte, te da je napad imao za posljedicu smrt, teške tjelesne povrede civila i uništavanje imovine, čime su počinili krivično djelo ratni zločin protiv civilnog stanovništva.<ref>{{Cite web |url=http://www.republikasrpska.net/2011/10/optuznica-protiv-tri-lica-za-zlocin-nad-srbima-u-serdarima-kod-kotor-varosi/ |title=Optužnica protiv tri lica za zločin nad Srbima u Serdarima kod Kotor Varoši |access-date=29. 1. 2015 |archive-date=29. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160329171457/http://www.republikasrpska.net/2011/10/optuznica-protiv-tri-lica-za-zlocin-nad-srbima-u-serdarima-kod-kotor-varosi/ |url-status=dead }}</ref> Optužnica je bila protiv bivših pripadnika pripadnika TO BiH: [[Sead Menzil|Seada Menzila]] [[Fikret Planinčić|Fikreta Planinčića]] i [[Mirsad Vatrač|Mirsada Vatrača]], koji su osuđeni na kazne zatvora, a Apelaciono vijeće Odjela I za ratne zločine Suda BiH, u predmetu "Fikret Planinčić i drugi" ukinulo je 2014. ovu presudu zbog bitne povrede odredaba krivičnog postupka, te je odredilo novi proces. Nova hapšenja su obavili pripadnici [[SIPA]]-e, koji su, 18. 11. 2015, priveli {{Citat|na području Banjaluke, Kotor Varoša i Prnjavora šest lica visokog nivoa odgovornosti osumnjičenih za ratne zločine. Uhapšeni su Slobodan Župljanin, Boško Peulić, Aleksandar Petrović, Manojlo Tepić, Janko Trivić i Nedeljko Đekanović, saopšteno je iz Tužilaštva BiH, po čijem nalogu je izvršeno hapšenje. Oni su pod istragom zbog ratnih zločina nad Bošnjacima i Hrvatima na području Kotor-Varoši 1992. godine, ali i u kasnijem periodu, a riječ je o predmetu kategorije dva u kojem je istraga započeta u Tužilaštvu pri Haškom tribunalu, te proslijeđena na dalje procesuiranje Tužilaštvu BiH.}} Među uhapšenima ima i građana [[Srbija|Srbije]].<ref>http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/sipa-uhapsila-sest-osoba-zbog-ratnog-zlocina-u-kotorvarosi.</ref><ref>http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/latest/500/500.html?id=27372465 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306054447/http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/latest/500/500.html?id=27372465 |date=6. 3. 2016 }}.</ref><ref>http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/20151118/500/500.html?id=27372465{{Mrtav link}}.</ref><ref>http://pressrs.ba/info/vijesti/sest-uhapsenih-zbog-ratnog-zlocina-u-kotor-varosu-18-11-2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322110905/http://pressrs.ba/info/vijesti/sest-uhapsenih-zbog-ratnog-zlocina-u-kotor-varosu-18-11-2015 |date=22. 3. 2016 }}.</ref> {{Citat|"Zbog silovanja 14-godišnjakinje 1992. godine, pripadnici Vojske Republike Srpske Bosiljko i Ostoja Marković, osuđeni na po 10 godina zatvora i plaćanje odštete."<ref>http://balkans.aljazeera.net/vijesti/za-silovanje-u-ratu-zatvorska-kazna-i-placanje-odstete.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.justice-report.com/en/articles/bosiljko-and-ostoja-markovic-sentenced-to-10-years-in-prison |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628024650/http://www.justice-report.com/en/articles/bosiljko-and-ostoja-markovic-sentenced-to-10-years-in-prison |url-status=dead }}</ref>}} Apelaciono vijeće [[ICTY]] je 30. juna 2016. pravosnažno potvrdilo prvostepenu presudu kojom su Stojan Župljanin i Mićo Stanišić, osuđeni na po 22 godine zatvora, uz dio obrazloženja koje slijedi: {{Citat|"Sudije su zaključile da su tužioci dokazali da su policijske snage u nadležnosti dvojice optuženih učestvovale u takozvanom preuzimanju vlasti u Republici Srpskoj početkom 1992. „Preuzimanje vlasti“ sastojalo se u razoružavanju policijaca nesrpske nacionalnosti i nasilnoj smeni izabranih funkcionera Bošnjaka i Hrvata, njihovim hapšenjem i odvođenjem u logore. Sudije su u prvostepenoj presudi zaključile da su obojica optuženih odgovorni za zločine protiv čovečnosti, koji su izvršeni progonima, ubistvima, mučenjima, razaranjem gradova i sela, i uništavanjem verskih i kulturno-istorijskih objekata. Odgovorni su i za kršenje zakona i običaja ratovanja. Zločini, za koje su osuđeni Stanišić i Župljanin, s većim ili manjim intenzitetom počinjeni su, navedeno je u presudi, u 20 opština – od Bosanske Krajine, do Istočne Bosne...";}} među nabrojanim općinama su i Kotor-Varoš i Knezevo.<ref>http://www.dw.com/sr/kona%C4%8Dne-presude-stani%C5%A1i%C4%87u-i-%C5%BEupljaninu/a-19364622.</ref><ref>http://www.sense-agency.com/sense.26.html?case_id=9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730172019/http://www.sense-agency.com/sense.26.html?case_id=9 |date=30. 7. 2016 }}.</ref><ref> http://www.icty.org/en/press/appeals-chamber-affirms-stanisic-and-zupljanin-sentences.</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Kotor-Varoši|Spisak naseljenih mjesta u općini Kotor-Varoš}} Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Kotor-Varoš imala je 36.853 stanovnika, raspoređenih u 42 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma općina Kotor-Varoš, gotovo u cjelini, ušla je u sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. U sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] ušao je dio područja naseljenog mjesta [[Kruševo Brdo]]. === Nacionalni sastav stanovništva – općina Kotor-Varoš === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kotor-Varoš | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 20281 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 66) |work=fzs.ba |access-date= 16. 10. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 9. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 19710 | g2013_bosnjaci = 5234 | g2013_srbi = 13091 | g2013_hrvati = 1116 | g2013_bosanci = 11 | g2013_muslimani = 23 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 1 | g2013_jugosloveni = 19 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 12 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 27 | g2013_nisu_izjasnili = 115 | g2013_nepoznato = 20 | g1991_ukupno = 36853 | g1991_muslimani = 11090 | g1991_srbi = 14056 | g1991_hrvati = 10695 | g1991_jugosloveni = 745 | g1981_ukupno = 35713 | g1981_muslimani = 9667 | g1981_srbi = 14771 | g1981_hrvati = 9572 | g1981_jugosloveni = 1298 | g1981_albanci = 13 | g1981_makedonci = 3 | g1981_slovenci = 3 | g1981_crnogorci = 37 | g1971_ukupno = 32832 | g1971_muslimani = 8366 | g1971_srbi = 15255 | g1971_hrvati = 8863 | g1971_jugosloveni = 176 | g1971_slovenci = 10 | g1971_crnogorci = 76 | g1971_albanci = 5 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 32516 | g1961_muslimani = 4717 | g1961_srbi = 18443 | g1961_hrvati = 7298 | g1961_jugosloveni = 1978 | g1961_slovenci = 8 | g1961_crnogorci = 26 | g1961_albanci = 5 | g1961_makedonci = 3 | g1961_madari = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Kotor-Varoš === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kotor-Varoš | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 211699 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 7603 | g2013_bosnjaci = 920 | g2013_srbi = 6251 | g2013_hrvati = 252 | g2013_bosanci = 5 | g2013_muslimani = 18 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 1 | g2013_jugosloveni = 15 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 5 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_nisu_izjasnili = 100 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 7411 | g1991_muslimani = 1800 | g1991_srbi = 2522 | g1991_hrvati = 2432 | g1991_jugosloveni = 547 | g1981_ukupno = 5423 | g1981_muslimani = 1436 | g1981_srbi = 1310 | g1981_hrvati = 1789 | g1981_jugosloveni = 787 | g1981_albanci = 13 | g1981_makedonci = 2 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 19 | g1971_ukupno = 3746 | g1971_muslimani = 1342 | g1971_srbi = 749 | g1971_hrvati = 1490 | g1971_jugosloveni = 110 | g1971_albanci = 3 | g1971_slovenci = 4 | g1971_crnogorci = 40 | g1961_ukupno = 2893 | g1961_muslimani = 239 | g1961_srbi = 762 | g1961_hrvati = 1170 | g1961_jugosloveni = 696 | g1961_slovenci = 4 | g1961_crnogorci = 8 | g1961_albanci = 4 | g1961_makedonci = 1 | g1961_madari = 1 }} ===Stanovništvo po općinama Sreza Kotor Varoš, 1953.=== {| class="wikitable" |- |- style="background:style=;" !Popisno područje !Ukupno !Srbi !Hrvati !Slovenci !Makedonci !Crnogorci !Jugoslaveni<br/>neopredijeljeni !Česi !Poljaci !Rusini<br/>Ukrajinci !Ostali Slaveni !Ostali neslaveni |- |Srez Kotor Varoš |37898 |25008 |6485 |4 |4 |10 |6375 |2 | – |2 | – |8 |- |'''[[Kotor Varoš]]''' |4715 |805 |2640 |2 |3 |6 |1253 |1 | – |1 | – |4 |- |'''[[Maslovare]]''' |4574 |3966 |8 |– |– |– |600 |– |– |– |– |– |- |'''[[Previle (Kotor-Varoš)|Previle]]''' |4576 |3537 |696 |– |– |– |342 |– |– |– |– |1 |- |'''[[Skender Vakuf]]''' |7100 |6566 |16 |– |– |– |518 |– |– |– |– |– |- |'''[[Šiprage]]''' |7746 |6036 |24 |1 |1 |– |1682 |– |– |– |– |2 |- |'''[[Vrbanjci]]''' |4919 |1678 |1728 |1 |– |4 |1505 |1 |– |1 |– |1 |- |'''[[Zabrđe (Kotor-Varoš)|Zabrđe]]''' |4268 |2420 |1373 |– |– |– |475 |– |– |– |– |– |- |} <ref>http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1953/pdf/G19534001.pdf.</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Kotor-Varoš nalazi se sljedeći spomenik: * "[[Nekropola stećaka u Kotor-Varoši|Nekropola sa stećcima Trzan i turbeta u Večići]]ma", (graditeljska cjelina ).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=7 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Kotor-Varoš) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=15. 2. 2016 |archive-date=15. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615042840/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=7 |url-status=dead }}</ref> == Poznate osobe == * [[Advan Hozić]], književnik * [[Luka Radetić]], revolucionar (prvoborac ([[1941.]]-[[1945.]]) * [[Hajrudin Hadžiselimović]], anatom, [[akademik]] * [[Đelo Hadžiselimović]], RTV voditelj i urednik ([[HRT]]) * [[Rifat Hadžiselimović]], [[genetičar]], član [[ANUBiH]] (iz [[Šiprage|Šipraga]]), dobitnik [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade Grada Sarajeva]] * [[Ivo Pranjković]], lingvista * [[Dževdet Tuzlić]], RTV kulturolog i urednik * [[Mustafa Skopljak]], slikar i skulptor * [[Senijad Ibričić]], nogometaš * [[Mile Prnjatović]], rukometaš, trener i sportski djelatnik == Također pogledajte == *[[Bosanska Krajina]] *[[Mezeji]] *[[Donji Kraji]] *[[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] *[[Kotor (tvrđava)|Kotor]] *[[14. srednjobosanska udarna brigada]] *[[Borbe oko Kotor-Varoši i Šipraga 1944]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kotor Varoš Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://opstinakotorvaros.com/ Zvanični sajt općine Kotor-Varoš] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Općina Kotor-Varoš}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Republike Srpske]] [[Kategorija:Kotor-Varoš|*]] lh1a2x19z6h2q6ilh4zllcjn34b1vlz 3936763 3936762 2026-10-23T12:07:26Z ~2026-56889-08 187148 /* Poznate osobe */ 3936763 wikitext text/x-wiki {{Očistiti jednostavne linkove}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Kotor-Varoš | drugo_ime = | službeno_ime = Opština Kotor-Varoš | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Kotorvaroskocke.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Pogled na Kotor-Varoš | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Котор-Варош (грб).svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Kotor-Varoš.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Kotor-Varoš u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|37|15.0|N|17|22|13.1|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Zdenko Sakan<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Kotor-Varoš |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/70/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] / [[Partija demokratskog progresa|PDP]] | površina_naselja = 14.12 | površina_općine = 557.34 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 220 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 7603 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 19710 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 78 220 | pozivni_broj = (+387) 51 | matični_broj_naselja = 211699<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 20281 | veb-sajt = {{URL|http://opstinakotorvaros.com/}} | fusnote = }} '''Kotor-Varoš''' je [[naseljeno mjesto]] i sjedište istoimene općine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], u slivu [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]], u blizini [[Banja Luka|Banje Luke]].<ref>Vojnogeografski institut, Izd. (1955): Prnjavor (List karte 1:100.000, Izohipse na 20 m). Vojnogeografski institut, Beograd.</ref><ref>Spahić M. et al. (2000): Bosna i Hercegovina (1:250.000). Izdavačko preduzeće „Sejtarija“, Sarajevo.</ref><ref>Mučibabić B., Ur. (1998): Geografski atlas Bosne i Hercegovine. Geodetski zavod BiH, Sarajevo.</ref> == Geografija == === Položaj === U prostorno-geografskom smislu, od srednjovjekovne utvrde Kotor, Kotor-Varoš je bio i administrativni i regionalni centar doline rijeke [[Vrbanja|Vrbanje]], koja se proteže od [[Kruševo Brdo|Kruševa Brda]] do [[Banjaluka|Banjaluke]]. Topografski je podijeljena na [[Šiprage|šipraški]], [[Vrbanjci|vrbanjački]], kotorvaroški, [[Čelinac|čelinački]] i [[Banjaluka|banjalučki]] prostor. Kotorvaroška dolina je omeđena obroncima [[Borja]] i [[Uzlomac|Uzlomca]] (desne obale Vrbanje) te [[Čemernica (planina)|Čemernice]], Skatavice i [[Lipovac|Lipovca]] (s lijeve). Kotorvaroški kraj je u banjalučko-dobojskom geografskom području. Gledano u odnosu na šire područje, to je predio smješten između [[Travnik|travničkog]] na jugu, [[tešanj]]skog, [[Teslić|tesličkog]], te [[doboj]]skog i [[prnjavor]]skog na istoku, [[Banjaluka|banjalučkog]] na sjeverozapadu i [[Jajce|jajačkog]] na jugozapadu. Kotorvaroški dio doline Vrbanje je brdsko-planinsko područje, koje čini oko 1/5 njegove površine. Okruženo je sljedećim uzvisinama: * Bjeljavina (742 m), * Tisovac (1172 m), * [[Čemernica (planina)|Čemernica]] (1338 m), * [[Vlašić]] (1933 m), * [[Očauš]] (1383 m), * [[Borja]] (1077 m), * [[Uzlomac]] (1018 m) i * Skatavica (732 m). Na užem području Kotor-Varoša veće uzvisine su: Bukovac (360 m), Čepačko brdo (606 m), Dragiševac (978 m), Grabež (943 m), Gradule (778 m), Ivanovo Brdo (920 m), Jelovac (372 m), Kadinica (805 m), Kuk (634 m), Ladanjska kosa (510 m), Lipa Kruška (495 m), Lipovac (758 m), Oglavak (704 m), Osredak (863 m), Pulice (690 m), Raže brdo (426 m) Rujevska glavica (483 m), Rustina (463 m), Sto (1006m), Vranje Brdo (381 m), Zagrađe (729 m), Žumeri (1004 m) i mnoge druge. Ravničarski dio područja prostire se uz Vrbanju, od lokaliteta Stisle do kraja naselja Podbrđe i na jugozapadu do sela Šibovi. === Naselja === Donja Varoš je, po starini, drugo naselje u Kotor-Varoši. Kao i ostale [[varoš]]i u regiji, nastao je uz mjesnu tvrđavu [[Kotor (tvrđava)|Kotor]], koji je od osnivanja bio stolno mjesto porodice [[Hrvatinići|Hrvatinića]].<ref>Samardžija S. (1983): Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref><ref>Petrić N. (2006): Sto pedeset godina moje porodice – 1885-2005. Radnička štampa, Beograd, {{ISBN|86-7073-1134}}.</ref> Prema izvorima iz [[Osmanlije|osmanlijske]] i [[austrougarska|austrougarske]] vladavine, Varoš (uključujući i Donji Varoš) se deklinirao kao imenica muškog roda.<ref>Radimsky V. (1892): Ostanci rimskih naseobina u Šipragi i Podbrgju, za tim starobosanski stećci u Šipragi i uz Vrbanju u Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Godina IV, Knjiga I: 75-80.</ref><ref>Kreševljaković H. (1950): Kapetani i kapetanije u Bosni i Hercegovini. Godišnjak Istorijskog društva Bosne i Hercegovine, God. II: 89-141, Sarajevo.</ref> Obuhvata sjeveroistočni dio nekadašnje ulice Idriza Masle, do potoka Uzlomac (desna pritoka [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]]), uključujući i Varošku džamiju (u današnjoj ulici Cara Dušana). Donji Varoš se brže urbanizirao od naselja Kotor, ispod same utvrde, a do danas je razvio i industrijsku zonu. Pedesetih i šezdesetih godina 20. stoljeća, naziv ovog naselja se spajao sa nazivom Kotor – u Kotorvaroš. === Hidrografija === Sredinom ovog prostora teče Vrbanja (duga oko 85 kilometra, koja izvire ispod [[Vlašić]]a na Prelivodama, na visini od 1530 metara. Od izvora do ušća u [[Vrbas]] kod [[Banja Luka|Banje Luke]] protječe između brda, brežuljaka i tjesnaca sa velikim krivinama mjesta, primajući nagu od rječica, potoka i potočića, koji se slivaju s okolnih brda. Vrbanja se od izvora do ušća spusti oko 1356 metara, dijeleći uzdužno svoju dolinu na dva približno jednaka dijela. Porječju Vrbanje obuhvata 703,6 m² uključuje i mnoštvo rječica, potoka i potočića što izviru na području kotorvaroškoga kraja. Na području od Podbrđa do Kotor-Varoši označeno je sedam, od Kotor-Varoši do Vrbanjaca šest, od Vrbanjaca do Čitluka sedam mlinica izgrađenih na obalama Vrbanje. S desne strane u ovom dijelu toka, u Vrbanju se ulijevaju Smrdelj, Varoški potok i Svinjara, a s lijeve Demićka rijeka, Rika, Jakotina, Gubavac, Durtovački potok i Bijeli potok. Na njima su nekada mljeli brojni mali mlinovi: na Jakotini 10 vodenica, Rici, koja teče u zaleđu Podbrđa – šest-sedam, na Kobašu, koji protiče kroz Zabrđe, na Svinjari i drugim rječicama. Danas više toga nema, ali se postepeno obnavljaju za ugostiteljsko-turističku i rekreativnu ponudu. Kotorvaroški kraj je bogat i brojnim izvorima pitke vode. Mnogi su izvori već zarobljeni u betonske rezervoare za privatne ili seoske vodovode. Najpoznatiji i danas funkcionalni izvori pitke vode su Bobas, Kremenik i Kokanovac. === Klima === Kotorvaroški kraj pripada preddinarskom biogeografskom pojasu, u kojem se prosječna godišnja temperatura kreće: oko 12&nbsp;°C u [[januar]]u do 20&nbsp;°C u [[juli|julu]]. Proljeće i ljeto znatno ranije počinju u ravnici oko Kotor-Varoši, nego u okolnim visokim brdsko-planinskim predjelima, što se jasno vidi na pomjeranju sniježnog pokrivača i listanja šume početkom proljeća. Jeseni i zime su ćudljive, više je hladnih, nego toplih dana u godini. Uz Vrbanju, od Podbrđa do Obodnika, česti su toliko snažni vjetrovi (osobito južni) i oluje koje pričinjavaju velike materijalne štete, a u protekloj deceniji odnose i ljudske živote. === Priroda === Uz Vrbanju se prostiru plodne oranice i livade, a prema uzvisinama se prostire uži ili širi pojas brežuljaka, koji postupno prelaze u brdsko-planinsko područje. [[Flora]], [[fauna]] i [[vegetacija]] ovog kraja je tipična za Srednju Bosnu, koju karakteriziraju životne zajednice livada i pašnjaka, i hrastovo-grabove šume a prema visovima slijede pojasevi mješovitih listopadno četinarskih sastojina. U agrobiocenozama uzgaja se tradicionalno povrće, voće i žitarice, a u novije vrijeme se uvode i nove poljoprivredne kulture (jagodasto voće, [[vinova loza]], [[aronija]] i druge). == Historija == Područje općine Kotor-Varoš je arheološki i historijski malo istraženo. Historija bilježi, da su na ovim prostorima postojala naselja u dalekoj prošlosti, čak i u periodu [[neolit]]a. Ovo područje su tada naseljavali [[Iliri]].<ref>Mulalić (2011): Rimski vuk i ilirska zmija – Posljednja borba. Filozofski fakultet, Sarajevo, {{ISBN|978-9958-625-21-3}}.</ref><ref>Abdić K. (2014): Ilirski narodi sjeverozapadne Bosne i Hercegovine. Filozofski fakultet, Sarajevo.</ref><ref>Enciklopedija Jugoslavije, Ed. (1983): Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina – Separat iz II izdanja Enciklopedije Jugoslavije. Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb.</ref> U IV vijeku p. n. e. na ovo područje su prvi put prodrli [[Kelti]], koji su se u više navrata zadržavali na području Bosne i Hercegovine. Pred kraj starog vijeka područje oko [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]], [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanje]] i [[Sana|Sane]] naseljavalo je [[Iliri|ilirsko]] pleme [[Mezeji]]. U I vijeku n. e. ovo područje osvajaju [[Rimljani]] koji postepeno asimiliraju Mezeje i angažuju ih u svoje legije i svoju mornaricu. Iz tog perioda postoji više lokaliteta koji ukazuju na rimske građevine: u [[Šiprage|Šipragama]], pri ušću [[Crkvenica|Crkvenice]] u Vrbanju [1981. godine otkriveni su "na njivi Omer-bega Šiprage"<ref>Radimsky V. (1892): Ostanci rimskih naseobina u Šipragi i Podbrgju, za tim starobosanski stećci u Šipragi i uz Vrbanju u Bosni. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Godina IV, Knjiga I: 75-80</ref>, ostaci ranokršćanske bazilike (III-V vijek). Rimljanskih opeka nađeno je na više lokaliteta: Stari grad Lauš, današnji Lauši u Maslovarama, zatim u Pobrđu i Zabrđu i na ušću potoka Svinjara u rijeku Vrbanju i na putu od Banje Luke do Kneževaa. U sedmom vijeku ovo područje naseljavaju [[Južni Slaveni]] koji su se mješajući sa starosjediocima zadržili do današnjih dana. Slavenizacijom ovog dijela balkanskog poluostrva tu se formiraju prve državice Južnih Slavena, a među njima i prva bosanska država u 10. vijeku. Prema ljetopisu [[Pop Dukljanin|popa Dukljanina]] (barskog rodoslova), polovinom 12. vijeka župe [[Gornji Vakuf|Uskoplje]], [[Pljeva]] i [[Luka]] bili su u sastavu Bosne. Vjera starobosanska ([[Bogumili|bogumilska]]) dugo se opirala, unatoč povremenim, ali mnogim upadima krstaša, da bi konačno bila potisnuta tek u XIII stoljeću.<ref>Petrović R. (2010): Bogumili. Rubikon & Mak, Novi Sad – Visiko, {{ISBN|978-9958-9777}}, {{ISBN|978-86-84989-26-2}}.</ref><ref>Naziv Crkva bosanska uveli su katolički misionari (u XIII stoljeću), po kojima nije bilo drugih bogomolja osim crkve, niti prave vjere osim katoličanstva.</ref> === Srednji vijek === Prvo kotorvaroško naselje, srednjevjekovni grad [[Kotor (tvrđava)|Kotor]], postojalo je svakako dosta prije 9. stoljeća, jer je, prema vjerodostojnim izvorima, prije toga bio "nekoliko puta poharan".<ref name=<"Mavro">{{cite book|author=Orbin M.|year=1601|title=Regno degli Slavi hoggi corrottamente detti Schiavoni. Historia di Mavro Orbini raveseo Abbate Melitense. 3. Dalmatia, Croatia, Bosna, Servia & Bvulgaria / Kraljevstvo Slavena (prijevod iz 1968.)|publisher=Girolamo Concordia/Srpska književna zadruga|place=Pesaro/Beograd}}</ref> Podatak je preuzet iz djela Baltazara Splićanina, neosporno kasnog pisca, koji, u vezi sa zbivanjima u 9. stoljeću spominje ''Bosansko kraljevstvo'' i porijeklo imena današnjeg grada [[Kotor]] u [[Boka kotorska|Boki kotorskoj]], koji je kao i Risan, tada bio u graničnom području jugoistočnog dijela [[Bosansko kraljevstvo|Kraljevine Bosne]] Prema oba izvora, prilikom imenovanja budućeg grada Kotor, u to vrijeme su [[Mađari|Ugri]] često upadali u Bosansko Kraljevstvo i da su više puta opustošili teritoriju bosanskog grada Kotora, koji je u 2. knjizi svoje Geografije Gerard Rudniger označio kao '''Vesekatro''', koji se nalazi "blizu Banje Luke". Moguće je da taj nazi potiče od pojma '''vazal''' ([[latinski jezik|lat.]] ''vassallus'', ''vassus'' = sluga, podanik franačkog kralja, a poslije i ostalih evropskih vladara, koji od kralja dobija posjed kao leno ili feud) i prisvojnog pridjeva '''cataro''' (=katarski). Ne može se isključiti ni mogućnost da je ''Vasekatro'' bio utočište i/ili naseobina [[Katari|Katara]] jer isti korijen imaju i [[latinski jezik|latinski]] termini za imenice '''vaza''' (''văs'', ''vasis'', mn. ''vāsa'', ''vasōrum'' = posuda, ratna naprava) i '''jamac/jemac''', danas žirant, garant (= ''văs'', ''vădis''). Plemići iz bosanskog Kotora, po imenu Nedor, Miroslav i Vuksan, uz još neke druge, saznavši da se zida novi grad na moru, krenuše sa svom svojom imovinom velike vrijednost u [[zlato|zlatu]] i [[srebro|srebru]] prema poznatoj lokaciji, budući da je Bosansko Kraljevstvo bilo bogato rudama plemenitih metala. Kada su, prema navodima Mihajla Solinjanina (u opisu [[Dalmacija|Dalmacije]]), stigli u [[Risan]], razglasili su svoju namjeru da tu podignu tvrđavu u kojoj će biti sigurni. Kad su to doznali građani tadašnjeg naselja Askrivija, pozvali su da planirani trošak ulože u izgradnju već započetog grada, "te da združeni žive kao pravi prijatelji i građani". {{Citat| "Bosanci, koji su to inače željeli, ne prihvatiše odmah ovaj prijedlog već poslije nekoliko dana odgovoriše da su spremni udovoljiti njihovom traženju, ali pod uslovom da se novi grad nazove imenom njihove otadžbine, Kotor. Ovo nisu prihvatili Askrivljani, ali se docnije (kaže Solinjanin), po nagovoru svog biskupa, složiše da bace žrijeb, te da tako odluče kojim imenom da se grad nazove. I žrijeb ispade u prilog Kotorana Bosanaca."}} Naredni pisani dokumenti o naselju na ovom području datiraju tek iz 1322, 1323. i 1412. godine. To je povelja [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] (bosanskog bana od 1322. do 1353. godine), koji daruje Vukosavu Hrvatiniću 1322. godine župe Danicu i Vrbanju sa gradovima [[Ključ]]em i Kotorom kao lični posjed, zato što mu je ovaj pomogao prilikom preuzimanja vlasti u sukobu s Babunićima. Ovaj feudalni posjed Hrvatinića je kasnije, 1404. godine još više proširio [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] (Stjepančić), koji se nazivao gospodarem Donjih kraja (područje od rijeke Vrbasa do preko Sane a kasnije je još više prošure). Iako su [[Ugarski kraljevi]] Ludovik I Sigismund, (koji je kasnije osvojio Hrvatsku, Češku i Njemačku) pokušali osvojiti Bosnu, nije im polazilo za rukom. Čak je Ugarski kralj Sigismund I 1411. godine Hrvoju Vukčiću Hrvatiniću priznao pravo posjeda [[Donji kraji|Donjih kraja]]. U to vrijeme gradovi [[Kotor (Bosna)|Kotor]] i [[Zvečaj]] u Tijesnom kod Banje Luke su imali strateški značaj za odbranu Bosanske države. [[Datoteka:Hrvoje Vukcic Hrvatinic.jpg|desno|mini|180px|Hrvoje Vukčić Hrvatinić (1404.)]] Još iz tih vremena datiraju današnja narodna vjerovanja o čudotvornosti vode sa izvora (točka) Bobas, koji se nalazi iznad istoimenog vodopada na desnoj litici [[Jakotina (rijeka)|Jakotine]], ispod samih zidina tamnice u (danas devastiranoj) utvrdi Kotor (na lijevoj litici). Od 1519. srednjovjekovni grad Kotor je pod turskom upravom. Tad se pored naselja Kotor formira naselje Varoš na području današnjeg Donjeg Varoši. Širenjem grada u oba pravca po riječima arheologa Đurđevića, nastao je grad koji je u svom nazivu zadržao oba imena Kotor-Varoš, u čiji sastav su ušla naselja: Kotor katolički, Kotor turski, Čepak, Slatina i Varoš, a koji se prvi put pod tim imenom spominje 1889. godine, poslije popisa stanovništva, koje je tada organizovala Austro-Ugarska monarhija, a koja je odlukom velikih sila okupirala BiH 1878. godine. U Kotor-Varoši postoje ostaci stare tvrđave Kotor, odnosno Bobas, kako se u nekim dokumentima naziva, koja se 1322. godine pominje prvi put, kada je pripadala župi Vrbanja i služila kao neka vrsta predstraže Jajcu, zbog sve češćih napada Ugarske na Bosnu. Tvrđava je sagrađena na teško pristupačnom visu iznad kotor-varoške kotline. Nema podataka ko je i kada tvrđavu sagradio i ko je njome prvi gospodario. Tvrđava je dugačka oko 40, a široka oko 6 do 12 metara. Kameni zidovi su debeli oko dva metra. Na istočnom dijelu tvrđava se gotovo nadvila nad strmu stranu iznad oštre okuke riječice Jakotine, koja tu pravi mali lijepi vodopad Bobas, visine oko 7 metara. U tvrđavi se nalaze ostaci zvonika, koji je bio širok oko 5 metara. Od njega se spuštaju kamene stepenice ka tvrdo zidanoj i dosta očuvanoj tamnici, čije zidine dopiru do samog korita rijeke Jakotine, iznad vodopada. Početkom 17. vijeka naselje ispod tvrđave Kotor bilo je manje od sela Večići, i počelo se širiti tek krajem toga i početkom narednog vijeka. Tome je doprinijela tadašnja migracija stanovništva na to područje. Među doseljenicima bilo je Turaka iz daleke Anadolije i muslimanskog življa iz Hercegovine, koje je tu dobijalo posjede i napuštalo svoja dotadašnja neplodna obitavališta. Bilo ih je i iz Banjaluke, Jajca, Travnika i Visokog. Među doseljenim hrvatskim življem najviše je bilo Dalmatinaca, nešto iz okoline Kupresa, a srpske porodice bile su iz Hercegovine, sa područja Mrkonjić-Grada, kao i s područja Prnjavora, kad se južno od rijeke Save u 18. vijeku pojavila kuga. Kada je kuga "poharala" i [[stanovništvo]] Kotora (1732.) i lokalni živalj je bježao u druga područja, između ostalog i u sela sjeverozapadno od Banje Luke.<ref>Gavranović B. (1959): Povijest Franjevačkog samostana Petrićevac i franjevačkih župa u Bosanskoj Krajini, Sarajevo.</ref> U varoši su izgrađene dvije džamije i dvije crkve: katolička i pravoslavna. Osnovna škola sa 4 razreda je izgrađena tek 1892. godine, poslije okupacije Bosne od strane Austrougarske, te je dugo bila jedina na tom području. U to vrijeme izgrađena je cesta Banj Luka – Kotor-Varoš–Teslić i bolnica, što je uz otvaranje rudnika uglja u Maslovarama i izgradnju uskotračne željezničke pruge prema Banjaluci bio početak kakvog-takvog razvoja."<ref>Samardžija S. (1983): [[Četrnaesta srednjobosanska NOU brigada]]. Skupština opštine Prnjavor, Banja Luka.</ref> Od 1. decembra 1918. godine Kotor-Varoš je u sastavu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], pa [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], a od 1945-92.– [[FNRJ]] (kasnije [[SFRJ]]). Od 1992. je u osamostaljenoj [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], a po potpisivanju [[Dejtonski sporazum|Dejonskog sporazuma]], pripala je entitetu [[RS|Republici Srpskoj]]. === Drugi svjetski rat === Pred kraj II svjetskog rata na ovim prostorina (1944), partizanski inženjerci su zabilježili zatečeno stanje u i oko tvrđave Kotor, koje je kasnije opisao jedan od oslobodilaca Kotor-Varoši. Isti izvor pritom donosi niz malo poznatih [[historija|historijskih]], [[geografija|geografskih]], [[arheologija|arheoloških]] podataka o Kotor-Varoši i Kotorvarošinima. {{Citat|"Štab 11. NOU divizije vodio je računa o specifičnim uslovima za vođenje narodnooslobodilačke borbe na terenu srednje Bosne. Težio je da svakoj potčinjenoj brigadi, kao svojoj operativnoj jedinici, obezbijedi život i borbena djejstva pod približnim uslovima. Kako oni, u odnosu na ishranu, smještaj, klimatske i zemljišne uslove, pa i neprijatelja, nisu svuda bili jednaki, već na jednom prostoru teži i složeniji, a na drugom lakši,on je srednju Bosnu, prema tome, razvrstao u tri područja: na Župu, pod kojom se podrazumijevao širi prostor oko Prnjavora, prostor prema pruzi Derventa — Doboj i na Vrhovinu, pod čim se podrazumijevao prostor južno od planine Borje – Uzlomac. Napravio se i ustalio plan po kome su se svaka dva mjeseca brigade pomjerale sa prostorije na prostoriju, po izvjesnom redoslijedu. Po tom planu 14. SBNOU brigada morala je koncem februara 1944. da ide na prostor Kotor-Varoš – Šiprage – Skender-Vakuf, odnosno u Vrhovinu, i da tamo smijeni 12. KNOU brigadu Petra Mećave. Sa prostora oko Prnjavora 14. brigada je krenula u tom pravcu 25. februara. Marševala je u dvije kolone: jednom preko sela Kokora, a drugom preko sela Vijačana, za Karač. Odatle se, jednom kolonom preko Jošavke a drugom preko Donje Šnjegotine, produžilo za Opsječko. U toku pokreta preko Vijačana, u šumi Reljevac, pripucali su četnici, pri čemu je poginuo Hakija Asima Tabaković iz sela Lišnja, borac 1. čete 1. bataljona. Kolona koja je od Karača išla preko Jošavke vodila je 27. februara borbu sa jošavačkom četničkom brigadom. Borba je trajala oko tri sata, a dva borca iz brigade su ranjena. Jedan od njih bio je Boško Segić iz sela Štrbci. Pošto su četnici razbijeni i potisnuti u okolna brda, brigada je izbila sa obje kolone na Opsječko, a odatle se preko Skatavice spustila u rejon Kotor-Varoši.}} === Rat u Bosni i Hercegovini (1992-1995) === Za vrijeme [[Rat u Bosni|rata u Bosni]], došlo je do sukoba između pripadnika Vojske Republike Srpske i [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine]] u kojima su stradali civili i vojnici. Lokalno stanovništvo je ubijano i protjerano, pritvarano i mučeno u logorima, koje je organizirala novoosnovana vlast [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Već početkom rata u Bosni i Hercegovini, počeo je hapšenje, mučenje, ubijanje i protjerivanje civila ([[Bošnjaci|Bošnjaka]] i [[hrvati|Hrvata]]) u dolini Vrbanje, od [[Kruševo Brdo|Kruševa Brda]] do Banje Luke.<ref>Iris M. (2009). NAPA Bulletin, Passages: The Ethnographic Field School and First Fieldwork. John Wiley & Sons, {{ISBN|9781444306965}}.</ref><ref>„Families remember dead from 1992 Grabovica massacre ahead of Mladic trial. ITNSource. Reuters.</ref><ref>Irwin R. (2012):Mladic Trial Witness Describes Escaping Mass Killing. Institute for War and Peace Reporting. Retrieved 2014-08-12.</ref><ref>ICTY Prosecution: General Mladic had a hand in crimes. Sense. 16 May 2012. Retrieved 2014-08-12.</ref><ref>Gutman R. (1993): A witness to genocide: The 1993 Pulitzer Prize-Winning Dispatches on the "Ethnic Cleansing" of Bosnia. Macmillan Publishing Company, Inc., New York, {{ISBN|9781444306965}}.</ref><ref>Beč J. (1997): Pucanje duše. Samizdat B92, Beograd, {{ISBN|86-7208-010-6}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.geetha.mil.gr/media/EIRINEYTIKES_DRASTIRIOTITES/english/12_Bosnia_Herzegovina_IFOR_SFOR.doc |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403215914/http://www.geetha.mil.gr/media/EIRINEYTIKES_DRASTIRIOTITES/english/12_Bosnia_Herzegovina_IFOR_SFOR.doc |archive-date=3. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.nato.int/sfor/organisation/mission.htm</ref><ref>ICTY Prosecution: „General Mladic had a hand in crimes“. Sense.</ref><ref>http://www.icty.org/x/cases/brdanin/trans/en/030527IT.htm.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/odiseja-i-stradanja-muslimana-iz-sela-hrvacani.25.html?cat_id=1&news_id=14020 |title=Arhivirana kopija |access-date=2. 2. 2015 |archive-date=28. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028130603/http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/odiseja-i-stradanja-muslimana-iz-sela-hrvacani.25.html?cat_id=1&news_id=14020 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/mladiceva-optuznica-ostala-netaknuta.25.html?news_id=15838 |title=Arhivirana kopija |access-date=2. 2. 2015 |archive-date=4. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104184016/http://www.sense-agency.com/tribunal_%28mksj%29/mladiceva-optuznica-ostala-netaknuta.25.html?news_id=15838 |url-status=dead }}</ref> Samo u [[Grabovica (Kotor-Varoš)|Grabovici]] je bestragom nestalo oko 200 Bošnjaka iz [[Večići|Večića]], [[Hrvaćani (Kotor-Varoš)|Hrvaćana]], Hanifića, Vrbanjaca i drugih okolnih sela, a traga se za još oko 370 nestalih civila. O progonima Bošnjaka iz doline Vrbanje, uživo su izvještavale najuglednije svjetske medijske agencije ([[BBC]], [[Reuters]], [[CNN]] i dr.).<ref>http://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-trial-idUSBRE8680YG20120709.</ref> Prema jednoj od optužnica i presudi [[ICTY|Tribunala]] u [[Hag]]u, u tački 40, među ostalim lokacijama logora u 12 [[Bosanska krajina|krajiških]] [[općina]], stoji: {{Citat|"40. Logori i zatočenički objekti, u kojima je radio i kojima je upravljao vojni i policijski kadar, pod rukovodstvom kriznih štabova i [[VRS]]-a, uključuju sljedeće: u opštini Kotor Varoš: školu u Grabovici, policijsku stanicu u Kotor Varoši, osnovnu školu, zatvor i pilanu u Kotor-Varoši"...<ref>http://www.icty.org/x/cases/brdjanin/ind/bcs/brd-5ai021007b.htm</ref>}} 14. augusta 1992. u napadu Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine na vojnike Vojske Republike Srpske poginulo je 13 vojnika, a 13 ih je ranjeno.<ref name="RS">[http://lat.rtrs.tv/vijesti/vijest/kotor-varos-obiljezena-17-godisnjica-od-stradanja-srpskih-boraca-7595 Kotor Varoš: Obilježena 17. godišnjica od stradanja srpskih boraca]{{Mrtav link}}</ref> U produkciji [[Savez logoraša Republike Srpske|Saveza logoraša RS]], koji se finansira iz [[budžet]]a RS, snimljen je dokumantarno-igrani film [[Krvava jesen u Serdarima]], koji govori o zločinima u proteklom ratu na području [[općina|općine]] Kotor-Varoš.<ref name="RS"/> U selu [[Serdari]] u napadu pripadnika Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine (TO BiH) 17. septembra 1992. godine počinjen je [[Masakar u Serdarima|ratni zločin]] u kom je ubijeno 16 srpskih civila. Optužnica je podignuta 2011. godine , a optuženi se terete da su kršeći pravila Međunarodnog humanitarnog prava za vrijeme rata i oružanog sukoba učestvovali u napadu na civilno stanovništvo i objekte, te da je napad imao za posljedicu smrt, teške tjelesne povrede civila i uništavanje imovine, čime su počinili krivično djelo ratni zločin protiv civilnog stanovništva.<ref>{{Cite web |url=http://www.republikasrpska.net/2011/10/optuznica-protiv-tri-lica-za-zlocin-nad-srbima-u-serdarima-kod-kotor-varosi/ |title=Optužnica protiv tri lica za zločin nad Srbima u Serdarima kod Kotor Varoši |access-date=29. 1. 2015 |archive-date=29. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160329171457/http://www.republikasrpska.net/2011/10/optuznica-protiv-tri-lica-za-zlocin-nad-srbima-u-serdarima-kod-kotor-varosi/ |url-status=dead }}</ref> Optužnica je bila protiv bivših pripadnika pripadnika TO BiH: [[Sead Menzil|Seada Menzila]] [[Fikret Planinčić|Fikreta Planinčića]] i [[Mirsad Vatrač|Mirsada Vatrača]], koji su osuđeni na kazne zatvora, a Apelaciono vijeće Odjela I za ratne zločine Suda BiH, u predmetu "Fikret Planinčić i drugi" ukinulo je 2014. ovu presudu zbog bitne povrede odredaba krivičnog postupka, te je odredilo novi proces. Nova hapšenja su obavili pripadnici [[SIPA]]-e, koji su, 18. 11. 2015, priveli {{Citat|na području Banjaluke, Kotor Varoša i Prnjavora šest lica visokog nivoa odgovornosti osumnjičenih za ratne zločine. Uhapšeni su Slobodan Župljanin, Boško Peulić, Aleksandar Petrović, Manojlo Tepić, Janko Trivić i Nedeljko Đekanović, saopšteno je iz Tužilaštva BiH, po čijem nalogu je izvršeno hapšenje. Oni su pod istragom zbog ratnih zločina nad Bošnjacima i Hrvatima na području Kotor-Varoši 1992. godine, ali i u kasnijem periodu, a riječ je o predmetu kategorije dva u kojem je istraga započeta u Tužilaštvu pri Haškom tribunalu, te proslijeđena na dalje procesuiranje Tužilaštvu BiH.}} Među uhapšenima ima i građana [[Srbija|Srbije]].<ref>http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/sipa-uhapsila-sest-osoba-zbog-ratnog-zlocina-u-kotorvarosi.</ref><ref>http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/latest/500/500.html?id=27372465 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306054447/http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/latest/500/500.html?id=27372465 |date=6. 3. 2016 }}.</ref><ref>http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/20151118/500/500.html?id=27372465{{Mrtav link}}.</ref><ref>http://pressrs.ba/info/vijesti/sest-uhapsenih-zbog-ratnog-zlocina-u-kotor-varosu-18-11-2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322110905/http://pressrs.ba/info/vijesti/sest-uhapsenih-zbog-ratnog-zlocina-u-kotor-varosu-18-11-2015 |date=22. 3. 2016 }}.</ref> {{Citat|"Zbog silovanja 14-godišnjakinje 1992. godine, pripadnici Vojske Republike Srpske Bosiljko i Ostoja Marković, osuđeni na po 10 godina zatvora i plaćanje odštete."<ref>http://balkans.aljazeera.net/vijesti/za-silovanje-u-ratu-zatvorska-kazna-i-placanje-odstete.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.justice-report.com/en/articles/bosiljko-and-ostoja-markovic-sentenced-to-10-years-in-prison |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628024650/http://www.justice-report.com/en/articles/bosiljko-and-ostoja-markovic-sentenced-to-10-years-in-prison |url-status=dead }}</ref>}} Apelaciono vijeće [[ICTY]] je 30. juna 2016. pravosnažno potvrdilo prvostepenu presudu kojom su Stojan Župljanin i Mićo Stanišić, osuđeni na po 22 godine zatvora, uz dio obrazloženja koje slijedi: {{Citat|"Sudije su zaključile da su tužioci dokazali da su policijske snage u nadležnosti dvojice optuženih učestvovale u takozvanom preuzimanju vlasti u Republici Srpskoj početkom 1992. „Preuzimanje vlasti“ sastojalo se u razoružavanju policijaca nesrpske nacionalnosti i nasilnoj smeni izabranih funkcionera Bošnjaka i Hrvata, njihovim hapšenjem i odvođenjem u logore. Sudije su u prvostepenoj presudi zaključile da su obojica optuženih odgovorni za zločine protiv čovečnosti, koji su izvršeni progonima, ubistvima, mučenjima, razaranjem gradova i sela, i uništavanjem verskih i kulturno-istorijskih objekata. Odgovorni su i za kršenje zakona i običaja ratovanja. Zločini, za koje su osuđeni Stanišić i Župljanin, s većim ili manjim intenzitetom počinjeni su, navedeno je u presudi, u 20 opština – od Bosanske Krajine, do Istočne Bosne...";}} među nabrojanim općinama su i Kotor-Varoš i Knezevo.<ref>http://www.dw.com/sr/kona%C4%8Dne-presude-stani%C5%A1i%C4%87u-i-%C5%BEupljaninu/a-19364622.</ref><ref>http://www.sense-agency.com/sense.26.html?case_id=9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730172019/http://www.sense-agency.com/sense.26.html?case_id=9 |date=30. 7. 2016 }}.</ref><ref> http://www.icty.org/en/press/appeals-chamber-affirms-stanisic-and-zupljanin-sentences.</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Kotor-Varoši|Spisak naseljenih mjesta u općini Kotor-Varoš}} Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Kotor-Varoš imala je 36.853 stanovnika, raspoređenih u 42 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma općina Kotor-Varoš, gotovo u cjelini, ušla je u sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. U sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] ušao je dio područja naseljenog mjesta [[Kruševo Brdo]]. === Nacionalni sastav stanovništva – općina Kotor-Varoš === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kotor-Varoš | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 20281 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 66) |work=fzs.ba |access-date= 16. 10. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 9. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 19710 | g2013_bosnjaci = 5234 | g2013_srbi = 13091 | g2013_hrvati = 1116 | g2013_bosanci = 11 | g2013_muslimani = 23 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 1 | g2013_jugosloveni = 19 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 12 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 27 | g2013_nisu_izjasnili = 115 | g2013_nepoznato = 20 | g1991_ukupno = 36853 | g1991_muslimani = 11090 | g1991_srbi = 14056 | g1991_hrvati = 10695 | g1991_jugosloveni = 745 | g1981_ukupno = 35713 | g1981_muslimani = 9667 | g1981_srbi = 14771 | g1981_hrvati = 9572 | g1981_jugosloveni = 1298 | g1981_albanci = 13 | g1981_makedonci = 3 | g1981_slovenci = 3 | g1981_crnogorci = 37 | g1971_ukupno = 32832 | g1971_muslimani = 8366 | g1971_srbi = 15255 | g1971_hrvati = 8863 | g1971_jugosloveni = 176 | g1971_slovenci = 10 | g1971_crnogorci = 76 | g1971_albanci = 5 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 32516 | g1961_muslimani = 4717 | g1961_srbi = 18443 | g1961_hrvati = 7298 | g1961_jugosloveni = 1978 | g1961_slovenci = 8 | g1961_crnogorci = 26 | g1961_albanci = 5 | g1961_makedonci = 3 | g1961_madari = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Kotor-Varoš === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kotor-Varoš | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 211699 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 7603 | g2013_bosnjaci = 920 | g2013_srbi = 6251 | g2013_hrvati = 252 | g2013_bosanci = 5 | g2013_muslimani = 18 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 1 | g2013_jugosloveni = 15 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 5 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_nisu_izjasnili = 100 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 7411 | g1991_muslimani = 1800 | g1991_srbi = 2522 | g1991_hrvati = 2432 | g1991_jugosloveni = 547 | g1981_ukupno = 5423 | g1981_muslimani = 1436 | g1981_srbi = 1310 | g1981_hrvati = 1789 | g1981_jugosloveni = 787 | g1981_albanci = 13 | g1981_makedonci = 2 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 19 | g1971_ukupno = 3746 | g1971_muslimani = 1342 | g1971_srbi = 749 | g1971_hrvati = 1490 | g1971_jugosloveni = 110 | g1971_albanci = 3 | g1971_slovenci = 4 | g1971_crnogorci = 40 | g1961_ukupno = 2893 | g1961_muslimani = 239 | g1961_srbi = 762 | g1961_hrvati = 1170 | g1961_jugosloveni = 696 | g1961_slovenci = 4 | g1961_crnogorci = 8 | g1961_albanci = 4 | g1961_makedonci = 1 | g1961_madari = 1 }} ===Stanovništvo po općinama Sreza Kotor Varoš, 1953.=== {| class="wikitable" |- |- style="background:style=;" !Popisno područje !Ukupno !Srbi !Hrvati !Slovenci !Makedonci !Crnogorci !Jugoslaveni<br/>neopredijeljeni !Česi !Poljaci !Rusini<br/>Ukrajinci !Ostali Slaveni !Ostali neslaveni |- |Srez Kotor Varoš |37898 |25008 |6485 |4 |4 |10 |6375 |2 | – |2 | – |8 |- |'''[[Kotor Varoš]]''' |4715 |805 |2640 |2 |3 |6 |1253 |1 | – |1 | – |4 |- |'''[[Maslovare]]''' |4574 |3966 |8 |– |– |– |600 |– |– |– |– |– |- |'''[[Previle (Kotor-Varoš)|Previle]]''' |4576 |3537 |696 |– |– |– |342 |– |– |– |– |1 |- |'''[[Skender Vakuf]]''' |7100 |6566 |16 |– |– |– |518 |– |– |– |– |– |- |'''[[Šiprage]]''' |7746 |6036 |24 |1 |1 |– |1682 |– |– |– |– |2 |- |'''[[Vrbanjci]]''' |4919 |1678 |1728 |1 |– |4 |1505 |1 |– |1 |– |1 |- |'''[[Zabrđe (Kotor-Varoš)|Zabrđe]]''' |4268 |2420 |1373 |– |– |– |475 |– |– |– |– |– |- |} <ref>http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1953/pdf/G19534001.pdf.</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Kotor-Varoš nalazi se sljedeći spomenik: * "[[Nekropola stećaka u Kotor-Varoši|Nekropola sa stećcima Trzan i turbeta u Večići]]ma", (graditeljska cjelina ).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=7 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Kotor-Varoš) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=15. 2. 2016 |archive-date=15. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615042840/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=7 |url-status=dead }}</ref> == Poznate osobe == * [[Advan Hozić]], književnik * [[Luka Radetić]], revolucionar (prvoborac ([[1941.]]-[[1945.]]) * [[Hajrudin Hadžiselimović]], anatom, [[akademik]] * [[Đelo Hadžiselimović]], RTV voditelj i urednik ([[HRT]]) * [[Rifat Hadžiselimović]], [[genetičar]], član [[ANUBiH]] (iz [[Šiprage|Šipraga]]), dobitnik [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade Grada Sarajeva]] * [[Ivo Pranjković]], lingvista * [[Dževdet Tuzlić]], RTV kulturolog i urednik * [[Mustafa Skopljak]], slikar i skulptor * [[Senijad Ibričić]], nogometaš * [[Mile Prnjatović]], rukometaš, trener i sportski djelatnik * Asim [[:hr:Asim_Kurjak|Kurjak]], ginekolog, doktor * Armin Gigović, fudbaler == Također pogledajte == *[[Bosanska Krajina]] *[[Mezeji]] *[[Donji Kraji]] *[[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] *[[Kotor (tvrđava)|Kotor]] *[[14. srednjobosanska udarna brigada]] *[[Borbe oko Kotor-Varoši i Šipraga 1944]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kotor Varoš Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://opstinakotorvaros.com/ Zvanični sajt općine Kotor-Varoš] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Općina Kotor-Varoš}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Republike Srpske]] [[Kategorija:Kotor-Varoš|*]] 00hpk3p00vjlhkz538p9q8fxfrt24yb 0 8074 3936791 3934851 2026-10-23T15:57:32Z Palapa 383 3936791 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}1719. (MDCCXIX) je bila uobičajena godina<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1719|title=What Happened in 1719|date=1719|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru, 1719. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 719. godina 2. milenija, 19. godina 18. stoljeća, te 10. i posljednja godina decenije 1710-ih. Od početka 1719. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:El Asesinato del Gobernador Bustamante.jpg|mini|11. oktobar: Filipinski generalni guverner Bustillo je ubijen. (slika Félixa Resurrecciona Hidalga iz 1904.)]] == 1719. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[14. novembar]] - [[Leopold Mozart]], njemačko-austrijski kompozitor == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1719|1719.}} {{stub}} 4iygdbe48y5o8palbb0rq0f8jmjzcsz 0 8407 3936792 3935940 2026-10-23T15:59:34Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936792 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina '''1550.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1550|title=What Happened in 1550|date=1550|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDL]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u srijedu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Guerra Arauco.jpg|mini|12. mart: Bitka kod Penca odvija se u Čileu između vojske Španije i autohtonog naroda Mapuche.]] [[Datoteka:Colonisation_1550.png|mini|300x300piksel|Kolonizacija [[Novi svijet|Novog svijeta]] 1550. godine]] [[Datoteka:Guerra_Arauco.jpg|desno|mini|300x300piksel|[[12. mart]]: [[Bitka kod Pencoa|Bitka kod Penca]] odvija se u [[Čile|Čileu]] između vojske [[Španija|Španije]] i autohtonog [[Wallmapu|naroda Mapuche]] .]] == 1550. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1550|1550.}} 597eav7rdlo7xejjw8i35ndqbwsi9qc 0 11946 3936810 2426348 2026-10-23T17:05:23Z Palapa 383 /* H */ 3936810 wikitext text/x-wiki Ovo je '''spisak osoba znanih kao "Veliki"'''. U Perziji, titula "Veliki" u početku izgleda kao kolokvijalna verzija staroperzijske titule "Veliki kralj" (Kralj kraljeva, Šahanšah). Prvi put ju je upotrijebio Kir II od Perzije.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/place/behistun|title=Behistun - Livius|website=www.livius.org|access-date=2026-10-23}}</ref> Titulu je naslijedio Aleksandar III kada je osvojio Perzijsko carstvo, a epitet se na kraju lično povezao s njim. == A == *[[Abbas Veliki]] *[[Aleksandar Veliki]] *[[Alfred Veliki]] == B == *[[Basileios Veliki]] == F == *[[Fridrik II Pruski|Fridrik Veliki]] == G == *[[Gustav II Adolf Švedski|Gustav Adolf Veliki]] *[[Gregorius Veliki]] == H == *[[Herodes Veliki]] *[[Hugo Veliki]] == K == *[[Kazimir III Veliki|Kazimir Veliki]] *[[Karlo Veliki]] *[[Katarina II Aleksejevna|Katarina Velika]] *[[Knut Veliki]] *[[Konstantin Veliki]] == L == *[[Ludvig Veliki]] == O == *[[Otto Veliki]] == P == *[[Petar I Romanov|Petar Veliki]], [[Rusija]] *[[Petar III Aragonski|Petar Veliki]], [[Aragonija]] *[[Pompejus Veliki]] == T == *[[Teoderik Veliki]] == V == *[[Valdemar Veliki]] *[[Vitovt Veliki]] == Također pogledajte == * [[Ajant]] * [[Mohandas Gandhi]] * [[Muhammad Ali]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi|Veliki]] [[Kategorija:Historija]] s367blboraf2m1iwtgixojj8l23o0ac 0 18683 3936825 3925658 2026-10-23T23:01:55Z Bosancica by MK 173186 3936825 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fojnica.PNG|mini|desno|300px|Franjevački samostan]] '''Franjevački samostan u Fojnici''' je crkva i [[samostan]] izgrađeni u [[Fojnica|Fojnici]], [[Bosna i Hercegovina]] u 14. vijeku. [[Franjevci]] su došli u Fojnicu iz Dubrovnika u 14. vijeku, sagradili crkvu Sv. Marije i samostan u sjevernom dijelu Fojnice - na Pazarnicama. Početkom 16. vijeka, crkva i samostan premješteni su na donje padine brda Križ, gdje se i danas nalaze. U vrijeme velikog progona između 1521. i 1524, porušeni su i samostan i crkva. Prema jednoj vijesti, dopuštenje za gradnju crkve zatraženo je 1527. Krajem 16. vijeka 1594-1598, sagrađena je nova crkva, kada je obnovljen i samostan. U velikom požaru 1664. zajedno su nestali i crkva i samostan. Novi samostan podignut je 1666-1668, a crkva 1669. Krajem 18. vijeka, 1798, obje zgrade su obnovljene. Ponovo su obnovljeni 1830. Gradnja novog samostana započinje 1863, a završava 1865. Gradnja crkve započinje 1884, međutim ona se srušila prije svog završetka, zbog nesolidne gradnje. Nakon priprema 1886. započinje gradnja nove - današnje crkve, koja je završena 1888. Samostan je 1913. obnovljen, a 1940, jednim dijelom srušen i na njegovom mjestu izgrađen novi. U preostalom dijelu samostana iz 1863. bili su smješteni biblioteka i muzej. U julu 2000. zbog dotrajalosti je srušen i taj dio samostana iz 1863, a na njegovom mjestu započela je izgradnja nove zgrade za biblioteku i muzej, koja je završena 2008. Od 2009. do danas je završen stručni postav muzejskih eksponata u Muzeja (ovaj posao su odradili radnici Zemaljskog muzeja BiH). Kroz burnu historiju Samostana Duha Svetog od preko 650 godina, fratri su uspjeli sačuvati veliko kulturno-historijsko blago neprocjenjive vrijednosti za BiH. == Nacionalni spomenik == === Crkva Svetoga Duha i Franjevački samostan === Na sjednici [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|komisije za očuvanje nacionalnih spomenika]] održanoj 21. do 24. novembra 2011, samostan je proglašen za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref name="samostan">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3363 |title= Prirodno-graditeljska cjelina crkve Svetoga Duha i Franjevačkog samostana u Fojnici |work= Komisija za nacionalne spomenike |access-date= 13. 7. 2022 |archive-date= 18. 7. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220718160403/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3363 |url-status= dead }}</ref> Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, [[Amra Hadžimuhamedović]], [[Dubravko Lovrenović]] (predsjedavajući), [[Ljiljana Ševo]]. Nacionalni spomenik čini: * samostanska crkva Svetoga Duha sa pokretnim naslijeđem * potporne kamene zidine sa padinom sjeveroistočno ispod samostana i voćnjakom na Rupnovcu, * voćnjak na padini južno od crkve, * voćnjak na padini zapadno od crkve na lokalitetu Križ, * šuma zapadno od crkve na lokalitetu Križ, * groblje sa kapelom svetog Mihovila južno od crkve na lokalitetu Karauša i * šuma jugoistočno od crkve na lokalitetu Bare. Samostansko krilo izgrađeno 2001. nije zaštićeno odredbama ove odluke. ==== Samostanska i župna crkva Duha Svetoga ==== Crkva Duha Svetoga sagrađena je 1889. prema projektu [[Josip Vancaš|Josipa Vancaša]]. U periodu od 1893. do 1895. Josip Oisner je oslikao crkvu. Konstrukciono je jednobrodna sa tlocrtom u obliku krsta. Iznad presjeka glavnog broda crkve sa transeptom-bočni brodom (zidovi transepta su istaknuti cca 2,70 metara u odnosu na ravan lateralnih zidova broda crkve), na kvadratnoj osnovi (10,80 x 10,80 m), izgrađena je poligonalna kupola koja je postavljena na prstenu tambura visine oko 5 metara. U kupoli je postavljen niz od 8 pravilno raspoređenih otvora kroz koje centralni dio crkve dobiva osvjetljenje. Unutrašnji promjer prstena tambura je 10,80 m, visine 5m, a vertikalni radijus kalote 5,40 m, dok se tjeme intradosa kupole nalazi na 20,50 m iznad od poda crkve. Na zapadnoj strani, na uzdužni brod crkve, se nadovezuje svetište-prezbiterij (sanktuarij), a od prostora za vjernike odvojen je drvenom ogradom. Prezbiterij je povišen oko 40&nbsp;cm u odnosu na pod crkve i zajedno sa polukružnom [[Apsida|apsidom]] uokviruje prostor svetišta sa glavnim [[oltar]]om. Zvonik crkve se nalazi uz sjeveroistočni ugao crkve, uz sami sjeverni zid crkve, i čini jedinstvenu konstrukcionu cjelinu sa crkvom. Nivo poda četvrte etaže zvonika odgovara nivou stropne konstrukcije crkve. Na ovoj etaži zvonika nalazi se prostor sa zvonima. Danas postoje tri zvona: malo i veliko potičuu iz 1927. (Livarna zvonov - Maribor), a srednje je iz 1894. (Albert Samassa - Labaca). Zidovi crkve imaju strukturu od dvostruko zidanih masivnih kamenih zidova različite debljine (66, 81, 96&nbsp;cm, ovisno o njihovom položaju), dok je zvonik zidan od cigle. Kupola crkve je također zidana kamenom u krečnom malteru. === Muzejska zbirka i bibliotečki fond === Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 30. augusta do 9. septembra 2004, muzejska zbirka i bibliotečki fond franjevačkog samostana su proglašeni [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine]].<ref name="muzej">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2496 |title= muzejska zbirka i bibliotečki fond franjevačkog samostana |work= Komisija za nacionalne spomenike |access-date= 13. 7. 2022 |archive-date= 25. 7. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220725195246/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2496 |url-status= dead }}</ref> Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, [[Amra Hadžimuhamedović]], [[Dubravko Lovrenović]] (predsjedavajući), [[Ljiljana Ševo]] i Tina Wik. Nacionalni spomenik sačinjava: * 160 slika, koje je moguće podijeliti na dvije veće grupe. Jednu grupu čini zbirka starijih autora, nastala u periodu od XVII do XIX vijeka. Djela te grupe su uglavnom nastajala u [[Italija|Italiji]] ili u hrvatskim primorskim gradovima. Drugu grupu čine djela nastala tokom XX vijeka i vežu se uz ime akademskog slikara [[Gabriel Jurkić|Gabriela Jurkića]]. Njegova zbirka se također, na osnovu tehnike izrade, može podijeliti na dva dijela. Jedan dio bi činile slike rađene tehnikom ulja na različitim materijalima (uglavnom na platnu ili kartonu). Drugu grupu bi činile njegovi crteži, među kojima se odvaja posebna grupa koju čine ilustracije za časopise. * 104 predmeta izrađena od metala * 7 skulptura * 9 predmeta izrađenih od tekstila * arhivska građa koju čini prijepis [[Milodraška ahdnama|Ahdname]] sultana [[Mehmed II|Mehmeda II el Fatiha]] i [[Fojnički grbovnik]] * 13 inkunabula * zbirka starijih štampanih knjiga. == Galerija == <gallery> Stecak fragment with spiral motifs in Fojnica Franciscan Monastery museum, Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.jpg|Srednjovjekovni stećak sa spiralnim motivima Sculpture of Miroslav Krleža in Franciscan Monastery Fojnica - Bosnia and Herzegovina (2025)-bs.jpg|Skulptura Miroslava Krleže </gallery> == Također pogledajte == * [[Bosna Srebrena]] * [[Fojnica]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Franciscan monastery in Fojnica}} * [http://www.fojnica-samostan.com Službeni sajt] * [https://web.archive.org/web/20070927010219/http://www.aneks8komisija.com.ba/main.php?mod=galerija&action=spomenici&do=view&id_spomenika=2496&lang=1 Slike samostana i muzejska zbirka] {{Muzeji u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Franjevački samostani u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Samostani u Fojnici]] [[Kategorija:Vrhbosanska nadbiskupija]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Fojnici]] 6e857c4stjbny4rvwweth2jh09l0w42 0 19304 3936881 3162105 2026-10-24T11:21:43Z Palapa 383 3936881 wikitext text/x-wiki '''Marinizam''',<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Marinism|title=Marinism {{!}} Renaissance, Petrarchism, Humanism {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-10-24}}</ref> napirlitani pjesnički stil koji se sastoji u gomilanju suvišnih riječi i fraza Naziv je dobio prema imenu [[Giambattista Marino|Giambattista Marina]], italijanskog pjesnika koji je afirmisao novi ukus poezije ne samo u [[Italija|Italiji]] nego i u drugim evropskim zemljama. [[Lirika]] [[barok]]a duguje mu raskoš jezika i pjesničkih slika, raznovrsno stilsko pretjerivanje, te senzualni doživljaj ljubavi i prirode. Marino je pisao mnogo, njegovo životno djelo je mitološki ep Adonis (Adone), koji je sa 45 000 stihova najduži ep italijanske, i općenito jedan od najdužih epova evropske književnosti. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} == Literatura == * James V. Mirollo. The Poet of the Marvelous. Columbia University Press, New York, 1963. {{stub-knjiž}} [[Kategorija:Književnost]] 007ejn0iapxzwm7a49oi20gn0d7d2sj 0 21917 3936816 3478296 2026-10-23T19:46:09Z Palapa 383 3936816 wikitext text/x-wiki '''Evropski sistem centralnih banaka (ESCB)''' predstavlja najznačajniju instituciju unutar [[Evropska monetarna unija|Ekonomske i monetarne unije]] (EMU). Sastavljen je od [[Evropska centralna banka|Evropske centralne banke]] i [[Centralna banka|centralnih banaka]] svih 27 zemalja članica [[Evropska unija|Evropske unije]].<ref>{{Cite web|url=https://hnb.hr/temeljne-funkcije/medunarodni-odnosi/europski-sustav-sredisnjih-banaka|title=Europski sustav središnjih banaka|website=HNB|language=hr-HR|access-date=2026-10-23}}</ref> Ustanovljen je u [[juni|junu]] [[1998]]. godine. Osnovni cilj ESCB-a je održavanje stabilnosti [[cijena]]. U skladu s tim ciljem ESCB će podržavati generalnu ekonomsku politiku [[Evropska unija|Evropske unije]] jedino ako je ona u funkciji realiziranja njenog osnovnog cilja. Zadaci ESCB-a su prije svega definirati i implementirati monetarnu politiku Unije, zatim provoditi devizne transakcije, držati i upravljati deviznim rezervama i unaprijeđivati platni sistem u zajednici. Proces donošenja odluka u Eurosistemu je centralizovan putem tijela ECB-a zaduženih za donošenje odluka, odnosno Upravnog vijeća i Izvršnog odbora. Sve dok postoje države članice EU koje nisu usvojile euro, postojaće i treće tijelo za donošenje odluka, Generalno vijeće. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Evropska unija]] [[Kategorija:Evropski sistem centralnih banaka]] g1e2vhoj4oig5gwxvgxf5jpapuje69g 0 22391 3936842 3843892 2026-10-24T08:28:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936842 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Boerse Frankfurt front.JPG|mini|Zgrada Berze u Frankfurtu]] '''Berze''' su organizirana i striktno regulirana finansijska [[Tržište|tržišta]]<ref name="KOMVP">{{cite web|title=Zakon o tržištu vrijednosnih papira, Sl. novine F BiH, br. 85/08|url=http://www.komvp.gov.ba/site/index.php/legislativa/item/zakon-o-trzistu-vrijednosnih-papira-f-bih|website=Komisija za vrijednosne papire F BiH|access-date=18. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Zakon o tržištu harija od vrijednosti, član 2, Sl. glasnik RS, 34/09|url=http://www.secrs.gov.ba/Documents/Regulativa/7f7ea6ba-bde4-44b8-8008-46171da6e1db_sr-Latn-CS.pdf|website=Komisija za hartije od vrijednosti Republike Srpske|access-date=18. 5. 2016}}</ref> na kojima se trguje [[Vrijednosni papir|vrijednosnim papirima]]<ref name="KOMVP"/> robom, uslugama ili [[valuta]]ma. [[Trgovina|Trgovanje]] na berzama zasnovano je na principu [[Ponuda i potražnja|ponude i potražnje]]. Berze u osnovi služe kao primarna tržišta na kojima [[Korporacija|korporacije]], [[Vlada|vlade]], i druge organizacije i institucije mogu prikupljati/povećati [[kapital]] usmjeravanjem sredstava investitora u produktivne pothvate. Berze imaju i sekundarnu ulogu zahvaljujući kojoj investitori mogu prodati svoje vrijednosne papire za gotovinu drugim investitorima i na taj način umanjiti investicijske rizike i održavati finansijski sistem [[Likvidnost|likvidnim]]. Berze funkcionišu pod strogim pravilima a ona su obavezujuća za sve koji učestvuju u trgovini na berzama. Kontrolu nad poslovanjem berzi vrši [[država]], najčešće putem komisije za vrijednosne papire. Komisija može obustaviti rad berze pod uslovima određenim kao neregularni tržišni uslovi.<ref name="KOMVP"/> Također i berza može odrediti prestanak trgovine svojim instrumentima kada, npr. uslovi utvrđeni za listing nisu ispunjeni. Preteče savremenih berzi možemo pronaći već u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje se putem tzv. "trapezita", (od [[grčki jezik|grčkog]]: trapeza – stol, desk), što bi približno odgovaralo funkciji današnjih berzanskih posrednika, razmjenjivao [[novac]] i pozajmice. Nakon toga, slične forme su djelovale u velikim [[Srednji vijek|srednjovjekovnim]] [[trgovina|trgovačkim]] centrima [[Italija|Italije]]. Međutim, smatra se da je prva "prava" preteča berzi funkcionirala u XIV st. u [[Belgija|Belgiji]] i da ju je ustanovila porodica trgovaca Van der Beurze. Za ovu porodicu se navodi podatak da je porijeklom iz Italije, iz [[Venecija|Venecije]] (Della Borsa). U [[italijanski jezik|italijanskom jeziku]] se vjerovatno nalazi i porijeklo riječi berza (od ital: borsa – kesa, vreća). A upravo je vreća bila element sadržan na porodičnom grbu trgovaca Van der Beurze. Za prvu berzu, kao fizički uređen i poslovno organiziran prostor, sa formom i odlikama savremenih berzi, pretpostavlja se ona otvorena u [[Amsterdam]]u, 1611. godine.<ref>{{cite web|title=History of the Dutch stock exchange|url=http://www.beursvanberlage.com/about-us|website=beursvanberlage.com|access-date=18. 5. 2016|archive-date=26. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526222902/http://www.beursvanberlage.com/about-us|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Petram|first1=L.O.|title=The world’s first stock exchange: how the Amsterdam market for Dutch East India Company shares became a modern securities market, 1602-1700|url=http://dare.uva.nl/document/2/85961|website=Institutional repository of the University of Amsterdam|access-date=18. 5. 2016}}</ref> Ona u [[London]]u, najveća u [[Evropa|Evropi]], prvobitno je neformalno funkcionirala po londonskim čajdžinicama, a 1801. godine formira se kao regulirana berza, sa formalnim članstvom, i ta godina se uzima kao godina njenog zvaničnog ustanovljenja, godina osnivanja moderne Londonske berze.<ref>{{cite web|title=London Stock exchange, Our History|url=http://www.lseg.com/about-london-stock-exchange-group/history|website=London Stock Exchange Group|access-date=18. 5. 2016|archive-date=29. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729055958/http://www.lseg.com/about-london-stock-exchange-group/history|url-status=dead}}</ref> Danas je London Stock Exchange (LSE)<ref>{{cite web|title=Londonska berza|url=http://www.londonstockexchange.com/home/homepage.htm|website=LSE|access-date=18. 5. 2016|archive-date=4. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204094530/http://www.londonstockexchange.com/home/homepage.htm|url-status=dead}}</ref> jedna od tri najveće berze na svijetu, pored onih u [[New York]]u (New York Stock Exchange – NYSE)<ref>{{cite web|title=Njujorška berza|url=https://www.nyse.com/index|website=NYSE|access-date=18. 5. 2016}}</ref> i [[Tokio|Tokiju]] (Tokyo Stock Exchange – TSE).<ref>{{cite web|title=Tokyo Stock Exchange|url=http://www.tse.or.jp/english|website=Tōshō|access-date=18. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317202030/http://www.tse.or.jp/english/|archive-date=17. 3. 2015|url-status=dead}}</ref> U početku, trgovanje na berzama se odvijalo na podijumu za trgovanje, gdje su se učesnici u trgovanju nadmetali glasnim instrukcijama. Na savremenim berzama, trgovanje se najvećim dijelom obavlja putem [[telefon]]a i elektronski, "on-line". Na gotovo svim berzama trguje se po principu [[aukcija|aukcije]], gdje se učesnici nadmeću davanjem ponuda za kupovinu, odnosno, izdavanjem naloga za prodaju. == Funkcije berze == [[Datoteka:E-ticker.jpg|mini|''Ticker'' monitor]] Berza obezbjeđuje kontinuirano (elektronsko trgovanje daje mogućnost poslovanja berzi 24 sata na dan) i postojano [[tržište]] za kupovinu i prodaju [[Vrijednosni papir|vrijednosnih papira]], roba, usluga i [[Novac|novca]]. Vrijednosni papiri su dokumenti kojima se emitent obavezuje na isplatu novca, [[Kamata|kamate]], zarade ili [[Dividenda|dividende]]. U užem smislu, one su investicioni instrumenti kod kojih postoji rizik ulaganja ali je on kompenziran mogućnošću zarade. Vrijednosni papiri su [[Dionica|dionice]], [[Obveznica|obveznice]] i sl. One se prodaju i kupuju na tržištu [[kapital]]a i predstavljaju najznačajniju grupu [[finansije|finansijskih]] instrumenata kojima se trguje. U širem smislu, vrijednosni papiri su i instrumenti [[kredit]]a i plaćanja, kao što su čekovi, mjenice i slično. Vrijednosni papir mora da sadrži nekoliko obaveznih elemenata: oznaku vrste, naziv i sjedište emitenta, obavezu, potpis, serijski broj, datum i mjesto emisije.<ref name="KOMVP"/> Berza ima funkciju procjene vrijednosnih papira koje emituju [[ekonomija|ekonomski]] subjekti. Na osnovu toga, investitor može imati uvid u njihovu stvarnu vrijednost u bilo kojem trenutku. Osim toga, može vršiti i poređenje ekonomskih subjekata koji pripadaju istoj [[industrija|industrijskoj]] grani putem kotacije. Kotacija je formiranje cijene po kojoj se finansijski instrument prodaje ili kupuje na berzi i ona je rezultat nadmetanja prodavaca i kupaca. Berza je ekonomski [[barometar]], indikator finansijskog "zdravlja" emitenata, [[kompanija]] ili [[država]]. Zahvaljujući [[standard]]izaciji predmeta trgovanja može se trgovati i robom koja nije fizički prisutna, pa čak i onom koja nije još ni proizvedena, dovezena na mjesto trgovanja (kupac je nije vidjeo) a također i cijenom robe u budućnosti.<ref>{{cite web|title=Futures Trading Intro|url=http://www.futures-investor.co.uk/futures_trading_introduction.htm|website=Futures Investor|access-date=18. 5. 2016|archive-date=25. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525055843/http://www.futures-investor.co.uk/futures_trading_introduction.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Commodity Futures|url=http://www.barchart.com/commodityfutures/Grains|website=Barchart|access-date=18. 5. 2016}}</ref> Berza omogućava i ubrzavanje procesa formiranja kapitala. Stvara naviku štednje, investiranja i preuzimanja rizika kod investitora, odnosno, daje mogućnost pretvaranja njihove štednje u [[profit]]abilnu investiciju. Zatim, omogućava sigurno i ravnopravno trgovanje jer se transakcije provode pod striktnim pravilima. Upravna struktura berze kontrolira rad svojih članova. Berza omogućava javne pozajmice – služi kao platforma na kojoj se na tržište daju državne obveznice. Na berzama se brzo i jednostavno vrši poravnavanje transakcija između učesnika, po principu poravnanja potraživanja i dugovanja, odnosno trgovanja i saldiranja.<ref>{{cite web|title=Misja i vizija|url=https://www.blberza.com/Pages/docview.aspx?page=sp3|website=BL berza|access-date=18. 5. 2016}}</ref> == Vrste berzi == [[Datoteka:NASDAQ stock market display.jpg|mini|Displej na berzi NASDAQ]] Berze se mogu kategorisati prema predmetu trgovanja. Osim vrijednosnih papira, na berzama se trguje i različitim vrstama robe (razne sirovine, hrana, [[energija|energenti]], [[metal]]i, [[hemija|hemikalije]] itd.), uslugama (npr. vazdušni i pomorski transport) i novcem. Dakle, berze se mogu podijeliti na berze usluga, robne i finansijske. Mogu biti univerzalne, kada se na njima trguje sa više različitih vrsta berzanskih objekata i specijalizovane, one na kojima je predmet prodaje i kupovine samo jedna vrsta berzanskih objekata.<ref>{{cite web|title=Financial Markets|url=http://www.investopedia.com/walkthrough/corporate-finance/1/financial-markets.aspx|website=Investopedia|access-date=18. 5. 2016}}</ref> Berza [[valuta]] je nešto specifičnija ali i ona ima dugu [[historija|historiju]]. Trgovanje valutama započinje nakon što su međunarodni trgovački [[banka]]ri izmislili novčanice, koje su bile prenosive na treća lica, a to je omogućilo fleksibilnost i rast u poslovima razmjene valuta. Moderna berza valuta formira se u XX stoljeću. Karakteristična je po periodima povećane volatilnosti i relativne stabilnosti. U prvoj polovini XX stoljeća, London je postao vodeći centar za trgovanje valutama, a [[britanska funta]] služila je i kao valuta za trgovanje i kao rezervna valuta. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u kojem je britanska privreda znatno stradala, [[SAD|US]] [[dolar]] je postao najistaknutija valuta. Danas, kada se trguje različitim svjetskim valutama, najčešće se trguje u odnosu na US dolar. Za razliku od drugih finansijskih tržišta, Međunarodno tršište valuta (Foreign Exchange Market, skraćeno Forex)<ref>{{cite web|title=Forex|url=http://www.forex.com/uk/index.html|website=Forex|access-date=18. 5. 2016}}</ref> nema fizičku lokaciju (sjedište) ni centar razmjene. Ipak, ono je, po obimu dnevnog trgovinskog volumena, najveće na svijetu (dnevni volumen trgovanja NYSE – preko 30 milijardi USD<ref>{{cite web|title=Data and tech|url=https://www.nyse.com/data-and-tech|website=NYSE|access-date=18. 5. 2016}}</ref> a Forex-a preko 4 triliona USD.<ref>{{cite web|title=Survey Volumes|url=http://www.reuters.com/article/2013/09/05/bis-survey-volumes-idUSL6N0GZ34R20130905|website=Reuters|access-date=18. 5. 2016|archive-date=22. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922021812/http://www.reuters.com/article/2013/09/05/bis-survey-volumes-idUSL6N0GZ34R20130905|url-status=dead}}</ref> Forex funkcionira kao necentralizovan sistem trgovine, on je u stvari berza valuta između [[Banka|banaka]]. Dugo vremena je bio nedostupan manjim investitorima i pojedincima zbog početnog uslova za trgovanje – više desetina miliona na računu kao početni [[kapital]]. No, tokom devedesetih godina XX stoljeća, zahvaljujući veoma brzom razvoju komunikacija, [[informatika|informatičkih tehnologija]] i adaptaciji [[zakon]]skih odredaba postao je dostupan i manjim investitorima. Na Forex-u nema provizije, plaćaju se smo troškovi transakcije koji iznose oko 0,1% pa čak i manje, ne mora se trgovati preko posrednika - učešće je moguće direktno, i učesnik sam određuje visinu naloga. Pošto se radi o ogromnom tržištu sa velikim volumenom i brojem učesnika nemoguće ga je kontrolirati na duže vrijeme – to je necentralizovano [[tržište]]. Tržište novca je veoma dinamično i ima izražen rast.<ref>{{cite web|title=Currency Exchange|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/public/timescurrencyservices/article3889102.ece|website=The Times|access-date=18. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Trading for dummies - cheat sheet|url=http://www.dummies.com/how-to/content/currency-trading-for-dummies-cheat-sheet.html|website=Dummies.com|access-date=18. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> == Rad berze == [[Datoteka:Trst, Stara burza.jpg|mini|Stara berza u [[Trst]]u]] Berza se osniva [[ugovor]]om u skladu sa [[zakon]]om, na osnovu odobrenja komisije za [[Vrijednosni papir|vrijednosne papire]]. Osnivači berze su pravna lica registrovana za poslove posredovanja vrijednosnim papirima. Prema Zakonu o tržištu vrijednosnih papira [[FBiH|Federacije Bosne i Hercegovine]] "berzu osniva najmanje pet profesionalnih posrednika registriranih kod Komisije" i berza se može osnovati ako su ispunjeni određeni uslovi (ako su osigurani: minimalan iznos osnovnog kapitala, kadrovska, tehnička i organizaciona osposobljenost i poslovni prostor).<ref name="KOMVP"/> Berza se osniva i posluje kao [[dioničko društvo]]. Članovi berze mogu biti fizička i pravna lica koja obavljaju poslove trgovine vrijednosnim papirima na berzi. Uopšteno, članovi berze su brokersko-dilerske kuće i ovlaštene banke. Na nekim berzama ograničen je broj članova. Berza je dužna da u svom poslovanju obezbijedi, između ostalog:<ref>{{cite web|last1=Sl. list RCG, br. 16/01, 45/01|title=Pravila o izdavanju dozvole za rad na berzi|url=http://www.gov.me/files/1084896159.doc|website=Vlada CG|access-date=18. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> * zakonito obavljanje trgovine na berzi, * zaštitu interesa učesnika na berzi, * poštovanje pravila i standarda berze koji se odnose na ponašanje učesnika na berzi, * informacije za javnost o svim činjenicama značajnim za rad berze. Berza, kao organizator [[Tržište|tržišta]] mora zadržati neutralnost prema svim učesnicima te ne može prodavati i kupovati berzanske objekte (osim u slučaju da član berze ne izvrši ugovoreni posao), davati savjete ili mišljenje o vrijednosti ili povoljnosti kupovine ili prodaje berzanskih objekata. [[Datoteka:ABS-5368.0-InternationalTradeInGoodsServicesAustralia-PeriodAverageExchangeRatesUnitsForeignCurrencyPerAustralianDollar-Euro-A2716728L.svg|mini|Promjena vrijednosti australijskog dolara u odnosu na euro]] [[Datoteka:ABS-5368.0-InternationalTradeInGoodsServicesAustralia-PeriodAverageExchangeRatesUnitsForeignCurrencyPerAustralianDollar-JapaneseYen-A2716729R.svg|mini|Promjena vrijednosti australijskog dolara u odnosu na jen]] Da bi se emitent, odnosno vrijednosni papir, mogli pojaviti na berzi - biti navedeni u tzv. listingu, moraju zadovoljiti određene kriterije koje određuje berza. Kriteriji su, između ostalih:<ref>{{cite web|title=Uslovi|url=http://www.belex.rs/trzista_i_hartije/uslovi|website=BELEX|access-date=18. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite book|title=Burzovno trgovanje: Priručnik za investitore i analitičare|publisher=Masmedia d.o.o.|edition= 2004|access-date=18. 5. 2016|ISBN= 9531574618}}</ref> * minimalni iznos [[kapital]]a emitera, * minimalna vrijednost emisija, * minimalno vrijeme poslovanja, * pozitivan revizorski izvještaj, * određeni postotak [[dionica]] u slobodnom, javnom prometu, * minimalan broj dioničara, * isplaćene dividende, * garancija za emisiju, * poslovanje bez gubitaka. Nakon što su ostvareni preduslovi, između ostalih, usvajanje relevantnog zakonskog okvira, osnivanje i početak rada berzi, emitovanje [[Vrijednosni papir|vrijednosnih papira]], odnosno, stvaranje objekata kojima se može trgovati na berzi i prisutnost investitora - proces trgovanja na berzi može početi. Sam proces [[Trgovina|trgovanja]] na berzi odvija se u tri osnovne faze. U prvoj, uspostavlja se formalno-[[pravo|pravni]] odnos između investitora i berzanskog posrednika. Investitor otvara račun vrijednosnih papira kod berzanskog posrednika - brokera kojeg je odabrao i račun novčanih sredstava. Nakon toga, investitor može brokeru početi davati naloge za kupovinu ili prodaju finansijskih instrumenata. U drugoj fazi, proces trgovanja se nastavlja na samoj berzi, realizacijom datih naloga, bilo da se radi o prodaji ili kupovini. U trećoj fazi, proces ponovo ide van berze, u obračunsku instituciju. Emitent, nakon registracije i dobijanja dozvole u skladu sa postupkom definiranim u okviru rada berze, dobija svoju kotaciju na berzi, odnosno, određuje se berzanski kurs - formira se [[cijena]] po kojoj se finansijski instrument datog emitenta prodaje na berzi. Kod prve pojave emitenta na berzi, tj. ponude za prodaju njegovog finansijskog instrumenta, berzanski kurs se određuje na osnovu procjene a kod druge i svake naredne prodaje kurs se formira na osnovu efektivne [[Ponuda i potražnja|ponude i potražnje]] na berzi. Osnov za formiranje kursa je evidencija svih naloga za kupovinu ili prodaju koje dostavljaju berzanski posrednici, a ta se evidencija vodi u tzv. berzanskim knjigama. Ovako utvrđen kurs se javno objavljuje u berzanskim biltenima, novinama ili dostavljanjem izvještaja na mjesto dostupno javnosti. Osim toga, berze preko tzv. indeksa daju [[Statistika|statističke]] pokazatelje o promjenama u [[Ekonomija|ekonomiji]] ili tržištu vrijednosnih papira. Indeks je zapravo zamišljeni portfolio vrijednosnih papira koji predstavlja određeno tržište ili određeni tržišni segment. Za svaki indeks postoji posebna [[metodologija]] izračuna i obično se izražava u promjeni vrijednosti u odnosu na osnovnu. Tako je zapravo reprezentativniji podatak onaj izražen u [[Procenat|procentima]] nego onaj proste numeričke vrijednosti. Kada se govori u učesnicima u berzanskom poslovanju, jedno od najvažnijih pravila na svim berzama je zabrana trgovine, odnosno trgovanje na osnovu, za poslovanje bitnih, informacija koje nisu javne (''insider trading'').<ref>{{cite web|title=Insider trading|url=https://www.sec.gov/answers/insider.htm|website=U.S. Securities and Axchange Commission|access-date=18. 5. 2016}}</ref> Tako se u relevantnim [[zakon]]ima nalaze i odredbe prema kojim se ne dozvoljava trgovanje za vlastiti račun vlasnicima vrijednosnih papira određene [[Kompanija|kompanije]] (tj. kada vrijednost tih papira u njihovom vlasništvu prelazi određeni procenat) i uposlenicima kompanija (jer su se sklapanjem ugovora pravno obavezali da će interes dioničara staviti ispred ličnog). (Primjer: izvršni direktor kompanije X kupio je dionice te kompanije prije javnog objavljivanja informacije da će ta kompanija biti preuzeta ili sl. znajući da će vrijednost dionica kompanije X vjerovatno porasti nakon preuzimanja.) Na berzama postoje i druge zabrane odnosno aktivnosti koje su određene kao nedozvoljene, na primjer:<ref name="KOMVP"/> * berzanski posrednik ne smije trgovati vrijednosnim papirima između naloga koji su mu povjereni, odnosno nad kojima ima kontrolu, kako bi stvorio privid da postoji veliki tržišni interes za date vrijednosne papire, * trgovati za vlastiti račun onim vrijednosnim papirima za koje je njegov klijent pokazao interes i zatim ih preprodavati klijentu za višu cijenu, * preporučiti klijentu trgovanje onim vrijednosnim papirima koje i sam posjeduje ili za koje ima određeni interes, * širiti glasine, svjesno davati krive ili nepotpune informacijame ili svojim izjavama dovoditi u zabludu kako bi uticao na tržište, * "skrivati" vrijednosne papire na nalozima drugih lica, stvarnih ili fiktivnih, * garantirati naknadu klijentu za eventualne gubitke itd. == Aukcije == [[Datoteka:Sotheby's London.jpg|mini|Pročelje aukcijske kuće Sotheby's u Londonu]] Aukcije su jedna od metoda [[Trgovina|trgovanja]] na kojima učesnici ne plaćaju [[Cijena|cijenu]] kao na običnom [[Tržište|tržištu]] već sami daju ponude. Aukcija ima nekoliko vrsta, sa osnovnom podjelom na aukcije otvorenog i aukcije zatvorenog tipa.<ref>{{cite web|title=Pravila aukcije|url=http://www.apf.gov.ba/doc/PRAVILA%20AUKCIJE.pdf|website=Agencija za privatizaciju F BiH|access-date=18. 5. 2016|archive-date=19. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819141132/http://www.apf.gov.ba/doc/PRAVILA%20AUKCIJE.pdf|url-status=dead}}</ref> Vjerovatno je najčešća vrsta aukcije ona otvorenog, javnog tipa, gdje učesnici postepeno, tokom nadmetanja, nude sve veće iznose. Nadmetanje prestaje kada više niko ne želi da poveća ponudu. Naziva se još i [[engleska]] aukcija. Primjenjuje se za prodaju [[umjetnost|umjetničkih]], kolekcionarskih ili rijetkih predmeta, te korištenih predmeta i nekretnina.<ref>{{cite web|title=English Auction|url=http://www.math.cornell.edu/~mec/Winter2009/Spulido/Auctions/english.html|website=Cornell.edu|access-date=18. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125231744/http://www.math.cornell.edu/~mec/Winter2009/Spulido/Auctions/english.html|archive-date=25. 11. 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=English Auction|url=http://www.econport.org/econport/request?page=man_auctions_englishauction|website=Econport|access-date=18. 5. 2016}}</ref> Nasuprot njoj je tzv. [[Holandija|holandska]] aukcija, mada mnogo manje česta, kao vrsta otvorene aukcije gdje aukcioner započinje aukciju sa određenom (visokom) cijenom i postepeno je snižava dok neko od učesnika ne prihvati ponuđenu cijenu (nižu od početne). Na ovaj način se prodaju lale, riba, duhan i druga osjetljiva i kvarljiva roba.<ref>{{cite web|title=Dutch Auction|url=http://financial-dictionary.thefreedictionary.com/Dutch+auction|website=The Free Dictionary|access-date=18. 5. 2016}}</ref> Kod aukcija zatvorenog tipa ponude se daju u zatvorenim kovertama. Jedna od njih je aukcija tzv. prve cijene, gdje onaj ko ponudi najvišu cijenu mora platiti iznos koji je predložio. Ove aukcije se prvenstveno koriste za tenderske postupke prodaje koje objavljuje [[vlada]] i sl. Druga vrsta zatvorenih aukcija je tzv. ponuda druge cijene, u kojoj pobjednik plati iznos jednak drugoj najvišoj ponuđenoj cijeni. Veoma rijetko se nalazi u praksi mada se slična metoda koristi na [[eBay]]-u. Na aukcijama se može učestvovati lično ili preko posrednika, sa određenim učešćem (aukcijskim depozitom) ili bez. == Napomene == Potrebno je posebno napomenuti i upozoriti na oprez u trgovanju na berzama, jer i pored stroge regulative koje nameću same berze a posebno tijela koja kontroliraju njihov rad, berze nisu sasvim imune na nelegalne aktivnosti, tj. manipulacije i špekulacije, dobro osmišljene postupke pojedinaca i/ili grupa. Investiranje donosi određeni rizik koji je kompenziran mogućnošću ostvarivanja dobiti. Kupovinom dionice određene kompanije investitor postaje vlasnik dijela te kompanije i preuzima rizik gubitka uloženog novca u slučaju da [[kompanija]] ne posluje uspješno. U slučaju bankrota kompanije (ili stečaja), investitor može dobiti određeni iznos za svoj udio u vlasništvu kompanije nakon što kreditori naplate svoja potraživanja (i to ako nešto zaista preostane). Sa druge strane, ukoliko je kompanija uspješna, investitor može mnogo zaraditi, srazmjerno uspjehu u poslovanju kompanije, tj. veličini neto dobiti koju je kompanija ostvarila. Određena razlika postoji u odnosu na [[Obveznica|obveznice]], tada je investitoru garantiran povrat uloženog [[Novac|novca]] uz određeni interes (kamatu). U ovom slučaju, investitor se izlaže manjem riziku ali je i manja mogućnost dobiti u odnosu na potencijalnu dobit po osnovu dionica. U prošlosti su isključivo bogati mogli priuštiti berzanskog posrednika – brokera jer su tada poslovali samo skupi brokeri koji su davali punu uslugu, sa (navodno) stručnim savjetima i odanim upravljanjem računom klijenta. Sa [[internet]]om, javlja se eksplozija ''on line'' brokera koji nude jeftinije usluge ali za uzvrat daju mnogo manje pažnje i posvećenosti računu klijenta. Ipak, zahvaljujući potonjim, danas se gotovo svako (ko to može priuštiti) može pojaviti i učestvovati kao investitor na tržištu. Vrlo je vjerovatno da jedan od razloga zbog kojeg je omogućeno proširenje berzanskog [[Tržište|tržišta]], leži u stalnoj potrebi za svježim [[kapital]]om i širenjem tržišta u savremenom svijetu, tj. u preovladavajućim [[kapitalizam|kapitalističkim]] proizvodnim i [[društvo|društvenim]] odnosima i tržišnim principima. Berzansko tržište u velikoj mjeru vode i određuju oni koji imaju novac. To su milijarderi, milioneri, korporacije i vlade; oni zapravo i održavaju berzansko tržište živim. Mali, individulani investitori ne mogu, samo snagom svojih pojedinačnih investicija, značajno uticati na tržište. S druge strane, i oni, ako u dovoljnom broju udruže svoje kapacitete, mogu prouzročiti pomake na tržištu. U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] djeluju dvije berze, obje osnovane 2001. godine. Berzu u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] (Banja Luka Stock Exchange – BLSE)<ref name="BLSE">{{cite web|title=BLSE|url=http://www.blberza.com/Pages/Default.aspx|website=Banjalučka berza|access-date=18. 5. 2016}}</ref> osnovalo je osam banaka i jedno preduzeće za poslovanje sa vrijednosnim papirima a onu u [[Sarajevo|Sarajevu]] (Sarajevo Stock Exchange – SASE),<ref>{{cite web|title=Sarajevska berza|url=http://www.sase.ba|website=SASE|access-date=18. 5. 2016}}</ref> osam profesionalnih posrednika – brokerskih kuća. Godina njihovog osnivanja upućuje na zaključak da berzansko poslovanje u [[BiH]] ima relativno kratku [[Historija|historiju]] i praksu. Uprkos tome, primjetan je napredak u radu ove dvije berze i njihov doprinos unapređenju tržišta kapitala u BiH. Pored formalne saradnje između SASE i BLSE, treba istaći i njihovu saradnju s berzom u [[Beč]]u (Wiener Borse AG)<ref>{{cite web|title=Bečka berza|url=http://en.wienerborse.at|website=WBAG|access-date=18. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527111316/http://en.wienerborse.at/|archive-date=27. 5. 2010|url-status=dead}}</ref> na osnovu koje se vrši preuzimanje podataka s BiH berzi s ciljem promocije BiH tržišta.<ref>{{cite web|title=Factsheet Indices, str. 6|url=http://en.wienerborse.at/static/cms/sites/wbag/media/en/pdf/marketplace_products/factsheet_indices.pdf|website=Wiener Borse|access-date=18. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421195801/http://en.wienerborse.at/static/cms/sites/wbag/media/en/pdf/marketplace_products/factsheet_indices.pdf|archive-date=21. 4. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Historijat|url=http://www.sase.ba/v1/SASE/O-SASE/Historijat-SASE|website=SASE|access-date=18. 5. 2016}}</ref> == Također pogledajte == *[[Dionica]] *[[Sarajevska berza]] *[[Ponuda]] *[[Potražnja]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * M Alijagic, E Dzanic, S Halilbegovic "Berzansko Poslovanje" GRAFIS 2015 https://books.google.ba/books?id=8WdCDwAAQBAJ&lpg=PA6&dq=berzansko%20poslovanje&pg=PA6#v=onepage&q&f=false * Doc. dr Suad Bećirović: Berza i berzansko poslovanje * Mr Biljana Bjelica: Principi ekonomije *[https://web.archive.org/web/20160519003730/http://www.sebi.gov.in/sebiweb/home/list/1/3/0/0/Regulations Securities and Exchange Board of India, Regulations] *[http://www.londonstockexchange.com/products-and-services/rns/history/history.htm LSE History] *[https://www.nyse.com/regulation NYSE Regulation] *[http://www.investopedia.com/university/stocks Investopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160519072927/http://www.investopedia.com/university/stocks/ |date=19. 5. 2016 }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Stock exchanges}} * [http://www.sase.ba SASE] * [http://www.jpx.co.jp/english Japan Exchange Group] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/128089/commodity-exchange Encyclopædia Britannica: Commodity exchange] [[Kategorija:Ekonomija]] 6trs4qr9h9ncunp7h8r683q01iwrmwj 0 30241 3936872 3735546 2026-10-24T10:53:48Z ~2026-56840-53 187190 3936872 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija osoba | počasni_prefiks = [[Poslanici u islamu|Božiji poslanik]] | ime = Adem | počasni_sufiks = [[s.a.v.s.]] | slika = Adem (Adam)1.png | veličina_slike = 150px | alt = | opis = Ime "Adem" ispisano [[kaligrafija|kaligrafijom]] | izvorno_ime = آدم‎ | izvorni_jezik = ar | izgovor = | poznat_po = Prvi [[čovjek]] na zemlji | religija = [[Islam]] | supružnik = [[Hava]] | djeca = Habil, Kabil, [[Šit]] | fusnote = }} {{Poslanici spomenuti u Kur'anu}} '''Adem'''([[Hebrejski jezik|hebrejski]]: '''אָדָם''', {{ArJ|'''آدم'''}}) (Adam po [[Biblija|Bibliji)]] bio je [[prvi čovjek]] stvoren [[Allah]]ovom voljom i [[Poslanici u islamu|poslanik u islamu]] i općenito prvi čovjek po svim [[Abrahamske religije|Abrahamskim religijama]]. == Islamsko viđenje == Po [[Islam]]u, Adem je prvi čovjek na planeti Zemlji, i prvi Poslanik, te suprug [[Hava|Have]].<ref>{{cite web |url=http://znaci.com/povijest/poceci/Kazivanje-o-Ademu-alejhisselam-I-dio.html |title=Kazivanje o Ademu, alejhisselam I dio |work=znaci.com |access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://znaci.com/povijest/poceci/Kazivanje-o-Ademu-alejhisselam-II-dio.html |title=Kazivanje o Ademu, alejhisselam II dio |work=znaci.com |access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.n-um.com/adem-i-hava/ |title=Adem i Hava |work=n-um.com |access-date=21. 12. 2017}}</ref> === Stvaranje Adema === [[Allah]] je naredio [[Melek]]ima da skupe pregršt crne, bijele i crvene zemlje, te svih boja između, zajedno sa mehkom i tvrdom. Zatim je ovoj smjesi Allah dodao vode iz [[džennet]]a, i od te smješe nastao je Adem. Ova raznobojna zemlja u simboličkom značenju predstavlja sve rase na zemlji, skupljene u prvom čovjeku.<ref>Hadise koji govore o ovome prenose El-Behejki u svom "Sunenu" 9/3, Ebu-Davud, Tirmizija i drugi</ref> Tako stvoren, Adem je ostao bez duše neko vrijeme. U tom periodu je [[Iblis]] obilazio oko njega, pribojavajući ga se. Kada je vidio da je šupalj, shvatio je da je stvorenje, pa ga se više nije bojao.<ref>Ahmed - "Musned", 3/152,229,240,254/Haleb; Muslim - "Sahih", 45/31/2611</ref> Zatim je Allah postavio dušu u Ademovo tijelo, te je ovaj kihnuo. Prve riječi bile su ''"[[tehlil|El-hamdu lillah]]"''. Allah mu je načinio znanje, te je Adem znao ko ga je stvorio, i naučio ga je imena stvari.<ref>[[Kur'an]] (sura [[El-Bekare]], 31. ajet)</ref>. Stvorio mu je i ženu [[Hava|Havu]], od ''"žive tvari"'', tj. od Ademove kosti.<ref>[[Kur'an]] (sura [[En-Nisa]], 1. ajet)</ref> === Ademov izgled === Prema [[hadis]]u, Adem je bio visok 60 lakata, što je otprilike visina palme. Imao je bujnu kosu.<ref>{{cite web |url=http://saff.ba/kakvu-je-odjecu-nosio-adem-a-s/ |title=Kakvu je odjeću nosio Adem, a.s.? |work=[[Saff (novine)|Saff]] |access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref>"Vaš otac Adem bio je visok poput palme - 60 lakata. Imao je bujnu kosu i pokrivena stidna mjesta..." Hadis prenosi Hafiz ibn Asakir preko Muhammeda ibn Ishaka od Hasana ibn Zekvana, a on od Hasana el-Basrija, a on od Ubejja ibn Ka'ba. Ovaj lanac prenosioca je slab jer Hasan el-Basri nije živio kada i Ubejj ibn Ka'b. Isti prenosioc citira ovaj hadis i sa drugim (boljim) lancem: Se'id ibn Ebi 'Arube - Katade - El-Hasan - Jahja ibn Damre - Ubejj ibn Ka'b - Muhammed [[s.a.v.s.]]</ref> === Život u Džennetu === Prema [[Kur'an]]u, Ademovo prvo prebivalište nakon stvaranja bio je [[džennet]].<ref>[[Kur'an]] (sura [[El-Bekare]], 35. ajet)</ref>. Islamski učenjaci razilaze se po pitanju toga da li je Hava stvorena prije Ademovog ulaska u Džennet ili poslije.<ref>Hafiz ibn Kesir - "Kazivanja o Vjerovjesnicima", Zenica 1999, UDK 297.8, str. 19</ref> Također postoji veliko neslaganje oko toga da li su Adem i Hava obitavali u pravom, vječnom džennetu (tzv. Džennetu-l-Me'va), ili su bili u drugom džennetu koji je njima Allah pripremio, tzv. Džennetu iskušenja.<ref name="IK">Hafiz ibn Kesir - "Kazivanja o Vjerovjesnicima", Zenica 1999, UDK 297.8, str. 21</ref>. Ovog drugog stava je i [[Ebu-Hanifa]]<ref name="IK" />, začetnik [[Hanefijski mezheb|Hanefijskog mezheba]], čije učenje slijedi većina Bošnjaka. Zbog "prvog grijeha" Allah ih je protjerao na Zemlju, gdje njihovi potomci i danas žive. El-Evza'i prenosi od Hasana ibn Atijje da je Adem boravio u Džennetu sto (u drugoj predaji 60) godina, te da je za džennetom plakao sedamdeset godina, zbog grijeha koji je učinio, a zbog ubijenog sina četrdeset godina. Ovo navodi Ibn Asakir. === Susret sa [[Musa]]om === Veliki broj prenosioca hadisa, među kojima i najpriznatiji: [[Buharija]] i [[Muslim]] spominju da je [[Muhammed]] jednom prilikom rekao: ''"[[Musa]] je jednom prilikom prigovorio Ademu: "Ti si onaj zbog čijeg su grijeha ljudi istjerani iz Dženneta, i ti si ih unesrećio". Adem je na to odgovorio: "O Musa, ti si onaj kojeg je Allah odabrao Svojom objavom i sa kim je direktno govorio. Zar mi prigovaraš zbog nečega što je Allah zapisao prije nego što me je i stvorio" - ili je rekao: "... što mi je Allah odredio prije nego što me je i stvorio"''. Zatim je [[Muhammed]] rekao: ''"Tako je Adem nadgovorio Musaa"''<ref>Buharija - "Sahih", 65/3/4738/ Fethu-l-bari; Muslim - "Sahih", 64/2/2652 i drugi</ref> {{Porodično stablo (Adem i Hava)}} == Judaističko i kršćansko viđenje == Prema [[Tora|Tori]] i [[Knjiga postanka|Knjizi postanka]], Adam je napravljen od strane Elohima, tj. [[Bog]]a, na osnovu njegove slike. Stvorio ga je od praha (gliba) zemaljskog, i udahnuo mu u lice dah života. On je zatim postavljen u [[Raj]], i bio je podučen imenima svih životinja. Bog mu je napravio i ženu [[Hava|Evu]]. Zbog "prvog grijeha", koji je počinio na nagovor svoje žene, Bog ih je protjerao iz Raja na Zemlju, gdje njihovi potomci i danas žive. U [[Novi zavjet|Novom zavjetu]], [[Sveti Pavao]], u [[Poslanica Rimljanima]], govori o Adamu kao o onom po kome je čovječanstvo palo, a smatra [[Isus]]a, "novim Adamom" kao onoga po kome je čovječanstvo spašeno. == Također pogledajte == * [[Poslanici u islamu]] == Literatura == * [[Ibn-Kesir]] - [[Kazivanja o vjerovjesnicima]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * {{commonscat-inline|Adam}} {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} {{Poslanici u islamu |stanje=expanded}} [[Kategorija:Vjerovjesnici i poslanici]] [[Kategorija:Religija]] f2qj7ags251sohyvon8pg267i8cpwng 0 35343 3936802 2584793 2026-10-23T16:26:41Z Palapa 383 3936802 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Tupolew Tu-244 Mockup vul.jpg|mini|300p|Tu-244]] '''Tupoljev Tu-244''' je [[nadzvučni putnički avion]], nasljednik [[Tu-144]]. Trebao bi prevoziti 300 putnika, imati dolet od 9500 km i koristio bi [[kriogeno gorivo]] (gorivo uskladišteno na vrlo niskim temperaturama) te tako drastično smanjio potrošnju. Graditelji iz Tupoljeva imaju iskustva sa zrakoplovima koja koriste kriogena goriva, to je [[Tu-155]] (krio-verzija [[Tu-154]]). Također bi upravljački sistem bio izveden kao ''"Fly-by-Wire"''. Predviđeno je kako će Tu-244 poletjeti prije [[2015]]. godine. Međutim, zbog velikih novčanih nedostataka Tu-244 će se vjerovatno pridružiti popisu neostvarenih nacrta. == Također pogledajte == * [[Tupoljev Tu-144]] * [[Nadzvučni putnički avion]] {{Commonscat|Tupolev Tu-244}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Avioni Tupoljev}} [[Kategorija:Avijacija]] [[Kategorija:Avioni]] m7iwi71ej376bkdulhbgxhopbuxc3nr 3936817 3936802 2026-10-23T19:47:40Z Palapa 383 3936817 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tupolew Tu-244 Mockup vul.jpg|mini|300p|Tu-244]] '''Tupoljev Tu-244'''<ref>{{Cite web|url=http://www.tu144sst.com/techspecs/tu-244.html|title=TU-144 SST : TECHNICAL SPECS : TU-244 SST-2|website=www.tu144sst.com|access-date=2026-10-23}}</ref> je [[nadzvučni putnički avion]], nasljednik [[Tu-144]]. Trebao bi prevoziti 300 putnika, imati dolet od 9500 km i koristio bi [[kriogeno gorivo]] (gorivo uskladišteno na vrlo niskim temperaturama) te tako drastično smanjio potrošnju. Graditelji iz Tupoljeva imaju iskustva sa zrakoplovima koja koriste kriogena goriva, to je [[Tu-155]] (krio-verzija [[Tu-154]]). Također bi upravljački sistem bio izveden kao ''"Fly-by-Wire"''. Predviđeno je kako će Tu-244 poletjeti prije [[2015]]. godine. Međutim, zbog velikih novčanih nedostataka Tu-244 će se vjerovatno pridružiti popisu neostvarenih nacrta. == Također pogledajte == * [[Tupoljev Tu-144]] * [[Nadzvučni putnički avion]] {{Commonscat|Tupolev Tu-244}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Avioni Tupoljev}} [[Kategorija:Avijacija]] [[Kategorija:Avioni]] 9ch3nrhxhq32828yvhww6o8r4kwc81k 0 38341 3936803 3925687 2026-10-23T16:26:42Z Ptica soko 178686 3936803 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:First angle projecting.svg|thumb|200px|lijevo|Primjer ortogonalne projekcije trodimenzionalnog predmeta.]] '''Ortogonalna projekcija''' je metoda predstavljanja [[Trodimenzionalni prostor|trodimenzionalnih]] predmeta, obično sa tri [[Dvodimenzionalni prostor|dvodimenzionalna]] crteža koji se gledaju pojedinačno u odnosu na predmet putem paralelnih linija koje su (ortogonalne) popusi mi kitu okomite na ravan crteža.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/topic/orthographic-projection-engineering|title=orthographic-projection|work=britannica.com|access-date=20. 8. 2015}}</ref> Neka je u ravni '''π''' data prava a i kroz proizvoljnu Tačku X ravni povučena normala na pravu a. Ova normala siječe pravu a u tački X₀. ;Definicija: Tačka X₀ u kojoj [[normala]] u tački X na datu pravu a siječe pravu a naziva se ortogonalna projekcija ili podnožje normale tačke X na pravu a. Ortogonalnu projekciju nazivamo kraće samo projekcija. == Geometrija == === Poređenje nekoliko vrsta grafičke projekcije === [[Datoteka:Graphical projection comparison.png|mini|Poređenje nekoliko vrsta grafičke projekcije]] Različite projekcije i način na koji se one proizvode. Tri prikaza. Procenti prikazuju količinu skraćenja. Jednostavna ortografska projekcija na ravan <math>z = 0</math> može se definisati sljedećom matricom: :<math>P = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{bmatrix}</math> Za svaku tačku <math>v = (v_x, v_y, v_z)</math>, transformisana tačka <math>Pv</math> bila bi: :[[Datoteka:Various projections of cube above plane.svg|mini|Različite projekcije i način na koji nastaju]]<math>Pv = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} v_x \\ v_y \\ v_z \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} v_x \\ v_y \\ 0 \end{bmatrix}</math> Često je korisnije upotrebljavati '''homogene koordinate'''. Gornja transformacija se za homogene koordinate može predstaviti kao: :<math>P = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Za svaki homogeni vektor <math>v = (v_x, v_y, v_z, 1)</math>, transformisani vektor <math>Pv</math> bio bi: :<math>Pv = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} v_x \\ v_y \\ v_z \\ 1 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} v_x \\ v_y \\ 0 \\ 1 \end{bmatrix}</math> : U kompjuterskoj grafici, jedna od najčešćih matrica koje se koriste za ortografsku projekciju može se definisati pomoću 6-torke (''lijevo, desno, dolje, gore, blizu, daleko''), koja definiše ravni odsijecanja. Ove ravni formiraju kutiju s minimalnim uglom u tački (<math>\text{lijevo}, \text{dolje}, -\text{blizu}</math>) i maksimalnim uglom u tački (<math>\text{desno}, \text{gore}, -\text{daleko}</math>). Kutija se pomijera tako da joj je centar u koordinatnom početku, a zatim se skalira na jediničnu kocku koja je definisana minimalnim uglom u <math>(-1,-1,-1)</math> i maksimalnim uglom u <math>(1,1,1)</math>. Ortografska transformacija može se prikazati sljedećom matricom: :<math>P = \begin{bmatrix} \frac{2}{\text{desno}-\text{lijevo}} & 0 & 0 & -\frac{\text{desno}+\text{lijevo}}{\text{desno}-\text{lijevo}} \\ 0 & \frac{2}{\text{gore}-\text{dolje}} & 0 & -\frac{\text{gore}+\text{dolje}}{\text{gore}-\text{dolje}} \\ 0 & 0 & \frac{-2}{\text{daleko}-\text{blizu}} & -\frac{\text{daleko}+\text{blizu}}{\text{daleko}-\text{blizu}} \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> što se može predstaviti kao skaliranje <math>S</math>, nakon kojeg slijedi translacija <math>T</math>, u obliku <math>P = ST</math>: :<math>P = ST = \begin{bmatrix} \frac{2}{\text{desno}-\text{lijevo}} & 0 & 0 & 0 \\ 0 & \frac{2}{\text{gore}-\text{dolje}} & 0 & 0 \\ 0 & 0 & \frac{2}{\text{daleko}-\text{blizu}} & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & -\frac{\text{lijevo}+\text{desno}}{2} \\ 0 & 1 & 0 & -\frac{\text{gore}+\text{dolje}}{2} \\ 0 & 0 & -1 & -\frac{\text{daleko}+\text{blizu}}{2} \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> Inverzna matrica projekcije <math>P^{-1}</math>, koja se može koristiti kao matrica za deprojekciju (vraćanje iz 2D u 3D prostor), definisana je kao: :<math>P^{-1} = \begin{bmatrix} \frac{\text{desno}-\text{lijevo}}{2} & 0 & 0 & \frac{\text{lijevo}+\text{desno}}{2} \\ 0 & \frac{\text{gore}-\text{dolje}}{2} & 0 & \frac{\text{gore}+\text{dolje}}{2} \\ 0 & 0 & \frac{\text{daleko}-\text{blizu}}{-2} & -\frac{\text{daleko}+\text{blizu}}{2} \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}</math> === Vrste projekcija === Klasifikacija ortografske projekcije i nekih 3D projekcija: Tri podvrste ortografske projekcije su '''izometrijska''', '''dimetrijska''' i '''trimetrijska projekcija''', ovisno o tačnom uglu pod kojim smjer gledanja odstupa od ortogonalnog pravca. U aksonometrijskom crtanju, kao i u drugim vrstama slikovnog prikaza, jedna osa prostora je tipično prikazana vertikalno. * '''Izometrijska projekcija''' – To je najčešće korišteni oblik aksonometrijske projekcije u inženjerskom crtanju. Smjer gledanja je postavljen tako da sve tri prostorne ose izgledaju podjednako skraćene, a između njih postoji zajednički ugao od 120°. Budući da je izobličenje uzrokovano skraćenjem ujednačeno, proporcionalnost između dužina je očuvana, a ose dijele zajedničku skalu. To znatno olakšava direktno mjerenje s crteža. Druga prednost je što se uglovi od 120° lako konstruišu koristeći samo šestar i lenjir. * '''Dimetrijska projekcija''' – Kod ove projekcije, smjer gledanja je takav da dvije od tri prostorne ose izgledaju podjednako skraćene, pri čemu se odgovarajuća skala i uglovi prikaza određuju prema uglu gledanja. Skala trećeg smjera određuje se odvojeno. * '''Trimetrijska projekcija''' – Smjer gledanja je postavljen tako da sve tri prostorne ose izgledaju nejednako skraćene. Mjerilo duž svake od tri ose, kao i uglovi između njih, određuju se odvojeno u zavisnosti od ugla gledanja. Trimetrijska perspektiva se rijetko koristi u tehničkim crtežima. [[Category:Euklidska geometrija]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Orthographic projections}} [[Kategorija:Euklidska geometrija]] [[Kategorija:Linearna algebra]] 57fu5i0bjokac4v7fk3yugbd0kbx3ey 0 43143 3936796 3916725 2026-10-23T16:10:53Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3936796 wikitext text/x-wiki {{Decenija PNE|215}} == Događaji == *Yu Veliki kontroliše veliku poplavu<ref>{{Cite web |url=http://eatingchina.com/articles/timeline.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 8. 2011 |archive-date=8. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808213730/http://eatingchina.com/articles/timeline.htm |url-status=dead }}</ref> *oko 2140. p. n. e. [[Ur]] osvaja Uruk, Lagash i ostale sumerske gradove<ref>{{Cite web |url=http://courses.wcupa.edu/jones/his101/TIMELINE/T-SUMER.HTM |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 8. 2011 |archive-date=30. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130050857/http://courses.wcupa.edu/jones/his101/TIMELINE/T-SUMER.HTM |url-status=dead }}</ref> == Ličnosti == === Rođeni === {{Proširiti sekciju}} === Umrli === {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://balkans.aljazeera.net/teme/2024/10/19/velike-poplave-kroz-proslost-nisu-samo-mitovi-odnijele-su-brojne-zivote {{Normativna kontrola}} iu0qs55kfux5f836pai1yhkbzab7mks 0 45760 3936821 3830093 2026-10-23T20:08:08Z Palapa 383 3936821 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Origami-crane.jpg|mini|Tradicionalna ptica|193x193piksel]] [[Datoteka:Origami_(made_from_an_American_1-dollar_bill)_of_an_elephant.jpg|mini|Slon|189x189piksel]] '''Origami''' ([[Japanski jezik|jap]]. '''折り紙'''; ''oru'' = savijanje + ''kami'' = papir) je [[japan]]ska umjetnost savijanja [[papir]]a, upotrebljavana za različite svrhe, od dekorativnih pa sve do [[Religija|religijskih]] namjena. Papirnati modeli su većinom napravljeni od serija [[kvadrat]]nih komada papira zvanih tradicionalnim imenom squash. Također se odnosi na dvodimenzionalne i trodimenzionalne oblike stvorene u procesu.<ref>https://web.archive.org/web/20260222111254/https://www.britannica.com/art/origami</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/origami|title=Definition of ORIGAMI|date=2026-10-14|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2026-10-23}}</ref> Upotreba termina proširena je u moderno doba i uključuje druge materijale poput metala, tekstila, a koristi se i u biološkim naukama za opisivanje presavijenih struktura poput DNK.<ref>{{Cite journal|last=Dey|first=Swarup|last2=Fan|first2=Chunhai|last3=Gothelf|first3=Kurt V.|last4=Li|first4=Jiang|last5=Lin|first5=Chenxiang|last6=Liu|first6=Longfei|last7=Liu|first7=Na|last8=Nijenhuis|first8=Minke A. D.|last9=Saccà|first9=Barbara|date=2021-01-28|title=DNA origami|url=https://www.nature.com/articles/s43586-020-00009-8|journal=Nature Reviews Methods Primers|language=en|publisher=Nature Publishing Group|volume=1|issue=1|pages=13|doi=10.1038/s43586-020-00009-8|issn=2662-8449}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commons|Origami}} {{Dekorativne umjetnosti}} [[Kategorija:Umjetnost]] [[Kategorija:Hobiji]] [[Kategorija:Japanski izumi]] [[Kategorija:Rekreacija]] 3o29957g8fb3l760jml4p89unede0zx 0 51159 3936800 3793696 2026-10-23T16:23:03Z Palapa 383 3936800 wikitext text/x-wiki [[File:250th_United_States_Army_Birthday_Parade_in_Washington,_D.C._on_June_14,_2025_-_262.jpg|mini|Vojnici [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|američke vojske]] na paradi 2025.]] '''Kopnena vojska''' je naziv za vid [[oružane snage|oružanih snaga]] koji sačinjavaju jedinice specijalizirane za borbeno i drugo djelovanje na kopnu. '''Vojska''',<ref>(od starofrancuskog ''armee'', itself derived from the Latin verb ''armāre'', meaning "to arm", and related to the Latin noun ''armama'', meaning "arms" or "weapons").</ref> ili '''kopnene snage''' su oružane snage koje se prvenstveno bore na [[Ground warfare|kopnu]] . U najširem smislu, to je kopnena [[Military branch|vojna grana]], grana službe ili oružana služba neke nacije ili zemlje. Također može uključivati avijacijska sredstva posjedovanjem komponente [[Army aviation|vojne avijacije]] . Unutar nacionalne [[Vojska|vojne]] sile, riječ vojska može značiti i [[Terenska vojska|terensku vojsku]]. U [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], vojske [[Polis|gradova-država]] uglavnom su se sastojale od građanskih milicija.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F6o4AQAAMAAJ&pg=RA1-PA559|title=The Encyclopædia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences and General Literature|date=1893|publisher=Werner|language=en}}</ref> [[Sparta]] je bila poznata po stepenu u kojem su njeno društvo i vojska bili organizovani oko vojne službe i spremnosti. Spartanski građani su prolazili vojnu obuku i bili su podložni vojnim obavezama, dok je vojska uključivala i [[Perioik|perioike]], [[Helot|helote]] i savezničke kontingente.<ref name="WHE_GreekWarfare">{{Cite web|url=https://www.worldhistory.org/Greek_Warfare/|title=Ancient Greek Warfare|last=Cartwright|first=Mark|date=2018-03-27|website=World History Encyclopedia|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref> <ref name="Singor2002">{{Cite book|last=Singor|first=Henk|title=After the Past: Essays in Ancient History in Honour of H.W. Pleket|publisher=Brill|year=2002|editor-last=Jongman|editor-first=Willem|location=Leiden|pages=235–284|chapter=The Spartan Army at Mantinea and its Organisation in the Fifth Century BC|editor-last2=Kleijwegt|editor-first2=Marc}}</ref> [[File:The_Gorkha_Regiment_marching_contingent_passes_through_the_Rajpath_during_the_65th_Republic_Day_Parade_2014,_in_New_Delhi_on_January_26,_2014.jpg|mini|Vojnici [[Vojska Indije|indijske vojske]] na paradi 2014. godine]] Uzimajući u obzir da mnoge države, s obzirom na svoj položaj i ekonomski razvoj, nemaju ili dugo vremena nisu imali [[ratna mornarica|ratnu mornaricu]], a [[ratno zrakoplovstvo]] se relativno kasno razvilo kao posebni vid oružanih snaga, za kopnenu vojsku se često koristi izraz [[vojska]] kao sinonim za sve oružane snage. Kopnena vojska se tradicionalno dijeli na rodove koji sačinjavaju: * [[pješadija]]; * [[konjica]]; * [[artiljerija]]; * [[inžinjerija]]; * [[logistika]] itd. == Također pogledajte == * [[Rat]] * [[Najamnik]] {{Commonscat|Military}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vojska]] 8okxtyjijm6ifbodh7e3zj3m0xi2i4w 0 54935 3936795 3708619 2026-10-23T16:08:04Z Palapa 383 3936795 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gtam.gif|right|345px|ivica]] {{Geofizika - bočni}} '''Seizmologija'''<ref>https://web.archive.org/web/20160304032327/https://engineering.purdue.edu/~ce597m/Handouts/ConciseHistory_BenMenahem.pdf</ref> (iz [[Grčki jezik|grčkog]] ''seismos'' = potres i ''logos'' = nauka) je naučna studija [[potres]]a i propagiranje elastičnih valova kroz [[Zemlja|Zemlju]]. Naučno polje također uključuje studije efekta potresa, poput [[cunami]]ja kao i raznih seizmičnih izvora poput [[vulkan]]skih, tektonskih, [[okean]]skih, atmosferskih i umjetnih procesa (poput ekspolozija). Srodno polje koje koristi [[geologija|geologiju]], da izvodi zaključke na temelju informacija što se tiču prijašnjih potresa je [[paleoseizmologija]]. Zabilješka zemljinog kretanja kao funkciju vremena se zove [[seizmogram]]. Potresi, i ostali izvori, proizvode različite tipove [[seizmički val|seizmičkih valova]]. == Također pogledajte == * [[Richard Dixon Oldham]] {{Commonscat|Seismology}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.fhmzbih.gov.ba/latinica/SEIZMO/potresi.php {{Geologija}} {{Geofizika}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Seizmologija| ]] 34iwp0y69exbetp3onlagb5bagygbd9 0 55252 3936761 3927554 2026-10-23T12:00:31Z Roryt69 187147 /* */ 3936761 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime =Claude Monet | slika =Claude Monet 1899 Nadar.jpg | opis_slike =Claude Monet, fotografija [[Félix Nadar|Nadara]], 1899. godine | datum_rođenja =[[14. novembar]] [[1840]] | mjesto_rođenja =[[Pariz]], [[Francuska]] | datum_smrti =[[5. decembar]] [[1926]] | mjesto_smrti =Giverny, [[Francuska]] | nacionalnost = | obrazovanje = | supružnik = | period =[[impresionizam]] | vrsta_umjetnosti =slikarstvo | djela =''Impresija'', 1872<br /> serija slika ''Rouenska katedrala'' | utjecao =[[Camille Pissaro]], [[Berthe Morisot]], [[Mary Cassatt]] | utjecali =[[Édouard Manet]], [[William Turner]] | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Claude Monet''' ([[14. novembar|Pariz 14. novembar]] [[1840]]. - [[5. decembar|6. decembar]] [[1926]].) Jedan od glavnih i najdosljednijih predstavnika impresionizma. Djetinjstvo je proveo u Le Havreu, gdje je radio kao crtač karikatura. God. 1858. njegovi prvi učitelji L. E. Boudin i J. B. Jongkind usmjerili su ga na izravno slikanje u prirodi ''(plein air)''. Od 1859. u Parizu studirao na Académie Suisse, potom u atelijeru Ch. Gleyrea, gdje je upoznao A. Renoira, A. Sisleyja i F. J. Bazillea (slikare s kojima je činio jezgru impresionističke skupine). [[Jean-Joseph Sanfourche]] Isprva je bio pod utjecajem É. Maneta i G. Courbeta, os. u komponiranju figura u prirodi (''Doručak u prirodi,'' 1865; ''Žene u vrtu,'' 1866), potom W. Turnera i J. Constablea, od kojih je preuzeo uporabu boje i svjetlosti. Napustio je slikanje klasične figuralne kompozicije; efektima svjetlosti nastojao je ostvariti vizualnu senzaciju trenutka, što ga je dovelo do posve slobodne interpretacije viđenoga svijeta kao vlastita subjektivnog doživljaja. Skupina slikara kojima je pripadao i Monet nastupila je 1874. u Parizu na zajedničkoj izložbi, na kojoj je po njegovoj slici ''Impresija, izlazak sunca'' (''Impression, soleil levant,'' 1872) smjer dobio ime impresionizam. Želeći ostvariti mijene u svjetlosti i brze promjene dojmova u ozračju, pojedine je motive (morske krajolike, obale rijeke Seine i gradske prizore) zahvaćao i po nekoliko puta u različito doba dana. Izradio je cikluse slika mostova i jedrilica kraj Argenteuila, vrtova, željezničke postaje Saint-Lazare u Parizu, stogova sijena i pročelja katedrale u Rouenu. Radio je povremeno i u Londonu, Veneciji, Nizozemskoj i Norveškoj (motivi iz Londona, venecijanske lagune). U potonjim radovima, slikajući ciklus velikih panoa ''Lopoči,'' nastojao je dati simfoniju tonova, vode, neba i zemlje, ali nije postigao više od dekoracije. Snažno je utjecao na naraštaje francuskih slikara i sveukupan razvoj moderne likovne umjetnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=41672|title=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje|year=2001|editor-last=Kragić|editor-first=Bruno|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|publication-place=Zagreb|access-date=25. 1. 2023|archive-date=25. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125113602/https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=41672|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat}} {{Impresionizam}} <!-- kategorija slikari, impresionizam --> [[Kategorija:Francuski slikari|Monet, Claude]] d02kqoafbrnd40hveg919qba0zxtbsd 3936765 3936761 2026-10-23T12:13:25Z Roryt69 187147 /* */ 3936765 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime =Claude Monet | slika =Claude Monet 1899 Nadar.jpg | opis_slike =Claude Monet, fotografija [[Félix Nadar|Nadara]], 1899. godine | datum_rođenja =[[14. novembar]] [[1840]] | mjesto_rođenja =[[Pariz]], [[Francuska]] | datum_smrti =[[5. decembar]] [[1926]] | mjesto_smrti =Giverny, [[Francuska]] | nacionalnost = | obrazovanje = | supružnik = | period =[[impresionizam]] | vrsta_umjetnosti =slikarstvo | djela =''Impresija'', 1872<br /> serija slika ''Rouenska katedrala'' | utjecao =[[Camille Pissaro]], [[Berthe Morisot]], [[Mary Cassatt]] | utjecali =[[Édouard Manet]], [[William Turner]] | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Claude Monet''' ([[14. novembar|Pariz 14. novembar]] [[1840]]. - [[5. decembar|6. decembar]] [[1926]].) Jedan od glavnih i najdosljednijih predstavnika impresionizma. Djetinjstvo je proveo u Le Havreu, gdje je radio kao crtač karikatura. God. 1858. njegovi prvi učitelji L. E. Boudin i J. B. Jongkind usmjerili su ga na izravno slikanje u prirodi ''(plein air)''. Od 1859. u Parizu studirao na Académie Suisse, potom u atelijeru Ch. Gleyrea, gdje je upoznao A. Renoira, A. Sisleyja i F. J. Bazillea (slikare s kojima je činio jezgru impresionističke skupine). Isprva je bio pod utjecajem É. Maneta i G. Courbeta, os. u komponiranju figura u prirodi (''Doručak u prirodi,'' 1865; ''Žene u vrtu,'' 1866), potom W. Turnera i J. Constablea, od kojih je preuzeo uporabu boje i svjetlosti. Napustio je slikanje klasične figuralne kompozicije; efektima svjetlosti nastojao je ostvariti vizualnu senzaciju trenutka, što ga je dovelo do posve slobodne interpretacije viđenoga svijeta kao vlastita subjektivnog doživljaja. Skupina slikara kojima je pripadao i Monet nastupila je 1874. u Parizu na zajedničkoj izložbi, na kojoj je po njegovoj slici ''Impresija, izlazak sunca'' (''Impression, soleil levant,'' 1872) smjer dobio ime impresionizam. Želeći ostvariti mijene u svjetlosti i brze promjene dojmova u ozračju, pojedine je motive (morske krajolike, obale rijeke Seine i gradske prizore) zahvaćao i po nekoliko puta u različito doba dana. Izradio je cikluse slika mostova i jedrilica kraj Argenteuila, vrtova, željezničke postaje Saint-Lazare u Parizu, stogova sijena i pročelja katedrale u Rouenu. Radio je povremeno i u Londonu, Veneciji, Nizozemskoj i Norveškoj (motivi iz Londona, venecijanske lagune). U potonjim radovima, slikajući ciklus velikih panoa ''Lopoči,'' nastojao je dati simfoniju tonova, vode, neba i zemlje, ali nije postigao više od dekoracije. Snažno je utjecao na naraštaje francuskih slikara i sveukupan razvoj moderne likovne umjetnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=41672|title=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje|year=2001|editor-last=Kragić|editor-first=Bruno|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|publication-place=Zagreb|access-date=25. 1. 2023|archive-date=25. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125113602/https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=41672|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat}} {{Impresionizam}} <!-- kategorija slikari, impresionizam --> [[Kategorija:Francuski slikari|Monet, Claude]] ld7xsu2676vnyphwwcn7zpy4u2g56i1 0 59402 3936884 3848559 2026-10-24T11:26:48Z Palapa 383 3936884 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Olive oil.jpg|mini|desno|[[Maslinovo ulje]]|272x272piksel]] [[Datoteka:Mobil 1 motor oil.jpg|mini|desno|Motorno ulje|224x224piksel]] '''Ulje''' je pojam koji se u najširem značenju koristi za bilo koju [[tekućina|tekućinu]] koja pri miješanja s [[voda|vodom]] ne stvara homogenu smjesu, tj. ulja su hidrofobne i liofilne tekućine. * [[Jestiva ulja]] su smjese [[triglicerid]]a koji u [[organska hemija|organskoj hemiji]] čine grupu zajedno s [[masti i ulja|mastima]]. * [[Mineralna ulja]] koja se koriste kao maziva i goriva su smjese [[ugljikovodici|ugljikovodika]]. Različita ulja proizvode biljke, životinje i drugi organizmi.<ref name="alberts">Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Lipidi]]'' su naučni termin za [[Masnoća|masti]], [[Steroidogeneza|steroide]] i [[Fosfolipid|fosfolipide]] koji su rastvorljivi u organskim rastvaračima.<ref>{{Cite web|url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html|title=Lipids|website=IUPAC Gold Book}}</ref> Druga velika klasa biljnih ulja su [[Tall oil|tal ulja]], mješavine masti i [[Rosin|smola]] koje se ekstrahuju iz drveća i koriste uglavnom kao [[Otapalo|rastvarač]] i gorivo.<ref>{{Cite book|last=Norlin|first=Lars-Hugo|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2026|isbn=978-3-527-30385-4|pages=1–14|chapter=Tall Oil|doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2}}</ref> Pored modernih ulja životinjskog porijekla (npr. [[Loj|loja]]), [[kitovo ulje]] se nekada široko koristilo. Sa stanovišta komercijalne primjene, masti su široko značajne jer su prekursori [[Sapun|sapuna]] i sastojak su mnogih namirnica, npr. [[Cooking oil|ulja za kuhanje]].<ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Alfred|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|last2=Matthäus|first2=Bertrand|last3=Fiebig|first3=Hans-Jochen|date=2015|isbn=978-3-527-30673-2|pages=1–84|chapter=Fats and Fatty Oils|doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2}}</ref> [[Sušivo ulje|Sušiva ulja]], koja se sastoje od visoko nezasićenih masti, ključne su komponente nekih boja i lakova. == Također pogledajte == * [[Vosak]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{stub-hem}} {{Commonscat|Oil}} [[Kategorija:Lipidi]] [[Kategorija:Ulja| ]] [[Kategorija:Hemijske supstance]] hlogz7upvwai3v686nd2nvn1rj49ufo 0 60695 3936793 3802751 2026-10-23T16:02:57Z Palapa 383 3936793 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tabliczka E63.svg|desno|150px]] '''Evropski put E63''' je [[međunarodna mreža E-puteva|evropski put]] koja ide od [[Sodankylä]], [[Finska]] do [[Turku]]a, [[Finska]].<ref>https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/ECE-TRANS-SC1-384e.pdf</ref> Dužina puta iznosi 1.100 kilometara. E63 prolazi kroz sljedeća mjesta: [[Sodankylä]] – [[Pelkosenniemi]] – [[Kemijärvi]] – Isokylä – [[Kuusamo]] – [[Suomussalmi]] – [[Kajaani]] – [[Iisalmi]] – [[Kuopio]] – [[Vehmasmäki]] – [[Suonenjoki]] – [[Lievestuore]] – [[Jyväskylä]] – [[Jämsä]] – [[Orivesi]] – [[Tampere]] – [[Akaa]] – [[Loimaa]] – [[Turku]] E63 je označen u Finskoj. Put prati Finski nacionalni autoput između Sodankylä i Kuopioa, te autoput 9 između Kuopioa i Turkua. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Autoput E}} {{stub-evropa-put}} {{Commonscat|E63}} [[Kategorija:Međunarodna mreža E-puteva|63]] [[Kategorija:Putevi u Finskoj]] 8m42zh6aoehwxc8wj5qxuc9fq7xqhpw 3936794 3936793 2026-10-23T16:04:05Z Palapa 383 3936794 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tabliczka E63.svg|desno|150px]] '''Evropski put E63''' je [[međunarodna mreža E-puteva|evropski put]] koja ide od [[Sodankylä]], [[Finska]] do [[Turku]]a, [[Finska]].<ref>https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/ECE-TRANS-SC1-384e.pdf</ref> Dužina puta iznosi 1.100 kilometara. E63 prolazi kroz sljedeća mjesta: [[Sodankylä]] – [[Pelkosenniemi]] – [[Kemijärvi]] – Isokylä – [[Kuusamo]] – [[Suomussalmi]] – [[Kajaani]] – [[Iisalmi]] – [[Kuopio]] – [[Vehmasmäki]] – [[Suonenjoki]] – [[Lievestuore]] – [[Jyväskylä]] – [[Jämsä]] – [[Orivesi]] – [[Tampere]] – [[Akaa]] – [[Loimaa]] – [[Turku]] E63 je označen u Finskoj. E63 je jedina evropska ruta koja u potpunosti prolazi kroz Finsku. Prati finski nacionalni autoput 5 između Sodankyläa i Kuopia i autoput 9 između Kuopia i Turkua. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Autoput E}} {{stub-evropa-put}} {{Commonscat|E63}} [[Kategorija:Međunarodna mreža E-puteva|63]] [[Kategorija:Putevi u Finskoj]] 9dq2b3esu58m19mfzk0mmpashk1ws43 0 68852 3936797 3778958 2026-10-23T16:15:40Z Palapa 383 3936797 wikitext text/x-wiki '''Amfoternost''' predstavlja sposobnost supstance da reaguje i kao [[kiselina]] i kao [[baza (hemija)|baza]].<ref>{{Citation|title=IUPAC Color Books|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IUPAC_Color_Books&oldid=1373041403|date=2026-09-03|accessdate=2026-10-23|language=en}}</ref> == Primjeri == Primjeri amfoternih supstanci su [[aminokiselina|aminokiseline]], [[proteini]] i [[voda]]. Mnogi [[metal (hemija)|metal]]i ([[cink]], [[kalaj]], [[olovo]], [[aluminij]] i [[berilij]]) imaju amfoterne [[oksidi|okside]]. [[Cink-oksid]] (ZnO) reaguje različito u zavisnosti od [[pH]] [[rastvor]]a: '''U kiseloj sredini:''' ZnO + 2H⁺ → Zn²⁺ + H₂O '''U baznoj sredini:''' ZnO + H₂O + 2OH^- → [Zn(OH)₄]^2- == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Amphoteric oxides}} * http://goldbook.iupac.org/A00306.html * http://webarchive.loc.gov/all/20020808162614/http://home.c2i.net/astandne/ [[Kategorija:Hemijske osobine]] [[Kategorija:Hemija kiselina i baza]] 5bqyxfy4l2uqpblu5mnjzu9wp6qqkl0 0 73612 3936820 3902544 2026-10-23T20:03:59Z Palapa 383 3936820 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Sulfate-ion-2D-dimensions.png|mini|Struktura sulfat iona]] '''Sulfat''' je poliatomski [[ion|anion]], čija je empirijska formula SO₄^2-. Struktura mu je [[tetraedar]]ska, u kojoj je [[sumpor]] okružen sa četiri atoma [[kisik]]a. Većina sulfata su [[rastvorljivost|rastvorljivi]] u [[voda|vodi]], osim sulfata [[kalcij]]a, [[stroncij]]a i [[barij]]a. Ova osobina se kod [[barij-sulfat]]a koristi za njegovo gravimetrijsko određivanje. Prvi opis vezivanja u modernim terminima dao je [[Gilbert N. Lewis|Gilbert Lewis]] u svom revolucionarnom radu iz 1916. godine, gdje je vezivanje opisao u smislu elektronskih okteta oko svakog atoma. Postoje dvije dvostruke veze, a na atomu sumpora postoji [[Formal charge|formalni naboj]] od 2, a na svakom atomu kisika od −1.<ref>{{Cite journal|last=Lewis|first=Gilbert N.|author-link=Gilbert N. Lewis|date=1916|title=The Atom and the Molecule|url=http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/papers/corr216.3-lewispub-19160400-18-large.html|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|volume=38|issue=4|pages=762–785|bibcode=1916JAChS..38..762L|doi=10.1021/ja02261a002}} (See page 778.)</ref>{{Efn|Lewis assigned to sulfur a negative charge of two, starting from six own valence electrons and ending up with eight electrons shared with the oxygen atoms. In fact, sulfur donates two electrons to the oxygen atoms.|naziv=formal charge}} == Također pogledajte == * [[Sulfonat]] {{Commonscat|Sulfates}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{stub-hem}} [[Kategorija:Anioni]] [[Kategorija:Sulfati]] noso09l1v6rzwykb8s8x9sptsih1l6x 0 79798 3936866 3593726 2026-10-24T10:38:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936866 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Olimpijskim igrama | godina = 2004. | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | lokacija_dativ = [[Atina|Atini]] (Grčka) | takmičari = 9 | takmičari_muškarci = 7 | takmičari_žene = 2 | sportovi = 8 | nosilac_zastave = [[Nedžad Fazlija]]<ref>{{cite news|last=Prlenda|first=Antonio|title=BiH Olympic Athletes Ready to Give Their Best|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2004/08/040813-ANTONIO-001|publisher=[[Southeast European Times]]|date=13. 8. 2004|access-date=8. 6. 2015}}</ref> | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1992 | također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1920–1992 Z) }} '''[[Bosna i Hercegovina]]''' se takmičila na '''[[Olimpijske igre 2004.|Ljetnim olimpijskim igrama 2004.]]''' u [[Atina|Atini]], [[Grčka]], od 13. do 29. augusta 2004. godine. Ovo je četvrti nastup Bosne i Hercegovine na Ljetnim olimpijskim igrama u post-jugoslavenskoj eri. ==Takmičari== U tabeli ispod naveden je broj takmičara koji su predstavljali Bosnu i Hercegovinu na Olimpijskim igrama 2004. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! width=180|Sport ! width=55|Muškarci ! width=55|Žene ! width=55|Ukupno |- | align=left|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2004.|Atletika]] | 1 || 1 || 2 |- | align=left|[[Džudo na Olimpijskim igrama 2004.|Džudo]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[Kajak i kanu na Olimpijskim igrama 2004.|Kajak i kanu]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Plivanje]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[Stoni tenis na Olimpijskim igrama 2004.|Stoni tenis]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2004.|Streljaštvo]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[Tekvando na Olimpijskim igrama 2004.|Tekvando]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2004.|Tenis]] | 0 || 1 || 1 |- ! Ukupno || 7 || 2 || 9 |} ==Atletika== {{Glavni|Atletika na Olimpijskim igrama 2004.}} {{smalldiv|1= ;Legenda *'''Napomena'''–Plasman u trkačkim disciplinama se odnosi samo na konačnu poziciju u grupi *'''Q''' = Kvalifikovan(a) za sljedeću fazu *'''q''' = Kvalifikovan(a) za sljedeću fazu kao najbrži gubitnik ''ili'', u trkačkim disciplinama, po plasmanu bez dostizanja kvalifikacijskog praga *'''NR''' = Nacionalni rekord *N/A = Runda nije primjenjiva za disciplinu *Bye = Direktan prolaz u sljedeću fazu bez obaveze takmičenja}} ;Trkačke discipline {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" |- !rowspan=2|Sportisti !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Rezultat !Plasman !Rezultat !Plasman !Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Jasmin Salihović]] |align=left|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2004 – 800 m (muškarci)|800 m]] |1:49.59 |7. |colspan=4|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Jasminka Guber]] |align=left|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2004 – 1500 m (žene)|1500 m]] |4:17.75 |11. |colspan=4|Nije se kvalifikovala |} ==Džudo== {{Glavni|Džudo na Olimpijskim igrama 2004.}} {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Disciplina !Kvalifikacije !Prvo kolo !Drugo kolo !Četvrtfinale !Polufinale !Repasaž 1 !Repasaž 2 !Repasaž 3 !Finale / {{abbr|3M|Borba za treće mjesto}} |-style=font-size:95% !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Amel Mekić]] |align=left|[[Džudo na Olimpijskim igrama 2004 – 100 kg (muškarci)|–100 kg]] |{{ZastavaMOKsportista|[[Kosei Inoue|Inoue]]|JPN|2004}}<br>'''I''' 0000–1010 |colspan=9|Nije se kvalifikovao |} ==Kajak i kanu== {{Glavni|Kajak i kanu na Olimpijskim igrama 2004.}} ===Slalom=== {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Disciplina !colspan=6|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Vožnja 1 !Plasman !Vožnja 2 !Plasman !Najbolja !Plasman !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman |- |align=left|[[Emir Šarganović]] |align=left|[[Kajak i kanu na Olimpijskim igrama 2004 – slalom K-1 (muškarci)|K-1]] |111.26 |23. |105.04 |23. |216.30 |23. |colspan=6|Nije se kvalifikovao |} ==Plivanje== {{Glavni|Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.}} ;Muškarci {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman |- |align=left|[[Željko Panić]] |align=left|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 – 100 m slobodno (muškarci)|100 m slobodno]] |52.75 |55. |colspan=4|Nije se kvalifikovao |} ==Stoni tenis== {{Glavni|Stoni tenis na Olimpijskim igrama 2004.}} ;Muškarci {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Turnir !Prvo kolo !Drugo kolo !Treće kolo !Četvrto kolo !Četvrtfinale !Polufinale !colspan=2|Finale / {{abbr|3M|Meč za treće mjesto}} |-style=font-size:95% !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Srđan Miličević]] |align=left|[[Stoni tenis na Olimpijskim igrama 2004 – muški singl|Muški singl]] |{{ZastavaMOKsportista|[[Russell Lavale|Lavale]]|AUS|2004}}<br>'''P''' 4–2 |{{ZastavaMOKsportista|[[Zoran Primorac|Primorac]]|CRO|2004}}<br>'''I''' 1–4 |colspan=6|Nije se kvalifikovao |} ==Streljaštvo== {{Glavni|Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2004.}} ;Muškarci {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Bodovi !Plasman !Bodovi !Plasman |- |align=left rowspan=3|[[Nedžad Fazlija]] |align=left|[[Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2004 – zračna puška 10 m (muškarci)|Zračna puška 10 m]] |587 |=35. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2004 – puška ležeći stav 50 m (muškarci)|Puška ležeći stav 50 m]] |585 |44. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2004 – puška trostav 50 m (muškarci)|Puška trostav 50 m]] |1144 |=33. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |} ==Tekvando== {{Glavni|Tekvando na Olimpijskim igrama 2004.}} {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Disciplina !Osmina finala !Četvrtfinale !Polufinale !Repasaž 1 !Repasaž 2 !colspan=2|Finale / {{abbr|3M|Borba za treće mjesto}} |-style=font-size:95% !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Zoran Prerad]] |align=left|[[Tekvando na Olimpijskim igrama 2004 – +80 kg (muškarci)|+80 kg]] |{{ZastavaMOKsportista|[[Jon García|García]]|ESP|2004}}<br>'''I''' 2–13 |colspan=6|Nije se kvalifikovao |} ==Tenis== {{Glavni|Tenis na Olimpijskim igrama 2004.}} ;Žene {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportistica !rowspan=2|Turnir !Prvo kolo !Drugo kolo !Treće kolo !Četvrtfinale !Polufinale !colspan=2|Finale / {{abbr|3M|Meč za treće mjesto}} |-style=font-size:95% !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Mervana Jugić-Salkić]] |align=left|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2004 – ženski singl|Ženski singl]] |{{ZastavaMOKsportista|[[Maria Elena Camerin|Camerin]]|ITA|2004}}<br>'''I''' 3–6, 4–6 |colspan=6|Nije se kvalifikovala |} ==Također pogledajte== * [[Bosna i Hercegovina na Mediteranskim igrama 2005.]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2004/Rezultats/ Službeni izvještaj sa XXVIII Olimpijade]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine (OKBIH)] {{Zemlje na ZOI 2004.}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2004]] [[Kategorija:2004. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države na Olimpijskim igrama 2004.|BiH]] e0dvub65qzv496is6wjqvbrpmwslmco 0 83045 3936841 3638443 2026-10-24T08:28:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936841 wikitext text/x-wiki {{Siroče|23|02|2012}} U [[matematika|matematici]], [[obična diferencijalna jednačina]] oblika :<math>y'+ P(x)y = Q(x)y^n\,</math> naziva se '''[[Jakob Bernoulli|Bernoulli]]jeva diferencijalna jednačina'''<ref>{{Cite web|url=https://tutorial.math.lamar.edu/classes/de/bernoulli.aspx|title=Differential Equations - Bernoulli Differential Equations|website=tutorial.math.lamar.edu|access-date=14. 7. 2024}}</ref> kada je n≠1, 0. Bernoullijeve jednačine su posebne, pošto su one nelinearne [[diferencijalne jednačine]] sa poznatim egzaktnim rješenjima. Dijeljenjem sa <math>y^n</math> dobijamo :<math>\frac{y'}{y^{n}} + \frac{P(x)}{y^{n-1}} = Q(x).</math> [[Integracija substitucijom|Zamjenom varijabli]] pretvaramo je u linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda. :<math>w=\frac{1}{y^{n-1}}</math> :<math>w'=\frac{(1-n)}{y^{n}}y'</math> :<math>\frac{w'}{1-n} + P(x)w = Q(x)</math> Dobijena jednačina može se riješiti korištenjem [[integracioni faktor|integracionog faktora]] :<math>M(x)= e^{(1-n)\int P(x)dx}.</math> == Primjer == Razmatrajmo Bernoullijevu jednačinu :<math>y' - \frac{2y}{x} = -x^2y^2</math> Dijeljenjem sa <math>y^2</math> dobijamo :<math>y'y^{-2} - \frac{2}{x}y^{-1} = -x^2</math> Zamjenom varijabli dobijamo jednačine :<math>w = \frac{1}{y}</math> :<math>w' = \frac{-y'}{y^2}.</math> :<math>w' + \frac{2}{x}w = x^2</math> koje se mogu riješiti korištenjem integracionog faktora :<math>M(x)= e^{2\int \frac{1}{x}dx} = x^2.</math> Množenjem sa <math>M(x)</math>, dobijamo :<math>w'x^2 + 2xw = x^4,\,</math> Uočite da je lijeva strana [[derivacija]] od <math>wx^2</math>. Integracijom obe strane dobijamo jednačine :<math>\int (wx^2)' dx = \int x^4 dx</math> :<math>wx^2 = \frac{1}{5}x^5 + C</math> :<math>\frac{1}{y}x^2 = \frac{1}{5}x^5 + C</math> Rješenje za <math>y</math> je :<math>y = \frac{x^2}{\frac{1}{5}x^5 + C}</math> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://planetmath.org/?op=getobj&from=objects&id=7032 * https://ebooks.cenreader.com/#!/reader/3007ca4c-3ef6-4b48-a8b3-70ff21126fcf/page/3387eee2-5ffb-4d98-84b1-6402424855a5 * https://web.archive.org/web/20240423152458/https://encyclopediaofmath.org/index.php?title=Bernoulli_equation&oldid=40764 * https://www.maa.org/sites/default/files/pdf/upload_library/2/Parker-CMJ-2014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230529133834/https://www.maa.org/sites/default/files/pdf/upload_library/2/Parker-CMJ-2014.pdf |date=29. 5. 2023 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Obične diferencijalne jednačine]] 5fhjcnz1vuhiqzn6pu20whebalnofc9 0 96563 3936805 3822635 2026-10-23T16:28:22Z Palapa 383 3936805 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Timor-map.png|mini|200px|Karta ostrva Timor]] '''Timor''' je ostrvo u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Timor|title=Timor {{!}} Island, Malay Archipelago, History & Culture {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-10-23}}</ref> Timor se ubraja u grupu ostrva [[Mala sundska ostrva]]. Ostrvo je podijeljeno između dvije države [[Istočni Timor]] i [[Indonezija]] (zapadni dio ostrva). Ostrvo ima površinu od 30.777&nbsp;km² i na njemu živi oko 2.900.000 stanovnika (2005). Dugačko je oko 500 kilometara, i široko 80 kilometara. Prostire se u pravcu jugoistok-sjeverozapad. Ime ostrva dolazi od [[malajski jezik|malajske]] riječi ''timur'' što znači [[istok]], jer je ostrvo smješteno na samom istoku lanca ostrva. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-geog}} {{Commonscat}} {{Ostrva u Indoneziji}} {{Najveća ostrva na svijetu}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Istočnog Timora]] [[Kategorija:Geografija Indonezije]] [[Kategorija:Ostrva]] qwb81lk5ple7hb91zuxsl02aurt7h2n 0 109767 3936838 3916073 2026-10-24T06:42:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936838 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Azeri<br/>Azərbaycanlılar, Azərbaycan türkləri<br/> آذربایجانی ها ، ترک های آذربایجانی | slika = [[Datoteka:Azeri 7.jpg|250px]] | opis_slike = Tradicionalni Azerski muzičari | ukupno = od 21 - 30 miliona <small>(procjena)</small> | popmjesta = {{ZID|Azerbejdžan}} 8.172.000<ref name="Azerbaijan in figures 2009">[https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls Censuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009] ''The State Statistical Committee of Azerbaijan Republic''</ref> | regija1 = {{ZID|Iran}} | pop1 = 12-18 miliona | ref1 = <ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Stanovništvo Irana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=3. 3. 2016 }} in ''Looklex Enciklopedija Orijenta''.</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Stanovništvo Irana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=3. 2. 2012 }},</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, "Azeri u Iranu" 25 % stanovništva Irana su Azeri].</ref><ref name="Amnesty International">[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 "Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311041453/http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 |date=11. 3. 2007 }}, ''Amnesty International izvješće o Iranu i Azerbejdžanu''</ref> | regija2 = {{ZID|Turska}} | pop2 = 800.000 | regija3 = {{ZID|Rusija}} | pop3 = 622.000 | ref3 = <ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |title=Azeri u Rusiji |access-date=11. 4. 2010 |archive-date=2. 2. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |url-status=dead }}</ref> | regija4 = {{ZID|Gruzija}} | pop4 = 284.761 | ref4 = <ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 |title=''Popis stanovništva Gruzije 2000. godine'' |access-date=11. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006125019/http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 |archive-date=6. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref> | regija5 = {{ZID|Kazahstan}} | pop5 = 78.300 | ref5 = <ref>[http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2005/06/13/0000213102/010Alekseenko.pdf Stanovništvo Kazahstana iz 1999. godine] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20070630174639/http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2005/06/13/0000213102/010Alekseenko.pdf |date=30. 6. 2007 }}.</ref> | regija6 = {{ZID|Njemačka}} | pop6 = 55.000 | ref6 = | regija7 = {{ZID|Ukrajina}} | pop7 = 45.200 | ref7 = <ref>{{Cite web |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality |title=Stanovništvo Ukrajine iz 2001. |access-date=11. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031064500/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality |archive-date=31. 10. 2004 |url-status=dead }}</ref> | regija8 = {{ZID|Holandija}} | pop8 = 18.000 | ref8 = <ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.az/eng/downloads/bilaterial/Netherlands.pdf |title=Azerbejdžansko ministarstvo za dijasporu |access-date=6. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706131529/http://mfa.gov.az/eng/downloads/bilaterial/Netherlands.pdf |archive-date=6. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> | regija9 = {{ZID|Velika Britanija}} | pop9 = 15.000 | ref9 = <ref>{{Cite web |url=http://www.angelfire.com/az3/AzeriVoice/newsletter2.doc |title=Arhivirana kopija |access-date=15. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502033238/http://www.angelfire.com/az3/AzeriVoice/newsletter2.doc |archive-date=2. 5. 2014 |url-status=dead }}</ref> | regija10 = {{ZID|SAD}} | pop10 = 5.553 - 400.000 | ref10 = <ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/ancestry/ancestry_q_by_DAC_2000.xls Statistički zavod SAD-a]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.usturkic.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65 |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115054426/http://www.usturkic.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65 |archive-date=15. 1. 2012 |url-status=dead }}</ref> | regija11 = {{ZID|Kanada}} | pop11 = 275.000 | ref11 = <ref>{{Cite web |url=http://www.azembassy.ca/ada/2008/ADA_8102.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 4. 2011 |archive-date=25. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725153956/http://www.azembassy.ca/ada/2008/ADA_8102.pdf |url-status=dead }}</ref> | regija12 = {{ZID|Austrija}} | pop12 = 1.000 | ref12 = <ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.az/az/foreign_policy/bilat/Azerbaycan-Avstriya/01.shtml |title=Azeri u Austriji |access-date=11. 4. 2010 |archive-date=24. 10. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024141434/http://www.mfa.gov.az/az/foreign_policy/bilat/Azerbaycan-Avstriya/01.shtml |url-status=dead }}</ref> | regija13 = {{ZID|Estonija}} | pop13 = 800 | ref13 =<ref>{{Cite web |url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC226&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+COMMAND+OF+FOREIGN+LANGUAGES+AND+CITIZENSHIP&path=..%2FI_Databas%2FPopulation_census%2F08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages%2F&lang=1 |title=Stanovništvo Estonije 2000. godina |access-date=15. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322001556/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC226&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+COMMAND+OF+FOREIGN+LANGUAGES+AND+CITIZENSHIP&path=..%2FI_Databas%2FPopulation_census%2F08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages%2F&lang=1 |archive-date=22. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> | regija14 = {{ZID|Australija}} | pop14 = 290 | ref14 =<ref>{{Cite web |url=http://www.dfat.gov.au/geo/azerbaijan/azerbaijan_brief.html |title=Etničke grupe Australije |access-date=11. 4. 2010 |archive-date=7. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107123120/http://www.dfat.gov.au/geo/azerbaijan/azerbaijan_brief.html |url-status=dead }}</ref> | regija15 = {{ZID|Danska}} | pop15 = 116 | ref15 = | regija16 = ostale države | pop16 = 30.000 | ref16 = | jezici = [[Azerbejdžanski jezik]] | vjera = većina [[muslimani]], manjina [[kršćani]], [[bahá'í]], [[zoroastrizam]] | srodne = }} '''Azeri''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: '''آذربایجانلیلار / Azərbaycanlılar''' <ref>[http://books.google.ru/books?id=11C7AAAAIAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=5lxqVPvsBqqqywO02YGIDQ&ved=0CCAQ6AEwAzge Alman İmparatorluğu'nun Doğu siyaseti çerçevesinde Kafkasya politikası, 1914-1918]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=v3IhAQAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=i1xqVOu9FqfiywPYrYGoDw&ved=0CB8Q6AEwAzgU «Folia orientalia» Państwowe Wydawn. Naukowe, 1971]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=jIB4MY50sIUC&pg=PA1857&lpg=PA1857&dq=Harvard+Encyclopedia+of+American+ethnic+groups,+Harvard+University+Press,+1981,+p.+171&source=bl&ots=woEY9Xt6T4&sig=AIJfgdmRRcIe7Tf3zQ7Sv1RfDCw&hl=ru&sa=X&ei=V1hqVLCQCuL7ygOzj4BI&ved=0CBMQ6AEwAA#v=onepage&q=Harvard%20Encyclopedia%20of%20American%20ethnic%20groups%2C%20Harvard%20University%20Press%2C%201981%2C%20p.%20171&f=false Harvard Encyclopedia of American ethnic groups, Harvard University Press, 1981, p. 171]</ref><ref>{{Cite web |url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B/ |title=Азербайджанцы |access-date=22. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908041519/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B/ |archive-date=8. 9. 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=6gVlAAAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=i1xqVOu9FqfiywPYrYGoDw&ved=0CCsQ6AEwBjgU «Ağaoğlu Ahmed Bey». Fahri Sakal. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=wDFkAAAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=T1xqVKnbEcT5ywOcqYDgAQ&ved=0CDMQ6AEwBzgK «Anadolu ağızlarının sınıflandırılması» Leylâ Karahan. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1996]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=QQhlAAAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=u1tqVLaAEoH-ygOA2oKQDQ&ved=0CD4Q6AEwCQ «Azerbaycan siyasi muhaceretinin İstanbul'daki basın etkinliklerinin, 1923-1931: kamuoyu oluşturmadaki rolü» Belkıs Ulusoy Nalcıoğlu. İstanbul Üniversitesi, İletişim Fakültesi Yayınları, 2004]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=3X_iAAAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=T1xqVKnbEcT5ywOcqYDgAQ&ved=0CCAQ6AEwAzgK «Kafkas araştırmaları» Mehmet Saray. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1998]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=et1oAAAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=u1tqVLaAEoH-ygOA2oKQDQ&ved=0CDoQ6AEwCA «Karabağ sorunu kapsamında Ermeniler ve Ermeni siyaseti» Aygün Attar. Atatürk Araştırma Merkezi, 2005]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=yYtPAQAAIAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=i1xqVOu9FqfiywPYrYGoDw&ved=0CDgQ6AEwCTgU «Sivil toplumda Türk-Ermeni diyaloğu» Ragıp Zarakolu. Pencere Yayınları, 2008]</ref><ref>{{Cite web |url=http://books.google.ru/books?id=Kz1yBAAAQBAJ&pg=PA118&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=WltqVPblMYaaygPpvICgDA&ved=0CC8Q6AEwBg#v=onepage&q=Azerileri&f=false |title=«Türk'ün Dünya Nizamı» HARUN YAHYA |access-date=18. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129093225/http://books.google.ru/books?id=Kz1yBAAAQBAJ&pg=PA118&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=WltqVPblMYaaygPpvICgDA&ved=0CC8Q6AEwBg#v=onepage&q=Azerileri&f=false |archive-date=29. 11. 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=6YhpAAAAMAAJ&q=Azerileri&dq=Azerileri&hl=ru&sa=X&ei=T1xqVKnbEcT5ywOcqYDgAQ&ved=0CDsQ6AEwCTgK «Türk dünyası araştırmaları» Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999]</ref><ref>{{cite book|author=Mark R. Beissinger; Nader Entessar; Edward Friedman; Solomon Gashaw; Noel Jacob Kent; Alan LeBaron; Herbert S.Lewis; James Quirin; Virginia Sapiro; Ronald J. Schmidt; Douglas Spitz; Tekle M. Woldemikael; Crawford Young|year=1993|url=http://books.google.ru/books?id=rltc46FaQsYC&pg=PA116&dq=Azeri+Turkification&hl=ru&sa=X&ei=NOlqVKGrJaP6ywOD2ICIBw&ved=0CBMQ6AEwAA#v=onepage&q=Azeri%20Turkification&f=false|title=Azeri Nationalism in the Former Soviet Union and Iran|publisher=The University of Wisconsin Press|page=116|}}</ref><ref>[http://www.khazaria.com/genetics/azeris.html Azeri (Azerbaijani) Genetics: Abstracts and Summaries]</ref><ref>{{Cite web |url=http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2012/01/6.-ETHNIC-SITUATION-IN-THE-CAUCASUS.pdf |title=ETHNIC SITUATION IN THE CAUCASUS. Rauf A. Guseynov |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=28. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328024625/http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2012/01/6.-ETHNIC-SITUATION-IN-THE-CAUCASUS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://miskinhill.com.au/journals/asees/19:1-2/language-policy-status-of-russian.pdf |title=Ayse Pamir Dietrich Language Policy and the Status of Russian in the Soviet Union and the Successor States outside the Russian Federation. p. 2. |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=25. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325230517/http://miskinhill.com.au/journals/asees/19:1-2/language-policy-status-of-russian.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://jhss-khazar.org/wp-content/uploads/2010/06/31.pdf |title=«AZƏRBAYCAN YURD BİLGİSİ” JURNALINDA AZƏRBAYCAN-AVROPA ƏDƏBİ ƏLAQƏLƏRİ MƏSƏLƏSİ» Altuntac Məmədova (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129161320/http://jhss-khazar.org/wp-content/uploads/2010/06/31.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ca-c.org/journal/2003/journal_eng/cac-04/18.orueng.shtml |title=Gidaiat Orudzhev, D.Sc. (Philol.), Azerbaijani State Nationalities Policy Adviser (Baku, Azerbaijan) |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015736/http://www.ca-c.org/journal/2003/journal_eng/cac-04/18.orueng.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ca-c.org/journal/2000/journal_eng/eng04_2000/22.kisr.shtml |title="Daghestan: Factors of conflicts and stability". Enver Kisriev, professor, Daghestan Research Center, Russian Academy of Sciences (RAS), (Makhachkala, Russian Federation) |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015734/http://www.ca-c.org/journal/2000/journal_eng/eng04_2000/22.kisr.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02634938408400464?journalCode=ccas20#.VGrxgcaOPi8 The Azeris in Georgia and the Ingilos: Ethnic minorities in the limelight]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=504b0001-e271-4187-83aa-f375e3dbc53d&articleId=1c3d78c8-2ac2-4758-ad5b-017f0f631a49 |title=South Caucasus: Common Ground |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129042707/http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=504b0001-e271-4187-83aa-f375e3dbc53d&articleId=1c3d78c8-2ac2-4758-ad5b-017f0f631a49 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gab-bn.com/IMG/pdf/Az3-_A_Northern_Neighbor_Growls_and_Azerbaijan_Reassesses_Its_Options.pdf |title=Sabrina Tavernise. The New York Times – 22.10.2008 |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022252/http://www.gab-bn.com/IMG/pdf/Az3-_A_Northern_Neighbor_Growls_and_Azerbaijan_Reassesses_Its_Options.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranian.com/Opinion/2002/August/Azeri/ |title=Who are Azeris? |access-date=18. 11. 2014 |archive-date=15. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215023450/http://iranian.com/Opinion/2002/August/Azeri/ |url-status=dead }}</ref>) su [[Turkijski narodi|turkijski narod]] koji uglavnom živi u sjeverozapadnoj [[iran]]skoj regiji [[Azerbejdžan (Iran)|Azerbejdžan]] i suverenoj državi [[Azerbejdžan]]. Poslije [[Turci|Turaka]] Azeri su najbrojnija etnička grupa unutar Turkijske grupe naroda. Većina Azera su [[Šiitski islam|šiitski muslimani]] sa kulturnim naslijeđem i mješavinom turskih, iranskih i kavkaskih elemenata. Čine većinu stanovništva u Azerbejdžanu i drugu daleko najbrojniju etničku grupu u susjednom Iranu. Govore [[Azerbejdžanski jezik|azerskim jezikom]] koji se ubraja u grupu [[Turkijski jezici|turkijskih jezika]]. Do [[Rusko-perzijski ratovi|rusko-perzijskih ratova]] Azeri su živjeli u jednoj državi. Naime nakon 1813. i 1828, dio teritorije [[Kadžarsko carstvo|Kadžarskog carstva]] na Kavkazu su dodijeljene [[Rusko carstvo|Ruskom carstvu]], a sporazumima iz Gulistana 1813. i Torkamančaja iz 1828. formirane su granice između carske Rusije i Kadžarskog carstva nakon čega su Azeri podijeljeni u dvije države. == Stanovništvo == Velika većina Azera živi u Azerbejdžanu i Iranu. Procjenjuje se da njih između 11,2 i 20 miliona živi u Iranu, uglavnom u sjeverozapadnim provincijama. U državi Azerbejdžan živi oko 8 miliona Azera i čine većinu stanovništva te države. U dijaspori živi preko milion Azera i rasprostranjeni su u ostatku svijeta. Prema Ethnologue-u, na jugu Dagestana, Estonije, Gruzije, Kazahstana, Kirgistana, Rusije, Turkmenistana i Uzbekistana živi više od 1 milion govornika sjevernoazerbejdžanskog jezika.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azj|title=Azerbaijani, North|author=Lewis, M. Paul|year=2009|work=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition|publisher=SIL International|access-date=29. 1. 2012}}</ref> Prema popisu stanovništva u Armeniji iz 2001. u toj državi nije registrovan nijedan Azer zbog konflikta oko [[Nagorni Karabah|Nagornog Karabaha]] što je dovelo do izmjene stanovništva Armenije. Prema procjenama Azera ima od 21 do 30 miliona, od toga u Iranu 12 do 18 miliona odnosno od 20–24% ukupnog stanovništva Irana. U Azerbejdžanu prema popisu iz [[2009.]] godine živi 8.172.000<ref name="Azerbaijan in figures 2009" /> i čine 93% stanovništva. Od ostalih država najviše Azera živi u [[Turska|Turskoj]] (800.000), [[Rusija|Rusiji]] (622.000) i [[Gruzija|Gruziji]] (284.761). == Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Azerbaijani people}} * [https://web.archive.org/web/20031014153033/http://www.azembassy.com/ Ambasada Azerbejdžana u SAD-u, Washington DC] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1235976.stm BBC News Europe Azerbejdžan] * [http://lexicorient.com/e.o/azerbaijan.htm Enciklopedija Orijenta: Azerbejdžan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811011009/http://lexicorient.com/e.o/azerbaijan.htm |date=11. 8. 2010 }} * [http://www.bbc.co.uk/azeri/ The BBC Azeri news site]. * [https://web.archive.org/web/20120409071103/http://www.azeri.net/Azerbaijan/index.html Azeri.net] * [http://AZER.com Azerbejdžan International Magazine] {{Evropski muslimani}} [[Kategorija:Turkijski narodi]] [[Kategorija:Etničke grupe SAD-a]] [[Kategorija:Etničke grupe Gruzije]] [[Kategorija:Etničke grupe Rusije]] [[Kategorija:Etničke grupe Irana]] [[Kategorija:Etničke grupe Turske]] [[Kategorija:Etničke grupe Azerbejdžana]] [[Kategorija:Azerbejdžan]] [[Kategorija:Narodi s Bliskog istoka]] hnvxi3r0c7qr6ta3rztel1ig8dimzdd 0 150991 3936818 3332326 2026-10-23T19:51:07Z Palapa 383 3936818 wikitext text/x-wiki '''Dimitrovgrad''' ({{jez-ru|Димитровград}}) jest grad u [[Uljanovska oblast|Uljanovskoj oblasti]] u [[Rusija|Rusiji]]. Grad je osnovan 1714. godine kao naselje za radnike lokalne [[Destilacija|destilerije]].<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dimitrovgrad-Russia|title=Dimitrovgrad &#124; Russia &#124; Britannica.com|publisher=britannica.com|access-date=January 8, 2017}}</ref> Do 1897. godine njegovo stanovništvo je poraslo na&#x20;8.500, a 1919. godine dobio je status grada. Do 1972. godine, grad se zvao Melekess ({{Jezik|ru|Мелекесс}}), po lokalnoj rijeci Melekesska koja protiče kroz grad.  U julu&#x20;15. oktobra 1972. godine, Melekess je preimenovan u Dimitrovgrad, u čast posthumnog 90. rođendana [[Georgi Dimitrov|Georgija Dimitrova]], prvog vođe komunističke [[People's Republic of Bulgaria|Narodne Republike Bugarske]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dimitrovgrad.ru/town/history.html|title=Наш Димитровград. История|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329231314/http://www.dimitrovgrad.ru/town/history.html|archive-date=2013-03-29|url-status=dead|access-date=2012-11-05}}</ref> == Bratimljeni gradovi == *{{ZD|BUG}} [[Dimitrovgrad (Bugarska)|Dimitrovgrad]], [[Bugarska]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.dimitrovgrad.ru/ Službena stranica općine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903094625/http://dimitrovgrad.ru/ |date=3. 9. 2016 }} {{Commonscat|Dimitrovgrad, Russia}} [[Kategorija:Gradovi u Rusiji]] [[Kategorija:Gradovi u Uljanovskoj oblasti]] 6mgzzf0hljtdkgzlba1nbzvmbawfrgv 0 166697 3936822 3917427 2026-10-23T20:26:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936822 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija kompanija | ime = Škoda Auto | logo = Škoda nieuw.png | logo_alt = | logo_veličina = | logo_padding = | slika_tekst = Logo kompanije Škoda Auto | slika2 = | slika_alt2 = | veličina_slike2 = | slika_tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = [[Laurin & Klement]] | prijašnje_ime = | vrsta = privatna kompanija | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = automobilska industrija | žanr = | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnivači = [[Václav Laurin]] i [[Václav Klement]] | sjedište = [[Mladá Boleslav]], [[Češka]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = [[Winfried Vahland]] (šef odbora direktora)<br />[Christian Klingler] (šef supervizorskog odbora) | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = {{povećanje}} 1,04 miliona jedinica (2014)<ref name="ŠKODA car sales 2014">{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2015/01/09/skoda-sales-idUSA5N0RV00B20150109 |title=http://www.reuters.com/article/2015/01/09/skoda-sales-idUSA5N0RV00B20150109 |language=engleski |publisher=Reuters |date=9. 1. 2015 |access-date=13. 3. 2015 |archive-date=26. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426104805/http://www.reuters.com/article/2015/01/09/skoda-sales-idUSA5N0RV00B20150109 |url-status=dead }}</ref> | servisi = | prihod = {{povećanje}} [[Češka kruna|CZK]] 299,18 milijardi (2014)<ref name="ŠKODA Annual Report 2014">{{cite report |url=http://www.skoda-auto.com/SiteCollectionDocuments/company/investors/annual-reports/en/skoda-annual-report-2014.pdf |title=ŠKODA Annual Report 2014 |publisher=ŠKODA AUTO a.s. |location=Mladá Boleslav, Czech Republic |date=10. 3. 2015 |access-date=7. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102422/http://www.skoda-auto.com/SiteCollectionDocuments/company/investors/annual-reports/en/skoda-annual-report-2014.pdf |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref><br>([[Američki dolar|USD]] 12.37 milijardi) | operativni_prihod = {{povećanje}} [[Češka kruna|CZK]] 21,598 milijardi (2014)<ref name="ŠKODA Annual Report 2014"/><br>([[Američki dolar|USD]] 892 miliona) | neto_dobit = {{povećanje}} [[Češka kruna|CZK]] 18,421 milijarda (2014)<ref name="ŠKODA Annual Report 2014"/><br>([[Američki dolar|USD]] 761 milion) | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = preko 25.889 (2015.) | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | web_sajt = [http://www.skoda-auto.com skoda-auto.com] | dodatak = |}} '''Škoda Auto''', poznatija kao '''Škoda''', [[Češka|češki]] je proizvođač [[automobil]]a. Osnovana je 1895. kao [[Laurin & Klement]]. Sjedište joj je u gradu [[Mladá Boleslav]]. Proizvođača automobila je preuzela kompanija ''Škodovy závody'' 1925. godine.<ref>[http://www.skoda.co.uk/skoda-history Historija Škode] - Službeni web-sajt</ref> Kompanija je postala dijelom [[Volkswagen grupa]]cije 2000. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.autozeitung.de/auto-galerie/alle-vw-konzernmodelle-teil-3-seat-und-skoda |title=Alle VW-Konzernmodelle Teil 3: Seat und Skoda |language=de |publisher=Autozeitung.de |date= |access-date=28. 8. 2011 |archive-date=5. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605235915/http://www.autozeitung.de/auto-galerie/alle-vw-konzernmodelle-teil-3-seat-und-skoda |url-status=dead }}</ref> Sprva, kompanija je osmišljena da vrši ulogu ulaznog brenda VW grupe. Vremenom, ipak, brend Škoda je napredovao na tržištu, s većinom modela koji se preklapaju s Volkswagen modelima prema cijeni i mogućnostima, a s premašivanjem prostora navedenih.<ref>{{cite web|title=Volkswagen mulls emerging markets brand to take on Dacia|url=http://www.goauto.com.au/mellor/mellor.nsf/story2/B076B7F2D8F4A0B4CA257D6400816DBF|publisher=GoAutoMedia|date=2. 11. 2010|access-date=20. 12. 2015|archive-date=20. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220084850/http://www.goauto.com.au/mellor/mellor.nsf/story2/B076B7F2D8F4A0B4CA257D6400816DBF|url-status=dead}}</ref> Ukupan broj prodatih automobila prešao je milion u 2014. godini i rastao je godišnje u prosjeku 12,7%.<ref name="ŠKODA car sales 2014"/> [[Datoteka:Wolfsburg-Skoda-Pavillion.jpg|mini|Paviljon Škode na [[Autostadt]]u, [[Wolfsburg]].]] == Historija == Škoda je osnovana kao fabrika za proizvodnju oružja 1859. godine. Škoda Auto (i njene prethodnice) jedna je od pet najstarijih kompanija koje proizvode automobile i ima neprekidnu historiju s [[Daimler-Motoren-Gesellschaft|Daimlerom]], [[Opel]]om, [[Peugeot]]om i [[Tatra (kompanija)|Tatrom]].<ref>{{cite web|title=Digitální továrna společnosti Škoda Auto|trans_title=|url=http://www.odbornecasopisy.cz/index.php?id_document=40172|publisher=Automa|language=češki|date=1. 12. 2012|access-date=20. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526220923/http://www.odbornecasopisy.cz/index.php?id_document=40172|archive-date=26. 5. 2013|url-status=dead}}</ref> ===Laurin & Klement=== [[Datoteka:Laurin & Klement founders 1895.jpg|thumbnail|Osnivači [[Václav Klement]] (lijevo) i [[Václav Laurin]] (1895.)]] [[Datoteka:12-01-11-autostadt-wolfsburg-by-RalfR-301.jpg|thumbnail|[[Laurin & Klement]] Tip A (1905.)]] Temelji onoga što je danas Škoda Auto počinju od ranih 1890tih kada je, kao i ostali davno uspostavljeni [[automobilska industrija|proizvođači automobila]], kompanija počela proizvoditi [[bicikl]]e. Fabrike Škode su osnovane 1869. godine.<ref>Piotr S. Wandycz, ‘The Price of Freedom: A History of East Central Europe from the Middle Ages to The Present’, (London, 1992), str. 171</ref> Godine 1894, 26-godišnji [[Václav Klement]], koji je bio prodavač knjiga u [[Mladá Boleslav|Mladoj Boleslavi]], [[Kraljevina Bohemija]] (današnja [[Češka Republika]], tada dio [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]), nije bio u mogućnosti dobiti rezervne dijelove za popravak svog njemačkog bicikla. Klement je vratio svoj bicikl proizvođačima, Seidelu i Naumannu, s pismom na [[Češki jezik|češkom jeziku]] tražeći od njih da se pobrinu za popravak, da bi samo dobio odgovor na [[Njemački jezik|njemačkom jeziku]]: "Ako želite odgovor na Vaš zahtjev, trebate probati pisati na jeziku koji razumijemo". Nezadovoljan odgovorom i shvativši poslovni potencijal, Klement, bez obzira na to što nije imao tehničkog iskustva, odlučio je otvoriti radnju za popravak bicikala, koju su on i [[Václav Laurin]] otvorili 1895. godine u [[Mladá Boleslav|Mladoj Boleslavi]]. Prije ulaska u partnerstvo s Klementom, Laurin je već bio poznat proizvođač bicikala u obližnjem gradu [[Turnov]]u. Godine 1898, nakon preseljenja u novoizgrađenu fabriku, par je kupio [[Werner Motors|Werner "Motociklet"]].<ref group=nb>Više informacija o Wernerovim motornim biciklima: {{cite web|last=Twycross|first=Tony|title=Auto Cycling, 1890s Style|publisher=The Moped Archive|date=1. 4. 2005|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~pattle/nacc/arc0556.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128110211/http://www.users.globalnet.co.uk/~pattle/nacc/arc0556.htm|archive-date=28. 11. 2007|access-date=20. 12. 2015|url-status=dead}}</ref> [[Laurin & Klement]]ov prvi motociklet, kojeg je pogonio motor smješten na upravljaču na prednjim točkovima, pokazao se opasnim i nepouzdanim—rani incident na njemu koštao je Laurina prednji zub. Da bi dizajnirali sigurniju mašinu sa svojom strukturom oko motora, par je tražio od njemačkog specijaliste [[Robert Bosch|Roberta Boscha]] savjet oko različitih [[Elektromagnetizam|elektromagnetnih]] sistema. Novi motocikl je napravljen 1899. godine. Godine 1900, s radnom snagom od 32 čovjeka, lokalna proizvodnja je počela i 150 mašina je poslato u [[London]] za firmu Hewtson. Nedugo zatim, štampa ih je opisala kao kreatore prvog motocikla.<ref>{{cite web|url=http://www.carautoportal.com/skoda/|title=Skoda Company History|publisher=CarAutoPortal.com|access-date=10. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221115013/http://www.carautoportal.com/skoda/|archive-date=21. 12. 2010|url-status=dead}}</ref> Prvi model, Voiturette A, bio je uspjeh i kompanija je uspostavljena unutar [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], kao i međunarodno. Do 1905. godine kompanija je proizvodila automobile, što ih je učinilo drugim najstarijim automobilskim proizvođačem u [[Češke zemlje|Češkim zemljama]] nakon [[Tatra (kompanija)|Tatre]]. ===Škoda=== [[Datoteka:Old Skoda Rapid 2.jpg|thumb|[[Škoda Rapid (1935–47)|Škoda Rapid]] (1935)]] {{multiple image|caption_align=center|header_align=center | align = right | total_width = 340 | image1 = Emil Skoda.jpg | width1 = 396 | height1 = 489 | alt1 = Portrait | caption1 = Inženjer i industrijalist [[Emil Škoda]] | image2 = Skoda-museum-mlada-boleslav-rr-062.jpg | width2 = 1704 | height2 = 2272 | alt2 = Car logo detail | caption2 = Logo Škode u 1930tim }} Poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], kompanija Laurin & Klement počela je proizvoditi [[kamion]]e, ali 1924. godine, nakon ulaska u probleme i požara u njihovim prostorijama, kompanija je tražila novog partnera. U međuvremenu, "''Akciová společnost, dříve Škodovy závody''" (d.o.o, prethodno ''Škodovy závody''), proizvođač oružja i ostale opreme koji je postao jedan od najvećih industrijskih preduzeća u Evropi i najveći u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]], počeo je proizvoditi automobile u partnerstvu sa [[Hispano-Suiza]]. Škoda je tražila da poveća svoje proizvodne pogone te je kupila preduzeće Laurin & Klement 1925. godine. Veći dio kasnije proizvodnje potpao je pod ime Škoda. Montažna linija je korištena za proizvodnju od 1930te naovamo. U istoj godini desila se formalna promjena fabrike za proizvodnju automobila u novu kompaniju, ''Akciová společnost pro automobilový průmysl'' ili skraćeno ''ASAP''. ASAP je ostala potpuno u vlasništvu Škode i nastavila je prodavati automobile pod markom Škoda. Osim fabrike u Mladoj Boleslavi, sastojala se od predstavništva firme, prodajnih i uslužnih ureda, kao i centralne radionice u [[Prag]]u. U to vrijeme, fabrika automobila u Mladoj Boleslavi pokrivala je površinu od 215.000 m² i zapošljavala 3.750 radnika i 500 službenika. Nakon pada izazvanog ekonomskom krizom, Škoda je predstavila novu liniju automobila u 1930tim koja je značajno odudarala od prethodnih proizvoda. Novi dizajn [[šasija|šasije]] s [[okosnica|okosnicom]] i čitava nezavisna suspenzija razvijene su pod vodstvom glavnog inženjera Vladimíra Matouša i modelirane na jednom od strane Hansa Ledwinke u Tatri. Prvobitno korištena na modelu Škoda 420 Standard u 1933, težila je rješenju nedovoljne uvojne ukočenosti ljestvičastog nosača.<ref name="kralik" /> Novi dizajn šasije postao je osnova za modele [[Škoda Popular|Popular]] (845-1.089 cc), [[Škoda Rapid (1935-1947)|Rapid]] (1165–1766 cc), [[Škoda Favorit (1936-1941)|Favorit]] (1802–2091 cc) i [[Škoda Superb (1934–1949)|Superb]] (2.5–4 l).<ref name="kralik">{{Citation| last1 = Králík| first1 = Jan| title = V soukolí okřídleného šípu| publisher = Grada Publishing a.s.| year = 2008| pages = 19–22| url = http://books.google.cz/books?id=nqIokdzDwtoC&lpg=PA19&dq=%C5%A1koda%20superb&hl=cs&pg=PA22#v=onepage&q=%C5%A1koda%20superb&f=false}}</ref> Dok je 1933. godine Škoda imala 14% udjela na čehoslovačkom tržištu automobila i zauzimala treće mjesto iza [[Praga (kompanija)|Prage]] i [[Tatra (kompanija)|Tatre]], nova linija ju je učinila liderom na tržištu do 1936, sa 39% udjela u 1938. godini.<ref name="kralik" /> === Drugi svjetski rat === Tokom okupacije Čehoslovačke u Drugom svjetskom ratu, Škoda je bila pretvorena u dio firme ''[[Reichswerke Hermann Göring]]'' služeći za [[Treći rajh|njemačke]] ratne ciljeve proizvodnje komponenti za vojna terenska vozila, vojne avione, ostale komponente oružja i čahure. Proizvodnja vozila je smanjena sa 7.052 modela 1939. godine na 683 modela 1944. godine, od kojih je samo 35 bilo putničkih vozila. Ukupno 316 kamiona proizvedeno je između januara i maja 1945. godine.<ref>{{cite book |last=Pavlínek |first=Petr | year=2008 |title=A Successful Transformation? Restructuring of the Czech Automobile Industry |url=https://archive.org/details/successfultransf0000pavl |publisher=Physica-Verlag |doi=10.1007/978-3-7908-2040-9 |isbn=978-3-7908-2039-3}}</ref> Zračne snage Ujedinjenog Kraljevstva i Sjedinjenih Američkih Država bombardovale su Škodu više puta između 1940. i 1945. godine. Završni masivni zračni udar desio se 25. aprila 1945. i rezultirao je gotovo potpunom uništenju Škode s približno 1.000 mrtvih i povrijeđenih.<ref>[http://www.398th.org/History/Veterans/History/Streitfeld/HFH_19450425_Pilsen.html HELL FROM HEAVEN - Chapter 35 - Mission 31 - Pilsen, Czechoslovakia - Our Last Combat Mission - April 25, 1945 - By Leonard Streitfeld, Bombardier, 600th Squadron]. 398th.org (1945-04-25). Prikazano 16. 7. 2013.</ref> === Poslije Drugog svjetskog rata === [[Datoteka:Škoda Tudor Cabrio 938, 2013 Oldtimer Bohemia Rally 38.JPG|thumb|Škoda 1101 Tudor Roadster (1949)]] [[Datoteka:13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-122.jpg|thumb|Škoda Octavia Super (1960)]] Kada je do jula 1945 fabrika iz Mlade Boleslave bila rekonstruisana, počela je proizvodnja Škodinog prvog poslijeratnog automobila, serije 1101. To je bila esencijalno nadopunjena verzija Škode Popular prije Drugog svjetskog rata. U jesen 1945, Škoda (zajedno s ostalim većim proizvođačima) postala je dio komunističke planske ekonomije, koja je značila da će biti odvojena od matične kompanije, [[Škoda Works]]. Bez obzira na postojanje loših političkih uvjeta i gubitak kontakta s tehničkim razvojem u nekomunističkim državama, Škoda je održala dobru reputaciju sve do 1960tih, praveći modele kao što su Škoda 440 Spartak, 445 Octavia, Felicia i Škoda 1000 MB. [[Datoteka:13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-121.jpg|thumbnail|Škoda MB 1000 (1966)]] Krajem 1959, Škoda Felicia, kompaktni četverocilindrični kabriolet-kupe, dobavljen je u Sjedinjene Američke Države za modelsku godinu 1960. Njena maloprodajna cijena je bila oko 2.700 $, za koje je potrošač mogao nabaviti dobro opremljen V8 domaći automobil koji bi bio veći i udobniji, te koji bi bio luksuzniji i praktičniji (maloprodajna cijena benzina je bila manja za 30 centi po galonu, tako da potrošnja goriva nije bila od primarnog značaja u Americi u to vrijeme). Te Felicije koje su došle pod američko vlasništvo su uskoro pokazale niz problema pouzdanosti, slabeći reputaciju automobila. Felicia je tako bila loše prodavana u SAD-u. Od tada, automobili Škode nisu bili dobavljani u SAD za maloprodaju. U kasnim 1980tim, Škoda (tada zvana ''Automobilové závody, národní podnik'' ili skraćeno ''AZNP'') i dalje je proizvodila automobile koji su konceptualno datirali unazad u 1960te. Modeli sa zadnjim pogonom kao Škoda 105/120, Estelle i Rapid su se neprekidno prodavali i dobro su obavljali funkcije u odnosu na moderne modele u utrkama kao što je [[RAC Rally]] u 1970tim i 1980tim. Oni su osvojili svoje klase u reliju RAC za 17 godina rada. Bili su pogonjeni motorom od 130 KS (97&nbsp;kW), 1289 cm3. Bez obzira na njenu prošlost koja je bila predmet podsmijeha, Škoda je ostala često prisutna na cestama Velike Britanije i Zapadne Evrope u 1970tim i 1980tim. Sportske verzije modela Estelle i starijih modela su proizvođene, koristeći ime "Rapid". Soft-top verzije su također bile dostupne. Rapid je jednom bio opisan kao "Porsche siromašnog čovjeka",<ref>{{cite web|author=Paul Burrows|title=Czech-in time for Skoda|url=http://www.avhub.com.au/index.php/Features/Geare/czech-in-time-for-skoda.html|publisher=AVHub|date=13. 4. 2008}}</ref> i imao je značajne uspjehe u prodaji u Ujedinjenom Kraljevstvu tokom 1980tih.<ref>{{cite news|title=Skoda has last laugh|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/654973.stm|publisher=BBC News|date=24. 2. 2000}}</ref> :''"Naravno, Škoda je postala takva figura zabave dijelom zbog svoje sveprisutnosti na putevima Britanije. Kompanija mora da je nešto radila kako treba."'' (s izvještaja BBC-a u vezi prodaje Škode tokom 1980tih) Godine 1987. predstavljen je model [[Škoda Favorit]], a Škoda je bila jedan od trijumvirata kompaktnih zapadnjačkih automobila na prednji pogon s 5 vrata od tri glavna proizvođača Istočnog bloka u to vrijeme, pri čemu su ostala dva bili [[AvtoVAZ]]ov [[Lada Samara]] i [[Zastava Automobili|Zastavina]] [[Yugo Sana]]. Izgled Favorita bio je rad italijanske dizajnerske kuće [[Gruppo Bertone]]. S dijelom motorne tehnologije licencirane iz Zapadne Evrope, ali i dalje koristeći Škodin 1289&nbsp;cc motor, inženjeri iz Škode su dizajnirali automobil koji je parirao zapadnoj proizvodnji. Tehnološki nedostatak je bio i dalje prisutan, ali je počeo polahko nestajati. Favorit je bio veoma popularan u Čehoslovačkoj i ostalim državama Istočnog bloka. Model se također prodavao dobro u Zapadnoj Evropi, posebno u UK i Danskoj zbog niske cijene i pouzdanosti. Ipak, smatralo se da ma siromašnu vrijednost u odnosu na savremene zapadnoevropske dizajne. Favoritovi paketi opreme su poboljšani i nastavio se prodavati sve do uvođenja modela Felicia 1994. godine. === Podružnica Volkswagen grupacije === [[Datoteka:SkodaSuperbII.jpg|thumb|Škoda Auto je jedan od najvećih automobilskih proizvođača u Centralnoj Evropi. Samo u 2014, 1.037.200 automobila je prodato u svijetu, što je rekord za kompaniju.]] Pad komunizma s [[Baršunasta revolucija|Baršunastom revolucijom]] donijeli su velike promjene za Čehoslovačku i većina industrija je postalo subjektom [[privatizacija|privatizacije]]. U slučaju Škoda automobila, državni autoriteti su donijeli jake strane partnere. Volkswagen je odabran od strane vlade Češke 9. decembra 1990, i kao rezultat, 28. marta 1991. u ugovoru partnerstva zajedničkog ulaganja s Volkswagenom obavljen je transfer od 30% udjela u [[Volkswagen grupa|Volkswagen grupi]] 16. aprila 1991. Prije ovog događaja, Škoda je i dalje pravila svoje zastarjele modele sa zadnjim pogonom, iako je počela proizvodnju [[Škoda Favorit|Favorita]] na prednji pogon u 1988. kao eventualnu zamjenu. U narednim godinama, Škoda je postala četvrti brend njemačke grupe, kako je Volkswagen grupa povećala učešće u kapitalu prvi put 19. decembra 1994, na 60,3%, da bi kasnije 11. decembra 1995. povećala na 70%.<ref>{{cite web|title=ŠKODA AUTO a.s.|url=http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/de/talks_and_presentations/2004/10/eastern_europe_investor.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/20041006_mlada_boleslav.pdf|publisher=Volkswagen Group|author=Mladá Boleslav|date=6. 10. 2004|access-date=3. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927194804/http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/de/talks_and_presentations/2004/10/eastern_europe_investor.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/20041006_mlada_boleslav.pdf|archive-date=27. 9. 2013|url-status=dead}}</ref> U konkurenciji za Škodu, Volkswagen se okrenuo protiv francuskog proizvođača automobila - [[Renault]]a, koji je izgubio zbog jer njegov strateški plan nije uključivao proizvodnju modela visoke vrijednosti u češkim fabrikama: Renault je predložio proizvodnju modela [[Renault Twingo]] ([[gradski automobil]]) u fabrikama Škode. U vrijeme kada je odluka donesena, privatizacija u veću njemačku kompaniju je bila kontroverzna. Ipak, može se smatrati da su naknadni uspjesi drugih automobilskih proizvođača Istočnog bloka, kao što su [[Lada]], [[AutoVAZ]], i [[Škoda Works]] – jednom nadkompanije ''Škode Auto'' – sugerirali da Volkswagenov angažman nije nužno bio rezultat loše procjene.{{izvor}} Podrška ekspertizom i investicijama Volkswagen grupacije, dizajn — uključujući stil i inženjering — drastično su se popravili. Model iz 1994. godine, model [[Škoda Felicia|Felicia]] bio je efikasno reskiniran od Favorita, ali kvalitet i poboljšanje opreme su pomogli, te u Češkoj Republici automobil je percipiran kao dobra vrijednost za novac te je postao popularan. Prodaje su porasle širom [[Evropa|Evrope]], uključujući i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], gdje je Felicia bila jedan od najbolje rangiranih automobila u anketama korisničkog zadovoljstva. Lider Volkswagena AG, [[Ferdinand Piëch]], lično je izabrao Dirka van Braeckela kao šefa dizajna, a naknadni modeli ''Octavia'' i ''Fabia'' našli su svoj put na tržište [[Evropska Unija|Evropske Unije]]. Oni su sastavljani koristeći šasiju modela VW-a. Fabia model, izdat krajem 1999, formirao je osnovu za kasnije verzije modela [[Volkswagen Polo]] i [[SEAT Ibiza]], dok je Octavia, izdata 1996, dijelila šasiju s dosta automobila, od kojih je najpopularniji [[Volkswagen Golf]]. Percepcija Škode u [[Zapadna Evropa|Zapadnoj Evropi]] se potpuno izmijenila otkako ju je preuzeo Volkswagen,<ref>{{cite web|title=Skoda's Marketing Success Goes From Strength To Strength|url=http://www.carpages.co.uk/skoda/skoda_marketing_success_17_12_02.asp|publisher=Carpages|date=17. 12. 2002}}</ref> u oštroj usporedbi s reputacijom automobila kroz 1980te — kada je bila često bila predmet podsmijeha automobilskog svijeta.<ref>{{cite web |author=Kevin Massy |url=http://reviews.cnet.com/8301-13746_7-9859723-48.html |title=Skoda flagship to get VW's premium nav system |publisher=CNET Reviews |date=28. 1. 2008 |access-date=6. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605130546/http://reviews.cnet.com/8301-13746_7-9859723-48.html |archive-date=5. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Jez Spinks|title=Skoda Octavia: first drive of the 'budget' VW|url=http://www.drive.com.au/editorial/articledetail.aspx?ArticleID=44583|publisher=Drive.com.au|date=15. 10. 2007|access-date=20. 1. 2016|archive-date=2. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302010007/http://www.drive.com.au/editorial/articledetail.aspx?ArticleID=44583|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Steve Kealy |url=http://www.carsales.com.au/reviews/2009/small-4x4/skoda/skoda-octavia-scout-4x4-13348 |title=Skoda Octavia Scout 4x4 |publisher=Carsales.com.au |date=16. 2. 2010 |access-date=20. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226113351/http://www.carsales.com.au/reviews/2009/small-4x4/skoda/skoda-octavia-scout-4x4-13348 |archive-date=26. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> Kako je tehnički razvoj išao i kako su novi modeli reklamirani, reputacija Škode je počela polahko da se poboljšava. U Ujedinjenom Kraljevstvu, veliki preokret je postignut s ironičnom kampanjom ''"To je Škoda, iskreno"'', koja je počela 2000. godine, kada je Fabia pokrenuta. U reklami iz 2003. na Britanskoj televiziji, novi zaposlenik na pogonu sklapa bedževe Škode na haubi automobila. Kako bi naišao neki ljepši automobil on se odmiče, ne stavljajući bedž, pošto onaj koji izgleda dobro ''ne može biti Škodin''.<ref>{{cite web|title=4. BRAND STRATEGY|url=http://www.cim.co.uk/mediastore/Brand_eGuides/eGuide4.pdf|publisher=The Chartered Institute of Marketing|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029202605/http://www.cim.co.uk/mediastore/Brand_eGuides/eGuide4.pdf|archive-date=29. 10. 2010|pages=22–23|date=7. 4. 2003}}</ref> Ova tržišna kampanja je radila konfrontirajući problem Škodine slike direktnom taktikom što su marketinški stručnjaci smatrali visokorizičnim. Do 2005. Škoda je prodavala preko 30.000 automobila godišnje u UK, tržišnog udjela od preko 1%. Po prvi put u svojoj historiji u Ujedinjenom Kraljevstvu, razvijena je lista čekanja za narudžbe u Škodi. Vlasnici u UK-u su konzistentno vrhunski ili blizu samog vrha rangirali Škodu u smislu korisničkog zadovoljstva od kasnih 1990tih. U 2015. godini, Volkswagen je priznao da je instalirao softver za zavaravanje emisije u više svojih automobila kako bi prevario regulatore da njihovi automobili podržavaju emisione standarde, a ustvari zagađuju na mnogo višem nivou u odnosu na državne standarde. 1,2 miliona Škodinih automobila širom svijeta imalo je ove uređaje za prevaru.<ref>{{Cite web|title = VW scandal: German prosecutors probe Winterkorn as Volkswagen emissions-rigging crisis spreads to 2.1 million Audi cars and Skoda models|url = http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/industry/11895848/BREAKING-2.1-million-Audi-cars-fitted-with-VW-emissions-cheat-devices.html|access-date = 28. 9. 2015}}</ref> Škoda je tvrdila da će Volkswagen vratiti i pokriti troškove za sve automobile zahvaćene VW-ovim skandalom emisijske prevare. === Strategija rasta === [[Datoteka:Škoda Auto Mladá Boleslav.jpg|thumb|400px|Škoda Auto pogon u gradu Mladá Boleslav.]] Godina 2010. je bila od važnih izmjena za Škodu Auto, u smislu proizvoda i menadžmenta. 1. septembra 2010, Prof. Dr. h.c. Winfried Vahland je preuzeo odgovornost za upravljanje kompanijom, postajući izvršni direktor Škode Auto. Pod Vahlandovim vodstvom, Škoda je postavila planove da uduplaju godišnje prodaje<ref>{{cite web|title=Automotive News Europe|url=http://europe.autonews.com/article/20101102/ANE/101109967/skoda-aims-to-double-car-sales-to-1.5-million|publisher=Automotive News Europe|author=Paul McVeigh|date=2. 11. 2010}}{{Mrtav link}}</ref> za najmanje 1,5 miliona do 2018. Na Pariskom motor-šouu u septembru 2010, kompanija je otkrila model Octavia Green E Line. Ovaj električni auto koncept bio je preteča za e-auto testni model kojeg je Škoda izdala 2012. godine. Finalna prva generacija [[Škoda Octavia|Octavije]] (Tour) je proizvođena u fabrici u gradu Mladá Boleslav u novembru 2010. godine. Svjetska proizvodnja ovog modela prešla je 1,4 miliona jedinica od svog izdavanja 1996. godine. U 2010. po prvi put u historiji, Kina je preuzela njemačke prodaje da postane Škodino najveće individualno tržište.<ref>{{cite web|title=Automotive News Europe|url=http://europe.autonews.com/article/20120212/ANE/120219974/skoda-says-europes-economic-crisis-wont-stop-its-growth|publisher=Automotive News Europe|date=12. 2. 2012}}{{Mrtav link}}</ref> Godine 2011, Škoda Auto je proslavila 20. godišnjicu partnerstva sa Volkswagen grupom. Više od 75.000 posjetilaca prisustvovalo je na događaju na otvorenom u Mladoj Boleslavi u aprilu. Ranije te godine, kompanija je omogućila detalje za svoju strategiju rasta 2018: najmanje jedan novi ili u potpunosti revidiran model da bude izdat svakih 6 mjeseci.<ref>{{cite web|title=The Prague Post|url=http://www.praguepost.cz/business/7720-automaker-unveils-its-new-logo.html|publisher=The Prague Post|date=2. 3. 2011|access-date=5. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123636/http://www.praguepost.cz/business/7720-automaker-unveils-its-new-logo.html|archive-date=5. 3. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Autocar|url=http://www.autocar.co.uk/car-news/motoring/skoda-reveals-future-vision|publisher=Autocar|author=Matt Prior}}</ref> Sa ovim, kompanija je preuredila svoj logo i [[korporativni identitet]], koje je prezentirala na Ženevinom motor-šouu 2011. Škodina glavna atrakcija na događaju bio je Vision''D'' koncept dizajna; preteča budućoj 3. generaciji [[Škoda Octavia|Octavije]]. Škoda je predstavila Mission''L'' studij dizajna na IAA u Frankfurtu na Majni u septembru, što je postalo osnova za nadolazeći kompaktni model evropskog [[Škoda Rapid (2012)|Rapida]]. Iste godine, kompanija je počela proizvodnju novih modela [[Škoda Rapid (2011)|Rapida]] u Puneu, Indija (oktobar 2011), i pokrenula [[Volkswagen Up|Citigo]] u VW pogonu u Bratislavi (novembar 2011). Tokom 2012, Škoda je pripremala uvođenje dva modela zapremine. [[Škoda Rapid (2012)|Evropska verzija Rapida]] premijerno prikazana na Pariskom šouu 2012. Ovaj automobil je nasljednik [[Škoda Octavia|1. generacije Octavije]] u smislu cijene. Sljedeći model bio je [[Škoda Octavia|3. generacija Octavije]], koja je predstavljena u decembru 2012. Istog mjeseca, lokalna proizvodnja Yetiya je pokrenuta u fabrici Nizhny Novgorod GAZ.<ref>{{cite web|title=RT|url=http://rt.com/business/volkswagen-gaz-skoda-yeti/|publisher=RT|date=14. 6. 2011}}</ref><ref name="Alexander Rogan">{{cite web|title=Russia Suppy Chain|url=http://www.russiasupplychain.com/yeti-spotted-in-russias-regions/|publisher=Russia Suppy Chain|author=Alexander Rogan|date=6. 12. 2012|access-date=5. 2. 2016|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072534/http://www.russiasupplychain.com/yeti-spotted-in-russias-regions/|url-status=dead}}</ref> U 2012. godini, Škoda je predstavila bezemisionu grupu Octavia Green E Line e-automobila na češkim cestama koje će koristiti vanjski partneri. Od internih testova na modelima krajem 2011, vozili su se više od 250.000&nbsp;km. Tokom iste godine, Škoda je slavila nekoliko prekretnica, uključujući 14-milioniti Škoda automobil proizveden od 1905. (januar),<ref>{{cite web|title=Volkswagen|url=http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/content/de/homepage.html|publisher=Volkswagen|date=21. 11. 2013|access-date=5. 2. 2016|archive-date=5. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130205210635/http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/content/de/homepage.html|url-status=dead}}</ref> 3 miliona Fabija (maj),<ref>{{cite web|title=FleetEurope|url=http://www.fleeteurope.com/news/fabia-3-million-rolls-production-line#.UwTEQnnGCLE/|publisher=FleetEurope|author=Tim Harrup|date=11. 5. 2012|access-date=5. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304224318/http://www.fleeteurope.com/news/fabia-3-million-rolls-production-line#.UwTEQnnGCLE/|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> 500.000 Superbova u Kvasiny pogonu (juni)<ref>{{cite web|title=Indian Autos Blog|url=http://indianautosblog.com/2013/12/skodas-kvasiny-500000th-superb-110746|author=Karthik H|date=30. 12. 2013|access-date=5. 2. 2016|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304112335/http://indianautosblog.com/2013/12/skodas-kvasiny-500000th-superb-110746|url-status=dead}}</ref> i 5 godina rada Škode u Kini.<ref name="Alexander Rogan"/> == Finansijski rezultati == Škoda je održala dobru finansijsku stabilnost u zadnjih par godina. U 2013. godini brend je ostvario prodajne prihode od ukupno 10,3 milijardi [[€]] (2012: 10,4 milijarde [[€]]). Zbog slabe ekonomske situacije u više evropskih zemalja i širenja Škodinog opsega modela, operativni prihod je dostigao skromnih 522 miliona [[€]] (2012: 712 miliona [[€]]). Škoda je ostvarila uspješan početak 2014: Zajedno sa zabilježavanjem najvećeg broja pošiljki korisnicima u prvom kvartalu ikada (247.200; više 12,1%), Škoda je zabilježila značajan rast u prodajnom prihodu (23,7%) do skoro 3 milijarde [[€]]. Operativni profit povećao se 65,2% do 185 miliona [[€]] kroz prethodnu godinu. === Brojke prodaje === <div style="margin:auto;overflow-x:scroll;overflow-y:hidden"> {| class="wikitable" style="text-align:right; white-space:nowrap;" |- ! style="text-align:left"| Model ! 1991<ref>{{cite web|title=Case study: Skoda|url=http://tcworld.info/index.php?id=76|publisher=Tcworld.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210040037/http://tcworld.info/index.php?id=76|archive-date=10. 2. 2011|date=1. 12. 2008}}</ref> ! 1995<ref>{{cite web |url=http://www.ipfm.cz/editor/filestore/File/Gesamtpraesentation_SKODA_2008En.pdf |title=GENERAL PRESENTATION ŠKODA 2008 |publisher=Institute for Industrial and Financial Management |page=15 |access-date=28. 8. 2011 |archive-date=18. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173328/http://www.ipfm.cz/editor/filestore/File/Gesamtpraesentation_SKODA_2008En.pdf |url-status=dead }}</ref> ! 1996<ref>{{cite web|title=ŠKODA AUTO a.s.|url=http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/en/talks_and_presentations/2004/06/Skoda_Octavia_Presentation_.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/20040621_skodaoctavia.pdf|publisher=Volkswagen Group|location=Prague|date=21. 6. 2004|access-date=27. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729182909/http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/en/talks_and_presentations/2004/06/Skoda_Octavia_Presentation_.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/20040621_skodaoctavia.pdf|archive-date=29. 7. 2012|url-status=dead}}</ref> ! 1997 ! 1998 ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012<ref name=skodafy2012>{{cite book|title=vwagfy2012|url=http://www.skoda-auto.com/SiteCollectionDocuments/company/investors/annual-reports/en/skoda-annual-report-2013.pdf|access-date=15. 3. 2013|format=PDF|date=15. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102417/http://www.skoda-auto.com/SiteCollectionDocuments/company/investors/annual-reports/en/skoda-annual-report-2013.pdf|archive-date=24. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> ! 2013<ref>{{cite web|title=ŠKODA 2013: Success with new models|url=https://media.skoda-auto.com/en/_layouts/Skoda.PRPortal/pressrelease.aspx?ID=607|access-date=27. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304024011/https://media.skoda-auto.com/en/_layouts/Skoda.PRPortal/pressrelease.aspx?ID=607|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> ! 2014 ! 2015<ref name="ŠKODA car sales 2015">{{cite web|title=Record-breaking 2015: ŠKODA Delivers 1.06 Million Cars to Customers|url=https://media.skoda-auto.com/en/_layouts/Skoda.PRPortal/pressrelease.aspx?ID=963|access-date=15. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085504/https://media.skoda-auto.com/en/_layouts/Skoda.PRPortal/pressrelease.aspx?ID=963|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Felicia]]{{#tag:ref|Uključuje prodaje modela [[Škoda Favorit]], koji je proizvođen do 1995.|group="nb"}} | 172.000 | 210.000 | 261.000 | 288.458 | 261.127 | 241.256 | 148.500 | 44.963 | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center;"| &minus; | style="text-align:center;"| &minus; | style="text-align:center;"| &minus; | style="text-align:center;"| &minus; | style="text-align:center;"| &minus; |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Octavia]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | | 47.876 | 102.373 | 143.251 | 158.503 | 164.134 | 164.017 | 165.635 | 181.683 | 233.322 | 270.274 | 309.951 | 344.857 | 317.335 | 349.746 | 387.200 | 409.360 | 359.600 | 389.300 | 432.300 |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Fabia]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | 823 | 128.872 | 250.978 | 264.641 | 260.988 | 247.600 | 236.698 | 243.982 | 232.890 | 246.561 | 264.173 | 229.045 | 266.800 | 255.025 | 202.000 | 160.500 | 192.400 |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Superb]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | 177 | 16.867 | 23.135 | 22.392 | 22.091 | 20.989 | 20.530 | 25.645 | 44.548 | 98.873 | 116.700 | 106.847 | 94.400 | 91.100 | 80.200 |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Roomster]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | 14.422 | 66.661 | 57.467 | 47.152 | 32.332 | 36.000 | 39.249 | 33.300 | 29.600 | 16.600 |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Yeti]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | 11.018 | 52.604 | 70.300 | 90.952 | 82.400 | 102.900 | 99.500 |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Rapid (2011)|Škoda Rapid]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | 1.700 | 9.292 | 103.800 | 221.400 | 194.300 |- ! style="text-align:left"| [[Škoda Citigo]] | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | style="text-align:center" | &minus; | 509 | 36.687 | 45.200 | 42.500 | 40.200 |- ! style="text-align:left"| Ukupno ! 172.000 ! 210.000 ! 261.000 ! 336.334 ! 363.500 ! 385.330 ! 435.403 ! 460.252 ! 445.525 ! 449.758 ! 451.675 ! 492.111 ! 549.667 ! 630.032 ! 674.530 ! 684.226 ! 762.600 ! 879.200 ! 949.412 ! 920.800 ! 1.037.200 ! 1.055.500 |} </div> == Modeli == === Trenutni modeli === *[[Škoda Yeti]] - [[Mini SUV]] (2009–danas) *[[Škoda Superb]] III - "direktorski automobil" (2015–danas) *[[Škoda Octavia]] III - veliki porodični automobil (2013–danas) *[[Škoda Rapid (2012)|Škoda Rapid]] - mali porodični automobil (2012–danas) *[[Škoda Fabia]] III - [[Supermini]] (2014–present) *[[Škoda Citigo]] - [[gradski automobil]] (2011–present) <gallery> Škoda Yeti diesel Greenline registered July 2014 (ie post 2013 facelift) 1598cc.JPG|[[Škoda Yeti]] (2009–danas) 2018 Skoda Superb SE L Executive TSi 1.4.jpg|[[Škoda Superb]] III (2015–present) Skoda Octavia 1.8 TSI Green tec Elegance (III) – Frontansicht, 14. April 2013, Düsseldorf.jpg|[[Škoda Octavia]] III (2013–danas) 2012 Škoda Rapid (NH) sedan (2012-10-26).jpg|[[Škoda Rapid (2012)|Škoda Rapid]] (2012–danas; međunarodna proizvodnja) Skoda Rapid.jpg|[[Škoda Rapid (2011)|Škoda Rapid]] (2011–danas; Indija) Škoda Fabia - Mondial de l'Automobile de Paris 2014 - 018.jpg|[[Škoda Fabia]] III (2014–danas) 2012-03-07 Motorshow Geneva 4586.JPG|[[Volkswagen Up|Škoda Citigo]] (2011–danas) </gallery> === Historijski modeli === ==== 1900e ==== * [[Laurin & Klement]] A (1905–1907) * Laurin & Klement B (1906–1908) * Laurin & Klement C (1906–1908) * Laurin & Klement D (1906–1907) * Laurin & Klement E (1906–1909) * Laurin & Klement B2 (1907–1908) * Laurin & Klement C2 (1907–1908) * Laurin & Klement F (1907–1909) * Laurin & Klement FF (1907) * Laurin & Klement FC (1907–1909) * Laurin & Klement HO/ HL/HLb (1907–1913) * Laurin & Klement BS (1908–1909) * Laurin & Klement FCS (1908–1909) * Laurin & Klement G (1908–1911) * Laurin & Klement DO/DL (1909–1912) * Laurin & Klement FDO/FDL (1909–1915) * Laurin & Klement EN (1909–1910) * Laurin & Klement FN/GDV/RC (1909–1913) * Laurin & Klement FCR (1909) * Laurin & Klement L/LO (1909–1911) ==== 1910e ==== * Laurin & Klement ENS (1910–1911) * Laurin & Klement K/Kb/LOKb (1911–1915) * Laurin & Klement LK (1911–1912) * Laurin & Klement S/Sa (1911–1916) * Laurin & Klement DN (1912–1915) * Laurin & Klement RK (1912–1916) * Laurin & Klement Sb/Sc (1912–1915) * Laurin & Klement M/Mb/MO (1913–1915) * Laurin & Klement MK/400 (1913–1924) * Laurin & Klement O/OK (1913–1916) * Laurin & Klement Sd/Se/Sg/Sk (1913–1917) * Laurin & Klement Ms (1914–1920) * Laurin & Klement Sh/Sk (1914–1917) * Laurin & Klement T/Ta (1914–1921) * Laurin & Klement Si/Sl/Sm/So/200/205 (1916–1924) * Laurin & Klement Md/Me/Mf/Mg/Mh/Mi/Ml/300/305 (1917–1923) ==== 1920e ==== * Laurin & Klement MS/540/545 (1920–1923) * Laurin & Klement Škoda 545 (1924–1927) * Škoda 422 (1929–1932) * Škoda 430 (1929–1936) [[Datoteka:2007-08-cesko-207.jpg|thumb|Škoda Favorit, velika luksuzna limuzina iz 1939. godine]] ==== 1930e ==== * Škoda 633 (1931–1934) * Škoda 637 (1932–1935) * [[Škoda Popular|Škoda 420 Standard/Rapid/Popular]] (1933–1938) * [[Škoda Rapid (1935–47)|Škoda Rapid]] (1935–1947) * [[Škoda Favorit#Original Favorits (1936–1941)|Škoda Favorit]] (1936–1941) * [[Škoda Superb (1934–1949)|Škoda Superb]] (1934–1943) ==== 1940e ==== * Škoda Superb OHV (1946–1949) * [[Škoda 1101 Tudor]] (1946–1949) * [[Škoda 1102]] (1948–1952) * [[Škoda VOS]] (1949–1952) ==== 1950e ==== * [[Škoda 1200]] (1952–1955) * [[Škoda 440/445/450]] (1955–1959) * [[Škoda 1201]] (1955–1962) * [[Škoda Felicia (1959–1964)|Škoda Felicia]] (1959–1964) * [[Škoda Octavia (1959–1971)|Škoda Octavia]] (1959–1964) [[Datoteka:ŠkodaOctavia(1959-1971)inVM9.6.2007.jpg|thumb|Škoda Octavia (1959–71)]] ==== 1960e ==== * [[Škoda 1202]] (1961–1973) * [[Škoda Octavia (1959–1971)|Škoda Octavia Combi]] (1964–1971) * [[Škoda 1000 MB]] (1964–1969) * [[Škoda 1203]] (1968–1999) * [[Škoda 100|Škoda 100/110]] (1969–1977) ==== 1970e ==== * [[Škoda 110 R]] (1970–1980) * [[Škoda 105/120/125]] (1976–1990) ==== 1980e ==== * [[Škoda Garde]] (1981–1984) * [[Škoda 130/135/136]] (1984–1990) * [[Škoda Rapid (1984)]] (1984–1990) * [[Škoda Favorit|Škoda Favorit/Forman/Pick-up]] (1987–1995) ==== 1990e ==== * [[Škoda Felicia]] (1994–2001) * [[Škoda Octavia]] prva generacija (1996–2004, Tour 2004–2010) * [[Škoda Fabia]] prva generacija (1999–2007) ==== 2000e ==== * [[Škoda Superb]] prva generacija (2001–2008) * [[Škoda Octavia]] druga generacija {2004-2013} * [[Škoda Roomster|Škoda Roomster/Praktik]] - LAV (2006–2015) * [[Škoda Superb]] druga generacija (2008–2015) <gallery> Rétromobile 2011 - Laurin & Klement type A - 1905 - 003.jpg|[[Laurin & Klement|Laurin & Klement A]] (1905) 2007-08-cesko-176.jpg|[[Škoda 422]] (1929–1932) Škoda 420 Standard vr.jpg|[[Škoda 420]] (1933–1938) Skoda-vos-l.jpg|[[Škoda VOS]] (1949–1952) Škoda 440.jpg|[[Škoda 440]] (1955–1959) Skoda felicia 1962 front.jpg|[[Škoda Felicia (1959–1964)]] Brno, Mahenova, Škoda 1202 (02).jpg|[[Škoda 1202]] (1961–1973) Red Škoda 1000 MB at the Szocialista Jáműipar Gyöngyszemei 2008.jpg|[[Škoda 1000 MB]] (1964–1969) SkodaS110R-rear.jpg|[[Škoda 100|Škoda 100/110R Coupé]] (1969–1980) Skoda 105.jpg|[[Škoda 105]] (1976–1989) Škoda 120L 1986 p.jpg|[[Škoda 120]] (1976–1990) Skoda rapid 001.jpg|[[Škoda Rapid (1984)|Škoda Garde/Rapid]] (1981–1990) Skoda favorit lxi.jpg|[[Škoda Favorit]] (1987–1995) Skoda Felicia-sł.jpg|[[Škoda Felicia]] (1994–2001) Skoda Octavia I front 20080213.jpg|[[Škoda Octavia]] I (1996–2010) Škoda Fabia RichardBerry flickr.jpg|[[Škoda Fabia]] I (1999–2007) Skoda Superb vr2 titan.jpg|[[Škoda Superb]] I (2001–2008) Skoda Octavia II silver vr.jpg|[[Škoda Octavia]] II (2004–2009) Skoda Roomster 4354.JPG|[[Škoda Roomster]] (2006–2015) Skoda Superb II front 20100529.jpg|[[Škoda Superb]] II (2008–2015) </gallery> === Konceptni modeli === * Vision C (2013) * MissionL (2011) * Vision D (2011) * Fabia Super (2007) * [[Škoda Joyster|Joyster]] (2006) * Yeti II (2006) * Roomster (2003) * Tudor (2002) * Fabia Paris Edition (2002) * Ahoj (2002) * Felicia Golden Prague (1998) * 783 Favorit Coupé (1987) * Škoda 110 Super Sport Ferat (1971) * [[ÚVMV 1100 GT|Škoda 1100 GT]] (1968) * Škoda 720 (1967–1972) * Škoda F3 (1964) * Škoda 1100 Type 968 (1958) * Škoda 973 Babeta (1949) <gallery> Škoda Ferat in Škoda Museum.jpg|Škoda 110 Super Sport (Ferat) Škoda Joyster.jpg|ŠKODA Joyster </gallery> == Logo == Godine 1923, dvije verzije marke su registrirane u Uredu za inovacije i registraciju modela u [[Plzeň]]u. Prvi je označavao krilnu strijelu usmjerenu nadesno sa 5 pera u krugu a drugi je bio krilna strijela sa 3 pera. Famozna krilna strijela sa tri pera i danas opisuje Škodin amblem. Godine 1937. dodat je i tekst ŠKODA. Strijela opsiuje brzinu, krila napredak i slobodu, preciznost oka proizvodnje i krug jedinstvo, kompletnost, svijet i harmoniju.<ref>{{Cite web |url=http://www.novinky.cz/ekonomika/358504-plzenska-skodovka-zmenila-logo.html |title=Plzeňská Škodovka změnila logo |access-date=13. 2. 2016 |archive-date=21. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121031514/http://www.novinky.cz/ekonomika/358504-plzenska-skodovka-zmenila-logo.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://zpravodajstvi.sumpersko.net/Na-sumperskem-Parsu-se-skvi-legendarni-logo-s-okridlenym-sipem-a-napis-Skoda-7185/clanek Na šumperském Parsu se skví legendární logo s okřídleným šípem a nápis Škoda]</ref> == Također pogledajte == * [[Volkswagen]] * [[SEAT]] * [[Volkswagen grupa]] == Literatura == * {{cite book | author = Margolius, Ivan and Meisl, Charles | title = Škoda Laurin & Klement | url = https://archive.org/details/isbn_9781855322370 | location = London | publisher = Osprey | year = 1992 | isbn = 1-85532-237-4 }} == Bilješke == <references group="nb"/> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Škoda vehicles}} * [http://www.skoda.ba ŠKODA Bosna i Hercegovina] {{Volkswagen grupa}} [[Kategorija:Škoda|*]] [[Kategorija:Ekonomija Češke]] mys5bq3jaqexvwnb7gt0rdpb8hk3p8y 0 168451 3936876 3807287 2026-10-24T11:11:24Z Palapa 383 3936876 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Co2 glacial cycles 800k.png|mini|Glacijalni i interglacijalni ciklusi predstavljeni atmosferskim CO2, mjerenim iz uzoraka ledenih jezgara od prije 800.000 godina. Nazivi faza su dio sjevernoameričke i evropske alpske podgrupe. Korelacija između obje podgrupe je okvirna.]] '''Glacijacija''' (za koju se ponekad koristi izraz '''Glacijalni period''', označavajući poseban period određene ere, kao i proces ''Visokoglacijalne aktivnosti''), često nazivana i ''[[ledeno doba]]'', je [[geologija|geološki]] fenomen tokom koga se masovni [[led]]eni pokrov formira u [[Arktik]]u i [[Antarktik]]u te prodire prema [[ekvator]]u. Isto tako se izraz ''interglacijal'', '''interglacijalija''' ili ''Interglacijalni period'', poput današnje ere, koristi za označavanje odsutnosti masovne glacijalije na globalnom nivou, npr. ''ne-ledeno doba''. Interglacijacne epohe su, u pravilu, kraće od glacijalnih. Ona je potaknula u prošlosti preseljenja stanovništva sa kontinenta na kontinent. Posljednji ledeni period završio se prije otprilike 15.000 godina.<ref>{{Cite journal|last=Severinghaus|first=Jeffrey P.|last2=Brook|first2=Edward J.|date=1999-10-29|title=Abrupt Climate Change at the End of the Last Glacial Period Inferred from Trapped Air in Polar Ice|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.286.5441.930|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science|volume=286|issue=5441|pages=930–934|doi=10.1126/science.286.5441.930}}</ref> Holocen je trenutni interglacijalni period. Vrijeme bez glečera na Zemlji smatra se stanjem stakleničke klime.<ref>{{Cite web|url=https://www-odp.tamu.edu/publications/198_IR/chap_01/chap_01.htm|title=Ocean Drilling Program Leg 198 Initial Reports: 1. Leg 198 Summary|website=www-odp.tamu.edu|access-date=2026-10-24}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fedo|first=Christopher M.|last2=Young|first2=Grant M.|last3=Nesbitt|first3=H. Wayne|date=1997-12|title=Paleoclimatic control on the composition of the Paleoproterozoic Serpent Formation, Huronian Supergroup, Canada: a greenhouse to icehouse transition|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0301926897000491|journal=Precambrian Research|volume=86|issue=3-4|pages=201–223|doi=10.1016/S0301-9268(97)00049-1|issn=0301-9268}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Katz|first=Miriam E.|last2=Miller|first2=Kenneth G.|last3=Wright|first3=James D.|last4=Wade|first4=Bridget S.|last5=Browning|first5=James V.|last6=Cramer|first6=Benjamin S.|last7=Rosenthal|first7=Yair|date=2008-05|title=Stepwise transition from the Eocene greenhouse to the Oligocene icehouse|url=https://www.nature.com/articles/ngeo179|journal=Nature Geoscience|language=en|publisher=Nature Publishing Group|volume=1|issue=5|pages=329–334|doi=10.1038/ngeo179|issn=1752-0908}}</ref> == Također pogledajte == *[[Glacijalni proces]] {{Commonscat|Ice age}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Glaciologija| ]] fmdioov6n67czz1qxdvgskf8qnm0j81 0 179271 3936879 3803235 2026-10-24T11:18:13Z Palapa 383 3936879 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg|mini|Olimpijska zastava Kineskog Taipeija]] '''Kineski Taipei''' jeste kovanica pod kojom djelomično priznata [[Republika Kina]], poznatija kao [[Tajvan]], učestvuje u radu nekih međunarodnih organizacija te se pod takvim imenom pojavljuje na gotovo svim [[sport]]skim takmičenjima. Naziv ''Kineski Taipei'' smatra se statusno neutralnim te pod tim nazivom [[Narodna Republika Kina]], koja je članica [[UN]]-a i koju priznaje najveći broj zemalja svijeta, toleriše prisutnost Tajvana na međunarodnoj sceni. Zbog [[One China principle|principa jedne Kine]] koji je propisala [[Kina|Narodna Republika Kina]] (NR Kina), Tajvanu, koji nije bio [[Države članice Ujedinjenih nacija|član UN-a]] nakon [[United Nations General Assembly Resolution 2758|izbacivanja 1971. godine]] i sa [[Politički status Taiwana|stalnim sporom oko njegovog suvereniteta]], bilo je zabranjeno korištenje ili prikazivanje bilo kojeg od svojih [[Nacionalni simbol|nacionalnih simbola]] koji bi predstavljali državnost Tajvana, poput njegovog nacionalnog imena, [[National anthem of the Republic of China|himne]] i [[Zastava Tajvana|zastave]], na međunarodnim događajima.<ref name="DW">{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/chinese-taipei-taiwans-olympic-success-draws-attention-to-team-name/a-58780593|title='Chinese Taipei': Taiwan's Olympic success draws attention to team name|first=William|last=Yang|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923085140/https://www.dw.com/en/chinese-taipei-taiwans-olympic-success-draws-attention-to-team-name/a-58780593|archive-date=23 September 2021|date=6 August 2021|access-date=7 January 2022}}</ref> Termin "Kineski Tajpej" prvi put je predložen 1979. godine i na kraju je odobren [[Rezolucija iz Nagoye|Rezolucijom iz Nagoje]], kojom su i Kineska Republika/Tajvan i NR Kina/Kina dobile pravo učešća i ostale bi kao odvojene delegacije u svim aktivnostima [[Međunarodni olimpijski komitet|Međunarodnog olimpijskog komiteta]] (MOK) i njegovih pridruženih organizacija. Ovaj termin je ušao u službenu upotrebu 1981. godine nakon promjene imena Olimpijskog komiteta Republike Kine (ROCOC) u [[Chinese Taipei Olympic Committee|Kineski olimpijski komitet Tajpeja]] . Ovaj aranžman je kasnije postao model za ROC/Tajvan da nastavi učestvovati u raznim međunarodnim organizacijama i diplomatskim poslovima osim [[Olimpijske igre|Olimpijskih igara]], uključujući [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetsku trgovinsku organizaciju]], [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]], [[Metarska konvencija|Metarsku konvenciju]], [[APEC]] i međunarodna takmičenja u miksu ljepote. == Također pogledajte == *[[Narodna Republika Kina]] *[[Tajvan]] *[[Politika jedne Kine]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Proširiti sekciju}} [[Kategorija:Kina]] 341glon2vdu0j0pfwwy7mkovb4zbd80 0 320279 3936871 3855446 2026-10-24T10:40:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936871 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Zimskim olimpijskim igrama | godina = 2014. | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | lokacija_dativ = [[Soči]]ju (Rusija) | datum_početka = 7 | datum_završetka = 23. februar 2014. | takmičari = 5 | takmičari_muškarci = 3 | takmičari_žene = 2 | sportovi = 3 | nosilac_zastave = [[Žana Novaković]] (otvaranje<ref name="b">{{cite news |date=30. 1. 2014 |title=Bosnian Olympic Flag Carrier Choice Stirs Controversy |url=http://www.rferl.org/content/bosnia-olympic-flag-sochi-serb/25248354.html |newspaper=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |access-date=30. 1. 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Opening_Ceremony.pdf |title=Sochi 2014 Opening Ceremony - Flagbearers |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7. 2. 2014 |website=www.olympic.org |publisher=[[Sochi 2014 Olympic and Paralympic Organizing Committee]] |access-date=7. 2. 2014}}</ref><br>i zatvaranje)<ref>{{cite web|title=Sochi 2014 Closing Ceremony - Flagbearers|url=http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Closing_Ceremony.pdf|publisher=The [[International Olympic Committee]] (IOC)|date=23. 2. 2014|access-date=23. 2. 2014}}</ref> | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1994 | ljetna_učešća = | zimska_učešća = | također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1924–1992) }} '''Bosna i Hercegovina''' je učestvovala na '''[[Zimske olimpijske igre 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2014.]]''' u [[Soči]]ju, koje su se održale od [[7. februar]]a do [[23. februar]]a [[2014]]. Ekipu je činilo pet takmičara u tri sportske discipline, koji su ostvarili kvotu za učestvovanje.<ref name="OK">{{cite web|title=Olimpijski komitet BiH|url=http://www.okbih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=596%3Aolimpijski-komitet-bosne-i-hercegovine-danas-je-zvanino-predstavio-bh-olimpijski-tim-za-zimske-olimpijske-igre-soi-2014&catid=30%3Anovo&Itemid=15&lang=ba|website=www.okbih.ba|access-date=8. 2. 2018}}{{Mrtav link|datum=Decembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Sportisti iz [[BiH|Bosne i Hercegovine]] su učestvovali po šesti put na [[ZOI|Zimskim olimpijskim igrama]], od proglašenja nezavisnosti 1992. godine. Na svečanom otvaranju zastavu Bosne i Hercegovine nosila je alpska skijašica [[Žana Novaković]].<ref name="a">{{cite news |title=Bosnian Olympic Flag Carrier Choice Stirs Controversy |url=http://www.rferl.org/content/bosnia-olympic-flag-sochi-serb/25248354.html |newspaper=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |access-date=30. 1. 2014}}{{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> Zajedno sa sportašima u Sočiju bilo je i pet trenera: [[Holjan Alem]], [[Lolović Branislav]], [[Pašović Ajdin]], [[Jeftović Dragan]] i [[Lopatić Tomislav]] te tajnik olimpijskog tima [[Said Fazlagić]].<ref name="OK"/> == Sudionici po sportovima == {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! Sport ! Muškarci ! Žene ! Ukupno |- | align=left| [[Alpsko skijanje]] || 2 || 1 || 3 |- | align=left| [[Skijaško trčanje]] || 1 || 1 || 2 |- | align=left| [[Biatlon]] || 0 || 1 || 1 |- ! ''' Ukupno ''' ( 3 ) !! 3 !! 2 !! 5 {{Napomena|[[Tanja Karišik]] je nastupala u dvija sporta: skijaško trčanje i biatlon}} |} == Alpsko skijanje == {{Glavni|Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014.}} Na temelju rang lista [[FIS|Međunarodne skijaške federacije]] od 30. decembra 2013. sportaši iz BiH obezbjedili su tri mjesta za sudjelovanje na olimpijskim igrama.<ref>{{Cite web |url=http://data.fis-ski.com/dynamic/assigned-quota-for-olympic-games-2014-sochi.html?sectorcode=al |title=Kvote za učesnike u alpskim disciplinama po zemljama {{Simboli jezika{{!}}en{{!}}engleski}} |access-date=1. 2. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202171422/http://data.fis-ski.com/dynamic/assigned-quota-for-olympic-games-2014-sochi.html?sectorcode=al |archive-date=2. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Skijaš !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Prva vožnja !colspan=2|Druga vožnja !colspan=2|Ukupno |-style="font-size:95%" !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman |-align=center |align=left rowspan=5|[[Igor Laikert]] |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - kombinacija (muškarci)|Kombinacija (m)]] |1:59.76 |44 |55.94 |24 |2:55.70 |'''27''' |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - spust (muškarci)|Spust (m)]] |colspan=4 {{N/D}} |2:15.07 |'''44''' |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - veleslalom (muškarci)|Veleslalom (m)]] |colspan=6|{{abbr|DNF|Nije završio utrku}} |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - slalom (muškarci)|Slalom (m)]] |54.68 |52 |colspan=4|{{abbr|DNF|Nije završio utrku}} |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - superveleslalom (muškarci)|Superveleslalom (m)]] |colspan=4 {{N/D}} |1:24.20 |'''50''' |-align=center |align=left rowspan=2|[[Marko Rudić]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - veleslalom (muškarci)|Veleslalom (m)]] |1:29.55 |53 |1:30.40 |49 |2:59.95 |'''49''' |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - slalom (muškarci)|Slalom (m)]] |colspan=6|{{abbr|DNF|Nije završio utrku}} |-align=center |align=left rowspan=2|[[Žana Novaković]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - veleslalom (žene)|Veleslalom (ž)]] |1:24.54 |42 |1:23.24 |38 |2:47.78 |'''37''' |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - slalom (žene)|Slalom (ž)]] |59.79 |35 |56.20 |25 |1:55.99 |'''26''' |} == Biatlon == {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.}} Bosnu i Hercegovinu je predstavljala [[Tanja Karišik]], koja se također takmičila i u skijaškom trčanju. {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !Skijaš !Disciplina !Vrijeme !Promašaji !Plasman |-align=center |align=left rowspan=2|[[Tanja Karišik]] |align=left|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - 15 km|15 km]] |{{abbr|DNF|Nije završila utrku}} |1 |{{abbr|DNF|Nije završila utrku}} |-align=center |align=left|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - sprint (žene)|Sprint (ž)]] |25:06.8 |2 <small>(1+1)</small> |'''78''' |} == Skijaško trčanje == {{Glavni|Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014.}} Na temelju rang lista [[FIS|Međunarodne skijaške federacije]] od 30. decembra 2013. sportaši iz BiH obezbjedili su dva mjesta za sudjelovanje na olimpijskim igrama.<ref>{{Cite web |url=http://data.fis-ski.com/dynamic/assigned-quota-for-olympic-games-2014-sochi.html?sectorcode=cc |title=Kvote za učesnike u nordijskim disciplinama po zemljama {{Simboli jezika{{!}}en{{!}}engleski}} |access-date=1. 2. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129081239/http://data.fis-ski.com/dynamic/assigned-quota-for-olympic-games-2014-sochi.html?sectorcode=cc |archive-date=29. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> ;Dužina {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Skijaš !rowspan=2|Disciplina !colspan=3|Finale |-style="font-size: 95%" !Vrijeme !Zaostatak !Plasman |-align=center |align=left|[[Mladen Plakalović]] |align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - 50 km slobodno|50 km slobodno (m)]] |colspan="3"|{{abbr|DNF|Nije završio utrku}} |-align=center |align=left|[[Tanja Karišik]] |align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - 10 km klasično (žene)|10 km klasično (ž)]] |41:34.6 | +13:16.8 |'''72''' |} ;Sprint {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Skijaš !rowspan="2"|Disciplina !colspan="2"|Kvalifikacije !colspan="2"|Četvrtfinale !colspan="2"|Polufinale !colspan="2"|Finale |-style="font-size:95%" !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija |-align=center |align=left|[[Mladen Plakalović]] |align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2014 - sprint (muškarci)|Sprint (m)]] |4:40.64 |82 |colspan=6|<small>Nije se kvalifikovao</small> |} == Napomene == <references group="N"/> == Također pogledajte == * [[Zimske olimpijske igre 2014.]] * [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.sochi2014.com/en/team-bosnia-herzegov Profil Bosne i Hercegovine na službenom web sajtu XXII zimskih olimpijskih igara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225062941/http://www.sochi2014.com/en/team-bosnia-herzegov |date=25. 2. 2014 }} {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}{{Simboli jezika|fr|efrancuski}} * [https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine] {{Zemlje na ZOI 2014.}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2014]] [[Kategorija:2014. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|BiH]] bd6kyzakb2121b2t7j23iz1uns0wjc1 0 320309 3936870 3855447 2026-10-24T10:39:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936870 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Zimskim olimpijskim igrama | godina = 2010. | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | lokacija_dativ = [[Vancouver]]u | takmičari = 5 | sportovi = 3 | nosilac_zastave = [[Žana Novaković]] | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1994 | ljetna_učešća = | zimska_učešća = | također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1924–1992) }} '''Bosnu i Hercegovinu na [[Zimske olimpijske igre 2010.|zimskim olimpijskim igrama 2010.]]''' u [[Vancouver]]u, koje su se održale od [[12. februar]]a do [[28. februar]]a [[2010]]. predstavljalo je pet takmičara u tri sportske discipline, koji su u protekloj sezoni ostvarili kvotu za učestvovanje. Ovo je sportistima iz [[BiH|Bosne i Hercegovine]] peti nastup na [[ZOI|Zimskim olimpijskim igrama]], od proglašenja nezavisnosti 1992. godine. == Sudionici po sportovima == {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! Sport ! Muškarci ! Žene ! Ukupno |- | align=left| [[Alpsko skijanje]] || 1 || 2 || 3 |- | align=left| [[Skijaško trčanje]] || 1 || 1 || 2 |- | align=left| [[Biatlon]] || 0 || 1 || 1 |- ! ''' Ukupno ''' ( 3 ) !! 2 !! 3 !! 5 |} == [[Datoteka:Alpine skiing pictogram.svg|30p]] [[Alpsko skijanje]] == {{Glavni|Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010.}} === Žene === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Takmičarka ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="6"|Rezultati |- ! 1. utrka ! 2. utrka ! Ukupno ! Zaostatak ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- |align=left rowspan = 2|[[Žana Novaković]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. - Slalom za žene|Slalom]] | align ="center"|58,19 (49) | align ="center"|57,76 (40) | align ="center"|1:55,95 | align ="center"|13,06 | align ="center"|'''40''' | align ="center"|'''55 (87)''' |- |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. - Veleslalom za žene|Veleslalom]] | align ="center"|1:22,77 (48) | align ="center"|1:18,02 (40) | align ="center"|2:40,79 | align ="center"|13,68 | align ="center"|'''41''' | align ="center"|'''60 (86) ''' |- |align=left rowspan = 2|[[Maja Klepić]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. - Slalom za žene|Slalom]] | align ="center"|59,43 (56) | align ="center" colspan ="5" bgcolor ="honeydew"|Nije završila |- |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. - Veleslalom za žene|Veleslalom]] | align ="center"|1:27,37 (61) | align ="center"|1:22,97 (53) | align ="center"|2:50,34 | align ="center"|23,23 | align ="center"|'''52''' | align ="center"|'''60 (86) ''' |} === Muškarci === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Takmičar ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="6"|Rezultati |- ! 1. utrka ! 2. utrka ! Ukupno ! Zaostatak ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičara</small> |- |align=left rowspan = 2|[[Marko Rudić]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. - Slalom za muškarce|Slalom]] | align ="center"|53,70 (40) | align ="center"|55,46 (33) | align ="center"|1:49,16 | align ="center"|9,84 | align ="center"|'''36''' | align ="center"|'''48 (103)''' |- |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. - Veleslalom za muškarce|Veleslalom]] | align ="center"|1:26,85 (66) | align ="center"|1:29,51 (58) | align ="center"|2:56,36 | align ="center"|18,53 | align ="center"|'''58''' | align ="center"|'''81 (89)''' |} == [[Datoteka:Biathlon pictogram.svg|30p]] Biatlon == {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.}} === Žene === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Natjecatelj ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="4"|Rezultati |- ! Vrijeme ! Promašaji ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- |align=left rowspan = 3|[[Tanja Karišik]] |align=left| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|Pojedinačno]] | align ="center"|- | align ="center"|4 (1 +1 +2) | align ="center" colspan ="2" bgcolor ="honeydew"|Nije završila |- |align=left| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 7,5 km|Sprint]] | align ="center"|25:24,1 | align ="center"|2 (2 +0) | align ="center"|'''88 ''' | align ="center"|'''88 (89)''' |- |align=left| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (žene)|Potjera]] | align ="center" colspan ="4" bgcolor ="honeydew"|Nije se kvalificirala |} == [[Datoteka:Cross country skiing pictogram.svg|30p]] Skijaško trčanje == {{Glavni|Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010. }} === Žene === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Ime ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="4"|Rezultat |- ! Vrijeme ! Zaostatak ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- | rowspan = 1|[[Tanja Karišik]] |align=left| [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010 - 10 kilometara slobodno za žene|10 km slobodno]] | align ="center"|31:30,4 | align ="center"|6:32,0 | align ="center"|'''72 ''' | align ="center"|'''78 (78)''' |} === Muškarci === {|class ="wikitable" |- ! rowspan ="2"|Ime ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="4"|Rezultat |- ! Vrijeme ! Zaostatak ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- | rowspan = 1|[[Mladen Plakalović]] |align=left| [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010 - 15 km slobodno|15 km slobodno]] | align ="center"|39:41,4 | align ="center"|6:05,1 | align ="center"|'''78''' | align ="center"|'''95 (96)''' |} == Također pogledajte == * [[Zimske olimpijske igre 2010.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2010]] [[Kategorija:2010. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|BiH]] ixbeq8djihjvriyaeplg46ww675njwz 0 320327 3936869 3855449 2026-10-24T10:39:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936869 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Zimskim olimpijskim igrama | godina = 2006. | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | lokacija_dativ = [[Torino|Torinu]] | takmičari = 6 | sportovi = 3 | nosilac_zastave = [[Aleksandra Vasiljević]] (otvaranje)<br>[[Mojca Rataj]] (zatvaranje) | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1994 | ljetna_učešća = | zimska_učešća = | također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1924–1992) }} '''Bosnu i Hercegovinu na [[Zimske olimpijske igre 2006.|zimskim olimpijskim igrama 2006.]]''' u [[Torino|Torinu]], koje su se održale od [[10. februar]]a do [[26. februar]]a [[2006]]. su predstavljala šest takmičara u tri sportske discipline, koji su u protekloj sezoni ostvarili kvotu za učestvovanje. Na svečanom otvaranju zastavu Bosne i Hercegovine nosila je [[biatlon]]ka [[Aleksandra Vasiljević]], a [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] [[Mojca Rataj]] na zatvaranju Igara. == Sudionici po sportovima == {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! Sport ! Muškarci ! Žene ! Ukupno |- | align=left| [[Alpsko skijanje]] || 1 || 1 || 2 |- | align=left| [[Skijaško trčanje]] || 1 || 1 || 2 |- | align=left| [[Biatlon]] || 1 || 1 || 2 |- ! ''' Ukupno ''' ( 3 ) !! 3 !! 3 !! 6 |} == [[Datoteka:Alpine skiing pictogram.svg|30p]] [[Alpsko skijanje]] == {{Glavni|Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006.}} === Žene === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Takmičarka ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="5"|Rezultati |- ! 1. utrka ! 2. utrka ! Ukupno ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- | align=left rowspan = 2|[[Mojca Rataj]] | align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - veleslalom za žeme|Veleslalom]] | colspan = 4 align = "center"|Nije startovala | align = "center"|65 |- | align=left |[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006. - Slalom za žeme|Slalom]] | align = "center"|45,34 | align = "center"|49,03 | align = "center"|1:34,37 | align = "center"|31 | align = "center"|64 |} === Muškarci === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Takmičar ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="5"|Rezultati |- ! 1. utrka ! 2. utrka ! Ukupno ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičara</small> |- | align=left rowspan = 2| [[Marco Schafferer]] | align=left | [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - veleslalom za muškarce|Veleslalom]] | align = "center"|1:39,28 | align = "center"|1:25,18 | align = "center"|3:04,46 | align = "center"|37 | align = "center"|81 |- | [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - slalom za muškarce|Slalom]] | align = "center"|1:01,11 | align = "center"|56,06 | align = "center"|1:57,17 | align = "center"|30 | align = "center"|96 |} == [[Datoteka:Cross country skiing pictogram.svg|30p]] [[Skijaško trčanje]] == {{Glavni|Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006.}} ===Žene === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan = "2"| Takmičarka ! rowspan = "2"| Disciplina ! colspan = "3"| Rezultat |- ! Ukupno ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- | [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - 10 kilometara klasično za žene|10 km klasično]] | [[Vedrana Vukičević]] | align = "center"|42:45,8 | align = "center"|70 | align = "center"|72 |} === Muškarci === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan = "2"| Takmičar ! rowspan = "2"| Disciplina ! colspan = "3"| Rezultat |- ! Ukupno ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičara</small> |- | [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - 15 kilometara klasično za muškarce|15 km klasično]] | [[Bojan Samardžija]] | align = "center"|51:28,8 | align = "center"|90 | align = "center"|99 |} == [[Datoteka:Biathlon pictogram.svg|30p]] [[Biatlon]] == === Žene === {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.}} {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Takmičarka ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="4"|Rezultati |- ! Vrijeme ! Promašaji ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičarki</small> |- | align=left rowspan = 2| [[Aleksandra Vasiljević]] | align=left | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 7,5 km|7,5 km]] | align = "center"|28:10,9 | align = "center"|1 | align = "center"|78 | align = "center"|84 |- | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 15 km|15 km]] | align = "center"|1,01:11,8 | align = "center"|1 | align = "center"|74 | align = "center"|82 |} === Muškarci === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan ="2"|Takmičar ! rowspan ="2"|Disciplina ! colspan ="4"|Rezultati |- ! Vrijeme ! Promašaji ! Plasman ! <small>Broj <br> takmičara</small> |- | align=left rowspan = 2| [[Miro Ćosić]] | align=left |[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - 10 km|sprint]] | align = "center"|32:56,1 | align = "center"|4 | align = "center"|86 | align = "center"|91 |- | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 - 20 km|pojedinačno]] | align = "center"|1:08:32,7 | align = "center"|7 | align = "center"|84 | align = "center"|89 |} == Napomene == <references group="N"/> == Također pogledajte == * [[Zimske olimpijske igre 2006.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2006]] [[Kategorija:2006. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|BiH]] 51v28gyyv89dbtnfx1jq6rt351bvhcf 0 320329 3936868 3855450 2026-10-24T10:39:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936868 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Zimskim olimpijskim igrama | godina = 2002. | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | lokacija_dativ = [[Salt Lake City]]ju | takmičari = 2 | sportovi = 1 | nosilac_zastave = [[Enis Bećirbegović]] | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1994 | ljetna_učešća = | zimska_učešća = | također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1924–1992) }} '''Bosnu i Hercegovinu na [[Zimske olimpijske igre 2002.|zimskim olimpijskim igrama 2002.]]''' u [[Salt Lake City]]ju, koje su se održale od [[8. februar]]a do [[24. februar]]a [[2002]]. su predstavljala dva takmičara u tri sportske discipline, koji su u protekloj sezoni ostvarili kvotu za učestvovanje. Zastavu na svečanom otvaranju nosio je [[Alpsko skijanje|alpski skijaš]] [[Enis Bećirbegović]], kojem je ovo bilo četvrto sudjelovanje na Zimskim olimpijskim igrama (1 put za [[SFRJ]] i 3 puta za Bosnu i Hercegovinu). == Sudionici po sportovima == {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! Sport ! Muškarci ! Žene ! Ukupno |- | align=left| [[Alpsko skijanje]] || 1 || 1 || 2 |- | align=left| [[Skijaško trčanje]] || 1 || 1 || 2 |- | align=left| [[Biatlon]] || 1 || 1 || 2 |- ! ''' Ukupno ''' ( 3 ) !! 3 !! 3 !! 6 |} == [[Datoteka:Alpine skiing pictogram.svg|30p]] [[Alpsko skijanje]] == {{Glavni|Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2002.}} {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan = " 2 "|Takmičar ! rowspan = " 2 "|Disciplina ! colspan = " 2 "|1. utrka ! colspan = " 2 "|2. utrka ! colspan = " 2 "|Ukupno ! rowspan = " 2 "|Br. . tak . |- ! Vrijeme ! Plasman ! Vrijeme ! Plasman ! Vrijeme ! Plasman |- ! align=left rowspan="2" | [[Tahir Bisić]] | align=left |[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2002 - Slalom za muškarce|Slalom]] | align = "center"|57,55 | align = "center"|43 | align = "center"|1:00,17 | align = "center"|26 | align = "center"|1:57,72 | align = "center"|29 | align = "center"|33 (77) |- | align=left rowspan = "2"|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2002 - Veleslalom za muškarce|Veleslalom]] | align = "center"|1:18,96 | align = "center"|55 | align = "center"|1:17,21 | align = "center"|44 | align = "center"|2:36,17 | align = "center"|44 | align = "center"|57 (78) |- ! align=left |[[Enis Bećirbegović]] | align = "center"|1:17,56 | align = "center"|50 | colspan=4 align="center" bgcolor ="honeydew"|Nije završio 2. vožnju | align = "center"|57 (78) |} ==== [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2002. - Alpska kombinacija za muškarce|Kombinacija M]] ==== {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! rowspan = "2"|Takmičar ! colspan = "2"|Spust ! colspan = "4"|Slalom ! colspan = "2"|Ukupno ! rowspan = "2"|<small>Broj <br> takmičara</small> |- ! Vrijeme ! Plasman ! Vrijeme 1 ! Plasman ! Vrijeme 2 ! Plasman ! Ukupno vrijeme ! Plasman |- ! [[Tahir Bisić]] | align = "center"|1:48,68 | align = "center"|40 | colspan=6 align="center" bgcolor ="honeydew"| Nije završio 1. vožnju | align = "center"|25 (47) |} == Napomene == <references group="N"/> == Također pogledajte == * [[Zimske olimpijske igre 2002.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2002]] [[Kategorija:2002. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|BiH]] pu73gj3qdt0nhba4j6o9e3nh2skxi71 0 320334 3936865 3855451 2026-10-24T10:38:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936865 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Olimpijskim igrama | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | ljetna_učešća = {{Team appearances list|team=Bosna i Hercegovina|competition=Olimpijskim igrama|begin_year=1992|end_year=}} | zimska_učešća= {{Team appearances list|team=Bosna i Hercegovina|competition=Zimskim olimpijskim igrama|begin_year=1994|end_year=}} | također_pogledajte= {{ZastavaMOK|YUG}} (1920–1992 Z) }} '''[[Bosna i Hercegovina]]''' prvi je put samostalno sudjelovala na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] u [[Barcelona|Barceloni]] [[Olimpijske igre 1992.|1992.]] Dotad su njeni predstavnici nastupali kao dio različitih [[Jugoslavija|jugoslavenskih]] državnih zajednica. Zasad nema medalja. [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] osnovan je 1992, a već 1993. primljen je u [[MOK]]. == Medalje == === Ljetne olimpijske igre === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=10 style="border-right:0px;";| Sudjelovanje i osvojene medalje Bosne i Hercegovine na [[Ljetne olimpijske igre|LJOI]] | style="border-left:0px"; | [[Datoteka:Olympic rings.svg|50p]] |- ! LJOI !! Nositelj zastave !! Sudionika !! Muškarci !! Žene !! Sport !! bgcolor = "gold"|[[Datoteka:Gold medal.svg|20p|Zlato]] Zlato !! bgcolor ="silver"|[[Datoteka:Silver medal.svg|20p|Srebro]] Srebro !! bgcolor = " CC9966"|[[Datoteka:Bronze medal.svg|20p|Bronca]] Bronca !! [[Datoteka:GoldSilverBronze medals.svg|30p]] Ukupno !! Plasman |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|1992}} || align=left| [[Zlatan Saračević]] || 10|| 4|| 6|| 6|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|1996}} || align=left|[[Islam Đugum]]|| 9|| 7|| 2|| 7|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|2000}} || align=left|[[Elvir Krehmić]]|| 9|| 7|| 2|| 4|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|2004}} || align=left|[[Nedžad Fazlija]]|| 9|| 7|| 2|| 8|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|2008}} || align=left|[[Amel Mekić]]|| 5|| 4|| 1|| 4|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|2012}} || align=left|[[Amel Mekić]]|| 6|| 4|| 2|| 4|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align=left| {{NaziviOI|LJ|2016}} || align=left|[[Amel Tuka]]|| 11|| 7|| 4|| 5|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align="left" |{{NaziviOI|LJ|2020}} | align="left" |[[Amel Tuka]] !7 !4 !3 !5 !0 !0 !0 !0 !- |- | align="left" |{{NaziviOI|LJ|2024}} | align="left" | [[Mesud Pezer]] i [[Larisa Cerić]] !5 !3 !2 !3 !0 !0 !0 !0 !- |- ! Ukupno (9) !! !! 71 !! 47 !! 24 !! !! 0 !! 0 !! 0!! 0!! - |} ==== Sportovi ==== {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan = " 2 "|Sport ! colspan = " 2 "|Period ! rowspan = " 2 "|Ukupno ! rowspan = " 2 "|Muškarci ! rowspan = " 2 "|Žene ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:Gold medal olympic.svg|20p]] ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:Silver medal olympic.svg|20p]] ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:Bronze medal olympic.svg|20p]] ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:GoldSilverBronze medals.svg|35p]] |- ! Prvo ! Posljednje |- | align = left|[[Datoteka:Athletics pictogram.svg|20p]] [[Atletika na Ljetnim olimpijskim igrama|Atletika]]|| 1992.|| 2012.|| 14|| 9|| 5|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Weightlifting pictogram.svg|20p]] [[Dizanje utega na Ljetnim olimpijskim igrama|Dizanje utega]]|| 1992.|| 1992.|| 1|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20p]] [[Kajak i kanu na Ljetnim olimpijskim igrama|Kajak i kanu]]|| 1992.|| 2006.|| 3|| 3|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Swimming pictogram.svg|20p]] [[Plivanje na Ljetnim olimpijskim igrama|Plivanje]]|| 1992.|| 2012.|| 7|| 4|| 3|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Wrestling pictogram.svg|20p]] [[Hrvanje na Ljetnim olimpijskim igrama|Hrvanje]]|| 1996.|| 1996.|| 1|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Table tennis pictogram.svg|20p]] [[Stolni tenis na Ljetnim olimpijskim igrama|Stolni tenis]]|| 1996.|| 2004.|| 2|| 2|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Shooting pictogram.svg|20p]] [[Streljaštvo na Ljetnim olimpijskim igrama|Streljaštvo]]|| 1992.|| 2012.|| 3|| 2|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Taekwondo pictogram.svg|20p]] [[Tekvondo na Ljetnim olimpijskim igrama|Tekvondo]]|| 2004.|| 2004.|| 1|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Tennis pictogram.svg|20p]] [[Tenis na Ljetnim olimpijskim igrama|Tenis]]|| 2004.|| 2004.|| 1|| 0|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Judo pictogram.svg|20p]] [[Džudo na Ljetnim olimpijskim igrama|Džudo]]|| 1992.|| 2012.|| 4|| 3|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0 |- ! ''' Ukupno ''' (10)|||||| 37|| 26|| 11|| 0|| 0|| 0|| 0 |} <small> Razlika u gornje dvije tablice u broju sudionika (11), muškaraca (7) i žena (4) nastala je u ovoj tablici jer je svaki sportista bez obriza koliko je puta sudjelovao na igrama i u koliko raznih sportova računat samo jednom </small> === Zimske olimpijske igre === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=10 style="border-right:0px;";| Sudjelovanje i osvojene medalje Bosne i Hercegovine na [[Zimske olimpijske igre|ZOI]] | style="border-left:0px"; | [[Datoteka:Olympic rings.svg|50p]] |-align="center" class="wikitable" |- ! ZOI !! Nositelj zastave !! Sudionika !! Muškarci !! Žene !! Sport !! bgcolor = "gold"|[[Datoteka:Gold medal.svg|20p|Zlato]] Zlato !! bgcolor = "silver"|[[Datoteka:Silver medal.svg|20p|Srebro]] Srebro !! bgcolor = "CC9966"|[[Datoteka:Bronze medal.svg|20p|Bronca]] Bronca !! [[Datoteka:GoldSilverBronze medals.svg|30p]] Ukupno !! Plasman |- | align = left| {{NaziviOI|Z|1994}} || align = left|[[Bekim Babić]]|| 10|| 8|| 2|| 4|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align = left|{{NaziviOI|Z|1998}} || align = left|[[Mario Franjić]]|| 8|| 7|| 1|| 3|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align = left|{{NaziviOI|Z|2002}}|| align = left|[[Enis Bećirbegović]]|| 2|| 2|| 0|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align = left|{{NaziviOI|Z|2006}}|| align = left|[[Aleksandra Vasiljević]]|| 6|| 3|| 3|| 3|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align = left|{{NaziviOI|Z|2010}} || align = left|[[Žana Novaković]]|| 5|| 2|| 3|| 3|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align = left|{{NaziviOI|Z|2014}} || align = left|[[Žana Novaković]]|| 5|| 3|| 2|| 3|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align = left|{{NaziviOI|Z|2018}} || align = left|[[Elvedina Muzaferija]]|| 4|| 2|| 2|| 2|| 0|| 0|| 0|| 0||- |- | align="left" |{{NaziviOI|Z|2022}} | align="left" |[[Elvedina Muzaferija]] |4 |2 |2 |2 |0 |0 |0 |0 |- |- | align="left" |{{NaziviOI|Z|2026}} | align="left" |[[Marko Šljivić]] i [[Elvedina Muzaferija]] |5 |2 |3 |2 | | | | | |- ! Ukupno (7) ! !49 !31 !18 ! 23 ! 0 ! 0 ! 0 ! 0 ! - |} ==== Sportovi ==== {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan = " 2 "|Sport ! colspan = " 2 "|Period ! rowspan = " 2 "|Ukupno ! rowspan = " 2 "|Muškarci ! rowspan = " 2 "|Žene ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:Gold medal olympic.svg|20p]] ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:Silver medal olympic.svg|20p]] ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:Bronze medal olympic.svg|20p]] ! rowspan = " 2 "|[[Datoteka:GoldSilverBronze medals.svg|35p]] |- ! Prvo ! Posljednje |- | align = left|[[Datoteka:Alpine skiing pictogram.svg|20p]] [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama|Alpsko skijanje]]|| 1994.|| 2018.|| 11|| 6|| 5|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Biathlon pictogram.svg|20p]] [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Biatlon]]|| 2006.|| 2014.|| 3|| 1|| 2|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Bobsleigh pictogram.svg|20p]] [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama|Bob]]|| 1994.|| 1998.|| 9|| 9|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Luge pictogram.svg|20p]] [[Sanjkanje na Zimskim olimpijskim igrama|Sankanje]]|| 1994.|| 1998.|| 3|| 2|| 1|| 0|| 0|| 0|| 0 |- | align = left|[[Datoteka:Cross country skiing pictogram.svg|20p]] [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama|Skijaško trčanje]]|| 1994|| 2018|| 5|| 3|| 2|| 0|| 0|| 0|| 0 |- ! ''' Ukupno ''' ( 5 )|||||| 31|| 21|| 10|| 0|| 0|| 0|| 0 |} <small> Razlika u gornje dvije tablice u broju sudionika (3), muškaraca (3) nastala je u ovoj tablici jer je svaki spotista bez obzira koliko je puta sudjelovao na igrama i u koliko raznih sportova na istim igrama računat samo jednom.</small> == Zanimljivosti == * ''' Najmlađi sudionik ''' : [[Ivana Ninković]]: 16 godina i 228 dan [[Olimpijske igre 2012.|London 2012]], plivanje * ''' Najstariji sudionik ''' : [[Nedžad Fazlija]]: 44 godina i 164 dana [[Olimpijske igre 2012.|London 2012]], streljaštvo * ''' Najviše učešća ''' : [[Nedžad Fazlija]] – pet sudjelovanja (1996, 2000, 2004, 2008, 2012) * ''' Najviše medalja ''' : ''' – ''' * ''' Prva medalja ''' : – * ''' Prvo zlato ''' : – * ''' Najbolji plasman na LjOI ''' : ''' – ''' * ''' Najbolji plasman na ZOI ''' : [[Elvedina Muzaferija]], 16. mjesto u superveleslalomu 2026. == Također pogledajte == * [[Jugoslavija na Olimpijskim igrama]] * [[Nezavisni učesnici na olimpijskim igrama]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine] {{Države na Olimpijskim igrama}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke reprezentacije]] m1pja1gen2o0gpkt09jw7mul1x7ueyo 0 364659 3936807 3878264 2026-10-23T16:35:26Z ~2026-56453-93 187162 /* Historija */ Osnovana nova firma 3936807 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Eržišće |vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = |opis_slike = |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Zastava_Istarske_županije.svg|20px|border]] [[Istarska županija|Istarska]] |općina = [[Sveta Nedelja (Istarska županija)|Sveta Nedelja]] |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 45| širina_minuta = 09| širina_sekundi = 44| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 14| dužina_minuta = 08| dužina_sekundi = 10| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 208 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = |stanovništvo grad = 54 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2011]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 52231 Nedešćina |pozivni broj = (+385) 52 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} '''Eržišće''' (do [[1991]]. godine '''Ržišće''', [[italijanski jezik|ital.]] ''Ersischie'') je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Sveta Nedelja (Istarska županija)|Sveta Nedelja]], [[Istarska županija]], [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazilo se u sastavu stare općine [[Labin]]. Tijekom ljeta 2026. na području naselja osnovano je dioničko društvo Trio Maneštra.<ref>{{Cite web|url=www.gospodarstvoiz26.hr|title=}}</ref> ==Stanovništvo== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011 (Sveta Nedelja, Istarska županija)|popisu stanovništva 2011]]. godine, Eržišće je imalo 54 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Broj stanovnika po popisima<ref>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 0 || 0 || 88 || 145 || 171 || 159 || 0 || 0 || 147 || 144 || 123 || 93 || 79 || 71 || 58 || 54 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1857., 1869., 1921. i 1931. podaci su sadržani u naselju [[Plomin]] (općina [[Kršan]]). Do 1991. iskazivano pod imenom '''Ržišće''', a u 1890. iskazano pod imenom '''Brsišće'''.''</small> ===Popis [[1991]].=== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Labin)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Ržišće je imalo 71 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {{bar box |float=center |title=Popis 1991. |titlebar=#AAF |width=300px |bars= {{bar percent|[[Hrvati]]|#4169E1|27|38.02}} {{bar percent|[[Jugoslaveni]]|#C71585|2|2.81}} {{bar percent|[[Slovenci]]|#FF55A3|1|1.40}} {{bar percent|region. opr.|#CCCCFF|41|57.74}} |caption='''ukupno''': 71 }} == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-naselje-Hrvatska}} {{Sveta Nedelja (Istarska županija)}} [[Kategorija:Naselja u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Naselja u Istarskoj županiji]] p38dry1s0chwlbszd4oivm4cq1c5fit 3936858 3936807 2026-10-24T09:33:19Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-56453-93|~2026-56453-93]] ([[User talk:~2026-56453-93|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3878264 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Eržišće |vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = |opis_slike = |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Zastava_Istarske_županije.svg|20px|border]] [[Istarska županija|Istarska]] |općina = [[Sveta Nedelja (Istarska županija)|Sveta Nedelja]] |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 45| širina_minuta = 09| širina_sekundi = 44| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 14| dužina_minuta = 08| dužina_sekundi = 10| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 208 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = |stanovništvo grad = 54 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2011]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 52231 Nedešćina |pozivni broj = (+385) 52 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} '''Eržišće''' (do [[1991]]. godine '''Ržišće''', [[italijanski jezik|ital.]] ''Ersischie'') je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Sveta Nedelja (Istarska županija)|Sveta Nedelja]], [[Istarska županija]], [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazilo se u sastavu stare općine [[Labin]]. ==Stanovništvo== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011 (Sveta Nedelja, Istarska županija)|popisu stanovništva 2011]]. godine, Eržišće je imalo 54 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Broj stanovnika po popisima<ref>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 0 || 0 || 88 || 145 || 171 || 159 || 0 || 0 || 147 || 144 || 123 || 93 || 79 || 71 || 58 || 54 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1857., 1869., 1921. i 1931. podaci su sadržani u naselju [[Plomin]] (općina [[Kršan]]). Do 1991. iskazivano pod imenom '''Ržišće''', a u 1890. iskazano pod imenom '''Brsišće'''.''</small> ===Popis [[1991]].=== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Labin)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Ržišće je imalo 71 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {{bar box |float=center |title=Popis 1991. |titlebar=#AAF |width=300px |bars= {{bar percent|[[Hrvati]]|#4169E1|27|38.02}} {{bar percent|[[Jugoslaveni]]|#C71585|2|2.81}} {{bar percent|[[Slovenci]]|#FF55A3|1|1.40}} {{bar percent|region. opr.|#CCCCFF|41|57.74}} |caption='''ukupno''': 71 }} == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-naselje-Hrvatska}} {{Sveta Nedelja (Istarska županija)}} [[Kategorija:Naselja u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Naselja u Istarskoj županiji]] haj03lai7b9me5g5opkton1tc82ce0y 3936859 3936858 2026-10-24T09:35:51Z AnToni 2325 3936859 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Eržišće |vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = |opis_slike = |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Zastava_Istarske_županije.svg|20px|border]] [[Istarska županija|Istarska]] |općina = [[Sveta Nedelja (Istarska županija)|Sveta Nedelja]] |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 45| širina_minuta = 09| širina_sekundi = 44| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 14| dužina_minuta = 08| dužina_sekundi = 10| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 208 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = |stanovništvo grad = 54 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2011]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 52231 Nedešćina |pozivni broj = (+385) 52 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} '''Eržišće''' (do 1991. '''Ržišće''', [[italijanski jezik|ital.]] ''Ersischie'') je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Sveta Nedelja (Istarska županija)|Sveta Nedelja]], [[Istarska županija]], [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazilo se u sastavu stare općine [[Labin]]. ==Stanovništvo== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011 (Sveta Nedelja, Istarska županija)|popisu stanovništva 2011]]. godine, Eržišće je imalo 54 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Broj stanovnika po popisima<ref>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 0 || 0 || 88 || 145 || 171 || 159 || 0 || 0 || 147 || 144 || 123 || 93 || 79 || 71 || 58 || 54 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1857., 1869., 1921. i 1931. podaci su sadržani u naselju [[Plomin]] (općina [[Kršan]]). Do 1991. iskazivano pod imenom '''Ržišće''', a u 1890. iskazano pod imenom '''Brsišće'''.''</small> ===Popis [[1991]].=== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Labin)|popisu stanovništva 1991]], naseljeno mjesto Ržišće je imalo 71 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {{bar box |float=center |title=Popis 1991. |titlebar=#AAF |width=300px |bars= {{bar percent|[[Hrvati]]|#4169E1|27|38.02}} {{bar percent|[[Jugoslaveni]]|#C71585|2|2.81}} {{bar percent|[[Slovenci]]|#FF55A3|1|1.40}} {{bar percent|region. opr.|#CCCCFF|41|57.74}} |caption='''ukupno''': 71 }} == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-naselje-Hrvatska}} {{Sveta Nedelja (Istarska županija)}} [[Kategorija:Naselja u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Naselja u Istarskoj županiji]] 0s95zidpxp6wdzuktrzf4757ay54trf 0 380912 3936812 3858506 2026-10-23T17:37:47Z Mishomp 187164 /* Fizička i hemijska osnova */ 3936812 wikitext text/x-wiki '''Datiranja ugljikom ¹⁴C''' (poznato i kao '''metod radiougljika''') se analiziraju ciklusi transforacije radiougljika (¹⁴C), tj. količinski odnos između (radioaktivnog) ¹⁴C i ("običnog") ¹²C u ostacima organske tvari i atmosferi, koji se uzima kao direktni pokazatelj apsolutne starosti nalaza. Davno je zapaženo da u višim slojevima [[Atmosfera|atmosfere]] [[Kosmičko zračenje|kosmička radijacija]] oslobađa [[neutron]]e, koji bombardovanjem [[dušik]]a, proizvode radiougljik (¹⁴N + [[neutron]] → ¹⁴C + [[proton]]); stoga se i [[ugljendioksid]] javlja u oblicima ¹²CO₂ i ¹⁴CO₂. Također je poznato da [[period poluraspadanja]] ¹⁴C traje 5.568 ± 30 godina. U novije vrijeme ti proračuni su izmijenjeni na 5.730 godina, što se ugrađuje kao ispravka u ranije − standardizirane − krive proračuna starosti proučavanog materijala.<ref>Campbell B. G. (1992): Humankind Emerging. HarperCollins Publishers, New York, {{ISBN|0-673-52170-2}}.</ref> == Primjena == U procesu razmjene materije i energije između [[organizam|organizma]] i životne sredine, ostvaruje se prirodna ravnoteža količine ¹⁴C u atmosferi i živoj supstanci. Karakteristična brzina radioaktivne transformacije tog elementa u živoj tvari iznosi 15,6 raspadâ, po [[gram]]u, u [[minuta|minuti]]. Smrću [[jedinka|individue]] [[organ]]ska [[materija]] se isključuje iz biociklusa, pa se (približno) svakih 5.600 godina koliéina ¹⁴C smanjuje na polovinu. Drugim riječima, odnos ¹²C : ¹⁴C mijenja se srazmjerno starosti uzorka; za prvih 5.600 godina intenzitet radioaktivnog raspadanja opadne na 7,8 raspada, po gramu u minutu, za naredni (toliki) period - na 3,9 takvih jedinica itd.<ref>Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref> Odgovarajuáa testiranja starosti antropoloških nalaza pomoću radioaktivnog ugljika pokazala su da mogućnost datiranja ovim metodom doseže 40.000 (prema nekiin podacima i do 70.000) godina, a preciziiost mu varira u granicama od ± 100 do ± 1 200 godina, što u najvećoj mjeri zavisi od starosti i kvaliteta, odnosno stepena očuvanosti proučavanog materijala. Također je potrebno još jednom podvući činjenicu da je ovo jedini [[metod]] direktne procjene apsolutne starosti [[fosil]]nih ostataka života na Zemlji i naglasiti njegov ogroman doprinos razbijanju minulih i savremenih zabluda o [[filogeneza|filogenetsko]]-[[evolucija|evolucijskim]] tokovima i odnosima. == Fizička i hemijska osnova == U prirodi, [[ugljik]] postoji u dva stabilna, neradioaktivna [[izotop]]a: [[ugljik-12]] i [[ugljik-13]] i radioaktivni izotop, [[ugljik-14]], poznat i kao ''radiougljik'' ili ''radiokarbon''. Izvorna procjena (po američkom [[Fizikalna hemija|fizikalnom hemičaru]] [[Williard Libby|Williardu Libbyju]]) [[poluživot]]a ¹⁴C, kao što je naglašeno, od izvornih 5.568, ispravljeno je na oko 5.730 godina. Na taj način bi se moglo očekivati da se njegova koncentracija u atmosferi smanji tokom hiljada godina. Međutim, {{chem | 14 | C}} se stalno proizvodi u donjim slojevima [[stratosfera|stratosfere]] i gornjim [[troposfera|troposfere]] djelovanjem [[Kosmos|kosmičkih zraka]], koje generiraju neutrone, koji zauzvrat stvaraju {{chem | 14 | C}} kada se raspadne na [[dušik-14]] ({{chem | 14 | N}}) atome. Slijedeća [[nuklearna reakcija]] kreira {{chem|14|C}}: :<math>n + \mathrm{^{14}_{7}N} \rightarrow \mathrm{^{14}_{6}C} + p</math>, gdje '''n''' predstavlja [[neutron]], a '''p''' [[proton]]. Jednom nastao, {{chem|14|C}} se brzo veže sa [[kisik]]om iz atmosfere tvoreći [[Ugljik-dioksid|ugljendioksid]] ({{chem|CO|2}}). Tako stvoreni ugljendioksid se oslobađa u atmosferu i rastvara u [[okean]]u, te ulazi u biocikluse preko [[biljke|biljne]] [[fotosinteza|fotosinteze]]. [[Životinja|životinje]] jedu biljke i radiougljik se brzo distribuira u [[biosfera|biosferu]]. Odnos {{chem|14|C}} prema {{chem|12|C}} je približno 1,5 dijela {{chem|14|C}} na 10¹² parts of {{chem|12|C}}. Pored toga, oko 1% [[ugljik]]ovih [[atom]]a su stabilni [[izotop]] {{chem|13|C}}. Jednačina radioaktivnog raspada {{chem|14|C}} je: :<math>\mathrm{~^{14}_{6}C}\rightarrow\mathrm{~^{14}_{7}N}+ e^- + \bar{\nu}_e</math> Emitiranjem beta čestica ( [[elektron]], e⁻) i [[elektron antineutrino]], jedan od neutrona u {{chem|14|C}} i {{chem | 14 | C}} jezgra se vraća u stabilni (neradioaktivni) [[izotop]]. == Principi == Tokom svog svog života, biljka ili životinja razmjenjuju ugljik sa okolinom, tako da ugljik imati isti omjer {{chem | 14 | C}} biosfera kao rezervoar razmjene ugljika. Nakon smrti, prestaje dotok {{chem | 14 | C}}, ali će se {{chem | 14 | C}} u okviru svojih bioloških materijala u to vrijeme i dalje raspadati. Tako se omjer {{chem | 14 | C}} -{{chem | 12 | C}} u ostacima postepeno smanjuje, jer se {{chem | 14 | C}} raspada po poznatoj stopi, proporcija radiougljika se može koristiti kako bi se utvrdilo koliko je prošlo od zaustavljanja razmjene datog uzorka s atmosferskim ugljikom: u starijim uzorcima ostaje manje {{chem | 14 | C}}. Jednadžba koja opisuje raspadanje radioaktivnog izotopa je: :<math>N = N_0e^{-\lambda t}\,</math>, gdje je: *'''N'''₀ broj [[atom]]a izotopa u izvornom uzorku (u vremenu ''t'' = 0, kada je organizam od kojeg je uzet uzorak bio mrtav), a *'''N''' je broj atoma koji je ostao nakon datog vremena '''t'''. *'''λ''' je konstanta koja zavisi o svakom pojedinom [[izotop]]u; za dati izotop je jednaka reciprocitetu dužine poluživota radioaktivnog raspada – tj. prosjeku ili očekivanom vremenu da će dati atom, a opstati prije nego što prolazi kroz radioaktivno raspadanje. Prosječno vrijeme koje se označava sa '''τ''', za {{chem|14|C}} je 8.267 godina, tako da je gornja jednadžba prerađena kao: :<math>t = 8267 \cdot \ln(N_0/N)godina = 19035 \cdot \log(N_0/N) godina</math> Pretpostavlja se da je uzorak prvobitno imao isti {{chem | 14 | C}} / {{chem | 12 | C}} odnos kao odnos u biosferi, a vrijednost uzorka se utvrđuje neposrednim mjerenjem. Ukupni broj atoma u uzorku može se izračunati, po odnosu '''N''' ₀, broj {{chem | 14 | C}} atoma u originalnom uzorku. Mjerenje '''N''', broj {{chem | 14 | C}}. Aktuelni atom u uzorku, omogućava obračun '''t''', starost uzorka, koristeći jednadžbe iznad. [[Poluživot]] radioaktivnog izotopa (vrijeme koje je potrebno za pola uzorka da se raspadne, obično se označava sa t_1/2) je poznatiji pojam od sredine života, pa iako su jednadžbama iznad izraženi u smislu prosječnog života, to je više uobičajeno za citiranje vrijednosti {{chem | 14 | C}} poluraspada od svog života. Prosječni život i poluživot se procjenjuju po sljedećoj jednadžbi: :<math>T_\frac{1}{2} = 0.693 \cdot \tau</math> Trenutno prihvaćena vrijednost poluživota {{chem|14|C}} je 5.730 godina. To znači da će za 5.730 godina preostati samo jedna polovina inicijalbog {{chem|14|C}}, a četvrina – nakon 11.460 godina, te osmina nakon 17.190 godina itd. Putem gornjeg proračuna čini se nekoliko pretpostavki, kao što su te da je nivo {{chem | 14 | C}}. u biosferi tokom proteklog vremena ostao stalan. U stvari, nivo {{chem | 14 |. C}} u biosferi značajno se mijenja pa se vrijednosti rezultata jednadžbe iznad moraju mijenjati pomoću podataka iz drugih izvora u obliku kalibracijske krivulje, koja se detaljnije opisuje u prilozima. Za više od deset godina nakon inicijalnog rada, prihvaćene vrijednosti poluraspada za {{chem | 14 | C}} je 5.568 godina. Ovo je poboljšano u ranim 1960-im na 5.730 godina, što je značilo da su mnogi izračunati datumi objavljenih radova sada netačni (greška je oko 3%). Moguće je ugraditi ispravke za vrijednost poluraspada u kalibracije krivu, što je postala uobičajena praksa u radiokarbonskom datiranju "radiokarbonskih godina", što znači da proračuni pomoću izvorne vrijednosti poluživota nisu kalibrirane. Ustvari, nivo {{chem|14|C}} u biosferi značajno varira kao i rezultati dobijeni po gornjoj jednadžbi treba ispraviti upotrebom kalibracijske krive koja je opisana u prilogu. [[Datoteka:Carbon exchange reservoir 2.svg|right|thumb|400px|Pojednostavljena verzija razmjene rezervoara [[ugljik]]a prikazuje proporcije ugljika i relativnu aktivnost {{chem|14|C}} u svakom od njih.<br> Podaci o procentu ugljika u svakom dijelu akumulacije se dobiju iz procjene prosjeka rezervoarskog ugljika za sredinu 1990-ih.<br>Procjene distribucije ugljika tokom predindustrijskog vremena su bile bitno drugačije.]] Izrazi "konvencionalna radiokarbonska starost doba", ili "radiokarbonska starost", koriste se kao i ovi nazivi koji se odnose na doba izračunavanja pomoću sljedećih standarda ''izračunavanja radiokarbona'': *a) procjena pomoću Libbyjevog poluživota od 5.568 godina, umjesto trenutno prihvatjivog stvarnog poluživota od 5.730 godina; *(b) upotreba NIST standarda poznatog kao HOxII definira se aktivnost radiokarbonskim [[metod]]om iz [[1950]]. godine; *(c) korištenje datiranja po standardu iz [[1950]]. godine gdje se izračuna količina "prije prisutnog" radiougljika; *(d) ispravke za radiokarbonsko frakcioniranje se obavljaju na osnovu odnosa standardnog izotopa, i *(e) sve na pretpostavci da se {{chem | 14 | C}} / {{chem | 12 | C}} odnos nije promijenio tokom proteklog vremena. Ovaj pristup ima prednost održavanja usklađenosti sa početkom radova, a također izbjegava rizik od dvostrukih ispravki za Libbyjeve vrijednosti poluraspada. == Rezervoari == == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == *[[Apsolutna geohronologija]] *[[Relativna geohronologija]] *[[Šiljak ugljika-14 774-775.]] {{Radiometrijsko datiranje}} [[Kategorija:Američki izumi]] [[Kategorija:Ugljik]] [[Kategorija:Konzervacija i restauracija]] [[Kategorija:Izotopi ugljika]] [[Kategorija:Radioaktivnost]] [[Kategorija:Radioizotopno datiranje]] [[Kategorija:Datiranje ugljikom-14]] sn0ez22mqhk7v8zmo4dyix2id9tm5y7 0 385868 3936848 3858889 2026-10-24T09:14:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936848 wikitext text/x-wiki [[File:Mechanism of salt removal from tsunami affected soil by bioremediation.jpg|thumb|350px|Mehanizam otklanjanja soli iz nanosa [[cunami]]ja, putem remedijacije]] ==Definicija== '''Bioremedijacija''' je termin koji se odnosi na primjenu bioloških sistema u svrhu detoksikacije okoline kontaminirane [[teški metali|teškim metalima]] (Hg i Pb), organskim spojevima kao što su hidrokarboni nafte, [[radionuklid]]ima (Pu, U) i drugim materijama kao što su [[eksploziv]]i, [[pesticid]]i i [[plastika]]. Suština remedijacije je u iskorištavanju prirodnih hemijskih reakcija i [[metabolizam|metaboličkih procesa]] putem kojih organizmi razlažu spojeve kako bi obezbijedili hranjive tvari i energiju. Osnovni bioremedijacijski procesi su [[oksidacija]] i [[redukcija]] koje se mogu odvijati u aerobnim ili anaerobnim uvjetima. Brojni [[mikroorganizam|mikroorganizmi]] imaju jedinstvene metaboličke puteve preko kojih razgrađuju hemijske spojeve antropogenog porijekla. U [[močvara]]ma i tresetištima, biljke i mikroorganizmi stotinama godina apsorbuju i razgrađuju raznovrsne hemijske spojeve i konvertuju polutante u neškodljive spojeve. Bioremedijacija je stari koncept. Najjednostavniji primjer je septička jama u kojoj mikroorganizmi tla degradiraju otpad. Na istom principu su zasnovana i postrojenja za preradu kanalizacionog otpada koja djeluju decenijama.<ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://ei.cornell.edu/biodeg/bioremed/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411205108/http://ei.cornell.edu/biodeg/bioremed/ |archive-date=11. 4. 2021 |access-date=11. 5. 2015 |url-status=dead}}</ref> Prema EPA, bioremedijacija je "tretman koji koristi prirodne organizme za razbijanje opasnih materija u manje toksične ili neotrovne tvari". Takva [[tehnologija]] se općenito može klasificirati kao ''[[in situ]]'' ili ''[[ex situ]]''. ''In situ'' bioremedijacija uključuje tretiranje kontaminiranog materijala na pogođenom mjestu, dok ''ex situ'' uključuje uklanjanje kontaminirane materije putem tehnika koje se označavaju kao: *[[fitoremedijacija]], *[[prirodna ventilacija]], *[[bioispiranje]], *[[farmerstvo]], *[[bioreaktor]]i, *[[kompost]]iranje, *[[bioaugmentacija]], *[[rizofiltracija]] i *[[biostimulacija]]. ==Genetičko inženjersto u bioremedijaciji== Primjena [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] uključuje stvaranje [[organizam]]a koji su posebno podešeni za bioremedijaciju i ima veliki potencijal. [[Bakterija]] ''Deinococcus radiodurans'' (jedini poznati [[radiorezistencija|radiorezistentni]] [[organizam]]) je modificirana tako da konzumira i vari [[toluen]] i [[ion]]sku [[živa (element)|živu]] iz visoko radioaktivnog nuklearnog otpada.<ref>Brim H. et al. (2000): Engineering Deinococcus radiodurans for metal remediation in radioactive mixed waste environments. Nature Biotechnology, 18 (1): 85-90.</ref> Otpuštanjem genetički pripremljenih organizama u okolinu može biti problematično jer ih je teško pratiti, ali je moguća ugradnja [[gen]]a za [[luminiscencija|bioluminescenciju]] iz drugih [[vrsta]] može biti rješenje tog problema.<ref>http://books.google.com/books?id=oLNtgk_VKXsC&pg=PA81&lpg=PA81&dq=Bioremediation+of+gypsum&source=bl&ots=qIBjEbqi9W&sig=bNl1WDUN_P0CyHhjztQZovSZwW0&hl=en&sa=X&ei=YdIZVLPsD8ecyASzsYG4Bw&ved=0CDUQ6AEwAw#v=onepage&q=Bioremediation%20of%20gypsum&f=false|title=Bioremediation Technologies: Principles and Practice|author1=Robert L. Irvine|author2=Subhas K. Sikidar</ref> ==Procjena bioremedijacije== Proces bioremedijacije može se posredno pratiti mjerenjem oksidacijski smanjenog potencijala u [[tlo|zemljištu]] i podzemnim [[voda]]ma ili [[redoks]]om, zajedno sa [[pH]], [[temperatura|temperaturom]], sadržajem [[kisik]]a, koncentracijom elektronskog akceptora / donatora i koncentracijom gubitka proizvoda (npr. [[ugljendioksid]]a). Donje tabela prikazuje smanjenje biološkog učinka u funkciji redoks potencijala. {| class=wikitable |- ! Proces||Reakcija||Redoksni potencijal (E_h u [[Volt|mV]])&nbsp; |- align=left | [[Aerobni organizmi]]|| O₂ + 4e⁻ + 4H⁺ → 2H₂O|| 600 ~ 400 |- align=left | Anaerobna [[hipoksija]] || | |- align=left | [[Denitrifikacija]]|| 2NO₃⁻ + 10e⁻ + 12H⁺ → N₂ + 6H₂O|| 500 ~ 200 |- align=left | Redukcija [[mangan]]a IV|| MnO₂ + 2e⁻ + 4H⁺ → Mn²⁺ + 2H₂O &nbsp; &nbsp;|| 400 ~ 200 |- align=left |Redukcija [[željezo|željeza]] III || Fe(OH)₃ + e⁻ + 3H⁺ → Fe²⁺ + 3H₂O|| 300 ~ 100 |- align=left | Redukcija [[sulfat]]a|| SO₄²⁻ + 8e⁻ +10 H⁺ → H₂S + 4H₂O|| 0 ~ −150 |- align=left | [[Fermentatacija (biohemija)|Fermentacija]]|| 2CH₂O → CO₂ + CH₄|| −150 ~ −220 |} ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Ekosistem]] *[[Stanište]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Staništa]] [[Kategorija:Biotehnologija]] 16u1dhck35yzygru1hs6rl8n7m95lnv 0 390387 3936855 3859165 2026-10-24T09:31:08Z Ziv 117934 ([[c:GR|GR]]) [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 3936855 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] '''konferencija u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]'''. {| class="wikitable" |- !Ime <br> ([[Kodno ime]]) !Lokacija !Datum !Glavni učesnici !Rezultat |- |[[Konferencija štabova SAD-a i Velike Britanije]] <br> (ABC-1) |[[Washington, D.C.|Washington]] |29. januar – 27. mart 1941. |Američki, britanski i kanadski vojni personal |Uspostavljanje osnovnih ugovora za ulazak SAD-a u rat |- |[[Atlantska konferencija]] <br> (RIVIERA) |[[Argentia]] ([[Newfoundland]]) |9– 12. august 1941. |[[Winston Churchill|Churchill]], [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]], [[Harry Hopkins|Hopkins]] |[[Atlantska povelja]]; prijedlog za konferenciju o pomoći [[SSSR]]-u |- |[[Moskovska konferencija (1941)|Prva moskovska konferencija]] |[[Moskva]] | 29. septembar – 1. oktobar 1941. |[[Josif Staljin|Staljin]], [[Averell Harriman|Harriman]], [[Max Aitken|Aitken]], [[Vjačeslav Molotov|Molotov]] |Saveznička pomoć SSSR-u |- |[[Vašingtonska konferencija (1941)|Prva vašingtonska konferencija]] <br> (ARCADIA) |[[Washington, D.C.|Washington]] | 22. decembar 1941 – 14. januar 1942. | Churchill, Roosevelt |[[Prvo Evropa]]; [[Deklaracija Ujedinjenih naroda]] |- |[[Vašingtonska konferencija (1942)|Druga vašingtonska konferencija]] |[[Washington, D.C.|Washington]] | 20–25. juni 1942. | Churchill, Roosevelt |Prioritet: otvaranje [[Sjevernoafrička kampanja|drugog fronta]] u [[Sjeverna Afrika|Sjevernoj Africi]] prije invazije preko [[La Manche]]a |- |[[Moskovska konferencija (1942)|Druga moskovska konferencija]] |[[Moskva]] | 12–17. august 1942. | Churchill, Staljin, Harriman |Diskusija o razlozima za Sjevernoafričku kampanju prije prelaska La Manchea; anglo-sovjetski pakt o razmjeni informacija i tehnologija |- | Šeršelska konferencija |[[Cherchell]] ([[Alžir]]) | 21-22. oktobar 1942. |[[Mark W. Clark|Clark]] (SAD) i [[Charles Mast|Mast]] ([[Višijska Francuska]]) |Tajna konferencija prije početka [[Operacija "Baklja"|Operacije "Baklja"]], na kojoj su se neki komandanti Višijske Francuske složili da se ne odupru savezničkom iskrcavanju u [[Maroko|Maroku]] i Alžiru<ref>David H. Lippman, ''[http://usswashington.com/worldwar2plus55/dl08no42.htm WORLD WAR II PLUS 55, World War II Notes, 8. 11 1942 (Operacija "Baklja")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605211832/http://usswashington.com/worldwar2plus55/dl08no42.htm |date=5 Juni 2009 }}''</ref> |- |[[Konferencija u Casablanki]] <br> (SYMBOL) |[[Casablanca]] | 14–24. januar 1943. | Churchill, Roosevelt, [[Charles de Gaulle|De Gaulle]], [[Henri Giraud|Giraud]] |Plan za savezničku [[Italijanska kampanja (Drugi svjetski rat)|kampanju u Italiji]] i za prelazak La Manchea u 1944; deklaracija za bezuvjetnu predaju [[Sile Osovine|sila Osovine]]; podsticanje ujedinjenja francuskih vojnih vlasti u [[London]]u i Alžiru |- |[[Vašingtonska konferencija (1943)|Treća vašingtonska konferencija]] <br> (TRIDENT) |[[Washington, D.C.|Washington]] | 12–27. maj 1943. | Churchill, Roosevelt, [[George Marshall|Marshall]] |Plan za Italijansku kampanju, pojačanje bombardiranja Njemačke i [[Rat na Pacifiku|rata na Pacifiku]] |- |[[Prva konferencija u Québecu]] <br> (QUADRANT) |[[Québec (grad)|Québec]] | 17–24. august 1943. | Churchill, Roosevelt, [[Mackenzie King|King]] |[[Operacija "Overlord"|Dan D]] određen za 1944; reorganizacija [[Komanda u Jugoistočnoj Aziji|komande]] u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]]; tajni [[Sporazum iz Québeca|sporazum]] za ograničenje [[nuklearna energija|nuklearne energije]] |- |[[Moskovska konferencija (1943)|Treća moskovska konferencija]] |[[Moskva]] | 18. oktobar – 1. novembar 1943. |Ministri vanjskih poslova [[Cordell Hull|Hull]], [[Anthony Eden|Eden]], Molotov, [[Bingchang Fu|Fu]] te Staljin |[[Moskovska deklaracija]] |- |[[Prva kairska konferencija]] <br> (SEXTANT) |[[Kairo]] | 23–26. novembar 1943. | Churchill, Roosevelt, [[Chiang Kai-shek]] | [[Kairska deklaracija]] o poslijeratnoj Aziji |- |'''[[Teheranska konferencija]]''' <br> (EUREKA) |[[Teheran]] | 28. novembar – 1. decembar 1943. | Churchill, Roosevelt, Staljin |Prvi skup "velike trojke"; plan za konačnu strategiju uništenja [[Treći rajh|Nacističke Njemačke]] i određivanje Dana D |- |[[Druga kairska konferencija]] |[[Kairo]] | 4–6. decembar 1943. | Churchill, Roosevelt, [[İsmet İnönü|İnönü]] |Dogovor o uspostavljanju savezničkih zračnih baza u [[Turska|Turskoj]]; odlaganje [[Operacija "Anakim"|operacije]] protiv [[Japan]]a u [[Burma|Burmi]] |- |[[Konferencija premijera zemalja Britanskog komonvelta]] |[[London]] | 1–16. maj 1944. | Churchill, [[John Curtin|Curtin]] (Australija), [[Peter Fraser (političar)|Fraser]] (Novi Zeland), [[Mackenzie King|King]] (Kanada) i [[general]] [[Jan Smuts|Smuts]] (Južnoafrička unija). | Podrška [[Commonwealth nacija|Britanskog komonvelta]] Moskovskoj deklaraciji i dogovor u vezi s ulogom zemalja članica u ukupnim savezničkim naporima u Drugom svjetskom ratu |- |[[Konferencija u Bretton Woodsu]] |[[Bretton Woods (New Hampshire)|Bretton Woods]] | 1–15. juli 1944. |predstavnici 44 zemlje |Osnivanje [[Međunarodni monetarni fond|MMF]]-a i [[Međunarodna banka za obnovu i razvoj|Međunarodne banke za obnovu i razvoj]] |- |[[Konferencija u Dumbarton Oaksu]] |[[Washington, D.C.|Washington]] | 21–29. august 1944. |[[Alexander Cadogan|Cadogan]], [[Andrej Gromiko|Gromiko]], [[Edward Stettinius Jr.|Stettinius mlađi]], [[Ku Wei-chūn]] |Dogovor o osnivanju [[Ujedinjeni narodi|Ujedinjenih naroda]] |- |[[Druga konferencija u Québecu]] <br> (OCTAGON) |[[Québec]] | 12–16. septembar 1944. |Churchill, Roosevelt, King |[[Morgenthauov plan]] za poslijeratnu Njemačku; ostali ratni planovi; [[Sporazum iz Québeca|Sporazum iz Hyde Parka]] |- |[[Moskovska konferencija (1944)|Četvrta moskovska konferencija]] <br> (TOLSTOY) |[[Moskva]] | 9. oktobar 1944. |Churchill, Staljin, Molotov, Eden |Uspostavljanje poslijeratnih sfera utjecaja u [[Istočna Evropa|Istočnoj Evropi]] i na [[Balkansko poluostrvo|Balkanskom poluostrvu]] |- |[[Konferencija na Malti]] <br> (ARGONAUT; CRICKET) |[[Malta]] | 30. januar – 2. februar 1945. |Churchill, Roosevelt |Pripreme za Jaltu |- |'''[[Konferencija u Jalti]]''' |[[Jalta]] | 4–11. feburar 1945. |Churchill, Roosevelt, Staljin |Konačni plan za poražavanje Njemačke; planovi o poslijeratnoj Evropi; uvjeti za ulazak SSSR-a u rat s Japanom |- |[[Konferencija Ujedinjenih nacija o međunarodnoj organizaciji]] |[[San Francisco]] | 25. april – 26. juni 1945. |predstavnici 50 država |[[Povelja Ujedinjenih naroda]] |- |'''[[Potsdamska konferencija]]''' <br> (TERMINAL) |[[Potsdam]] | 17. juli – 2. august 1945. |Churchill, Staljin, Truman, [[Clement Attlee|Attlee]] |[[Potsdamska deklaracija]] o bezuvjetnoj predaji Japana; [[Potsdamski sporazum]] o politici prema Njemačkoj |} == Galerija == <gallery> Datoteka:Prince of Wales-5.jpg|Atlantska konferencija (1941) Datoteka:Casablanca-Conference.jpg|Konferencija u Casablanki (1943) Datoteka:Quebec conference 1943.png|Prva konferencija u Québecu (1943) Datoteka:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|Prva kairska konferencija (1943) Datoteka:Teheran conference-1943.jpg|Teheranska konferencija (1943) Datoteka:Roosevelt Inonu Churchill.jpg|Druga kairska konferencija (1943) Datoteka:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|Konferencija u Jalti (1945) Datoteka:Trumanstalin.jpg|Potsdamska konferencija (1945) </gallery> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.fdrlibrary.marist.edu/ww2con95.html What major conferences were held during World War II?], stranica [[Predsjednička biblioteka i muzej Franklina D. Roosevelta|Predsjedničke biblioteke Franklina D. Roosevelta]] * [[Centar Armije SAD-a za vojnu historiju]] ** [http://www.history.army.mil/books/wwii/Sp1941-42/index.htm Strategic Planning for Coalition Warfare, 1941-1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528225133/http://www.history.army.mil/books/wwii/SP1941-42/index.htm |date=28. 5. 2015 }} ** [http://www.history.army.mil/books/wwii/Sp1941-42/index.htm Strategic Planning for Coalition Warfare, 1943-1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528225133/http://www.history.army.mil/books/wwii/SP1941-42/index.htm |date=28. 5. 2015 }} ** [http://www.history.army.mil/books/wwii/WCP/index.htm Washington Command Post: The Operations Division] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417020906/https://history.army.mil/books/wwii/WCP/index.htm |date=17. 4. 2021 }} ** [http://www.history.army.mil/books/wwii/sp1943-44/appC.htm Appendix C: Principals at the international conferences January 1943—September 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621182444/http://www.history.army.mil/books/wwii/sp1943-44/appC.htm |date=21. 6. 2015 }} {{Diplomatija u Drugom svjetskom ratu}} {{Drugi svjetski rat}} [[Kategorija:Konferencije u Drugom svjetskom ratu|*]] c4a54z1yfsqdm8vuojmviq4908lp1hb 0 390769 3936867 3591892 2026-10-24T10:39:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936867 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = BIH | NOK_ime = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]] | takmičenje_dativ = Olimpijskim igrama | godina = 2016. | veb-sajt = {{url|www.okbih.ba}} | lokacija_dativ = [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]] (Brazil) | takmičari = 11 | takmičari_muškarci = 7 | takmičari_žene = 4 | sportovi = 5 | nosilac_zastave = [[Amel Tuka]] (otvaranje i zatvaranje)<ref name=flag-bearer>{{cite news|title=Amel Tuka nosi bh. zastavu na otvorenju Olimpijskih igara|url=http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|publisher=[[N1 (televizija)|N1]]|date=12. 7. 2016|access-date=12. 7. 2016|archive-date=2. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802124905/http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Amel Tuka će nositi zastavu BiH na ceremoniji zatvaranja Olimpijskih igara Rio 2016|url=http://www.okbih.ba/new/vijest.php?id=1007|publisher=[[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine|OKBIH]]|date=19. 8. 2016|access-date=20. 8. 2016|archive-date=27. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827071438/http://www.okbih.ba/new/vijest.php?id=1007|url-status=dead}}</ref> | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1992 | također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1920–1992 Z) }} '''[[Bosna i Hercegovina]]''' je učestvovala na [[Olimpijske igre 2016.|Olimpijskim igrama 2016]], koje su se održavale u [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]] od 5. do 21. augusta 2016. To je sedmo učešće bosanskohercegovačkih sportista na Ljetnim olimpijskim igrama od stjecanja nezavisnosti 1992. Bosnu i Hercegovinu je predstavljalo 11 takmičara u 5 sportova. ==Takmičari== U tabeli ispod naveden je broj takmičara koji su predstavljali Bosnu i Hercegovinu na Olimpijskim igrama 2016. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! width=180|Sport ! width=55|Muškarci ! width=55|Žene ! width=55|Ukupno |- | align=left|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2016.|Atletika]] | 4 || 1 || 5 |- | align=left|[[Džudo na Olimpijskim igrama 2016.|Džudo]] | 0 || 1 || 1 |- | align=left|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Plivanje]] | 1 || 1 || 2 |- | align=left|[[Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2016.|Streljaštvo]] | 0 || 1 || 1 |- | align=left|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2016.|Tenis]] | 2 || 0 || 2 |- ! Ukupno || 7 || 4 || 11 |} == Atletika == {{Glavni|Atletika na Olimpijskim igrama 2016.}} Početkom maja 2016. Bosna i Hercegovima imala je sljedeća četiri učesnika u atletskim takmičenjima na LJOI 2016. koji su ostvarili A-norme:<ref>{{cite web|title=iaaf.org – Top Lists|url=http://www.iaaf.org/statistics/toplists/index.html|publisher=IAAF|access-date=18. 4. 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=IAAF Games of the XXX Olympiad – Rio 2016 Entry Standards|url=http://www.insidethegames.biz/media/file/559/IAAF%20Rio%202016%20standards.pdf|publisher=[[IAAF]]|access-date=18. 4. 2015}}</ref> {{smalldiv|1= ;Legenda *'''Napomena'''–Plasman u trkačkim disciplinama se odnosi samo na konačnu poziciju u grupi *'''Q''' = Kvalifikovan(a) za sljedeću fazu *'''q''' = Kvalifikovan(a) za sljedeću fazu kao najbrži gubitnik ''ili'', u trkačkim disciplinama, po plasmanu bez dostizanja kvalifikacijskog praga *'''NR''' = Nacionalni rekord *N/A = Runda nije primjenjiva za disciplinu *Bye = Direktan prolaz u sljedeću fazu bez obaveze takmičenja}} ;Trkačke discipline {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" |- !rowspan=2|Sportisti !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Rezultat !Plasman !Rezultat !Plasman !Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Amel Tuka]] |align=left|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2016 – 800 m (muškarci)|800 m]] |1:45.72<ref>[https://www.iaaf.org/competitions/olympic-games/the-xxxi-olympic-games-5771/results/men/800-metres/heats/result Rezultati grupnog takmičenja na 800 metara]</ref> |2.<ref>[https://www.iaaf.org/competitions/olympic-games/the-xxxi-olympic-games-5771/results/men/800-metres/heats/summary Ukupni plasman grupnog takmičenja na 800 metara]</ref> |1:45.24 |4. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Lucia Kimani]] |align=left|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2016 – maraton (žene)|Maraton]] |colspan=4 {{n/a}} |2:58:22 |116. |} ;Tehničke discipline {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" |- !rowspan=2|Sportist<ref>{{Cite web|url=http://faktor.ba/sjajan-dan-za-bh-atletiku-nakon-mesica-i-pezer-ispunio-normu-za-olimpijadu/|title=Sjajan dan za bh. atletiku: Nakon Mešića i Pezer ispunio normu za Olimpijadu - Faktor.ba|date=30. 4. 2016|website=Faktor.ba|access-date=1. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501100922/http://faktor.ba/sjajan-dan-za-bh-atletiku-nakon-mesica-i-pezer-ispunio-normu-za-olimpijadu/|archive-date=1. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Dužina !Plasman !Dužina !Plasman |- |align=left|[[Hamza Alić]] |align=left rowspan=3|[[Atletika na Olimpijskim igrama 2016 – bacanje kugle (muškarci)|Bacanje kugle]] |19,48 |26. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Kemal Mešić]] |18,78 |30. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Mesud Pezer]] |19,55 |24. |colspan=2|Nije se kvalifikovao |} == Džudo == {{Glavni|Džudo na Olimpijskim igrama 2016.}} Na osnovu plasmana na svjetskoj džudo rang-listi objavljenoj 30. maja 2016. Bosna i Hercegovina ima osiguranu jednu učesničku kvotu u džudu. {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportistica !rowspan=2|Disciplina !Prvo kolo !Drugo kolo !Četvrtfinale !Polufinale !Repasaž !colspan=2|Finale / {{abbr|3M|Borba za treće mjesto}} |-style=font-size:95% !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Larisa Cerić]] |align=left|[[Džudo na Olimpijskim igrama 2016 - +78 kg (žene)|+78 kg]] |{{n/a|Direktan<br>prolaz}} |{{zastavaMOKsportista|[[Nihal Chikhrouhou|Chikhrouhou]]|TUN|2016}}<br>'''L''' 000–000 {{abbr|S|Odluka shido}} |colspan=5|Nije se kvalifikovala |} == Plivanje == {{Glavni|Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.}} {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportisti !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman !Vrijeme !Plasman |- |align=left|[[Mihajlo Čeprkalo]] |align=left|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 – 1500 m slobodno|1500 m slobodno]] |15:31.62<ref>[http://results.nbcolympics.com/swimming/event/men-1500m-freestyle/phase=swm015900/index.html?v=20160812201323&intcmp= Rezultati grupne faze u plivanju na 1500 m slobodnim stilom]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |37. |colspan=2 {{n/a}} |colspan=2|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Amina Kajtaz]] |align=left|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 – 100 m delfin (žene)|100 m delfin]] |1:01.67<ref>{{cite web|title=SWW021900_StartList_2016_08_04.pdf:|url=https://smsprio2016-a.akamaihd.net/_odf-documents/S/W/SWW021900_StartList_2016_08_04.pdf|publisher=Rio 2016|access-date=5. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807200722/https://smsprio2016-a.akamaihd.net/_odf-documents/S/W/SWW021900_StartList_2016_08_04.pdf|archive-date=7. 8. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SWW021900_StartList_2016_08_04.pdf:|url=https://smsprio2016-a.akamaihd.net/_odf-documents/S/W/SWW021900_ResultsSummary_2016_08_06.pdf|publisher=Rio 2016|access-date=6. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807200722/https://smsprio2016-a.akamaihd.net/_odf-documents/S/W/SWW021900_ResultsSummary_2016_08_06.pdf|archive-date=7. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> |35. |colspan=4|Nije se kvalifikovala |} == Streljaštvo == {{Glavni|Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2016.}} Bosna i Hercegovina dobila je specijalnu pozivnicu u streljaštvu. ;Žene {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportistica !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale |-style=font-size:95% !Bodovi !Plasman !Bodovi !Plasman !Bodovi !Plasman |- |align=left|[[Tatjana Đekanović]] |align=left|[[Streljaštvo na Olimpijskim igrama 2016 – zračna puška 10 m (žene)|Zračna puška 10 m]] |410,8 |35. |colspan=2|Nije se kvalifikovala |} == Tenis == {{Glavni|Tenis na Olimpijskim igrama 2016.}} Bosna i Hercegovina dobila je pozivnicu od Tročlane komisije da pošalje osvajača bronzane medalje na [[Olimpijske igre mladih 2010.|Olimpijskim igrama mladih 2010]], [[Damir Džumhur|Damira Džumhura]] (svjetski br. 87), na olimpijski teniski turnir, što je označilo povratak Bosne i Hercegovine u ovom sportu prvi put nakon [[OI 2004.|2004.]]<ref>{{cite news|url=http://www.itftennis.com/news/232270.aspx|title=ITF announces entries for Rio 2016 Olympics|publisher=[[Međunarodna teniska federacija]]|date=30. 6. 2016|access-date=1. 7. 2016|archive-date=24. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824185413/http://www.itftennis.com/news/232270.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.klix.ba/sport/tenis/damir-dzumhur-dobio-zvanicnu-pozivnicu-za-olimpijske-igre-u-rio-de-janeiru/160609034|title=Damir Džumhur dobio zvaničnu pozivnicu za Olimpijske igre u Rio de Janeiru|publisher=[[Klix.ba]]|date=9. 6. 2016|access-date=9. 6. 2016}}</ref> 19. jula 2016. potvrđeno je da je Džumhur direktno ušao u olimpijski turnir usljed povlačenja nekoliko tenisera s Igara. Stoga je njegova pozivnica proslijeđena reprezentativnom kolegi [[Mirza Bašić|Mirzi Bašiću]] (svjetski br. 130). ;Muškarci {| class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center" !rowspan=2|Sportist !rowspan=2|Turnir !Prvo kolo !Drugo kolo !Treće kolo !Četvrtfinale !Polufinale !colspan=2|Finale / {{abbr|3M|Meč za treće mjesto}} |-style=font-size:95% !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Protivnik<br />Rezultat !Plasman |- |align=left|[[Mirza Bašić]] |align=left rowspan=2|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2016 – muški singl|Muški singl]] |{{ZastavaMOKsportista|[[Juan Mónaco|Mónaco]]|ARG|2016}}<br>'''I''' 2–6, 2–6 |colspan=6|Nije se kvalifikovao |- |align=left|[[Damir Džumhur]] |{{ZastavaMOKsportista|[[Dudi Sela|Sela]]|ISR|2016}}<br>'''I''' 4–6, 4–6 |colspan=6|Nije se kvalifikovao |} == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150702033827/http://www.okbih.ba/ Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine] * [http://www.olympic.org/ Međunarodni olimpijski komitet (MOK)] {{Zemlje na LJOI 2016.}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2016.]] [[Kategorija:2016. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Države na Olimpijskim igrama 2016.|Bosna i Hercegovina]] 92qdg10o8g9qm90pk34r1om0mzup2om 0 391419 3936811 3845156 2026-10-23T17:07:03Z Palapa 383 3936811 wikitext text/x-wiki {{U začetku}} Međunarodni kinološki savez (FCI) sve registrirane i priznate rase pasa<ref>{{Cite web|url=http://veterina.info/psi/62-psi/rase-pasa/107-rase-pasa-fci|title=FCI - grupa I - veterina.info|last=Ševo|first=Dragan|website=veterina.info|language=sr-yu|access-date=6. 6. 2017}}</ref> dijeli na 10 grupa. Psi su podijeljeni po njihovoj namjeni. Međunarodna kinološka federacija ( FCI ), najveća međunarodna kinološka organizacija , sistematizira rase pasa koje priznaje dijeleći ih u grupe i sekcije, od kojih su neke dalje podijeljene. === FCI grupe === * 1. grupa FCI ([[Ovčar]]i i tjerači stoke) * 2. grupa FCI (Pinčeri i šnauceri - Molosoidi, Švicarski planinski psi i ovčari) * 3. grupa FCI ([[Terijer]]i) * 4. grupa FCI ([[Jazavčar]]i) * 5. grupa FCI (Špicovi i primitivni psi) * 6. grupa FCI (Goniči) * 7. grupa FCI (Poenteri i seteri) * 8. grupa FCI ([[Retriver]]i i vodeni psi) * 9. grupa FCI (Psi pratioci i minijaturne rase) * 10. grupa FCI ([[Hrt]]ovi) == Reference == {{Refspisak|}} [[Kategorija:Rase pasa]] jcvww4m4cfsz1cgpo4agzoa2hywvvuz 0 393497 3936782 3859454 2026-10-23T13:04:03Z LCont5 135631 3936782 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna utakmica | naslov = Interkontinentalni kup 2000. | slika = | događaj = | ekipa1 = [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] | ekipa1asocijacija = {{ZD|ŠPA|veličina=35px}} | ekipa1rezultat = 1 | ekipa2 = [[Boca Juniors]] | ekipa2asocijacija = {{ZD|ARG|veličina=35px}} | ekipa2rezultat = 2 | detalji = | datum = 28. novembar 2000. | stadion = [[Nacionalni olimpijski stadion (Tokio)|Nacionalni stadion]] | grad = [[Tokio]] | igrač_utakmice1a = [[Martín Palermo]] (Boca Juniors)<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyotamvp.html |title=Toyota Cup - Most Valuable Player of the Match Award |work=rsssf.com |access-date= 25. 8. 2015}}</ref> | sudija = {{ZD|KOL}} [[Óscar Ruiz]] | gledalaca = 52.511 | vrijeme = | prethodna = [[Interkontinentalni kup u nogometu 1999.|1999]]. | sljedeća = [[Interkontinentalni kup u nogometu 2001.|2001]]. }} '''Interkontinentalni kup 2000.''' je bilo [[nogomet]]no takmičenje u kojem su se susreli prvak [[Evropa|Evrope]] [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] i prvak [[Južna Amerika|Južne Amerike]] [[Boca Juniors]]. Utakmica Interkontinentalnog kupa se odigrala 28. novembra 2000. godine na [[Nacionalni olimpijski stadion (Tokio)|Nacionalnom olimpijskom stadionu]] u [[Tokio|Tokiju]]. [[Boca Juniors]] je bila uspješnija rezultatom 2-1 te drugi put u svojoj historiji osvojila [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]].<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota00.html |title=Intercontinental Club Cup 2000 |work=rsssf.com|access-date=25. 8. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.myfootballfacts.com/FIFA_Club_World_Cup_Order_of_Merit.html |title=Intercontinental Cup 1960-2004 |work=myfootballfacts.com |access-date=25. 8. 2015}}</ref> == Utakmica == {{Sklopiva nogometna kutija | nobars = 1 |datum = 28. novembar 2000. |vrijeme = 19:10 (JST) |tim1 = [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] {{ZD|ŠPA}} |rezultat = 1–2 |izvještaj = [http://web.archive.org/web/20010429083011/http://toyotacup.com/html/history/21/g_ef.html Izvještaj] |tim2 = {{ZD|ARG}} [[Boca Juniors]] |golovi1 = [[Roberto Carlos]] {{gol|12}} |golovi2 = [[Martín Palermo|Palermo]] {{gol|3||6}} |stadion = [[Nacionalni olimpijski stadion (Tokio)|Nacionalni stadion]] |lokacija = [[Tokio]] |gledalaca = 52.511 |sudac = {{ZD|KOL}} [[Óscar Ruiz]] }} ---- {| width=92% | |- |{{Fudbalski dres | uzorak_lr = _rmadrid0001h | uzorak_t = _rmadrid0001h | uzorak_dr = _rmadrid0001h | uzorak_š = _rmadrid0001h | uzorak_č = _fsk-4 | lijeva ruka = FFFFFF | tijelo = FFFFFF | desna ruka = FFFFFF | šorc = FFFFFF | čarape = FFFFFF | opis = Real Madrid }} |{{Fudbalski dres | uzorak_lr = _boca00h | uzorak_t = _boca00h | uzorak_dr = _boca00h | uzorak_š = _boca00h | uzorak_č = _boca00h | lijeva ruka = 0000FF | tijelo = 0000FF | desna ruka = 0000FF | šorc = 0000FF | čarape = 0000FF | opis = Boca Juniors }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''25'''||{{ZD|ŠPA}} [[Iker Casillas]] |- |RB ||'''21'''||{{ZD|KAM}} [[Geremi Njitap|Geremi]] || {{Žuti karton|89}} |- |CB ||'''4''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Hierro]] |- |CB ||'''18'''||{{ZD|ŠPA}} [[Aitor Karanka]] |- |LB ||'''3''' ||{{ZD|BRA}} [[Roberto Carlos]] |- |CM ||'''6''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Iván Helguera]] || {{Žuti karton|89}} |- |CM ||'''24'''||{{ZD|FRA}} [[Claude Makélélé]] || || {{Zamiz|77}} |- |AM ||'''8''' ||{{ZD|ENG}} [[Steve McManaman]] || || {{Zamiz|67}} |- |RW ||'''10'''||{{ZD|POR}} [[Luís Figo]] |- |LW ||'''14'''||{{ZD|ŠPA}} [[José María Gutiérrez Hernández|Guti]] |- |CF ||'''7''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Raúl González|Raúl]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |GK ||'''13'''||{{ZD|ŠPA}} [[César Sánchez|César]] |- |DF ||'''12'''||{{ZD|ŠPA}} [[Iván Campo]] |- |DF ||'''2''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Michel Salgado]] |- |MF ||'''17'''||{{ZD|BRA}} [[Flavio Conceição]] |- |MF ||'''19'''||{{ZD|ARG}} [[Santiago Solari]] |- |MF ||'''11'''||{{ZD|BRA}} [[Sávio Bortolini Pimentel|Sávio]] || || {{Zamul|67}} |- |CF ||'''9''' ||{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Morientes]] || || {{Zamul|77}} |- |colspan=3|'''Trener:''' |- |colspan=4|{{ZD|ŠPA}} [[Vicente del Bosque]] |} | |valign="top"|[[Datoteka:Boca Juniors vs Real Madrid 2000-11-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%; margin: auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ZD|KOL}} [[Óscar Córdoba]] |- |RB ||'''4''' ||{{ZD|ARG}} [[Hugo Ibarra]] || {{Žuti karton|69}} |- |CB ||'''2''' ||{{ZD|KOL}} [[Jorge Bermúdez]] |- |CB ||'''13'''||{{ZD|ARG}} [[Cristian Traverso]] |- |LB ||'''6''' ||{{ZD|ARG}} [[Aníbal Matellán]] |- |RM ||'''22'''||{{ZD|ARG}} [[Sebastián Battaglia]] || || {{Zamiz|90+3}} |- |CM ||'''5''' ||{{ZD|KOL}} [[Mauricio Serna]] |- |LM ||'''18'''||{{ZD|ARG}} [[José Basualdo]] |- |AM ||'''10'''||{{ZD|ARG}} [[Juan Román Riquelme]] |- |CF ||'''16'''||{{ZD|ARG}} [[Marcelo Delgado]] || || {{Zamiz|88}} |- |CF ||'''9''' ||{{ZD|ARG}} [[Martín Palermo]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |GK ||'''12'''||{{ZD|ARG}} [[Roberto Abbondanzieri]] |- |DF ||'''14'''||{{ZD|ARG}} [[Nicolás Burdisso]] || || {{Zamul|90+3}} |- |MF ||'''24'''||{{ZD|PER}} [[José Pereda]] |- |MF ||'''8''' ||{{ZD|ARG}} [[Julio Marchant]] |- |MF ||'''17'''||{{ZD|ARG}} [[Gustavo Barros Schelotto]] |- |FW ||'''7''' ||{{ZD|ARG}} [[Guillermo Barros Schelotto]] || || {{Zamul|88}} |- |FW ||'''20'''||{{ZD|ARG}} [[Antonio Barijho]] |- |colspan=3|'''Trener:''' |- |colspan=4|{{ZD|ARG}} [[Carlos Bianchi]] |} |} {| width=50% style="font-size: 90%" | '''Igrač utakmice:''' <br />{{ZD|ARG}} [[Martín Palermo]] (Boca Juniors) '''Linijske sudije:''' <br />{{ZD|KIN}} Liu Tiejun <br />{{ZD|JPN}} Noboru Ishiyama <br />'''Četvrti sudija:''' <br />{{ZD|JPN}} Naotsugu Fuse |} == Također pogledajte == * [[UEFA Liga prvaka 1999/2000.]] * [[Copa Libertadores 2000.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html ''Intercontinental Club Cup, rsssf.com''] * [http://www.linguasport.com/futbol/internacional/clubes/intercontinental/inter00.htm ''Intercontitnental Cup 2000, linguasport.com''] {{Interkontinentalni kup (nogomet)}} {{Utakmice Real Madrida}} [[Kategorija:Interkontinentalni kup (nogomet)|2000]] [[Kategorija:Utakmice Real Madrida]] [[Kategorija:Utakmice Boce Juniors]] [[Kategorija:2000. u nogometu]] [[Kategorija:Nogomet u Tokiju]] [[Kategorija:2000. u Japanu]] qwlkusplnw975e8ts93q40ehvaylooo 0 411164 3936809 3914002 2026-10-23T17:02:13Z Palapa 383 3936809 wikitext text/x-wiki Gospa '''Andregoto Galíndez'''<ref>{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Andregoto-Gal%C3%ADndez-condesa-de-Arag%C3%B3n/6000000004058800000|website=www.geni.com|access-date=2026-10-23}}</ref> ([[Baskijski jezik|baskijski]]: ''Andregoto Garindoitz'' = "[[Goti|gotska]] gospa, kćerka Galinda") bila je srednjovjekovna grofica [[Aragonija|Aragonije]] i kraljica supruga [[Pamplona|Pamplone]].<ref>Parsons, John Carmi (1997). ''Medieval Queenship''. Palgrave Macmillan. Str. 89.</ref> Njen otac je bio grof Aragonije [[Galindo II Aznárez]], a majka joj je bila grofica [[Sanča Garcés]]. Grofica Andregoto se udala za kralja Pamplone [[García Sánchez I|Garcíju Sáncheza I]], koji joj je bio bliski rođak. Njihov sin je bio kralj [[Sančo II od Pamplone]], a moguće je da je ona rodila i kćerke Todu i Uraku. Andregoto se rastala od svog muža te postoji mogućnost da se udala po drugi put. Umrla je 972. godine. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Aragonski vladari]] [[Kategorija:Supružnici navarskih vladara]] n56wgbqr07j7nnad8nfh5b69yhcb3xs 0 420242 3936824 3827709 2026-10-23T22:49:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936824 wikitext text/x-wiki {{Infokutija filmska nagrada | naslov = 74. dodjela "Zlatnog globusa" | slika = Jimmy Fallon, Montclair Film Festival, 2013.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Jimmy Fallon]], domaćin ceremonije. | datum = 8. januar 2017. | mjesto = [[Beverly Hilton Hotel]], [[Beverly Hills]] [[Kalifornija]] | voditelj = [[Jimmy Fallon]] | producent = [[Dick Clark Productions]]<br>[[Hollywood Foreign Press Association]] | režiser = | organizator = | najbolji_film = '''''[[Moonlight (film)|Moonlight]]''''' (drama)<br>'''''[[La La Land (film)|La La Land]]''''' (mjuzikl ili komedija) | najbolja_režija = [[Damien Chazelle]] | najbolja_režija_film = | najbolji_glumac = [[Casey Affleck]] (drama)<br>[[Ryan Gosling]] (mjuzikl ili komedija) | najbolji_glumac_film = | najbolja_glumica = [[Isabelle Hupert]] (drama)<br>[[Emma Stone]] (mjuzikl ili komedija) | najbolja_glumica_film = | gold_award = | hall_of_fame = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | kanal = | mreža = [[National Broadcasting Company|NBC]] | trajanje = | ocjene = | prijašnji = [[73. dodjela "Zlatnog globusa"|73.]] | sljedeći = [[75. dodjela "Zlatnog globusa"|75.]] }} '''74. dodjela Zlatnog globusa''' koja odaje počast najboljim filmskim i televizijskim ostvarenjima za 2016. godinu, emitirana je uživo preko televizijske mreže [[National Broadcast Company|NBC]] iz [[Beverly Hilton Hotel|Beverly Hills Hotela]] u [[Beverly Hills]]u, [[Kalifornija]] [[8. januar]]a [[2017]]. Svečanost je producirao [[Dick Clark Productions]] u saradnji sa [[Hollywood Foreign Press Association]].<ref>{{cite web|title=We Have a Date - for the 74th Golden Globe Awards!|url=http://www.goldenglobes.com/articles/we-have-date-74th-golden-globe-awards|first=Ana Luca|last=Celada|publisher=Golden Globes|date=18. 4. 2016|access-date=2. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009125305/https://www.goldenglobes.com/articles/we-have-date-74th-golden-globe-awards|archive-date=9. 10. 2019|url-status=dead}}</ref> 2. augusta 2016. glumac i komičar [[Jimmy Fallon]] je najavljen kao novi domaćin svečanosti.<ref>{{cite web|title=Our Host for the 74th Golden Globe Awards: Jimmy Fallon|url=http://www.goldenglobes.com/articles/our-host-74th-golden-globe-awards-jimmy-fallon|first=Ana Maria|last=Bahiana|publisher=Golden Globes|access-date=2. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009125317/https://www.goldenglobes.com/articles/our-host-74th-golden-globe-awards-jimmy-fallon|archive-date=9. 10. 2019|url-status=dead}}</ref> 3. novembra 2016. godine objavljeno je da je [[Meryl Streep]] dobitnica počasne nagrade [[Nagrada "Cecil B. DeMille"|Cecil B. DeMille za životno djelo]].<ref>{{cite web |title=Meryl Streep:The Recipient Of Our Cecil B. deMille Award 2017 |url=http://www.goldenglobes.com/articles/meryl-streepthe-recipient-our-cecil-b-demille-award-2017 |publisher=HFPA |date=3. 11. 2016 |access-date=3. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104020052/http://www.goldenglobes.com/articles/meryl-streepthe-recipient-our-cecil-b-demille-award-2017 |archive-date=4. 11. 2016 |url-status=dead |archive-date=9. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009125306/https://www.goldenglobes.com/articles/meryl-streepthe-recipient-our-cecil-b-demille-award-2017 }}</ref> Nominacije su 12. decembra, 2016. objavili [[Don Cheadle]], [[Laura Dern]] i [[Anna Kendrick]]. '' [[La La Land (film)|La La Land]] '' je osvojio svih sedam nagrada za koje je bio nominiran, i postao je najuspješniji film u historiji Zlatnih globusa i ukupno sedmi koji je osvojio svaku od nominiranih nagrada. Ostalih šest su: '' [[Doktor Živago (film)|Doktor Živago]] '' ([[24. dodjela "Zlatnog globusa"|1966]], 5/5), '' [[Ljubavna priča (film)|Ljubavna priča]] '' ([[29. dodjela "Zlatnog globusa"|1971]], 5/5), '' [[Kum (film)|Kum]] '' ([[31. dodjela "Zlatnog globusa"|1973]], 5/5), '' [[Let iznad kukavičijeg gnijezda (film)|Let iznad kukavičijeg gnijezda]] '' ([[34. dodjela "Zlatnog globusa"|1976]], 6/6), '' [[Zvijezda je rođena (film)|Zvijezda je rođena]] '' ([[35. dodjela "Zlatnog globusa"|1977]], 5/5) i '' [[Ponoćni Express (film)|Ponoćni Express]] '' ([[37. dodjela "Zlatnog globusa"|1979]], 6/6). (U zagradama su uključene godine u kojima su filmovi nagrađeni i broj nominacija i pobjeda).<ref>{{cite web|title=Golden Globe Awards Trivia|url=http://www.goldenglobes.com/trivia-0|publisher=Golden Globe|access-date=8. 1. 2017|archive-date=1. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401070041/http://www.goldenglobes.com/trivia-0|url-status=dead|archive-date=1. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401070041/http://www.goldenglobes.com/trivia-0}}</ref><ref>{{cite web|title='La La Land' breaks record for most Golden Globes won by a movie|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-golden-globes-2017-live-la-la-land-breaks-record-for-most-1483935005-htmlstory.html|publisher=LA Times|date=8. 1. 2017|access-date=9. 1. 2017}}</ref> Jedini drugi film koji je osvojio više od jedne nagrade je ''[[Ona (film)|Ona]]'', pobijedivši u obje kategorije za koje je bio nominiran.<ref>{{citeweb|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/elle-wins-best-foreign-language-film-golden-globes-2017-960476|title=Golden Globes: 'Elle' Wins Best Foreign-Language Film|work=The Hollywood Reporter|access-date=9. 1. 2017}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://variety.com/2017/film/awards/isabelle-huppert-wins-golden-globe-for-actress-in-a-drama-for-elle-1201955542/|title=Isabelle Huppert Wins Golden Globe for Actress in a Drama for ‘Elle’|work=Variety|access-date=9. 1. 2017}}</ref>''[[Noćni menadžer (mini serija)|Noćni menadžer]]'', ''[[Atlanta (TV serija)|Atlanta]]'', ''[[Kruna (TV serija)|Kruna]] '' i '' [[Narod protiv O.J. Simpsona: Američka priča o kriminalu]] '' bile su među televizijskim emisijama koje su dobile višestruke nagrade.<ref>{{citeweb|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-38551703|title=Golden Globes 2017: The Night Manager and The Crown lead TV award winners|work=BBC|access-date=9. 1. 2017}}</ref> == Raspored == [[Hollywood Foreign Press Association]] je 15. juna 2016. godine najavio sljedeći raspored za 74. dodjelu Zlatnog globusa:<ref>{{cite web| title=Hollywood Foreign Press Association Announces Timetable For 74th Annual Golden Globe® Awards| url=http://www.goldenglobes.com/articles/hollywood-foreign-press-association-announces-timetable-74th-annual-golden-globe%C2%AE-awards| work=HFPA| publisher=Golden Globes| date=15. 6. 2016| access-date=2. 8. 2016| archive-date=31. 7. 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170731082825/http://www.goldenglobes.com/articles/hollywood-foreign-press-association-announces-timetable-74th-annual-golden-globe%C2%AE-awards| url-status=dead| archive-date=31. 7. 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170731082825/http://www.goldenglobes.com/articles/hollywood-foreign-press-association-announces-timetable-74th-annual-golden-globe%C2%AE-awards}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Datum ! Događaj |- | {{nowrap|Ponedjeljak, 31. oktobar, 2016}} | Rok za podnošenje prijava za Zlatni globus u kategorijama za film i televiziju |- | {{nowrap|Petak, 25. novembar, 2016}} | Rok za slanje nominacijskih glasačkih listića svim članovima HFPA |- | {{nowrap|Ponedjeljak, 5. decembar, 2016}} | Završno prikazivanje igranih filmova |- | {{nowrap|Srijeda, 7. decembar, 2016}} | Počinje završna press konferencija za igrane filmove |- | {{nowrap|Petak, 9. decembar, 2016}} | Rok za prijem glasačkih listića s nominacijama |- | {{nowrap|Ponedjeljak, 12. decembar, 2016}} | Nominacije se objavljuju u 5:00 ujutro [[Pacific vremenske zone|PST]], 13:00 [[Koordinirano Svjetsko Vrijeme|UTC]], 8:00 ujutro [[Istočna vremenska zona|EST]] |- | {{nowrap|Ponedjeljak, 19. decembar, 2016}} | Konačni glasački listići poslati poštom svim članovima HFPA |- | {{nowrap|Srijeda, 4.januar, 2017}} | Rok za prijem svih finalnih glasačkih listića |- | {{nowrap|Nedjelja, 8. januar, 2017}} | Počinje 74. dodjela Zlatnih globusa |} == Nominacije i nagrade== Slijedi lista nominacija i pobjednika za 74. ceremoniju dodjele Zlatnog globusa. Pobjednici su navedeni prvi i istaknuti su podebljanim slovima. [[Datoteka:Isabelle Huppert Cannes 2015.jpg|right|thumb|150px|[[Isabelle Huppert]], Dobitnica nagrade za najbolju glumicu – Drama]] [[Datoteka:Ryan Gosling au festival de Cannes 2011.jpg|right|thumb|150px|[[Ryan Gosling]], Dobitnik nagrade za najboljeg glumca – Mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Emma Stone 2014.jpg|right|thumb|150px|[[Emma Stone]], Dobitnica nagrade za najbolju glumicu – Mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Aaron Taylor-Johnson by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|150px|[[Aaron Taylor-Johnson]], Dobitnik nagrade za najboljeg sporednog glumca]] [[Datoteka:Viola Davis (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Viola Davis]], Dobitnica nagrade za najbolju sporednu glumicu]] ===Film=== {| class=wikitable style="width=100%" |- !colspan="2"|Najbolji film |- !style="width=50%"|[[Zlatni globus za najbolji film – drama|Drama]] !style="width=50%"|[[Zlatni globus za najbolji film – komedija ili mjuzikl|Komedija ili mjuzikl]] |- | valign="top" | *'''''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]''''' **''[[Greben spasa]]'' **''[[Po svaku cijenu]]'' **''[[Manchester pored mora]]'' **''[[Lav (film)|Lav]]'' | valign="top" | *'''''[[La La Land]]''''' **''[[Žene dvadesetog stoljeća]]'' **''[[Deadpool (film)|Deadpool]]'' **''[[Florence Foster Jenkins (film)|Florence Foster Jenkins]]'' **''[[Sing Street]]'' |- !colspan="2"|Glavne uloge – Drama |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca – drama|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu – drama|najbolja glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Casey Affleck]] – ''[[Manchester pored mora]]'' kao Lee Chandler''' **[[Joel Edgerton]] – ''[[Loving]]'' kao [[Richard Loving]] **[[Andrew Garfield]] – ''[[Greben spasa]]'' kao [[Desmond T. Doss]] **[[Viggo Mortensen]] – ''[[Kapetan Fantastic]]'' kao Ben Cash **[[Denzel Washington]] – ''[[Ograde (film)|Ograde]]'' kao Troy Maxson | valign="top" | *'''[[Isabelle Huppert]] – ''[[Ona (2016)|Ona]]'' kao Michèle LeBlanc''' **[[Amy Adams]] – ''[[Dolazak (film)|Dolazak]]'' kao Dr. Louise Banks **[[Jessica Chastain]] – ''[[Gospođa Sloane]]'' kao Elizabeth Sloane **[[Ruth Negga]] – ''[[Loving]]'' kao Mildred Loving **[[Natalie Portman]] – ''[[Jackie (film)|Jackie]]'' kao [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jackie Kennedy]] |- !colspan="2"|Glavne uloge – Komedija ili mjuzikl |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca - komedija ili mjuzikl|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu - komedija ili mjuzikl|Najbolja glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Ryan Gosling]] – ''[[La La Land]]'' kao Sebastian Wilder''' **[[Colin Farrell]] – ''[[Jastog (film)|Jastog]]'' kao David **[[Hugh Grant]] – ''Florence Foster Jenkins'' kao St. Clair Bayfield **[[Jonah Hill]] – ''[[Psi rata (film)|Psi rata]]'' kao Efraim Diveroli **[[Mark Ruffalo]] – ''[[Deadpool]]'' kao Deadpool | valign="top" | *'''[[Emma Stone]] – ''[[La La Land]]'' kao Mia Dolan''' **[[Annette Bening]] – ''[[Žene dvadesetog stoljeća]]'' kao Dorothea Fields **[[Lily Collins]] – ''[[Pravila ne važe]]'' kao Nadine Mabrey **[[Hailee Steinfeld]] – ''[[The Edge of Seventeen]]'' kao Nadine Franklin **[[Meryl Streep]] – ''Florence Foster Jenkins'' kao Florence Foster Jenkins |- !colspan="2"|Sporedne uloge – Drama, mjuzikl ili komedija |- ![[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca|Sporedni glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu|Sporedna glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Aaron Taylor-Johnson]] – ''[[Pod okriljem noći]]'' kao Ray Marcus''' **[[Mahershala Ali]] – ''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]'' kao Juan **[[Jeff Bridges]] – ''[[Po svaku cijenu]]'' kao Marcus Hamilton **[[Simon Helberg]] – ''Florence Foster Jenkins'' kao Cosmé McMoon **[[Dev Patel]] – ''[[Lav (film)|Lav]]'' kao [[Saroo Brierley]] | valign="top" | *'''[[Viola Davis]] – ''[[Ograde (film)|Ograde]]'' kao Rose Maxson''' **[[Naomie Harris]] – ''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]'' kao Paula **[[Nicole Kidman]] – ''[[Lav (film)|Lav]]'' kao Sue Brierley **[[Octavia Spencer]] – ''[[Skrivene brojke]]'' kao [[Dorothy Vaughan]] **[[Michelle Williams]] – ''[[Manchester pored mora]]'' kao Randi |- ![[Zlatni globus za najboljeg režisera|Najbolji režiser]] ![[Zlatni globus za najbolji scenarij|Najbolji scenarij]] |- | valign="top" | *'''[[Damien Chazelle]] – ''[[La La Land]]''''' **[[Tom Ford]] – ''[[Pod okriljem noći]]'' **[[Mel Gibson]] – ''[[Greben spasa]]'' **[[Barry Jenkins]] – ''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]'' **[[Kenneth Lonergan]] – ''[[Manchester pored mora]]'' | valign="top" | *'''[[Damien Chazelle]] – ''[[La La Land]]''''' **[[Tom Ford]] – ''[[Pod okriljem noći]]'' **[[Barry Jenkins]] – ''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]'' **[[Kenneth Lonergan]] – ''[[Manchester pored mora]]'' **[[Taylor Sheridan]] – ''[[Po svaku cijenu]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolju originalnu muziku|Najbolja originalna muzika]] ![[Zlatni globus za najbolju originalnu pjesmu|Najbolja originalna pjesma]] |- | valign="top" | *'''[[Justin Hurwitz]] – ''[[La La Land]]''''' **[[Nicholas Britell]] – ''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]'' **[[Jóhann Jóhannsson]] – ''[[Dolazak (film)|Dolazak]]'' **[[Dustin O'Halloran]] i [[Hauschka]] – ''[[Lav (film)|Lav]]'' **[[Hans Zimmer]], [[Pharrell Williams]] i Benjamin Wallfisch – ''[[Skrivene brojke]]'' | valign="top" | * '''"City of Stars" ([[Justin Hurwitz]], [[Pasek and Paul]]) - ''[[La La Land]]''''' ** "[[Can't Stop the Feeling!]]" ([[Max Martin]], [[Shellback]] i [[Justin Timberlake]]) – ''[[Trolls (film)|Trolls]]'' ** "[[Faith (Stevie Wonder)|Faith]]" ([[Ryan Tedder]], [[Stevie Wonder]] i [[Francis Farewell Starlite]]) – ''[[Pjevajmo (film)|Pjevajmo]]'' ** "Gold" ([[Stephen Gaghan]], [[Danger Mouse]], [[Daniel Pemberton]] i [[Iggy Pop]]) – ''[[Gold (film)|Gold]]'' ** "How Far I'll Go" ([[Lin-Manuel Miranda]]) – ''[[Moana (film)|Moana]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolji animirani film|Najbolji animirani film]] ![[Zlatni globus za najbolji strani film|Najbolji strani film]] |- | valign="top" | * '''''[[Zootopia]]''''' ** ''[[Kubo and the Two Strings]]'' ** ''[[Moana (2016 film)|Moana]]'' ** ''[[My Life as a Zucchini]]'' ** ''[[Pjevajmo (film)|Pjevajmo]]'' | valign="top" | * '''''[[Ona (2016)|Ona]]'' ([[Francuska]])''' ** ''[[Divines (film)|Divines]]'' ([[Francuska]]) ** ''[[Neruda (film)|Neruda]]'' ([[Čile]]) ** ''[[The Salesman (2016 film)|The Salesman]]'' ([[Iran]]/[[Francuska]]) ** ''[[Toni Erdmann]]'' ([[Njemačka]]) |- |} == Filmovi sa najviše nominacija == {| class="wikitable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55"|Nominations ! scope="col" align="center"|Films |- | <center> 7 | ''[[La La Land]]'' |- | <center> 6 | ''[[Mjesečina (film)|Mjesečina]]'' |- | <center> 5 | ''[[Manchester pored mora]]'' |- | rowspan=2 style="text-align:center"|4 | ''[[Florence Foster Jenkins (film)|Florence Foster Jenkins]]'' |- | ''[[Lav (film)|Lav]]'' |- | rowspan=3 style="text-align:center"|3 | ''[[Greben spasa]]'' |- | ''[[Po svaku cijenu]]'' |- | ''[[Noćne životinje]]'' |- | rowspan=9 style="text-align:center"|2 | ''[[Žene dvadesetog stoljeća]]'' |- | ''[[Dolazak (film)|Dolazak]]'' |- | ''[[Deadpool (film)|Deadpool]]'' |- | ''[[Ona (film)|Ona]]'' |- | ''[[Ograde (film)|Ograde]]'' |- | ''[[Skrivene brojke]]'' |- | ''[[Loving (film)|Loving]]'' |- | ''[[Moana (film)|Moana]]'' |- | ''[[Pjevajmo (film)|Pjevajmo]]'' |} == Filmovi s najviše pobjeda == Sljedeća 2 filma su dobili višestruke nagrade: {| class="wikitable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55"|Pobjede ! scope="col" align="center"|Film |- | 7 | ''[[La La Land (film)|La La Land]]'' |- | 2 | ''[[Ona (film)|Ona]]'' |- |} == Uručioci nagrada i najavljivači == [[Hollywood Foreign Press Association|Hollywood Foreign Press]] je objavio sljedeću listu uručilaca nagrada i najavljivača: {{Div col||15em}} *[[Ben Affleck]] *[[Casey Affleck]] *[[Drew Barrymore]] *[[Kristen Bell]] *[[Annette Bening]] *[[Matt Bomer]] *[[Pierce Brosnan]] *[[Naomi Campbell]] *[[Steve Carell]] *[[Jessica Chastain]] *[[Priyanka Chopra]] *[[Matt Damon]] *[[Viola Davis]] *[[Laura Dern]] *[[Leonardo DiCaprio]] *[[Ben Foster]] *[[Gal Gadot]] *[[Cuba Gooding Jr.]] *[[Hugh Grant]] *[[Jake Gyllenhaal]] *[[Jon Hamm]] *[[Goldie Hawn]] *[[Chris Hemsworth]] *[[Felicity Jones]] *[[Michael Keaton]] *[[Anna Kendrick]] *[[Nicole Kidman]] *[[Brie Larson]] *[[John Legend]] *[[Diego Luna]] *[[Sienna Miller]] *[[Mandy Moore]] *[[Jeffrey Dean Morgan]] *[[Timothy Olyphant]] *[[Dev Patel]] *[[Lion (2016 film)|Sunny Pawar]] *[[Chris Pine]] *[[Eddie Redmayne]] *[[Ryan Reynolds]] *[[Zoe Saldana]] *[[Amy Schumer]] *[[Sylvester Stallone]] *[[Sting (musician)|Sting]] *[[Emma Stone]] *[[Justin Theroux]] *[[Carrie Underwood]] *[[Vince Vaughn]] *[[Milo Ventimiglia]] *[[Sofía Vergara]] *[[Carl Weathers]] *[[Kristen Wiig]] *[[Reese Witherspoon]] {{Div col end}} ==In Memoriam== In Memoriam segment nije se prikazivao na televiziji tokom ceremonije. Međutim, HFPA je postavio slideshow na njihovoj web stranici.<ref>[http://www.goldenglobes.com/photo-gallery/memoriam-2016 In Memoriam - 2016]</ref> {{colbegin|2}} *[[Pat Harrington, Jr.]] *[[David Bowie]] *[[Alan Rickman]] *[[George Kennedy]] *[[Larry Drake]] *[[Ken Howard]] *[[Garry Shandling]] *[[Earl Hamner Jr.]] *[[Patty Duke]] *[[Ronit Elkabetz]] *[[Prince (musician)|Prince]] *[[Muhammad Ali]] *[[Theresa Saldana]] *[[Peter Shaffer]] *[[Anton Yelchin]] *[[Michael Cimino]] *[[Abbas Kiarostami]] *[[Hector Babenco]] *[[Garry Marshall]] *[[Fyvush Finkel]] *[[Arthur Hiller]] *[[Gene Wilder]] *[[Hugh O'Brian]] *[[Curtis Hanson]] *[[Robert Vaughn]] *[[Alan Thicke]] *[[Zsa Zsa Gabor]] *[[Carrie Fisher]] *[[Debbie Reynolds]] {{colend}} == Ceremonija == [[Datoteka:Meryl Streep February 2016.jpg|right|thumb|150px|[[Meryl Streep]], dobitnica nagrade Cecil B. DeMille za životno djelo]] Jimmy Fallon je otvorio ceremoniju sa dugim omažem filma ''La La Land'', sa [[kameo]]m Nicole Kidman, Amy Adams, Ryan Reynolds, Justin Timberlake i mnogim drugim. Njegov uvodni govor je bio prekinut na kratko nakon što mu se teleprompter pokvario.<ref name=Lawson_Vanity_Fair>{{cite news |url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2017/01/jimmy-fallon-golden-globes-review |title=Jimmy Fallon Makes for an Oddly Tone-Deaf Golden Globes Host |author=Richard Lawson |newspaper=[[Vanity Fair (časopis)|Vanity Fair]] |date=8. 1. 2017 |access-date=1. 11. 2017}}</ref> Meryl Streep je u svom govoru iskoristila priliku da kritikuje, bez navođenja imena, novoizabranog predsjednika [[Donald Trump|Donalda Trumpa]] u vezi sa navodnim pošprdnim imitacijama invaliditeta novinara ''[[New York Times]]a'' [[Serge F. Kovaleski|Sergea Kovaleskog]] , navodeći: "nepoštovanje priziva nepoštovanje, nasilje potiče nasilje. Kada moćni ljudi koriste svoj položaj da maltretiraju druge, svi smo izgubili..."<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jan/09/meryl-streep-golden-globes-trump |title=The fightback against Trump starts with Meryl Streep’s Golden Globes speech |author=[[Suzanne Moore]] |newspaper=[[The Guardian]] |date=1. 9. 2017 |access-date=1. 10. 2017}}</ref><ref name=WashingtonPost_Streep>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2017/01/08/meryl-streep-called-out-donald-trump-at-the-golden-globes-read-her-speech-here/?utm_term=.b364d69d2325 |title=Meryl Streep called out Donald Trump at the Golden Globes. He responded by calling her ‘over-rated.’ |authors=Elahe Izadi, Amy B Wang |newspaper=[[Washington Post]] |date=9. 1. 2017 |access-date=1. 10. 2017}}</ref> Na temu različitosti u Hollywoodu, Streep je rekla: "Hollywood vrvi od doseljenika i stranaca, i ako se svi ovi ljudi izbace iz zemlje, nećete moći ništa drugo gledati, osim američkog fudbala i borilačkih vještina, što ne pripada umjetnosti."<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2017/jan/09/golden-globes-2017-quotes-of-the-night |title=The best quotes from the Golden Globes 2017 |newspaper=[[The Guardian]] |date=9. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017 }}</ref><ref name=Guardian__Streep_MMA>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jan/09/meryl-streep-mma-dana-white-ufc-donald-trump |title=Dana White attacks 'uppity 80-year-old' Meryl Streep over MMA comments |newspaper=[[The Guardian]] |date=9. 1. 2017 |access-date=10. 1. 2017}}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * http://www.goldenglobes.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801165849/http://www.goldenglobes.org/ |date=1. 8. 2015 }} *{{IMDb title|5824900}} {{Zlatni globus}} {{Filmske i TV-nagrade|2016|2017}} [[Kategorija:2017. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ceremonije dodjele Zlatnog globusa|74]] hdhcs8kdv2w2cgdj1hu42cq770148u3 2 445422 3936768 2926811 2026-10-23T12:34:13Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936768 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Bosnia who was Beylerbey of Bosnia twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50839916 } |section= |sort=P39/Q50839916/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50839916/P580:Start date,P39/Q50839916/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q51372809|Muharem-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1665 | 1665-11-09 | |- | ''[[:d:Q51372920|Suhrab Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1665-11-09 | 1666 | |- | ''[[:d:Q51373274|Ibrahim-paša Tešnjak]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1668 | 1669 | |- | ''[[:d:Q51373334|Mufettiš Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1669 | 1670 | |- | ''[[:d:Q51374893|Kemankeš Sulejman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1672 | 1673 | |- | ''[[:d:Q51444672|Hadži Bećir-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1675 | 1677 | |- | ''[[:d:Q51444906|Defterdar Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1677<br/>1679 | 1678<br/>1681 | |- | ''[[:d:Q51453002|Hizr-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1682 | 1683-10-11 | |- | ''[[:d:Q51455536|Ahmed-paša Osmanpašaoglu]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1683-10-11 | 1684 | |- | ''[[:d:Q51455700|Hersek Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1684 | 1684 | |- | ''[[:d:Q51455847|Funduk Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1685 | 1685 | |- | ''[[:d:Q51530562|Topal Gazi Husein-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1688 | 1688<br/>1689 | |- | ''[[:d:Q51712143|Bujuk Džafer-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1689 | 1692 | |- | ''[[:d:Q51712188|Bošnjak gazi Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1692 | 1697 | |- | ''[[:d:Q51712280|Sari Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1697<br/>1711 | 1698<br/>1712 | |- | ''[[:d:Q51712539|Sejfullah-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1702 | 1703-10-12 | |- | ''[[:d:Q51712640|Dogramadži Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1703-10-12 | 1704-03-06 | |- | ''[[:d:Q51712698|Elči Ibrahim-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704-03-06 | 1705-08-21 | |- | ''[[:d:Q51712860|Sirke Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1705-08-21 | 1708-06-20 | |- | ''[[:d:Q51713035|Mustafa-paša Ferhadpašić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1708-06-20 | 1709 | |- | ''[[:d:Q51713115|Sefer-paša Maglajlija]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1709 | |- | ''[[:d:Q51713160|Karajilan Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1711 | |- | ''[[:d:Q51713880|Mehmed Numan-paša Ćuprilić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1713<br/>1717-06-10 | 1715<br/>1718-08-18 | |- | ''[[:d:Q51713952|Sari Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1715 | 1716-01-13 | |- | ''[[:d:Q51714003|Uzun Hadži Jusuf-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-01-13 | 1716-07-19 | |- | ''[[:d:Q51715596|Kara Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-08-28 | 1717-06-10 | |- | ''[[:d:Q51715948|Defterdar Emin Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1718-08-18 | 1720-03-10 | |- | ''[[:d:Q51718254|Gazi Ahmed-paša Rustempašić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1728 | 1730 | |- | ''[[:d:Q61713050|بشير باشا الأغريبوزي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1787-12-21 | 1789-04-29 | |- | ''[[:d:Q61713070|محمد باشا ميرعالم]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789-10-15 | 1789-12-18 | |- | ''[[:d:Q61713198|محمد باشا الوانلي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1801 | | |- | ''[[:d:Q61713442|محمد بك الصقللي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1574 | |- | ''[[:d:Q61713506|يحيى باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1495 | |- | ''[[:d:Q61724879|حسن بك الصقللي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1562 | |- | ''[[:d:Q61724966|مصطفى بك الصقللي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1564 | |- | ''[[:d:Q61738861|محمد خير الدين باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1850 | 1851 | |- | [[Halil-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1588 | 1590 | |- | ''[[:d:Q140092|Huršid Ahmed-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1815-03-30 | | [[Datoteka:Churchid Pacha Seraskier of Rhumeli Commander of the Blockade of Missolonghi - Friedel Adam De - 1832.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q317910|Abdurrahman Abdi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1681 | 1682 | [[Datoteka:Arnavut Abdurrahman Abdi Pascha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367949|Hafız Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1596 | 1596 | |- | ''[[:d:Q700334|Kara Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1673 | 1675 | |- | ''[[:d:Q1295533|Sejdi Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-12-12 | 1659-03-24 | [[Datoteka:Seydi Ahmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528126|Abaza Siyavuş Pasha I]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Sinan-paša Borovinić|Hadum Sinan-paša Borovinić]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Gurdži Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1606 | 1608 | [[Datoteka:Gürcü Mehmet Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584105|Ermeni Sulejman-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-02-28 | 1656-11-22 | [[Datoteka:Golymannus fell before Suleyman Agha and begged him for help, 1651.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584159|Arnaut Kodža Halil-paša]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1678-10-26 | 1679 | |- | ''[[:d:Q1584163|Abdullah-paša Muhsinzade]]'' | državnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1720 | 1727 | |- | ''[[:d:Q1584764|Topal Osman-paša]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1720-03-10<br/>1727 | 1720<br/>1728 | [[Datoteka:Topal Osman Paşa.jpg|center|128px]] |- | [[Gazi Hasan-paša Predojević]] | 5. beglerbeg Bosanskog pašaluka | [[Osmansko Carstvo]] | 1591 | 1593-06-22 | |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Ajas-beg]] | Bosanski i Hercegovački sandžak-beg | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Osman-paša Kazanac]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1628-09-22 | 1629 | [[Datoteka:Abaza-pasa.png|center|128px]] |- | [[Matija Radivojević]] | bosanski kralj | | | | |- | [[Iskender-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1613<br/>1616 | 1615<br/>1618 | |- | ''[[:d:Q3827158|Deli Husein-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1641 | 1644 | |- | ''[[:d:Q4252400|Mehmet Akif Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1871<br/>1873 | 1871<br/>1874 | [[Datoteka:Akif Mehmed Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5263293|Derviš Mehmed-paša]]'' | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1648 | |- | ''[[:d:Q6013368|Veliüddin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1851 | 1852 | |- | ''[[:d:Q6052613|Mehmed Vecîhî Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1835-10-23 | 1841-01 | |- | ''[[:d:Q6082941|Tahir Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1847 | 1850 | [[Datoteka:Portrait of Cengeloglu Tahir Mehmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6095811|Abdurrahman Sâmî Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1851 | 1851 | [[Datoteka:Abdurrahman Sâmî Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097381|Seyyid Abdullah Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1750 | 1751 | |- | ''[[:d:Q6101046|Kabakulak İbrahim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-07-19 | 1716-08-28 | |- | ''[[:d:Q6809438|Daltaban Gazi Mustafa-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1698 | |- | ''[[:d:Q6812170|Melek Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1659-03-24 | 1660-02-24 | |- | ''[[:d:Q11955109|Warwari Ali Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1644 | 1645 | |- | ''[[:d:Q12636648|Mehmed-paša Atlagić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1686 | 1688 | |- | [[Arnaut Kodža Ibrahim-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1672<br/>1678 | 1672<br/>1678-10-26 | |- | [[Arslan Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789-04-29 | 1789-10-15 | |- | [[Bajram-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1621<br/>1622 | 1622<br/>1623 | |- | [[Feriz-beg]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1495<br/>1504 | 1496<br/>1512 | |- | [[Hodaverdi-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596 | 1597 | |- | [[Idris-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1597 | 1597 | |- | [[Karakaš Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1612-11-28 | 1613 | |- | [[Kuršumdži Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1640 | 1641 | |- | [[Mahmud-paša Maglajlija]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1670 | 1671 | |- | [[Sufi Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1590 | 1591 | |- | [[Šehsuvar-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1588 | 1588 | |- | ''[[:d:Q15127029|Veli Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15134103|Sofu Hadım Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Husein-paša Boljanić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1594 | 1595 | |- | ''[[:d:Q16356307|Gazi Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1626 | |- | [[Derviš-paša Bajezidagić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1599<br/>1602 | 1600<br/>1602 | |- | ''[[:d:Q16840829|Kose Halil-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1702 | |- | ''[[:d:Q16859072|Kayserili Hacı Salih Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Mustafa-paša Ajaspašić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1593-06-22 | 1594 | |- | [[Husein-paša Đambulah|Husein-paša Džanpoladzade]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1671 | 1672 | |- | [[Mihalidži Ahmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1594 | 1594 | |- | ''[[:d:Q18639091|Ahmed-paša Dugalić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1598<br/>1604 | 1599<br/>1605 | |- | ''[[:d:Q18639750|Sinan-beg Boljanić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1562 | 1564 | |- | ''[[:d:Q18640000|Jegen Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1688 | 1688 | [[Datoteka:Belgrad-1688-by Adlerschwung.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19666573|Deli Husrev Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20036702|Bekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1800 | 1801 | |- | ''[[:d:Q20474454|Deli Hasan]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1603-04-02 | 1604 | |- | ''[[:d:Q20498240|Dervish Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1874 | 1875 | [[Datoteka:Dervisch Pasha.png|center|128px]] |- | [[Sofi Sinan-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1600<br/>1608 | 1601<br/>1608 | |- | ''[[:d:Q21527107|Tekeli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1647 | 1648 | |- | ''[[:d:Q28113907|Mühendis Mehmed Kâmil Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1843 | 1844 | |- | ''[[:d:Q28113912|Hafız Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1850 | 1850 | |- | ''[[:d:Q28358386|Mehmed Rauf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1875 | 1875 | [[Datoteka:Rauf Paşa.jpg|center|128px]] |- | [[Gazi Ferhad-paša Sokolović]] | osmanski kliški i bosanski sandžak-beg, prvi bosanski begler-beg i begler-beg Budimskog pašaluka | [[Osmansko Carstvo]] | 1580 | 1588 | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 01 473 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50840005|Kara Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q51072410|Arpad Ismail-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595 | 1595 | |- | ''[[:d:Q51074557|Ajardi Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595 | 1596 | |- | ''[[:d:Q51077314|Gazi Hasan-paša Tiro]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1597 | 1598 | |- | ''[[:d:Q51077451|Tatar Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1601 | 1602 | |- | ''[[:d:Q51089312|Dželali Hasan-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1602 | 1604 | |- | ''[[:d:Q51091782|Hadim Husrev-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1605 | 1606 | |- | ''[[:d:Q51094436|Kuršumdži Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1608<br/>1610<br/>1618 | 1609<br/>1612<br/>1619 | |- | ''[[:d:Q51094570|Ibrahim-han Sokolović]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1609<br/>1619 | 1610<br/>1620 | |- | [[Abdulbaki-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1615 | 1616 | |- | ''[[:d:Q51122105|Baltadži Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1620 | 1621 | |- | ''[[:d:Q51122308|Sarhoš Ibrahim-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1622 | |- | ''[[:d:Q51124643|Murteza-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1626 | |- | ''[[:d:Q51125972|Arnaut Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1627<br/>1712 | 1627<br/>1713 | |- | ''[[:d:Q51126054|Bećir-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1627 | 1628 | |- | ''[[:d:Q51127739|Hersek Murat-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1629 | 1630 | |- | ''[[:d:Q51130426|Mehmed-paša Papasoglu]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1630 | 1632 | |- | ''[[:d:Q51130584|Hattat Hasan-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1632<br/>1633 | 1632<br/>1634 | |- | ''[[:d:Q51312976|Arnaut Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1632<br/>1664-08-01 | 1633<br/>1665 | |- | ''[[:d:Q51313537|Sulejman-paša Mostarac]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1634 | 1635 | |- | ''[[:d:Q51313666|Salih-paša Mostarac]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1635 | 1638 | |- | ''[[:d:Q51314946|Mehmed-paša Vučo]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1638 | 1639 | |- | ''[[:d:Q51315062|Šahin Hasan-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1639 | 1640 | |- | ''[[:d:Q51316124|Vojnik Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1644 | 1644 | |- | ''[[:d:Q51320667|Šahindži Omer-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1645 | 1646 | |- | ''[[:d:Q51321034|Gabeleli Ibrahim-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1646 | 1647 | |- | ''[[:d:Q51323043|Hasan-paša Memibegović]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1650 | |- | ''[[:d:Q51323180|Mehmed-paša Defterdarević]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1650 | 1650 | |- | ''[[:d:Q51324336|Fadil Ahmed-paša Maglajlija]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1650<br/>1651<br/>1652<br/>1656-11-22 | 1651<br/>1652<br/>1654<br/>1656-12-12 | |- | ''[[:d:Q51324883|Jadigar Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1651 | 1651 | |- | ''[[:d:Q51325066|Sijavuš-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1652<br/>1685 | 1652<br/>1686 | |- | ''[[:d:Q51325359|Delak Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1654 | 1656-02-28 | |- | ''[[:d:Q51369328|Serdar Gazi Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1660-02-24 | 1663 | |- | ''[[:d:Q51372592|Ismail-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1663 | 1664-08-01 | |} {{Wikidata list end}} o3yqkfz6yottxmxko1opmhlzalkzuqr 2 445425 3936769 3934388 2026-10-23T12:34:41Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936769 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Sultan of the Ottoman Empire who was Sultan of the Ottoman Empire twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q15315411 } |section= |sort=P39/Q15315411/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q15315411/P580:Start date,P39/Q15315411/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Sulejman I]] | najduže vladajući sultan Osmanlijskog Carstva | | 1520-10-10 | 1566-09-17 | [[Datoteka:Suleiman I. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed II]] | Osvajač Konstantinopolja i Bosne | | 1451-02-12<br/>1444 | 1481-05-12<br/>1446 | [[Datoteka:Mehmed II. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Osman I]] | | | 1299-09-27 | 1324-08-21 | [[Datoteka:I Osman.jpg|center|128px]] |- | [[Murat I]] | | | 1362 | 1389 | [[Datoteka:Paolo Veronese (Nachfolger) - Bildnis des Sultans Murad I. (1359-1389) - 2245 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed I]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1603 | 1617 | [[Datoteka:Portrait of Sultan Ahmet I (r. 1603–17) (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Bajazid I]] | | | 1389 | 1402 | [[Datoteka:The accession of Sultan Bayezid I (enthroned). Ahmedî, Iskendername, VBNM, circa 1460., Cod. Or. XC (57), y. 240b.jpg|center|128px]] |- | [[Murat II]] | | | 1421-06-04<br/>1446-09-01 | 1444-08-01<br/>1451-02-12 | [[Datoteka:Murad II. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Orhan]] | | | 1326 | 1362 | [[Datoteka:Fol. 249b. The religious dispute in the presence of Sultan Orkhan (detail), Iskender-name by Ahmedi, late 15th century (National Library of Russia, C133) Restoration.jpg|center|128px]] |- | [[Abdulhamid II|Abdul Hamid II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1876-08-31 | 1909-04-27 | [[Datoteka:Sultan Abdul Hamid II in 1899.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed V]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1909-04-27 | 1918-07-03 | [[Datoteka:MehmedV.jpg|center|128px]] |- | [[Abdulaziz (sultan)|Abdul Aziz]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1861-06-25 | 1876-05-30 | [[Datoteka:Sultan Abdulaziz.jpg|center|128px]] |- | [[Murat III]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1574 | 1595 | [[Datoteka:Murad III. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Selim II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1566 | 1574 | [[Datoteka:Selim II. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed VI]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1918-07-03 | 1922-11-19 | [[Datoteka:Sultan Mehmed VI of the Ottoman Empire.jpg|center|128px]] |- | [[Bajazid II]] | | | 1481 | 1512 | [[Datoteka:Sultan bayezid II, Shāhnāma-i Malik-i Āhī, calligrapher and painter Darwish Mahmud b. Abdullah nakkash, Istanbul, ca. 1495, tSMK, H. 1123, fol. 14a.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed I]] | | | 1413-07-05 | 1421-06-04 | [[Datoteka:Mehmed I. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Ibrahim I]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1640-02-09 | 1648-08-12 | [[Datoteka:Ibrahim I.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed IV]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648-08-12 | 1687-11-08 | [[Datoteka:Sultan Mehmed IV (2).jpg|center|128px]] |- | [[Abdulhamid I|Abdul Hamid I]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1774-01-21 | 1789-04-07 | [[Datoteka:Portrait of Abdülhamid I of the Ottoman Empire.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed III]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595-01-15 | 1603-12-22 | [[Datoteka:Sultan Mehmed III (detail) at the reception of the commanders of Eğri Castle. Eğri Fetihnamesi, 1598 (TSMK, H.1609).jpg|center|128px]] |- | [[Osman II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1618-02-26 | 1622-03-20 | [[Datoteka:Osman 2.jpg|center|128px]] |- | [[Sulejman II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1687-11-08 | 1691-06-22 | [[Datoteka:Süleyman II.jpg|center|128px]] |- | [[Murat IV]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-09-10 | 1640-02-09 | [[Datoteka:Murad IV minature.jpg|center|128px]] |- | [[Abdulmedžid I|Abdul Medžid I]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1839-07-02 | 1861-06-25 | [[Datoteka:Sultan Abdülmecid - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | [[Mahmud II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1808-11-15 | 1839-07-01 | [[Datoteka:Mahmud II.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa I]] | sultan Osmanlijskog Carstva od 1617. do 1618. i od 1622. do 1623. | [[Osmansko Carstvo]] | 1617-11-22<br/>1622-05-20 | 1618-02-26<br/>1623-09-10 | [[Datoteka:Ottoman portrait of Sultan Mustafa I (r. 1617–18; 1622–23), late 17th–early 18th century. Metropolitan Museum of Art.jpg|center|128px]] |- | [[Mahmud I]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1730-09-20 | 1754-12-13 | [[Datoteka:Mahmud1.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed III]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1703-12-28 | 1730-09-20 | [[Datoteka:Levni 002.jpeg|center|128px]] |- | [[Mustafa III]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1757-10-30 | 1774-01-21 | [[Datoteka:Mustafa3.jpg|center|128px]] |- | [[Selim III]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789-04-07 | 1807-05-29 | [[Datoteka:Konstantin Kapidagli 002.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1695-02-06 | 1703-12-28 | [[Datoteka:II. Mustafa.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1691-06-22 | 1695-02-06 | [[Datoteka:Ahmet II.jpg|center|128px]] |- | [[Osman III]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1754-12-13 | 1757-10-30 | [[Datoteka:Osman-iii.jpg|center|128px]] |- | [[Murat V]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1876-05-30 | 1876-08-31 | [[Datoteka:Portrait of Murad V.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa IV]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1807-05-29 | 1808-11-15 | [[Datoteka:IV. Mustafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q441311|Cem Sultan]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Cem Sultan, Pinturicchio, liberia piccolomini, 1502-07 circa, Pio II giunge ad Ancona per dare inizio alla crociata 07.jpg|center|128px]] |- | [[Selim I]] | | | 1512-05-05 | 1520-09-22 | [[Datoteka:Selim I. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q922847|Mehmed Orhan Osmanoğlu]]'' | | [[Turska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Orhan Efendi Arnavutluk uniformasi ile.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1085744|Isa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:İsa Çelebi.jpg|center|128px]] |- | [[Musa Čelebija|Musa]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Musa Çelebi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2561556|Mehmed Abdülaziz Efendi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1973-05-19 | 1977-01-19 | |- | ''[[:d:Q2666876|Ahmed Nihad Efendi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Sehzade Ahmed Nihad.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667099|Şehzade Ali Vâsib]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1977-01-19 | 1983-12-09 | [[Datoteka:Ottoman Prince Ali Vasib.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667123|Osman Fuad Efendi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Osman Fuad Efendi - Berlin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4819583|Şehzade Mehmed Ertuğrul]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |} {{Wikidata list end}} pw8lsi9uiqrfdkzhne3r13f7ncbqpd5 2 445426 3936770 3914974 2026-10-23T12:35:09Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936770 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a president who was president twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q15063567 } |section= |sort=P39/Q15063567/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q15063567/P580:Start date,P39/Q15063567/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q140092|Huršid Ahmed-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1812-07 | 1815-03-30 | [[Datoteka:Churchid Pacha Seraskier of Rhumeli Commander of the Blockade of Missolonghi - Friedel Adam De - 1832.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q246778|Mustafa Naili Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1853-05-14<br/>1857-08-02 | 1854-05-30<br/>1857-10-23 | [[Datoteka:Mustafa Naili Pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Kodža Davud-paša|Arnaut Davud-beg]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1482 | 1497 | |- | ''[[:d:Q247611|Ahmet İzzet Furgaç]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Turska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | 1918-10-14 | 1918-11-11 | [[Datoteka:Ahmet İzzet Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q248058|Cigalazade Yusuf Sinan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596-10-17 | 1596-12-05 | [[Datoteka:Portret van kapitein Zigala Bassa, RP-P-1905-4974.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed Tevfik-paša]] | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1909-04-14<br/>1918-11-11<br/>1920-10-21 | 1909-05-05<br/>1919-03-04<br/>1922-11-01 | [[Datoteka:Tevfik pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed-paša Sokolović]] | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1565-06-28 | 1579-10-11 | [[Datoteka:Mehmed Sokolović (ca 1505-1579).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q301493|Ahmed Arifi Pasha]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1879-07-28 | 1879-09 | [[Datoteka:Ahmed Arifi Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q315888|Talaat Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1917-02-04 | 1918-10-14 | [[Datoteka:Mehmed Talat Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334140|Kara Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1676-10-19 | 1683-12-25 | [[Datoteka:Kara Mustafa Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343262|Ibrahim Edhem Pasha]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1877-02-05 | 1878-01-11 | [[Datoteka:Edhem Pasha (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343295|İbrahim Hakkı Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1910-01-12 | 1911-09-30 | [[Datoteka:Ibrahim Hakki Pasha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367949|Hafız Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1625-01-28<br/>1631-10-25 | 1626-12-01<br/>1632-02-10 | |- | ''[[:d:Q367997|Kıbrıslı Kamil Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1885-09-25<br/>1895-10-03<br/>1908-08-05<br/>1912-10-29 | 1891-09-04<br/>1895-11-07<br/>1909-02-14<br/>1913-01-23 | [[Datoteka:Kamil Pasha.png|center|128px]] |- | [[Mithat Paša]] | valija, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1872-07-31<br/>1876-12-19 | 1872-10-19<br/>1877-02-05 | [[Datoteka:Midhat pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q401411|Ahmed Muhtar Pasha]]'' | astronom, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1912-07-22 | 1912-10-29 | [[Datoteka:Al1-5235-6C52-7E70.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q401541|Ahmed Vefik Pasha]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1878-02-04<br/>1882-12-01 | 1878-04-18<br/>1882-12-03 | [[Datoteka:Ahmed Vefik Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q439237|Mehmed Emin Âli Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1852-08-07 | 1852-10-04 | [[Datoteka:Mehmet emin ali pasja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460204|Amcazade Köprülü Hüseyin Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1697-09-17 | 1702-09-04 | [[Datoteka:Köprülü Hüseyin Pasha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q510679|Köprülü Fazıl Ahmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1661-10-31 | 1676-10-19 | [[Datoteka:Köprülü Ahmed kőrajz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q511943|Pargalı Ibrahim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | 1523-07-07 | 1536-03-24 | [[Datoteka:Ibrahim Pasha (portrait) suppresses the Kalender Çelebi rebellion in 1527. Süleymanname, TSM Haz 1517, f.248a.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q512707|Köprülü Fazıl Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1689-10-11 | 1691-08-19 | [[Datoteka:Slankamen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q539183|Gedik Ahmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1474 | 1477 | |- | [[Rustem-paša Opuković]] | janičari, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1544-12-08<br/>1555-10-09 | 1553-10-16<br/>1561-07-20 | [[Datoteka:Ruestem presumably.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q660970|Hüseyin Hilmi Pasha]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1909-02-14<br/>1909-05-05 | 1909-04-14<br/>1910-01-12 | [[Datoteka:Hussein Hilmi Pacha.JPG|center|128px]] |- | [[Fuad-paša|Fuat Paša]] | prevodilac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1861-11-22<br/>1863-06-03 | 1863-01-06<br/>1866-06-05 | [[Datoteka:Mehmet fuat pasa potre.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q717115|Sinan the Great]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1580-08-07 | 1582-12-06 | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 02 327.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720989|Alaeddin Pasha]]'' | | ''[[:d:Q4338046|Beylik of Osman]]'' | | | |- | ''[[:d:Q722306|Mahmud Shevket Pasha]]'' | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1913-01-23 | 1913-06-11 | [[Datoteka:Shevket Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q728324|Köprülü Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-09-15 | 1661-10-31 | [[Datoteka:Mehmedpasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q805549|Baltacı Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704-12-25<br/>1710-08-18 | 1706-05-03<br/>1711-11-20 | [[Datoteka:Baltacı Mehmet Pasha from William Hogarth (1697-1764) illustration Bataille du Prout.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815048|Bekri Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1688-05-30 | 1689-11-07 | |- | ''[[:d:Q816767|Mehmed Selim Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1824-09-15 | 1828-10-26 | |- | ''[[:d:Q816770|Benderli Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1821-04-21 | 1821-04-30 | |- | ''[[:d:Q838407|Piri Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1518-02-04 | 1523-07-07 | [[Datoteka:Piri-mehmed-pasa-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q912441|Kanijeli Siyavuş Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1583-01-03<br/>1586-04-14<br/>1592-04-04 | 1584-07-28<br/>1589-04-02<br/>1593-01-28 | |- | ''[[:d:Q931948|Salih Hulusi Kezrak]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1920-03-08 | 1920-04-05 | [[Datoteka:Salih Hulusi Kezrak.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943478|Damat Ferid Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1919-03-04<br/>1920-04-05 | 1919-10-02<br/>1920-10-21 | [[Datoteka:Damad Ferid Pasha 1919.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q951058|Damat Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596-04-04<br/>1596-12-05<br/>1599-01-06 | 1596-10-27<br/>1597-11-03<br/>1601-07-10 | [[Datoteka:Giving hilat to İbrahim Pasha (95b). İbrahim Pasha detail. TSKM B.200-89a (1582–1588).jpg|center|128px]] |- | [[Adni Mahmud-paša Anđelović]] | pjesnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1456<br/>1472 | 1466<br/>1474 | [[Datoteka:Mahmud Pasha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970249|Rum Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1466 | 1469 | |- | ''[[:d:Q971640|Alemdar Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | | 1808-07-29 | 1808-11-15 | [[Datoteka:Mustafa bairakdar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q982640|Arabacı Ali Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1691-08-24 | 1692-03-21 | |- | ''[[:d:Q984219|Halil Rifat Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1895-11-07 | 1901-11-09<br/>1901-11-18 | [[Datoteka:HalilRifat Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1176678|Mahmud Nedim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1875-08-21<br/>1871-09-07 | 1876-05-11<br/>1872-07-31 | [[Datoteka:Mahmud Nedim Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1189261|Silahdar Damat Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1713-04-27 | 1716-08-05 | |- | ''[[:d:Q1295082|Sultanzade Mehmet Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1644-01-31 | 1645-12-17 | |- | [[Ahmed-paša Hercegović Kosača]] | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1497<br/>1503<br/>1511<br/>1512<br/>1515-09-18 | 1498<br/>1506<br/>1511<br/>1514-12-08<br/>1516-05-06 | |- | ''[[:d:Q1330145|Mustafa Reşid Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1846-07-31<br/>1848-08-13<br/>1852-03-07<br/>1854-11-24<br/>1856-12-01<br/>1857-10-23 | 1848-04-28<br/>1852-01-27<br/>1852-08-07<br/>1855-05-04<br/>1857-08-02<br/>1858-01-07 | [[Datoteka:Resid pasha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1352851|Hussein Avni Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1874-02-14 | 1875-04-25 | [[Datoteka:Pasha Avni Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1366613|Hayreddin Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | ''[[:d:Q1408764|Circassia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | 1878-12-04 | 1879-07-29 | [[Datoteka:Kheireddine Pacha high.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1388930|Ali Rıza Paşa]]'' | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1919-10-02 | 1920-03-08 | [[Datoteka:Ali riza pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398211|Mehmed Said Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1879-10-18<br/>1880-09-12<br/>1882-07-12<br/>1882-12-03<br/>1895-06-09<br/>1901-11-13<br/>1908-07-22<br/>1911-09-30 | 1880-06-09<br/>1882-05-02<br/>1882-11-30<br/>1885-09-24<br/>1895-10-03<br/>1903-01-15<br/>1908-08-06<br/>1912-07-22 | [[Datoteka:Kütschük Said Pascha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1527905|Tiryaki Hacı Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1746-08-11 | 1747-08-24 | |- | ''[[:d:Q1528120|Nevşehirli Damat Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1718-05-09 | 1730-10-16 | [[Datoteka:De grootvizier Nevşehirli Damat Ĭbrahim Pasa Rijksmuseum SK-A-2017.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528126|Abaza Siyavuş Pasha I]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1651-08-21<br/>1656-03-05 | 1651-09-27<br/>1656-04-25 | |- | ''[[:d:Q1571856|Kara Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1553 | 1555 | [[Datoteka:Kara Ahmed Pasha changing horses at the Siege of Temesvár, 1552.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1572046|Çandarlı Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1387-01-30 | 1406-12-27 | |- | ''[[:d:Q1572401|Çandarlı Kara Halil Hayreddin Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1364-09 | 1387-01-30 | |- | ''[[:d:Q1572451|Çandarlı Halil Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1439 | 1453-06-01 | |- | ''[[:d:Q1583786|Cezayirli Gazi Hasan Paşa]]'' | pirati, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1790-01-02 | 1790-03-30 | [[Datoteka:Cezayirli Gazi Hasan Paşa büstü.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583802|Koca Hüsrev Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1839-07-08 | 1841-05-29 | [[Datoteka:Koca husrev.jpg|center|128px]] |- | [[Gurdži Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1651-09-27 | 1652-06-20 | [[Datoteka:Gürcü Mehmet Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584086|Seyyid Hasan Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1742-10-04 | 1746-08-10 | |- | ''[[:d:Q1584092|Çerkes Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1624-04-03 | 1625-01-28 | |- | ''[[:d:Q1584099|Damat Melek Mehmet Paşa]]'' | paša, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1792-05-04 | 1794-10-21 | |- | ''[[:d:Q1584105|Ermeni Sulejman-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1655-08-19 | 1656-02-28 | [[Datoteka:Golymannus fell before Suleyman Agha and begged him for help, 1651.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584117|Mehmed Said Efendi]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1755-10-25 | 1756-04-01 | [[Datoteka:Said Effendi by Coypel in Paris in 1742.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584127|Kemankeş Kara Ali Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-08-10 | 1624-04-03 | |- | [[Topal Redžep-paša]] | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1632-02-10 | 1632-05-18 | |- | ''[[:d:Q1584151|Silahdar Hamza Mahir Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1768-08-07 | 1768-10-20 | |- | ''[[:d:Q1584159|Arnaut Kodža Halil-paša]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-08-21 | 1717-10 | |- | ''[[:d:Q1584169|Çelebizade Şerif Hasan Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1790-04-16 | 1791-02-12 | |- | ''[[:d:Q1584190|Hamza Hamid Paşa]]'' | državnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1763-04-11 | 1763-09-29 | |- | ''[[:d:Q1584306|Nasuh Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1611-08-05 | 1614-10-17 | |- | ''[[:d:Q1584312|Yemişçi Hasan Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1601-07-22 | 1603-10-04 | |- | ''[[:d:Q1584321|Koca Ragıp Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1757-01-12 | 1763-04-08 | [[Datoteka:Issue of Koca Ragıp Paşa, wãli (governor) of Egypt, 1744-1748. Misr (Cairo) mint. Dies dated AH 1143 (AD 1730).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584471|Çorlulu Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1706-05-03 | 1710-06-15 | [[Datoteka:85.Vanmour - Dergoumidas-prestre armenien.jpg|center|128px]] |- | [[Ali-paša Hekimoglu]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1732-03-12<br/>1755-02-16<br/>1742-04-21 | 1735-07-14<br/>1755-05-19<br/>1742-10-04 | |- | ''[[:d:Q1584707|Lutfi Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1539-07-23 | 1541-04 | [[Datoteka:Lutfi Pasha (166346158).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1848382|Safranbolulu Izzet Mehmet Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1794-10-21 | 1798-10-23 | [[Datoteka:Sadrazamizzetmehmetpaşa.JPG|center|128px]] |- | [[Ajas Mehmed-paša]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1536-03-24 | 1539-07-23 | [[Datoteka:Aiax Aga, Pasha of Greece, a cavalry commander of Suleyman I. Portrait. 1540-1552.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2034890|Said Halim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1913-06-12 | 1917-02-04 | [[Datoteka:Großwezir Prinz Said Halim Pascha 1915 C. Pietzner.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2062010|Sarı Süleyman Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1685-12-18 | 1687-09-23 | |- | [[Zaganos-paša]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1453-06-10 | 1456 | |- | ''[[:d:Q2369824|Saffet Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1878-06-04 | 1878-10 | [[Datoteka:Mehmed Esad Saffet Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2447460|Hadim Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1501<br/>1506 | 1503<br/>1511 | |- | ''[[:d:Q2480875|Mesih Pasha]]'' | državnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1499 | 1501 | [[Datoteka:Guillaume Caoursin Latin 6067 62v (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3073358|Ishak Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1469<br/>1481 | 1472<br/>1482 | |- | ''[[:d:Q3123755|Reşid Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1829-01 | 1833-02-17 | [[Datoteka:Ritratto del pascià Rescild - Giovanni Boggi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124772|Karamani Mehmet Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1477 | 1481 | |- | ''[[:d:Q3131402|Güzelce Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1619-12-23 | 1621-03-09 | |- | ''[[:d:Q3437548|Dilaver Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1621-09-17 | 1622-05-20 | |- | ''[[:d:Q3517222|Lala Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595-11-19 | 1595-11-28 | [[Datoteka:Lala mehmed pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3555442|Çandarlı Ibrahim Pasha]]'' | kadija, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1498 | 1499 | |- | ''[[:d:Q3555450|Ağa Yusuf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1711-11-20 | 1712-11-11 | |- | ''[[:d:Q3556309|Hadim Mesih Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1585-11-01 | 1586-04-14 | |- | ''[[:d:Q3564104|Bayram Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1637-02-02 | 1638-08-26 | |- | ''[[:d:Q3572042|Yağlıkçızade Mehmed Emin Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1768-10 | 1769-08-12 | |- | ''[[:d:Q3658437|Mütercim Rüşdü Paşa]]'' | pravnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1859-12-24<br/>1866-06-05<br/>1872-10-19<br/>1876-05-12<br/>1878-05-28 | 1860-05-27<br/>1867-02-11<br/>1873-02<br/>1876-12-19<br/>1878-06-04 | [[Datoteka:M Rushdi Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3774507|Sinanüddin Fakih Yusuf Pasha]]'' | pjesnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1349 | 1364 | |- | ''[[:d:Q3775352|Rami Mehmed Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1703-01-25 | 1703-08-22 | |- | ''[[:d:Q3775651|Gazi Hüsrev Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1628-04-06 | 1631-10-25 | |- | ''[[:d:Q3777403|Ferhad Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1591-08-01<br/>1595-02-16 | 1592-04-04<br/>1595-07-07 | [[Datoteka:Ferhad Pasha. Kitâb-ı Gencîne-i Feth-i Gence, TSMK, Revan Köşkü, no. 1296, vr. 10b (1600).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3792038|Kethüda Hasan Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1789-05-28 | 1790-01-02 | |- | ''[[:d:Q3820141|Elmas Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1695-05-03 | 1697-09-11 | |- | ''[[:d:Q3820159|Kara Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1614-10-17<br/>1619-01-18 | 1616-11-17<br/>1619-12-23 | [[Datoteka:StatueÖküzMehmedPashaKuşadası.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3820443|Tabanıyassı Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1632-05-18 | 1637-02-02 | |- | ''[[:d:Q3824866|Damad Halil Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1616-11-17<br/>1626-12-01 | 1619-11-18<br/>1628-04-06 | |- | ''[[:d:Q3825050|Hadım Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1597-11-03 | 1598-04-09 | |- | ''[[:d:Q3826881|Ayaşlı İsmail Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1688-03-02 | 1688-05-02 | |- | ''[[:d:Q3826894|Bayburtlu Kara İbrahim Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1683-12-15 | 1685-11-18 | [[Datoteka:Kara İbrahim Pascha (1620–1687).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3826903|Hadım Süleyman Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1541-04 | 1544-12-08 | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 01 465 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3986664|Hacı Pasha]]'' | ljekar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1348 | 1349 | |- | ''[[:d:Q3986790|Nizamüddin Ahmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1331 | 1348 | |- | ''[[:d:Q4019424|Damad Hasan Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1703-11-16 | 1704-09-28 | |- | [[Junus-paša|Junus-beg]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1517-02-09 | 1517-09-23 | [[Datoteka:Yunus Pasha (16024682).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4160217|Cerrah Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1598-04-09 | 1599-01-06 | |- | ''[[:d:Q4195503|Ivazzade Halil Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1769-12-13 | 1770-12-25 | [[Datoteka:İvazzâde Halil Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219218|Kemankeş Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1638-12-23 | 1644-01-31 | |- | ''[[:d:Q4250585|Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1854-05-30<br/>1859-10-08<br/>1860-05-27 | 1854-11-24<br/>1859-12-24<br/>1861-08-06 | [[Datoteka:Mehmed-emin-pasa-kibrisli-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4252751|Laz Ahmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1811-02 | 1812-07 | |- | ''[[:d:Q4292197|Mehmed Ferid Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1903-01-15 | 1908-07-22 | [[Datoteka:Mehmed Ferid Pasha3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4666307|Abdurrahman Nurettin Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1882-05-02 | 1882-07-12 | [[Datoteka:Abdurrahman Nureddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4695801|Ahmed Esad Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1873-02-15<br/>1875-04 | 1873-04-15<br/>1875-08 | [[Datoteka:Ahmed Esad Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4705522|Alaeddin Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1320 | 1331 | |- | ''[[:d:Q4874493|Bayezid Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1413 | 1421-07 | |- | ''[[:d:Q4887634|Çandarlı Ibrahim Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1421 | 1429 | |- | ''[[:d:Q4887653|Koca Derviş Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1653-03-21 | 1654-10-28 | |- | ''[[:d:Q4952586|Boynuyaralı Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-04-26 | 1656-09-15 | |- | ''[[:d:Q4952878|Bozoklu Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1692-03-27 | 1694-03-14 | |- | ''[[:d:Q5211870|Damat Mehmet Ali Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1852-10-04 | 1853-05-14 | [[Datoteka:Damat mehmed ali pasa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5263293|Derviš Mehmed-paša]]'' | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1606 | 1606 | |- | ''[[:d:Q5312702|Dukakinzade Ahmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1514-12-28 | 1515-09-18 | |- | ''[[:d:Q5642307|Halil Hamid Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1782-12-31 | 1785-03-31 | [[Datoteka:Halil Hamid Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6003194|Imamzade Halil Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1406-12-27 | 1413 | |- | ''[[:d:Q6080634|Hacı Salih Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1821-04-30 | 1822-11-11 | |- | ''[[:d:Q6091089|Nişancı Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1755-08-24 | 1755-10-23 | |- | ''[[:d:Q6091116|Seyyid Ali Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1820-01-05 | 1821-04-21 | |- | ''[[:d:Q6092406|Darendeli Cebecizade Mehmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1777-01-05 | 1778-09-01 | |- | ''[[:d:Q6092517|Moldovancı Ali Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1769-08-12 | 1769-12-12 | |- | ''[[:d:Q6092765|Naili Abdullah Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1755-05-19 | 1755-08-24 | |- | ''[[:d:Q6095195|Silahdar Ali Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1823-03-04 | 1823-12-13 | |- | ''[[:d:Q6097381|Seyyid Abdullah Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1747-08-24 | 1750-01-02 | |- | ''[[:d:Q6097411|Çavuşbaşı Memiş Pasha]]'' | državnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1808-11-16 | 1808-12 | |- | ''[[:d:Q6097551|Deli Abdullah Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1822-11-11 | 1823-03-04 | |- | ''[[:d:Q6098127|Kör Yusuf Ziyaüddin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1798-10-23<br/>1809-03 | 1805-06-24<br/>1811-02 | [[Datoteka:The Grand Vizier Kör Yusuf Ziyaüddin Pasha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6098364|Bostancıbaşı Hafız İsmail Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1805-09-24 | 1806-10-13 | |- | ''[[:d:Q6099697|Nişancı Mehmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1717-10 | 1718-05-09 | |- | ''[[:d:Q6099715|Silahdar Damat Mehmet Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1730-10-16 | 1731-01-23 | |- | ''[[:d:Q6100744|Kalafat Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1778-09-01 | 1779-08-22 | |- | ''[[:d:Q6101046|Kabakulak İbrahim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1731-01-23 | 1731-09-11 | |- | ''[[:d:Q6102215|Çelebi Mustafa Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1807-06-03 | 1808-07-29 | |- | ''[[:d:Q6102443|Hoca İbrahim Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1713-04-06 | 1713-04-07 | |- | ''[[:d:Q6102893|Silahdar Mehmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1770-12-25 | 1771-12-11 | |- | ''[[:d:Q6102954|İzzet Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1773-08-11<br/>1781-02-20 | 1775-07-07<br/>1782-08-25 | |- | ''[[:d:Q6102985|Köse Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1763-09-29<br/>1756-04-30<br/>1752-07-01 | 1765-03-30<br/>1756-12-03<br/>1755-02-16 | |- | ''[[:d:Q6103171|Topal İzzet Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1828-10-26<br/>1841-10-07 | 1829-01-28<br/>1842-09-03 | [[Datoteka:Topal izzet pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6103359|Silahdar Seyyid Mehmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1779-08-22 | 1781-02-20 | |- | ''[[:d:Q6104074|Sofu Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1648-08-08 | 1649-05-21 | |- | ''[[:d:Q6345691|Kadri Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1880-06-09 | 1880-09-12 | [[Datoteka:Mehmed Kadri Pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Kara Davud-paša]] | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1622-05-20 | 1622-06-13 | |- | [[Kara Musa-paša]] | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1647-09-16 | 1647-09-21 | |- | ''[[:d:Q6367538|Kara Murat Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1649-05-21<br/>1655-05-11 | 1650-08-05<br/>1655-08-19 | |- | ''[[:d:Q6424683|Koca Mehmed Nizamüddin Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1429-09-06 | 1438 | |- | ''[[:d:Q6424688|Koca Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1511 | 1512 | [[Datoteka:Grand Vizier Koca Mustafa Pasha (miniature), from The Cream of Histories (Zubdat al-tawarikh) by Sayyid Luqman-i 'Ashuri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455369|Keçiboynuzu İbrahim Hilmi Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1806-10-13 | 1807-06-03 | |- | ''[[:d:Q6522280|Yeğen Hacı Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1782-08-25 | 1782-12-31 | |- | ''[[:d:Q6577289|Silahtar Süleyman Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1712-11-12 | 1713-04-06 | |- | ''[[:d:Q6585067|Moralı Derviş Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1775-07-05 | 1777-01-05 | |- | ''[[:d:Q6650331|Kalaylıkoz Hacı Ahmed Paşa]]'' | političar, Turska | [[Turska]] | 1704-10-28 | 1704-12-25 | |- | ''[[:d:Q6665538|Şahin Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1785-03-31 | 1786-01-25 | |- | ''[[:d:Q6690461|Gürcü İsmail Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1735-07-14 | 1735-12-25 | |- | ''[[:d:Q6809438|Daltaban Gazi Mustafa-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1702-09-04 | 1703-01-24 | |- | ''[[:d:Q6809540|Mehmed Emin Rauf Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1815-03-30<br/>1833-02-17<br/>1841-05-29<br/>1842-09-03<br/>1852-01-27 | 1818-01-06<br/>1839-07-08<br/>1841-10-07<br/>1846-07-31<br/>1852-03-07 | [[Datoteka:Mehmet eminrauf.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6809562|Mehmed Sadık Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1878-04-18 | 1878-05-28 | [[Datoteka:Mehmed Sadik Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6812170|Melek Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1650-08-05 | 1651-08-22 | |- | ''[[:d:Q6818881|Mere Hüseyin Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1622-06-13<br/>1623-02-05 | 1622-07-08<br/>1623-08-30 | |- | ''[[:d:Q6821038|Merzifonlu Hacı Ali Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1692-03-23 | 1693-03-17 | |- | ''[[:d:Q6828455|Burdurlu Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1818-01-06 | 1820-01-05 | |- | [[Salih-paša Nevesinjac]] | Defterdar i veliki vezir Osmanlijskog carstva | [[Osmansko Carstvo]] | 1645-12-17 | 1647-09-16 | |- | ''[[:d:Q7042325|Nişancı Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1740-07-22 | 1742-04-07 | [[Datoteka:Portrait of a Grand Vizier (?).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7081156|Ohrili Hüseyin Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1621-03 | 1621-09-17 | |- | ''[[:d:Q7685991|Tarhoncu Ahmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1652-06-20 | 1653-03-21 | |- | ''[[:d:Q7690360|Tayyar Mehmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1638-08-27 | 1638-12-24 | |- | ''[[:d:Q8050417|Yavuz Ali Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1603-10-16 | 1604-07-26 | |- | ''[[:d:Q8061969|Yusuf Kamil Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1863-01-06 | 1863-06-03 | [[Datoteka:Yusuf Kamil Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8075411|Zurnazen Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-03-05 | 1656-03-05 | |- | ''[[:d:Q8082549|Şirvanlı Mehmed Rüşdi Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1873-04-15 | 1873-04-15 | [[Datoteka:Şirvanlı Mehmed Rüşdi Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12810598|Lefkeli Mustafa Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1622-07-08 | 1622-09-21 | |- | ''[[:d:Q12812747|Çarhacı Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1808-12 | 1809-03 | |- | ''[[:d:Q61022370|Nişancı Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1712-11-12 | 1713-04-04 | |} {{Wikidata list end}} qk54o33m3syo47h9knknrl9otf4o0hk 2 445428 3936771 3568827 2026-10-23T12:35:36Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936771 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Kapudan Pasha who was Kapudan Pasha twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q1068364 } |section= |sort=P39/Q1068364/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q1068364/P580:Start date,P39/Q1068364/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Halil-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595-01-29 | 1598-04-18 | |- | ''[[:d:Q110104477|Çavuşzade Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q110104479|Hüsambəyzadə Əli Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1650-10-01<br/>1660-04 | 1652-09<br/>1661-12 | |- | ''[[:d:Q110104518|Əbdülqədir Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1661-12 | 1662-03 | |- | ''[[:d:Q116616090|Bostancı Cafer Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1633-07 | 1634-06-30 | |- | ''[[:d:Q116616175|Ramiz Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1808 | 1808 | |- | ''[[:d:Q116616234|Ammarzade Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1647-12-25 | 1648-06-18 | |- | ''[[:d:Q116616252|Nigdeli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1621-12 | 1622-06 | |- | ''[[:d:Q118957425|Jafar Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1604<br/>1606-06-21 | 1606-01-18<br/>1608-02-09 | |- | ''[[:d:Q118957465|Seydizâde Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q133257545|Seyid Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1818-08-15 | 1819-06-25 | |- | [[Hajrudin Barbarosa]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1535 | 1546 | [[Datoteka:Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q248058|Cigalazade Yusuf Sinan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1591<br/>1599 | 1595<br/>1604 | [[Datoteka:Portret van kapitein Zigala Bassa, RP-P-1905-4974.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed-paša Sokolović]] | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1546 | 1550 | [[Datoteka:Mehmed Sokolović (ca 1505-1579).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334140|Kara Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1666 | 1670 | [[Datoteka:Kara Mustafa Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q376445|Baltoğlu Süleyman Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1451 | 1453 | |- | ''[[:d:Q460204|Amcazade Köprülü Hüseyin Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1732 | 1732 | [[Datoteka:Köprülü Hüseyin Pasha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q465269|Kılıç Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1571 | 1587-06-21 | [[Datoteka:Ali Kilic Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q539183|Gedik Ahmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1478 | 1480 | |- | ''[[:d:Q734101|Kurtoğlu Muslihiddin Reis]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1525 | 1530 | |- | ''[[:d:Q805549|Baltacı Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704 | 1704 | [[Datoteka:Baltacı Mehmet Pasha from William Hogarth (1697-1764) illustration Bataille du Prout.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q949051|Piyale Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1554 | 1567 | [[Datoteka:Piyâle Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q953171|Müezzinzade Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1567 | 1571-10-07 | [[Datoteka:Ali Pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Adni Mahmud-paša Anđelović]] | pjesnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1466 | 1472 | [[Datoteka:Mahmud Pasha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295533|Sejdi Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-07 | 1656-09 | [[Datoteka:Seydi Ahmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed-paša Hercegović Kosača]] | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1506 | 1511 | |- | ''[[:d:Q1378425|Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1550 | 1554 | [[Datoteka:Tomb of Ottoman Admiral Sinan Pasha 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528126|Abaza Siyavuş Pasha I]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q1583786|Cezayirli Gazi Hasan Paşa]]'' | pirati, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Cezayirli Gazi Hasan Paşa büstü.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583802|Koca Hüsrev Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1811<br/>1823 | 1817<br/>1827 | [[Datoteka:Koca husrev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584099|Damat Melek Mehmet Paşa]]'' | paša, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Topal Redžep-paša]] | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-02-05 | 1626-07-13 | |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1732 | 1733 | |- | [[Zaganos-paša]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1463 | 1466 | |- | ''[[:d:Q2480875|Mesih Pasha]]'' | državnik, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1480 | 1491 | [[Datoteka:Guillaume Caoursin Latin 6067 62v (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2672296|Seydi Ali Reis]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3126599|Hamza Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1453 | 1456 | |- | ''[[:d:Q3128180|Hassan Veneziano]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1588 | 1591 | |- | ''[[:d:Q3131402|Güzelce Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3133071|Mezzo Morto Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1695 | 1701 | [[Datoteka:Conterfan dess Mezomorto gewesten Daÿ in Algier, iezünd Capitan Bassa der Flotten dess Gross Türcken .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3827158|Deli Husein-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1640-01<br/>1658-07<br/>1634-06 | 1640-09-09<br/>1658-12<br/>1635-10-17 | |- | ''[[:d:Q4219218|Kemankeş Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1635-10-17 | 1638-12-22 | |- | ''[[:d:Q4887653|Koca Derviş Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4952878|Bozoklu Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1680 | 1684 | |- | ''[[:d:Q5263293|Derviš Mehmed-paša]]'' | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6003981|Küçük Davut Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1503 | 1506 | |- | ''[[:d:Q6014123|Giritli Hüseyin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789 | 1792 | |- | ''[[:d:Q6017057|Kemankeş Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1531 | 1533 | |- | ''[[:d:Q6026901|Kara Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q6048823|Has Yunus Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1456 | 1459 | |- | ''[[:d:Q6055839|Kara Nişancı Davud Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1492 | 1503 | |- | ''[[:d:Q6056563|Kaymak Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1721 | 1730 | |- | ''[[:d:Q6057045|Hacı Benli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6058047|Kirli Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6058622|Aşçı Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1713-10 | 1714-01 | |- | ''[[:d:Q6068981|Kaptan Abdi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6077767|Karamürsel Alp]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1324 | | [[Datoteka:Karamürsel Bey (Karamürsel Alp) bust at Istanbul Naval Museum.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6078452|Ahmed Fevzi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6079111|Durak Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1751-01 | 1752-10 | |- | ''[[:d:Q6079754|Elçi Mirahor Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6080083|Damat Gürcü Halil Rifat Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1830<br/>1843<br/>1847<br/>1854 | 1832<br/>1845<br/>1848<br/>1855 | [[Datoteka:Damat Halil Rifat Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6082941|Tahir Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1841-03-29<br/>1832-11-16 | 1843-02-16<br/>1836-11-10 | [[Datoteka:Portrait of Cengeloglu Tahir Mehmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6083602|Koca Musa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1645 | 1647-01-22 | |- | ''[[:d:Q6084981|Ahmed Vesim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ahmed Vesim Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6086794|İzmirli Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6090503|Canım Hoca Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1714-12<br/>1730 | 1717-02<br/>1730 | |- | ''[[:d:Q6103171|Topal İzzet Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Topal izzet pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6318655|Silahdar Yusuf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Kara Musa-paša]] | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6367538|Kara Murat Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1653 | 1655-05-11 | |- | ''[[:d:Q6424690|Koca Yusuf Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Le grand vizir Youssouf Pacha en 1788.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6747794|Mandalzâde Hüsâmeddin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mandalzâde Hüsâmeddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6818619|Cafer Ağa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1516 | 1520 | |- | ''[[:d:Q11913233|Çatalcalı Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1626-07 | 1631 | |- | ''[[:d:Q11930016|Küçük Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1792-03-11 | 1803-12-07 | [[Datoteka:Küçük Hüseyin Paşa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240575|Selim Bimbachi]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | | |- | ''[[:d:Q12808600|Ateş Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q12810227|Kara Mehmed Paşa (kaptan-ı derya)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q12811089|Nasuhzade Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ali Bey Captain Pacha The destroyer of Chio, one of the most populated and cultivated Islands in the Greek's Archipelago - Friedel Adam De - 1830.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12811326|Parlak Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1520 | 1522 | |- | ''[[:d:Q12812231|Topal İzzet Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q12812946|İngiliz Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15127029|Veli Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1706 | 1707 | |- | ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1707-11 | 1709 | |- | ''[[:d:Q15127063|Macar Hacı Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1761 | |- | ''[[:d:Q19612595|Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20005026|Kenan Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20473873|Nişli Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1763 | 1764 | |- | ''[[:d:Q20476743|Seydi Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21526644|Mısırlızade İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1685<br/>1690 | 1688<br/>1691 | |- | ''[[:d:Q21526805|Palabıyık Yusuf Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q25472882|Voynuk Ahmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648-08 | 1649-07-28 | |- | ''[[:d:Q25477598|Musahip Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q27436680|Ḥajj Ḥusayn Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q31189735|Sarı Kenan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-05 | 1656-07-13 | |- | ''[[:d:Q31190107|Piyale Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q31190117|Silahtar Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q50359483|Yakup Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1462 | 1463 | |- | ''[[:d:Q50359692|Güveği Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1491 | 1492 | |- | ''[[:d:Q50359847|İskender Ağa Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1511 | 1514 | |- | ''[[:d:Q50809849|Küçük Ali Paşazade Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1711 | |- | ''[[:d:Q51373200|Kose Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1658 | 1660 | |- | ''[[:d:Q56678020|Halıcı Damadı Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-03 | 1656-05 | |- | ''[[:d:Q57702518|Kasım Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1459 | 1460 | |- | ''[[:d:Q57744945|Kadim İsmail Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1461 | 1462 | |- | ''[[:d:Q57747683|Sinan Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1514 | 1516 | |- | ''[[:d:Q57748062|Bayram Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1522 | 1525 | |- | ''[[:d:Q57749858|Deryabey Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1530 | 1531 | |- | ''[[:d:Q61022370|Nişancı Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q61740273|أحمد باشا البابوجي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1830 | |- | ''[[:d:Q61740305|محمد باشا القبرصي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1855 | |} {{Wikidata list end}} oobygz7bw5fh7vvopyow6laou4ud8va 2 445429 3936772 2926855 2026-10-23T12:37:03Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936772 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Aleppo who was Beylerbey twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50839544 } |section= |sort=P39/Q50839544/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50839544/P580:Start date,P39/Q50839544/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q207009|Ziya Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ziya Paşa-1.1A.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q805549|Baltacı Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Baltacı Mehmet Pasha from William Hogarth (1697-1764) illustration Bataille du Prout.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1076524|Abdülhalik Renda]]'' | | [[Turska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:TBMM Başkanı Abdülhalik Renda.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2686719|Mehmed Celal Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1913-07-01 | 1915-06-01 | [[Datoteka:Mehmed Celal Bey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3624717|As'ad Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4250585|Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmed-emin-pasa-kibrisli-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6072884|Ahmet Reşit Rey]]'' | prevodilac, Osmansko Carstvo | [[Turska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | 1908-09 | 1909-09 | [[Datoteka:Ahmetresitrey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097381|Seyyid Abdullah Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1760 | 1760 | |- | ''[[:d:Q6098127|Kör Yusuf Ziyaüddin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:The Grand Vizier Kör Yusuf Ziyaüddin Pasha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6812170|Melek Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6943348|Mustafa Zihni Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Zihnipasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6961097|Abaza Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Abaza Hasan Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7042325|Nişancı Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Portrait of a Grand Vizier (?).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12212834|رائف باشا]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15134093|Moralı Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16145858|Sa'deddin Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16148126|Keki Abdi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16155015|Azmzâde Abdullah Pasha (died 1809)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1793 | 1795 | |- | [[Husein-paša Boljanić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16165933|Recep Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16201560|Kurd Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16933099|Haseki Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q17388138|Deli Emir Ahmed Agha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1751 | 1752 | |- | ''[[:d:Q20716965|Sokulluzade Hasan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Sokulluzade Hasan Pasha entering Istanbul with the hostage Safavid Prince Haydar Mirza in 1590.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20747570|Çeteci Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22935781|Ibrahim Pasha Qataraghasi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q109529933|Abdülhâlik Nasuhi Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1889 | 1889 | [[Datoteka:Abdülhâlik Nasuhi Bey.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} blpia0mujk6g4hr566h9mk8l5wqsk9d 2 445430 3936773 3230314 2026-10-23T12:37:59Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936773 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Algiers who was Beylerbey of Algiers twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51211994 } |section= |sort=P39/Q51211994/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51211994/P580:Start date,P39/Q51211994/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Hajrudin Barbarosa]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1519 | 1533<br/>1519 | [[Datoteka:Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q465269|Kılıç Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1568 | 1571 | [[Datoteka:Ali Kilic Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470634|Oruk Barbarosa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Arudsch-barbarossa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2475368|Salah Reis]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1552 | 1556 | |- | ''[[:d:Q3128112|Hasan Agha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1534 | 1543 | |- | ''[[:d:Q3128171|Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3128180|Hassan Veneziano]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1577<br/>1582 | 1580<br/>1587 | |- | ''[[:d:Q3133071|Mezzo Morto Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1683 | 1688 | [[Datoteka:Conterfan dess Mezomorto gewesten Daÿ in Algier, iezünd Capitan Bassa der Flotten dess Gross Türcken .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6932499|Muhammad I Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1556 | 1557 | |- | ''[[:d:Q6932582|Muhammad Kurdogli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q30728287|Arab ahmed pacha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1572 | 1574 | |} {{Wikidata list end}} ff0bwmh0jjyflgtkgdavohdvr4gvthv 2 445431 3936775 2926860 2026-10-23T12:38:29Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936775 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Anatolia who was Beylerbey twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50843327 } |section= |sort=P39/Q50843327/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50843327/P580:Start date,P39/Q50843327/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Bajazid I]] | | | | | [[Datoteka:The accession of Sultan Bayezid I (enthroned). Ahmedî, Iskendername, VBNM, circa 1460., Cod. Or. XC (57), y. 240b.jpg|center|128px]] |- | [[Selim II]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Selim II. Semailname (Millet Library, Ali Emîrî Collection, History, MS no. 1216).jpg|center|128px]] |- | [[Kodža Davud-paša|Arnaut Davud-beg]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q367949|Hafız Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q539183|Gedik Ahmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Rustem-paša Opuković]] | janičari, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ruestem presumably.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed-paša Hercegović Kosača]] | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q1378425|Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Tomb of Ottoman Admiral Sinan Pasha 2.jpg|center|128px]] |- | [[Sinan-paša Borovinić|Hadum Sinan-paša Borovinić]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q1583786|Cezayirli Gazi Hasan Paşa]]'' | pirati, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Cezayirli Gazi Hasan Paşa büstü.JPG|center|128px]] |- | [[Gurdži Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Gürcü Mehmet Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1848382|Safranbolulu Izzet Mehmet Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Sadrazamizzetmehmetpaşa.JPG|center|128px]] |- | [[Osman-paša Kazanac]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3073358|Ishak Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3126599|Hamza Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Junus-paša|Junus-beg]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Yunus Pasha (16024682).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4252751|Laz Ahmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4952586|Boynuyaralı Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6023422|Destari Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6031485|Karagöz Ahmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6068651|Halhallı Behram Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6522280|Yeğen Hacı Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6665538|Şahin Ali Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6828455|Burdurlu Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q11955109|Warwari Ali Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15134093|Moralı Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16158017|Çelebi Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21523873|Abdi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21523902|Ahmed Şakir Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21525113|Eyüp Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21526411|Ketencizade Mehmet Rüştü Efendi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21526749|Nuh Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |} {{Wikidata list end}} eewe9ettb7c5xgmrgomssrpkwf2qdhy 2 445432 3936776 2926862 2026-10-23T12:39:00Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936776 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Cyprus who was Beylerbey of Cyprus twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51227005 } |section= |sort=P39/Q51227005/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51227005/P580:Start date,P39/Q51227005/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Lala Kara Mustafa-paša]] | osmanlijski veliki vezir | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Lala Mustafa Pasha. Nuṣretnāme 1584 (Topkapı Palace Museum Library H 1365, fol. 43b).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728287|Arab ahmed pacha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1577 | 1578 | |} {{Wikidata list end}} tit5uyz6scaoq7epc0n61o85w9bp33p 2 445433 3936777 3914973 2026-10-23T12:39:17Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936777 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Damascus who was Beylerbey of Damascus twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50841598 } |section= |sort=P39/Q50841598/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50841598/P580:Start date,P39/50841598/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q317011|Djemal Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367949|Hafız Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Mithat Paša]] | valija, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Midhat pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q510679|Köprülü Fazıl Ahmed Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Köprülü Ahmed kőrajz.jpg|center|128px]] |- | [[Fuad-paša|Fuat Paša]] | prevodilac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmet fuat pasa potre.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q717115|Sinan the Great]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 02 327.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q816767|Mehmed Selim Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1830 | | |- | ''[[:d:Q1176678|Mahmud Nedim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mahmud Nedim Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583345|Köprülü Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Ajas Mehmed-paša]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Aiax Aga, Pasha of Greece, a cavalry commander of Suleyman I. Portrait. 1540-1552.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed-paša Džezar|Džezer Ahmed paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Jezzar Pasha, cropped.jpg|center|128px]] |- | [[Osman-paša Kazanac]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3624717|As'ad Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3777268|Janbirdi al-Ghazali]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1518-02 | | [[Datoteka:Janbirdi Ghazali.jpg|center|128px]] |- | [[Junus-paša|Junus-beg]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Yunus Pasha (16024682).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4117873|Mehmed Namık Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmed Namık Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4695529|Ahmad ibn Ridwan]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4952878|Bozoklu Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6104074|Sofu Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6367538|Kara Murat Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6809540|Mehmed Emin Rauf Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmet eminrauf.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7636048|Sulayman Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q10948886|Hasan Tahsin Uzer]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1916-09-12 | | [[Datoteka:Hasan Tahsin Bey (Uzer).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16063946|Izzet Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1856 | | |- | ''[[:d:Q16155015|Azmzâde Abdullah Pasha (died 1809)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1805 | | |- | [[Husein-paša Boljanić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16158017|Çelebi Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16161651|Emir Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16165933|Recep Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16202643|Muhassıl Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16933099|Haseki Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20716765|Muhammad Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20716857|Husayn Pasha ibn Makki]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1757-02-01 | | |- | ''[[:d:Q20716965|Sokulluzade Hasan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Sokulluzade Hasan Pasha entering Istanbul with the hostage Safavid Prince Haydar Mirza in 1590.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20747570|Çeteci Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1758-01-01 | | |- | ''[[:d:Q20988520|Sulayman Pasha al-Adil]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20988551|Uthman Pasha al-Kurji]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1760 | | |- | ''[[:d:Q21526504|Çerkes Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22020461|Silahdar Süleyman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1783-06-01 | | |- | ''[[:d:Q22038962|Ismail Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22935781|Ibrahim Pasha Qataraghasi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22948520|Mehmed Pasha Kurd Bayram]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1702<br/>1705 | | |- | ''[[:d:Q22948775|Osmanzâde Derviş Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1783-06 | | |- | ''[[:d:Q22948853|Kunj Yusuf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22948884|Muhammad Pasha al-Shalik]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22948914|Arslan Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q25473223|Celep Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q27468338|Agah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |} {{Wikidata list end}} 4p0uejc7qjqhspmxai4hnwe4hjutx75 2 445434 3936778 2926866 2026-10-23T12:39:37Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936778 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Egypt who was Beylerbey twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q15124404 } |section= |sort=P39/Q15124404/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q15124404/P580:Start date,P39/Q15124404/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q50941370|Defterdar Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1585 | 1587 | |- | ''[[:d:Q50941691|Lokmacı Hacı Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1796 | 1798 | |- | ''[[:d:Q50941739|Nasuh Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1800 | 1801 | |- | ''[[:d:Q51444906|Defterdar Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1675 | 1676 | |- | ''[[:d:Q56668772|Hızır Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1598 | 1601 | |- | ''[[:d:Q56668847|Yemenli Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1605 | 1607 | |- | ''[[:d:Q56676428|Cafer Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1618 | 1619 | |- | ''[[:d:Q56676436|Hamidi Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1619 | 1620 | |- | ''[[:d:Q56676466|Biber Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1622 | |- | ''[[:d:Q56676573|Silahdar İbrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1623 | |- | ''[[:d:Q56677062|Çeşteci Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-10-09 | 1624-02-16 | |- | ''[[:d:Q56677550|Ebu Merak Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q56677735|Maksud Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1642 | 1644 | |- | ''[[:d:Q56677758|Eyüb Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1644 | 1646 | |- | ''[[:d:Q56677871|Haydarzade Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1646 | 1647 | |- | ''[[:d:Q56678008|Mostarlı Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1648 | |- | ''[[:d:Q56678016|Hadım Abdurrahman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1651 | 1652 | |- | ''[[:d:Q56678020|Halıcı Damadı Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-05 | 1657-05 | |- | ''[[:d:Q56678050|Şehsuvarzade Gazi Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1657 | 1660 | |- | ''[[:d:Q56678098|Gürcü Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1660 | 1661 | |- | ''[[:d:Q56678145|Silahdar Ömer Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1664 | 1667 | |- | ''[[:d:Q56678146|Şişman Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1667 | 1668 | |- | ''[[:d:Q56678224|Karakaş Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1668 | 1669 | |- | ''[[:d:Q56678244|Janpuladzade Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1673 | 1675 | |- | ''[[:d:Q56682741|Hamza Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1683 | 1687 | |- | ''[[:d:Q56692153|Sarhoş Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1689 | 1691-03-13 | |- | ''[[:d:Q56692154|Hazinedar Moralı Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1691 | 1695 | |- | ''[[:d:Q56692166|Kesici Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1697 | 1698 | |- | ''[[:d:Q56692170|Firari Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1699 | |- | ''[[:d:Q56692173|Baltacı Süleyman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704 | 1704 | |- | ''[[:d:Q56692193|Dellak Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1706<br/>1716 | 1707<br/>1720 | |- | ''[[:d:Q56692280|Abdi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1714<br/>1729 | 1716<br/>1729 | |- | ''[[:d:Q56695781|Yedekçi Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1743 | 1744 | |- | ''[[:d:Q56695795|Yeğen Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1748 | 1748 | |- | ''[[:d:Q57334509|Baltacızade Mustafa Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1753 | 1756 | |- | ''[[:d:Q57334620|Kamil Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1761 | 1761 | |- | ''[[:d:Q57334644|Ebubekir Rasim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1762 | 1762 | |- | ''[[:d:Q57334660|Ahıskalı Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1762 | 1764 | |- | ''[[:d:Q57334774|Çelebi Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1767 | 1767 | |- | ''[[:d:Q57451106|Rakım Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1767 | 1768 | |- | ''[[:d:Q57496990|Köprülü Hafız Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1768 | 1769 | |- | ''[[:d:Q57497134|Kelleci Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1769 | 1771 | |- | ''[[:d:Q57540992|Vekil Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1772 | 1773 | |- | ''[[:d:Q57541103|Kara Halil Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1773 | 1774 | |- | ''[[:d:Q57541884|Hacı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1774 | 1775 | |- | ''[[:d:Q57542152|Raif Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1779 | 1779<br/>1780 | |- | ''[[:d:Q140092|Huršid Ahmed-paša]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1804 | 1805 | [[Datoteka:Churchid Pacha Seraskier of Rhumeli Commander of the Blockade of Missolonghi - Friedel Adam De - 1832.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q157159|Abbas II]]'' | | ''[[:d:Q127861|Khedivate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q370173|Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | [[Datoteka:Abbas Hilmi II.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q159378|Isma'il Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Isma'il Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q182781|Muhammad Ali]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1805 | 1848 | [[Datoteka:ModernEgypt, Muhammad Ali by Auguste Couder, BAP 17996.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q261691|Bulutkapan Ali Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1768 | 1769 | [[Datoteka:Ali Bey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q305882|Abbas I of Egypt]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | | [[Datoteka:Abbas I1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311789|Ibrahim Pasha of Egypt]]'' | | [[Egipat]] | | | [[Datoteka:Ibrahim Pasha, Larivière.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q317910|Abdurrahman Abdi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1676 | 1680 | [[Datoteka:Arnavut Abdurrahman Abdi Pascha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q366744|Sa'id of Egypt]]'' | | [[Egipat]] | | | [[Datoteka:Muhammad Said Pascha 1855 Nadar (edited).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q511943|Pargalı Ibrahim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | 1525 | 1525 | [[Datoteka:Ibrahim Pasha (portrait) suppresses the Kalender Çelebi rebellion in 1527. Süleymanname, TSM Haz 1517, f.248a.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715652|Murad Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1784 | 1785 | [[Datoteka:Mourad-Bey ag1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q717115|Sinan the Great]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 02 327.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q951058|Damat Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1583 | 1585 | [[Datoteka:Giving hilat to İbrahim Pasha (95b). İbrahim Pasha detail. TSKM B.200-89a (1582–1588).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q953171|Müezzinzade Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1563 | 1566 | [[Datoteka:Ali Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295082|Sultanzade Mehmet Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1637 | 1640 | |- | ''[[:d:Q1583345|Köprülü Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1729 | 1731 | |- | ''[[:d:Q1583786|Cezayirli Gazi Hasan Paşa]]'' | pirati, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1786 | 1787 | [[Datoteka:Cezayirli Gazi Hasan Paşa büstü.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583802|Koca Hüsrev Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1804<br/>1802 | 1804<br/>1803 | [[Datoteka:Koca husrev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584099|Damat Melek Mehmet Paşa]]'' | paša, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1781 | 1782 | |- | ''[[:d:Q1584117|Mehmed Said Efendi]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1757 | 1758 | [[Datoteka:Said Effendi by Coypel in Paris in 1742.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584151|Silahdar Hamza Mahir Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1765 | 1767 | |- | ''[[:d:Q1584321|Koca Ragıp Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1744 | 1748 | [[Datoteka:Issue of Koca Ragıp Paşa, wãli (governor) of Egypt, 1744-1748. Misr (Cairo) mint. Dies dated AH 1143 (AD 1730).jpg|center|128px]] |- | [[Ali-paša Hekimoglu]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1740<br/>1756 | 1741<br/>1757 | |- | ''[[:d:Q1848382|Safranbolulu Izzet Mehmet Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Sadrazamizzetmehmetpaşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1735<br/>1727 | 1739<br/>1729 | |- | ''[[:d:Q2637668|Ibrahim Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1780<br/>1784 | 1781<br/>1785 | [[Datoteka:Ibrahim Bey (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Osman-paša Kazanac]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1680 | 1683 | |- | ''[[:d:Q3497182|Tusun Pasha]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | | |- | ''[[:d:Q3556309|Hadim Mesih Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1574 | 1580 | |- | ''[[:d:Q3564104|Bayram Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1626 | 1628 | |- | ''[[:d:Q3775352|Rami Mehmed Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1704 | 1706 | |- | ''[[:d:Q3814892|Kha'in Ahmed Pascià]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1523 | 1524 | |- | ''[[:d:Q3820151|Gürcü Hadım Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1604 | 1605 | |- | ''[[:d:Q3820159|Kara Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1607 | 1611 | [[Datoteka:StatueÖküzMehmedPashaKuşadası.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3820443|Tabanıyassı Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1628 | 1630 | |- | ''[[:d:Q3825050|Hadım Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1580 | 1583 | |- | ''[[:d:Q3826894|Bayburtlu Kara İbrahim Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1669 | 1673 | [[Datoteka:Kara İbrahim Pascha (1620–1687).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3826903|Hadım Süleyman Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1525<br/>1537 | 1535<br/>1538 | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 01 465 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4019371|Kavanoz Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4019424|Damad Hasan Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1687<br/>1707 | 1689<br/>1709 | |- | ''[[:d:Q4116132|Hayır Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | 1517 | 1522 | [[Datoteka:Folio 163v. Reddition of Khâir Bey (portrait) to Selîm I (Bibliothèque nationale de France, Supplément turc 524).jpg|center|128px]] |- | [[Junus-paša|Junus-beg]] | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1517 | 1517 | [[Datoteka:Yunus Pasha (16024682).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6028133|Çoban Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1522 | 1523 | |- | ''[[:d:Q6083602|Koca Musa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1630 | 1631 | |- | ''[[:d:Q6097381|Seyyid Abdullah Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1751 | 1753 | |- | ''[[:d:Q6099697|Nişancı Mehmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1721<br/>1726 | 1725<br/>1727 | |- | ''[[:d:Q6102893|Silahdar Mehmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1783 | 1784 | |- | ''[[:d:Q6102954|İzzet Mehmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1775 | 1778 | |- | ''[[:d:Q6102985|Köse Mustafa Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1758<br/>1761 | 1761<br/>1762 | |- | ''[[:d:Q6103427|Divitdar Mehmed Emin Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | 1753 | |- | ''[[:d:Q6399724|Halil Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1631 | 1633 | |- | ''[[:d:Q6441593|Şeytan İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1661 | 1664 | |- | ''[[:d:Q6522280|Yeğen Hacı Mehmed Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1785 | 1786 | |- | ''[[:d:Q6818881|Mere Hüseyin Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1620 | 1622 | |- | ''[[:d:Q7042325|Nişancı Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1748<br/>1615 | 1751<br/>1618 | [[Datoteka:Portrait of a Grand Vizier (?).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7636048|Sulayman Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1739 | 1740 | |- | ''[[:d:Q7685991|Tarhoncu Ahmed Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1651 | |- | ''[[:d:Q8050417|Yavuz Ali Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1601 | 1603 | |- | ''[[:d:Q11934627|Mahmud Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1566 | 1567 | |- | ''[[:d:Q12810598|Lefkeli Mustafa Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1618 | 1618 | |- | ''[[:d:Q12865196|İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1779 | 1779 | |- | ''[[:d:Q15127029|Veli Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1711<br/>1712 | 1712<br/>1714 | |- | ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1710 | |- | ''[[:d:Q15127063|Macar Hacı Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1764 | 1765 | |- | ''[[:d:Q15134093|Moralı Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1725 | 1726 | |- | ''[[:d:Q15134103|Sofu Hadım Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15134119|Trabluslu Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1803 | 1804 | [[Datoteka:Ali Pascha, bey i Algier - Nationalmuseum - 15947.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15965125|Ismail Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15983717|Muhammad Bey Abu al-Dhahab]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16120900|خورشيد طاهر باشا]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16145858|Sa'deddin Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1757 | 1757 | |- | ''[[:d:Q16146766|Hadım Hafız Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1590 | 1594 | |- | ''[[:d:Q16146776|Müftizade Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1803 | 1803 | |- | ''[[:d:Q16147701|Bakırcı Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1633 | 1635 | |- | ''[[:d:Q16148126|Keki Abdi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1787 | 1788 | |- | ''[[:d:Q16155015|Azmzâde Abdullah Pasha (died 1809)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1798 | 1799 | |- | [[Husein-paša Boljanić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1573 | 1574 | |- | ''[[:d:Q16158017|Çelebi Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1695 | 1697 | |- | ''[[:d:Q16161651|Emir Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596 | 1598 | |- | ''[[:d:Q16165933|Recep Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1720 | 1721 | |- | ''[[:d:Q16168522|Davud Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16201560|Kurd Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1594 | 1596 | |- | ''[[:d:Q16202643|Muhassıl Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1733 | 1735 | |- | ''[[:d:Q16203669|Kara Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-07-20<br/>1624-02-16 | 1623-10-09<br/>1626-05-16 | |- | ''[[:d:Q16210179|Maktul Hacı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1604 | 1604 | |- | ''[[:d:Q16226651|Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16840829|Kose Halil-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1710 | 1711 | |- | ''[[:d:Q16841487|Mollacık Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1687 | 1687 | |- | ''[[:d:Q16848747|Iskender Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16853789|Kara Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1699<br/>1712 | 1704<br/>1712 | |- | ''[[:d:Q16854428|Hatibzade Yahya Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1741 | 1743 | |- | ''[[:d:Q16859072|Kayserili Hacı Salih Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1794 | 1796 | |- | ''[[:d:Q16933099|Haseki Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1652 | 1656 | |- | ''[[:d:Q17424975|Sofu Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1611 | 1615 | |- | ''[[:d:Q18207932|Tahir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1803 | 1803 | |- | ''[[:d:Q19666573|Deli Husrev Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1535 | 1537 | |- | ''[[:d:Q20418069|دوقه كين زاده محمد باشا]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31189647|Kara Üveys Pascha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1587 | 1590 | |- | ''[[:d:Q31190527|Nakkaş Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1640 | 1642 | |- | ''[[:d:Q48227186|Güzelce Kasım Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1524<br/>1525 | 1525 | |} {{Wikidata list end}} r64w93eoqxsttfidtk7bldh7idoksi8 2 445435 3936779 2926868 2026-10-23T12:40:04Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936779 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Jeddah who was Beylerbey of Jeddah twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50889885 } |section= |sort=P39/Q50889885/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50889885/P580:Start date,P39/Q50889885/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |} {{Wikidata list end}} imavanaz8kj9zikvfbjngksrj1n6dhr 2 445437 3936780 3112382 2026-10-23T12:40:29Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936780 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Salonica who was Beylerbey of Salonica twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51474147 } |section= |sort=P39/Q51474147/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51474147/P580:Start date,P39/Q51474147/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q439237|Mehmed Emin Âli Paşa]]'' | diplomat, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmet emin ali pasja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27468335|Mehmed Hasib Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |} {{Wikidata list end}} 1iln6t25dzifs79ypa4xl3a0gc4wgok 0 461547 3936860 3936101 2026-10-24T09:39:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936860 wikitext text/x-wiki '''Blagoje Govedarica''' , [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] i bosanskohercegovački [[arheologija|arheolog]] rođen 18. novembra 1949. u mjestu [[Bačko Dobro Polje]], Jugoslavija (danas [[Srbija]]). == Biografija == Diplomirao je na [[Filozofski fakultet u Beogradu|Filozofskom fakultetu]] u [[Beograd]]u 1973, studij [[Arheologija|arheologije]] i [[Ilirologija|ilirologije]], gdje je i magistrirao 1980. godine. Na istom fakultetu je doktorirao 1988, a habilitaciju je odbranio na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] 2000. godine.<ref name="Leksikon">{{Cite web |url=https://de.scribd.com/document/132786670/Arheoloski-leksikon-BIH-tom1 |title=Govedarica |work= Arheološki leksikon -Zemaljski muzej, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Od 1973. počinje raditi u [[Centar za balkanološka ispitivanja|Centru za balkanološka ispitivanja]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] u oblastima arheologije, zaštite i očuvanja spomenika kulture, gdje je i danas naučni savjetnik. Predmet njegovih istraživanja su periodi [[Bakarno doba|eneolit]]a, [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[željezno doba|željeznog doba]]. Od 1992. djeluje u [[Njemačka|SR Njemačkoj]], gdje se pored naučnoistraživačkog bavi i pedagoškim radom na univerzitetima u [[Heidelberg]]u i [[Berlin]]u. Od 2001. obavlja dužnost odgovornog urednika časopisa '' [[Godišnjak]]'' u Sarajevu. Dopisni je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]] od 2018. i Njemačkog arheološkog instituta.<ref>[http://www.mhrr.gov.ba/iseljenistvo/publikacije/default.aspx?id=1590&langTag=bs-BA Blagoje Govedarica]{{Mrtav link}}</ref> == Istraživačka djelatnost == Obavio je arheološka iskopavanja na više od 50 arheoloških lokaliteta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Njemačka|SR Njemačkoj]], [[Moldavija|Moldaviji]] i [[Ukrajina|Ukrajini]]. * Praistorijsko naselje ([[gradina]]) Klisura u Kadića Brdu kod [[Sokolac|Sokoca]];<ref name="Glasinačka kultura">{{Cite web  |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0  |title= Blagoje Govedarica: Otkriće Glasinačke kulture- Gradine                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |work= Filozofski fakultet Sarajevo – Freie Univerzitat Berlin  [                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |access-date= 9. 2. 2016                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |archive-date= 8. 6. 2019  |archive-url= https://web.archive.org/web/20190608073110/http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf  |url-status= dead  }}</ref> * Reviziona istraživanja tumula na [[Glasinac|Glasincu]] (Kusače, Podilijak);<ref name="Glasinačka kult">{{Cite web |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-1.pdf |title= Blagoje Govedarica: Glasinac i Glasinačka kultura -Tumuli |work= Filozofski fakultet Sarajevo – Freie Univerzitat Berlin |access-date= 9. 2. 2016 |archive-date= 15. 4. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210415020402/http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-1.pdf |url-status= dead }}</ref> * Sistematska istraživanja gradina u jugozapadnoj Bosni ([[Glamočko polje]], [[Livanjsko polje]] i [[Duvanjsko polje]]) zajedno s [[Alojz Benac|Alojzom Bencem]]. Rezultati sa ovih istraživanja će doprinijeti definisanju Dinarske kulture ([[Posuška kultura]] po [[Borivoj Čović|B. Čoviću]]);<ref name="Govedarica">{{Cite web |url= http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |title= PRILOZI KULTURNOJ STRATOGRAFIJI PRAHISTORIJSKIH GRADINA U JUGOZAPADNOJ BOSNI |work= ANUBIH, Godišnjak 1982 |access-date= 9. 2. 2017 |archive-date= 12. 2. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180212202048/http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |url-status= dead }}</ref> * Praistorijske grobne humke ([[tumuli]]) u Kupreškom polju; * Praistorijska gradinska naselja u [[Sinjsko polje|Sinjskom polju]] (Hrvatska); * Praistorijsko naselje i nekropola [[Waltersdorf]] kod Berlina (Njemačka); * Praistorijsko naselje [[Rathsdorf]] kod Prenzlaua (Njemačka); *Praistorijsko naselje [[Cealic]], Oblast Taraclia (Moldavija); *Praistorijska nekropola [[Košary]], Oblast Odesa (Ukrajina); * Višeslojno naselje [[Orlovka-Kartal]], Oblast Odesa (Ukrajina). == Publikovani radovi == Govedarica je do sada objavio preko 100 naučnih radova i dvije monografije, te priredio i izdao veći broj časopisa, zbornika i drugih naučnih izdanja. *Rano bronzano doba na području istočnog Jadrana, Sarajevo, 1989.^{[[Blagoje Govedarica#cite%20note-Iliri%20u%20JZB-5|[5]]]} *Prilozi kulturnoj stratigrafiji praistorijskih gradina u jugozapadnoj Bosni.^{[[Blagoje Govedarica#cite%20note-Govedarica-6|[6]]]} *Zepterträger–Herrscher der Steppen (Les porteurs de sceptre - les seigneurs des Steppes). Mainz 2004. *Oscilacije nivoa Crnog Mora i kulturni razvoj jugoistočne Evrope u vrijeme srednjeg holocena (ca. 6000-• 3000 BC). Starinar, Beograd, 53-54/2004, 9-21. *Finds of the Cetina type in the western Balkans hinterland and the issue of cultural and historical interpretation in the prehistoric archaeology. Vjesnik za Arheologiju i Povijest Dalmatinsku 99. Split 2006, 27-41. *Ideološki značaj grobnih tumula i sakralna simbolika kruga, Godišnjak/Jahrbuch 39, Sarajevo 2010, 5-22. *Zentrum und Peripherie im 5. Jt. v. Chr.: zur Entstehung und Ausbreitung der europäischen Kupferzeit. Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 25. Rahden/Westf.: Leidorf 2009, 60-73. *Das Phänomen der balkanischen Kupferzeit.(Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 30. Rahden/Westf.: Leidorf 2016, 11-22. *The stratigraphy of Tumulus 6 in Shtoj and the appearance of violin idols in the south Adriatic region. Godišnjak/Jahrbuch 45. Sarajevo 2016, 32-51. == Reference == {{Refspisak}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:g}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arheolozi]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Biografije, Vrbas]] [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Jugoslavenski arheolozi]] [[Kategorija:Živi ljudi]] n5z23obx1uk9qc9czhv0z03g8prrjvg 0 462499 3936856 3898258 2026-10-24T09:32:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936856 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Irenekirken.jpg|thumb|250px|desno|Prikaz jednostavnog krsta u [[Crkva sv. Irene|Crkvi sv. Irene]] (Hagia Irena) u [[Istanbul]]u, predtsavlja primjer [[Bizantijska umjetnost|Bizantijske umjetnosti]] za vrijeme ikonoklazma (ikonoborstva).]] '''Bizantijski ikonoklazam''' ili '''Bizantijsko ikonoborstvo''' ([[Grčki jezik|grčki]]: Εἰκονομαχία, Eikonomahía, doslovno, "borba za slike" ili "rat ikonama") odnosi se na dva razdoblja u historiji [[Bizantijsko Carstvo|Bizantijskog Carstva]], kada su se vjerske i carske vlasti suprotstavljale upotrebi vjerskih slika i [[ikona]] u okvirima [[Pravoslavna crkva|Pravoslavne crkve]] i tadašnje carske hijerarhije. "Prvi ikonoklazam" (kako se to ponekad naziva) trajao je između 726 - 787 godine. "Drugi ikonoklazam" trajao je između 814 - 842 godine. Prema tradicionalnom mišljenju, bizantijski ikonoklazam pokrenuo je car [[Lav III Isavrijac]] zabranom upotrebe vjerskih slika, a ovu politiku su nastavili njegovi nasljednici. Pratilo ga je rašireno uništavanje slika i ikona, te progon pristalica obožavanja istih. [[Papa]] je čvrsto podržavao upotrebu slika i ikona tokom cijelog ovog razdoblja. Svi ovi događaji su proširili rastuće [[Crkveni raskol|razilaženje]] između bizantijske i [[Karolinška umjetnost|karolinške]] tradicije u još uvijek ujedinjenoj crkvi, time olakšavajući smanjenje ili uklanjanje bizantijske političke kontrole nad dijelovima [[Italija|Italije]]. [[Ikonoklazam]] predstavlja namjerno uništavanje u okviru kulture vlastitih vjerskih ikona i drugih simbola ili spomenika, obično zbog vjerskih ili političkih motiva. Ljudi koji se bave ili podržavaju ikonoklazam nazivaju se ikonoklasti, od grčkog za "razbijač ikona" (εἰκονοκλάσται, ekvivalent grčkom εἰκονο- ikono- [ikona] + κλάσται - razbijač), izraz koji se figurativno primjenjuje na bilo koju osobu koja krši ili prezire uspostavljene [[Dogma|dogme]] ili konvencije. Suprotno tome, ljudi koji vjeruju ili poštuju religiozne slike podrugljivo se nazivaju [[idolopoklonici]] ("ikonoloteri" - εἰκονολάτρες). Obično su poznati kao ([[Ikonodulstvo|"ikonoduli"]] - εἰκονόδουλοι), ili ("ikonofili" - εἰκονόφιλοι). Ovi izrazi, međutim, nisu bili dio bizantijske rasprave o slikama. Moderni historičari (od 17. vijeka pa do danas) su ih uveli u uobičajenu upotrebu, a njihova primjena u Bizantu znatno se povećala krajem 20. vijeka. Bizantijski izraz za raspravu o vjerskim predodžbama je "ikonomahi", što znači "borba oko slika" ili "borba za sliku". Ikonoklazam je općenito teološki motiviran tumačenjem [[Deset zapovijedi Božijih]] iz [[Stari zavjet|Starog zavjeta]], u kojima se zabranjuje pravljenje i obožavanje "svetih slika" (Exodus 20:4, Deutoronomi 5:8). Tokom dva razdoblja ikonoklazma u Bizantijskom Carstvu u 8. i 9. vijeku raspravljano je na ovu teološku temu o prikladnosti slika svetih ličnosti, kao što su [[Isus Hrist]], [[Marija (majka Isusova)|Marija]] (ili [[Bogorodica (titula)|Bogorodica]], grčki: Theotokos) i sveci. Bila je to rasprava potaknuta promjenama [[Pravoslavlje|pravoslavnog]] bogosluženja, a koja je i sama potaknula velike društvene i političke preokrete u Bizantijskom Carstvu tokom 7. vijeka. Tradicionalna objašnjenja bizantijskog ikonoklazma ponekad su bila usredotočena na važnost [[islam]]skih zabrana prikazivanja likova koje su utjecale na bizantijsku misao. Prema britanskom historičaru [[Arnold J. Toynbee|Arnoldu J. Toynbeeju]],<ref name="Toynbee">{{cite book|title=A Study of History: Abridgement of volumes VII-X|first= Arnold Joseph |last=Toynbee|authorlink=Arnold J. Toynbee| page=259 |url=https://books.google.com/books?id=oaPRQiPOfDoC&pg=PA259|isbn= 9780195050813 |year= 1987 }}</ref> prestiž [[Islamska vojna osvajanja|islamskih vojnih uspjeha]] u 7. i 8. vijeku motivirao je bizantijske hrišćane da zauzmu islamski stav o odbacivanju i uništavanju pobožnih i [[Liturgija|liturgijskih]] slika. Utvrđena je i uloga žena i monaha u podržavanju štovanja slika. Izneseni argumenti su bili utemeljeni na društvenim i klasnim situacijama, poput toga da je ikonoklazam stvorio političke i ekonomske podjele u bizantijskom društvu, te da su je općenito podržavali istočni, siromašniji, negrčki narodi Bizantijskog Carstva,koji su se morali neprestano baviti arapskim napadima.<ref>Mango, Cyril (2002). The Oxford History of Byzantium</ref> S druge strane, bogatiji [[Grci]] iz [[Konstantinopolj]]a, ali i narodi balkanskih i italijanskih pokrajina snažno su se protivili ikonoklazmu. Ponovna istraživanja pisanih i materijalnih dokaza koji se odnose na razdoblje bizantijskog ikonoklazma koja predvode naučnici, poput Johna Haldona i Lesliea Brubakera, dovela je u pitanje mnoge osnovne pretpostavke i činjenične tvrdnje tradicionalnog načina razmišljanja. == Historijska pozadina == [[Datoteka:Clasm Chludov detail 9th century.jpg|thumb|300px|desno|Prikaz uništavanja ikone tokom bizantijskog ikonoklazma, [[Hludov psaltir]], 9. vijek.<ref>{{Cite web |url=http://www.usu.edu/markdamen/1320Hist%26Civ/slides/14islam/iconoclasm.JPG |title=Byzantine iconoclasm |access-date=17. 4. 2020 |archive-date=27. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227011543/http://www.usu.edu/markdamen/1320Hist%26Civ/slides/14islam/iconoclasm.JPG |url-status=dead }}</ref>]] Događaji iz 7. vijeka tokom velike krize za Bizantijsko Carstvo, stvorili su katalizator za širenje upotrebe svetih slika i izazvali dramatičan pomak u odgovorima na njih. Bilo da je [[aheiropoieta]] simptom ili uzrok, od kasnog 6. do 8. vijeka došlo je do sve većeg prorjeđivanja granice između slika koje "nisu napravile ljudske ruke" (aheiropoieton), i slika koje su napravile ljudske ruke. Slike Hrista, Bogorodice i svetaca sve su češće shvaćene kao relikvije, kontaktne relikvije i aheiropoieta, kao tačke pristupa božanskom. Moleći se pred slikom svetog lika, molitve vjernika povećavale su njihovu blizinu svetom. Čini se da je ova promjena u praksi bila veliki i organski razvoj u hrišćanskom bogosluženju, koji je odgovarao na potrebe vjernika da imaju pristup božanskoj podršci tokom nesigurnosti u 7. vijeku. To nije bila promjena koju je Crkva orkestrirala ili kontrolirala. Iako vijeće tokom [[Trulski sabor|Trulskog sabora]] nije izričito navelo da se treba moliti slikama, to je bio legitiman izvor crkvene vlasti koji je tvrdio da su slike Hrista prihvatljive kao posljedica njegove ljudske utjelovljenosti. Budući da se Isus očitovao kao čovjekom, bilo je prihvatljivo praviti slike od njega isto kao što je bilo prihvatljivo praviti slike svetaca i drugih ljudi.<ref>{{Cite book|title=The Inheritance of Rome|url=https://archive.org/details/inheritanceofrom0000wick|last=Wickham|first=Chris|author-link=Christopher Wickham|publisher=Penguin|year=2010|isbn=978-0140290141|location=England|pages=}}</ref> Događaji koji su tradicionalno označeni "bizantijskim ikonoklazmom" mogu se smatrati naporima organizirane Crkve i carskih vlasti da odgovore na ove promjene i pokušaju uspostaviti neku institucionalnu kontrolu nad popularnom praksom. Uspon islama u 7. vijeku uzrokovao je i određeno razmatranje upotrebe svetih slika. Rano islamsko vjerovanje naglašavalo je neprimjerenost prikazivanja likova kao što je to slučaj kod ikona. Ranijim istraživanjima pokušano je bizantijski ikonoklazam povezati izravno s [[islam]]om, tvrdeći da su bizantijski carevi vidjeli uspjeh ranog halifata i povjerovali da je bizantijska upotreba slika (nasuprot islamskom anikonizmu) naljutila boga. To se, međutim, ne čini potpuno vjerovatnim. Upotreba slika se vjerojatno povećavala tokom narednih godina, što je dovelo do izbijanja ikonoklazma.<ref name="Kitzinger, Ernst 1977">Kitzinger, Ernst (1977). Byzantine art in the making: main lines of stylistic development in Mediterranean art, 3rd-7th century. Faber & Faber. ISBN 0571111548.</ref> Ikonoklazam je posebno bio rasprostranjen u bizantijskim područjima koja su graničila sa islamskim halifatom, što je navelo neke historičare na ideju da su pobornici ikonoklazma bili pod utjecajem islamskog odbijanja upotrebe slika pri bogosluženju. Jedna zapažena promjena dogodila se 695. godine, kada je [[Justinijan II]] dao da se kuje lik Hrista na prednjoj strani zlatnih kovanica. Učinak na mišljenje protivnika ikona (ikonoklasta) nije poznat, ali promjena je sigurno prouzročila to da je halifa [[Abd al-Malik ibn Marvan]] trajno raskinuo sa svojim prethodnim usvajanjem bizantijskih vrsta kovanica i pokrenuo čisto islamsko kovanje uz upotrebu samo slova.<ref name="CR">Cormack, Robin (1985). Writing in Gold, Byzantine Society and its Icons. London: George Philip. ISBN 054001085-5.</ref> Sve ovo izgleda više kao dva suprotstavljena tabora koji izražavaju svoje stavove (za i protiv upotrebe likova u slikama), nego to da jedno carstvo želi oponašati drugo. Upečatljivija je činjenica da je [[islamski ikonoklazam]] odbacio bilo kakve prikaze živih ljudi ili životinja, a ne samo vjerske slike. Suprotno tome, bizantijski ikonoklazam se ikonama bavio samo kroz pitanje svete prisutnosti (ili njenog nedostatka) slika. Dakle, iako je uspon islama možda stvorio okruženje u kojem su slike bile na čelu intelektualnog pitanja i rasprave, čini se da islamski ikonoklazam nije imao izravnu uzročnu ulogu u razvoju bizantijske rasprave o prikazivanju likova. Zapravo, muslimanske teritorije postale su utočište za ikonofilske izbjeglice.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Gero|first=Stephen|date=1974|title=Notes On Byzantine Iconoclasm In The Eighth Century|journal=Byzantion|volume=44|issue=1|page=36|jstor=44170426}}</ref> Međutim, mišljenje je nekih stručnjaka da je Lav III Isavrijanac, zbog svog [[Sirija|sirijskog]] porijekla, mogao biti pod utjecajem islamskih vjerovanja i praksi, koje su mogle potaknuti njegovo prvo uklanjanje svetih slika.<ref>{{Cite book|title=Byzantium The Early Centuries|last=Norwich|first=John Julius|publisher=Penguin|year=1990|isbn=0-14-011447-5|location=London|pages=354}}</ref> Cilj ikonoklasta bio je<ref>{{Cite web|url=https://www.ancient.eu/article/1161/byzantine-icons/|title=Byzantine Icons|last=|first=|date=30. 10. 2019|website=Ancient History Encyclopedia|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> vratiti crkvu u strogu suprotstavljenost prikazima slika u bogosluženju za koje su vjerovali da karakteriziraju barem neke dijelove rane crkve. Teološki, jedan aspekt rasprave, kao i većina tadašnje hrišćanske teologije, vrtio se oko dvije Isusove prirode. Ikonoklasti su vjerovali<ref name=":0"/> da ikone ne mogu istovremeno predstavljati božansku i ljudsku prirodu Mesije, već samo odvojenu prirodu. Budući da je ikona koja je Isusa prikazivala kroz čisto fizičku prirodu, bila bi [[nestorijanstvo]], a ona koja ga je prikazivala kao ljudskog i božanskog to ne bi mogla učiniti bez da zbunjuje dvije naravi u jednu mješovitu prirodu, što je bilo [[monofizitstvo]]. Zbog svega već navedenog, sve su ikone stoga bile smatrane [[Heretik|heretičkim]].<ref>{{Cite book|title=The Art of the Byzantine Empire 312-1453: Sources and Documents|last=Mango|first=Cyril A.|publisher=University of Toronto Press|year=1986|isbn=0802066275|location=|pages=[https://archive.org/details/artofbyzantine00mang/page/166 166]|url=https://archive.org/details/artofbyzantine00mang/page/166}}</ref> Lav III Isavrijanac je propovijedao niz propovijedi u kojima je skrenuo pažnju na pretjerano ponašanje [[Ikonodulstvo|ikonodula]], za koje je on izjavio da je u direktnoj suprotnosti s "''Mozesovim zakonom''", kao što je prikazano u Drugoj zapovijedi, gdje se govori o zabrani prikazivanja likova na slikama.<ref>{{Cite book|title=Byzantium The Early Centuries|last=Norwich|first=John Julius|publisher=Penguin|year=1990|isbn=0-14-011447-5|location=London|pages=355}}</ref> Međutim, još uvijek nisu sačuvani nijedni detaljni spisi koji bi argumentirali ikonoklastične argumente, već imamo samo kratke citate i reference u spisima ikonodula i prirodu biblijskog zakona u hrišćanstvu, koje su uvijek bile sporne. == Prvo razdoblje ikonoklazma: 730 – 787 == [[Datoteka:Argument about icons (Skylitzis Chronicle).jpg|thumb|upright=1.25|lijevo|Rasprava o ikonama pred carem, iz iluminiranog rukopisa [[Madridski Skilica]].]] Čini se da je neposredna prethodnica kontroverze ikonoklazma bila velika podmorska [[vulkan]]ska erupcija u ljeto 726. u [[Egejsko more|Egejskom moru]] između ostrva ''There'' (današnji [[Santorini]]) i ''[[Thirasia]]'', koja je vjerovatno uzrokovala [[cunami]] i veliki gubitak ljudskih života. Mnogi, a među njima vjerovatno i Lav III,<ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Chad Scott|date=2012|title=Icons and the Beginning of the Isaurian Iconoclasm under Leo III|url=http://epubs.utah.edu/index.php/historia/article/view/609|access-date=31 Oct 2019|journal=Historia: the Alpha Rho Papers|volume=2|pages=1–9|via=epubs.utah.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031160229/http://epubs.utah.edu/index.php/historia/article/view/609|archive-date=31. 10. 2019|url-status=dead}}</ref> tumačili su to kao božiju presudu Bizantijskom Carstvu i zaključili da je upotreba slika bila uvreda.<ref name="Mango, Cyril 1977">Mango, Cyril (1977). "Historical Introduction". In Bryer & Herrin (eds.). Iconoclasm. Centre for Byzantine Studies, University of Birmingham. ISBN 0704402262.</ref><ref name="BJ">Beckwith, John (1979). Early Christian and Byzantine Art (2nd ed.). Penguin History of Art (now Yale). ISBN 0140560335.</ref> Klasični prikaz početka bizantijskog ikonoklazma govori o tome da je negdje između 726. i 730. bizantijski car Leo III Isaurijanac naredio uklanjanje Hristove slike, istaknute nad Halka kapijom, svečanog ulaza u [[Velika palata u Konstantinopolju|veliku palatu u Konstantinopolju]] i njenu zamjenu križem. U strahu da su ovim činom počinili svetogrđe, neke od njih kojima je dodijeljen zadatak uklanjanja Hristove slike ubili su gomila ikonofila. Izvještaji o ovom događaju (pisani znatno kasnije) upućuju na to da je barem dio razloga za uklanjanja slike sa Hora kapije možda uzrokovan vojnim gubicima tokom bitki protiv islamskog halifata i erupcija vulkanskog ostrva ''There'',<ref name="thera">[http://www.decadevolcano.net/santorini/santorini_volcanism.htm Volcanism on Santorini / eruptive history] at decadevolcano.net</ref> koji je Leo III možda smatrao dokazom gnjeva božijeg uzrokovanog obožavanjem slika u crkvama.<ref name="wrathOfGod">According to accounts by Patriarch Nikephoros and the chronicler Theophanes</ref> Lav III je u jednoj izjavi opisao puko obožavanje slika kao "zanat idolatrije". Očito je zabranio štovanje vjerskih slika u ediktu iz 730. godine, koji se nije odnosio na druge oblike umjetnosti, među kojima su slike cara ili vjerski simboli poput krsta. "Nije vidio potrebu da se savjetuje s Crkvom, a čini se da ga je iznenadila dubina narodnog otpora na koji je naišao".<ref name="WT">Warren Treadgold, A History of the Byzantine State and Society, Stanford University Press, 1997</ref> Konstantinopoljski patrijarh ikonofil [[German I od Konstantinopolja]] podnio je ostavku ili je svrgnut nakon zabrane. Preživjela pisma koja je u to vrijeme on napisao malo govore o teologiji. Prema Patriciji Karlin-Hayter, Germana I je zabrinjavalo i to što će zabrana ikona dokazati da je Crkva bila u zabludi već duže vrijeme i zato je nesvjesno igrao u korist [[Jevreji|Jevreja]] i [[musliman]]a.<ref>The Oxford History of Byzantium: Iconoclasm, Patricia Karlin-Hayter, Oxford University Press, 2002.</ref> [[Datoteka:Liddskaja.jpg|thumb|upright=1.25|desno|Patrijarh German I od Konstantinopolja sa ikonama koje pridržavaju anđeli]] Ovo je tumačenje sada dvojbeno, a rasprava i borba možda su u početku počele u provincijama, a ne na carskom dvoru. Sačuvana su pisma koja je napisao patrijarh German I 720-ih i 730-ih o Konstantinu, biskupu Nakoleje i Tomi iz Klaudioupolisa. U oba pisma (ranije u vezi s Konstantinom, a kasnije u vezi biskupa Tome), German ponavlja stavove o podršci upotrebe slika pri vjerskom štovanju, žaleći zbog ponašanja svojih podređenih u crkvi, koji su očito izrazili rezerve prema obožavanju slika. Patrijarh German I se žalio da su "sada čitavi gradovi i mnoštvo ljudi u velikoj uznemirenosti zbog ove stvari".<ref name="Mango, Cyril 1977"/> U oba slučaja, napori da se ti ljudi ubijede u pravičnost poštovanja slika nisu uspjeli i preduzeti su određeni koraci da se slike uklone iz njihovih crkava. Značajno je da u tim pismima German I ne prijeti svojim podređenima ukoliko ne promijene ponašanje. Čini se da se ona ne odnose na frakcijski rascjep u crkvi, već na tekuće pitanje koje zabrinjava, a German I se u svojim pismima obraća caru Lavu III kao prijatelju slika, koji je često bio predstavljan kao originalni ikonoklast. Zabrinutost patrijarha Germana I uglavnom je bila ta da postupci biskupa Konstantina i Tome ne bi trebali zbunjivati laike. U ovoj fazi rasprave nema jasnih dokaza o carskoj uključenosti u raspravu, osim što German tvrdi da vjeruje da Lav III podržava slike, ostavljajući pitanje zašto je Lav III predstavljen kao tvrdokorni ikonoklast bizantijske historije. Gotovo svi dokazi o vladavini cara Lava III potječu iz tekstualnih izvora, od kojih su većina pisana znatno kasnijeg datuma nakon njegove vladavine. Ovo se ponajviše odnosi na zapise pod nazivom ''Život [[Stefan mlađi|Stefana mlađeg]]'' i ''Ljetopis [[Teofan]]a ispovjednika''. Ovim važnim pisanim izvorima data je velika podrška ikonofilima, a izraženo je neprijateljsko raspoloženje prema caru [[Konstantin V Kopronim|Konstantinu V]] (741–775). Kao Konstantinov otac, Lav III također je postao meta kritika. Njegovi stvarni pogledi na obožavanje ikona ostaju nejasni, ali u svakom slučaju nisu mogli utjecati na početnu fazu rasprave. U ovom početnom periodu čini se da zabrinutost obje strane ima malo veze sa teologijom i više je povezana sa praktičnim dokazima i efektima. U početku nije bilo crkvenog sabora, niti su se istaknuti patrijarsi ili biskupi pozivali na uklanjanje ili uništavanje ikona. U procesu uništavanja ili zatamnjivanja slika, za Lava III se kaže da je "oduzeo vrijednu crkvenu ploču, oltarske tkanine i relikvije ukrašene vjerskim ličnostima",<ref name="WT"/> ali nije poduzeo nikakve oštre akcije protiv bivšeg patrijarha ili ikonofilskih biskupa. Na Zapadu, papa [[Grgur III (papa)|Grgur III]] je održao dvije sinode u Rimu i osudio akcije cara Lava III, a kao odgovor Lav III je oduzeo papinske posjede u [[Kalabrija|Kalabriji]] i na [[Sicilija|Siciliji]], odvojivši ih kao i [[Panonska dijeceza|Panonsku dijecezu]] od papinske uprave i stavio ih pod upravu konstantinopoljskog patrijarha.<ref>David Knowles – Dimitri Oblensky, "The Christian Centuries: Volume 2, The Middle Ages", Darton, Longman & Todd, 1969, str. 108-109.</ref> === Ekumenski sabori === [[Datoteka:48-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1.25|lijevo|Minijatura iz 14. vijeka, na kojoj je prikazano uništenje crkve po nalogu cara ikonoklasta Konstantina V]] Lav III je umro 741. godine, a njegov sin i nasljednik Konstantin V (741–755) lično je bio predan borbi protiv prikazivanja likova svetaca na ikonama i mozaicima. Uprkos njegovim carskim uspjesima kako na vojnom tako i na kulturnom polju, Konstantin V je ipak na osnovu izvornog pisanog materijala ostao upamćen po njegovoj zaokupljenosti u protivljenju obožavanja slika sa likovima svetaca. Naprimjer, Konstantin V je prema sačuvanim ikonofilskim izvorima bio optuživan da je opsesivan u svom neprijateljstvu prema slikama svetaca i monasima, da je naredio da se spale manastiri i slike svetaca, i da je pretvorio crkve u staje.<ref>{{Cite book|title=Byzantium A History|url=https://archive.org/details/byzantiumhistory0000john|last=Haldon|first=John|publisher=Tempus|year=2005|isbn=0-7524-3472-1|location=Gloucestershire|pages=[https://archive.org/details/byzantiumhistory0000john/page/43 43]}}</ref> Konstantin V je 754. godine sazvao [[Ikonoborski sabor u Hijeriji]] na kojem je učestvovalo između 330 do 340 biskupa, a bio je to prvi crkveni savjet koji se bavio uglavnom vjerskom [[Ikonoografija|ikonoografijom]]. Čini se da je Konstantin V usko sarađivao s vijećem, te je podržao ikonoklastički stav, s 338 okupljenih biskupa izjavljujući: {{Citat|"Nezakonita umjetnost slikanja živih bića kršila je temeljnu doktrinu našeg spasenja - naime, utjelovljenje Hrista, te je protivrječila šest svetih sinoda ... Ako će se neko potruditi da prikaže oblike svetaca na beživotnim slikama sa materijalnim [[boja]]ma koje nemaju nikakvu vrijednost (jer je ovaj pojam uzaludan i unosi ih [[vrag]]), i ne predstavlja više njihove vrline kao žive slike u sebi itd. neka mu bude anatema."}} Ovo vijeće je tvrdilo da je legitimni "Sedmi ekumenski sabor",<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/icono-cncl754.asp|title=Internet History Sourcebooks Project|publisher=|access-date=26. 4. 2020|archive-date=23. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023080921/http://www.fordham.edu/Halsall/source/icono-cncl754.asp|url-status=dead}}</ref> ali obje pravoslavne i katoličke tradicije ne poštuju njegov legitimitet, jer nisu bili prisutni patrijarsi ili predstavnici pet patrijarha: Konstantinopolj je bio upražnjen, dok su [[Antiohija]], [[Jerusalem]] i [[Aleksandrija]] bili pod kontrolom [[Abasidi|Abasidskog halifata]], a [[Rim]] nije poslao predstavnika. [[Datoteka:Seventh ecumenical council (Icon).jpg|thumb|300px|desno|Ikona Sedmog ekumenskog sabora (17. vijek, [[Novodjevičanski manastir]], [[Moskva]]).]] Ikonoklastički sabor u Hijeriji, međutim, nije značio kraj rasprave po tom pitanju. U ovom razdoblju pojavili su se složeni teološki argumenti za i protiv upotrebe ikona. Sam Konstantin V u svom pisanju suprotstavljao se štovanju slika, dok je [[Jovan od Damaska]], sirijski monah koji je živio izvan bizantijske teritorije, postao glavni protivnik ikonoklazma kroz svoje teološke spise. Pretpostavlja se da su manastiri postali tajni bastioni podrške ikona, ali ovo gledište je još uvijek kontroverzno. Mogući razlog za to tumačenje jest želja u nekoj historiografiji o bizantijskom ikonoklazmu da se to vidi kao predgovor kasnije [[Protestantizam|protestantske]] [[Reformacija|reformacije]] u [[Zapadna Evropa|Zapadnoj Evropi]], u kojoj su samostanske ustanove pretrpjele štetu i progone. Drugi su sugerisali da su neki monasi nastavili podržavati obožavanje slika, ali mnogi su slijedili crkvenu i carsku politiku. Prema sačuvanim pisanim izvorima Konstantin V se optužuje da je bio protivnik manastira, da je naređivao bacanje relikvija u more i zaustavio prizivanje svetaca. Monasi su bili prisiljeni da paradiraju na Hipodromu, svaki ruku pod ruku sa ženom, kršeći njihove zavjete. Godine 765. sveti Stefan Mlađi je ubijen, a kasnije je smatran mučenikom u borbi za ikonofilske ciljeve. Brojni veliki manastiri u Konstantinopolju [[Sekularizam|sekularizirani]] su, a mnogi monasi pobjegli su u područja koja su bila izvan učinkovite carske kontrole na rubovima Bizantijskog Carstva.<ref name="CR"/> Konstantinov sin [[Lav IV Hazar]] (775–80) bio je manje rigorozan i jedno je vrijeme pokušavao da posreduje između grupa. Kad je umro, njegova supruga [[Irena Atinska]] preuzela je vlast kao [[regent]] na mjesto svog maloljetnog sina [[Konstantin VI|Konstantina VI]] (780–97). Iako se čini da slavljenje ikona nije bio glavni prioritet za regentsku vladu, Irena je sazvala ekumenski sabor godinu dana nakon smrti Lava IV Hazara, čime je obnovljeno štovanje svetih slika. Ovo je možda bio napor da se osiguraju bliži i srdačniji odnosi Konstantinopolja i Rima. Irena je pokrenula novi ekumenski sabor, koji se na kraju zvao [[Drugi nikejski sabor]], koji se prvi put sastao u Konstantinopolju 786. godine, ali su ga poremetile vojne jedinice vjerne nasljeđu ikonoklasta. Sabor je ponovo sazvan u [[Nikeja|Nikeji]] 787. godine, na kojem su ukinuti dekreti iz prethodnih ikonoklastičkih sabora održanih u Konstantinopolju i carskoj palati Hijeriji i na kojem su prisvojili njegovu titulu Sedmog ekumenskog sabora. Tako su postojala dva sabora koja su se nazivala "Sedmi ekumenski sabor", prvi koji podržava ikonoklazam, a drugi koji podržava ikone. Za razliku od ikonoklasnog vijeća, ikonofilnom saboru su prisustvovali papinski predstavnici, a njegove uredbe papinstvo je odobravalo. [[Pravoslavna crkva]] ga smatra posljednjim istinskim ekumenskim saborom. Štovanje ikona trajalo je tokom vladavina nasljednika carice Irene, [[Nikefor I|Nikefora I]] (vladao 802-11), i dva kratka kraljevanja nakon njega. == Drugo razdoblje ikonoklazma: 814 – 843 == Car [[Leon V Armenac]] je 815. pokrenuo drugo razdoblje ikonoklazma, opet motiviran vojnim neuspjesima koje je smatrao pokazateljima božanskog nezadovoljstva, i željom da ponovi vojni uspjeh Konstantina V. Bizantinci su pretrpjeli niz ponižavajućih poraza od bugarskog [[kan]]a [[Krum]]a, tokom kojih je car Nikefor I bio ubijen u bici, a car [[Mihael I Rangabe]] bio je primoran da abdicira. U junu 813., mjesec dana prije krunisanja Lava V, skupina vojnika provalila je u carski mauzolej u [[Crkva sv. apostola|Crkvi sv. apostola]], otvorila sarkofag Konstantina V i molila ga da se vrati i spasi carstvo.<ref name="PT">Pratsch, T. (1997). Theodoros Studites (759–826): zwischen Dogma und Pragma. Frankfurt am Main.</ref> [[Datoteka:Triumph orthodoxy.jpg|thumb|Ikona iz perioda kasnog 14. i početka 15. vijeka koja ilustrira "Pobjedu pravoslavlja" nad ikonoklazmom 843. pod bizantijskom caricom Teodorom (Nacionalna zbirka ikona, [[Britanski muzej]]).]] Ubrzo nakon stupanja na prijestolje, car Leon V je počeo raspravljati o mogućnosti oživljavanja ikonoklazma sa raznim ljudima, među kojima su bili sveštenici, monasi i članovi senata. On je, kako se izvještava, napomenuo grupi savjetnika da: {{Citat|Svi su carevi, koji su prihvatali slike Isusa, bogorodice i svetaca i štovali ih, dočekali su svoju smrt ili u pobuni ili u ratu; ali oni koji nisu štovali ovakve slike svi su umrli prirodnom smrću, ostali su na vlasti dok nisu umrli, a potom su položeni na počinak sa svim počastima u carskom mauzoleju u Crkvi sv. apostola.}}<ref>Scriptor Incertus 349,1–18, cited by Pratsch (1997, p. 208).</ref> [[Datoteka:Martyrdom of Euthymius of Sardeis.jpg|thumb|upright=1.25|lijevo|Mučenje i mučeništvo ikonofilskog biskupa [[Jeftimije Sardejski|Jeftimija Sardejskog]] po naredbi bizantijskog cara Mihaela II, prikaz iz [[Iluminacija|iluminiranog]] rukopisa Madridski Skilica.]] Leon V je zatim odredio "komisiju" monaha "da pregledaju stare knjige" i donesu odluku o štovanju slika. Ubrzo su otkrili djela ''Ikonoklastičnog sinoda iz 754. godine''. Uslijedila je prva rasprava između Leonovih pristalica i sveštenika koji su i dalje zagovarali štovanje ikona, pri čemu je zadnju skupinu predvodio [[patrijarh Nikifor]], što nije dovelo do rješenja dileme na ovu temu. Međutim, Leon se očito uvjerio u ovu tačnost ispravnosti položaja ikonoklasta, pošto je imao ikonu koja se nalazila na Halka kapiji, a koju je Lav III, kako se tvrdi, uklonio ranije, i koja je zamijenjena križem.<ref name="PT"/> Godine 815. na [[Sinod u Konstantinopolju 815.|Sinodu u Konstantinopolju]], koji je bio održan u [[Aja Sofiji|Haja Sofiji]] službeno je ponovno proglašeno oživljavanje ikonoklazma. Leona V je naslijedio [[Mihael II Amorijski]], koji se u pismu od 824. žalio [[Karolinzi|karolinškom]] caru [[Ludovik Pobožni|Ludoviku Pobožnom]] zbog pojave obožavanja slika u crkvi i takve prakse poput pravljenja ikona krsnim kumovima prilikom krštenja novorođenčadi. Potvrdio je dekrete Vijeća ikonoklasta od 754. godine. Mihaela II je naslijedio njegov sin [[Teofil (car)|Teofil]], a nakon njegove smrti naslijedila ga je supruga regent [[Teodora (supruga cara Teofila)|Teodora]] zbog maloljetnog nasljednika [[Mihael III|Mihaela III]]. Poput carice Irene 50 godina prije nje, Teodora je predsjedavala obnavljanjem štovanja ikona 843. godine, pod uslovom da Teofil u međuvremenu ne bude osuđivan. Od tada se u pravoslavnoj crkvi i katoličanstvu u bizantijskom obredu slavi [[Kalendar svetaca]] kao praznik "[[Pobjeda pravoslavlja|Pobjede pravoslavlja]]". == Umjetničko stvaralaštvo == [[Datoteka:Domenico Morelli - Gli Iconoclasti.jpg|thumb|desno|Italijanska slika iz 19. vijeka, "Ikonoklasti", autor [[Domenico Morelli]].]] Tokom razdoblja ikonoklazma drastično je smanjen broj sačuvanih primjeraka bizantijske umjetnosti u odnosu na ranija razdoblja, posebno velikih religijskih mozaika koji se danas gotovo isključivo nalaze u Italiji i [[Manastir sv. Katarine|Manastiru sv. Katarine]] u [[Egipat|Egiptu]]. Važni radovi u [[Solun]]u izgubljeni su u [[Veliki solunski požar|velikom solunskom požaru]] 1917. godine i [[Grčko-turski rat (1919–1922)|Grčko-turskom ratu (1919–1922)]]. Veliki mozaik crkvenog vijeća u carskoj palati zamijenjen je živahnim svjetovnim prizorima i sam po sebi nije bilo problema vezano za slike sa [[Sekularizam|sekularnim]] temama. Običan ikonoklastični križ koji je zamijenio figurativnu sliku u [[Apsida|apsidi]] Crkve sv. Irene je sam po sebi gotovo jedinstveni sačuvani umjetnički primjerak iz tog vremena, ali pažljiv pregled nekih drugih građevina otkriva slične promjene. U Nikeji fotografije ''Crkve uspenja'', snimljene su prije nego što je uništena 1922. godine, pokazuju da je tokom perioda prije ikonoklazma ikona bogorodice bila zamijenjena velikim križem, koja je nakon ikonoklazma kasnije zamijenjena novom ikonom bogorodice, koja se vidi na fotografijama.<ref name="Kitzinger, Ernst 1977"/> Ikona sa likom Isusa Hrista ([[Kamouliana]]) u Konstantinopolju izgleda da je uništena tokom ikonoklazma, nakon čega prestaju spominjanja o njoj.<ref name="BJ"/> [[Datoteka:Solidus-Teophilus-sb1655.jpg|thumb|lijevo|250px|Lik cara Teofila na prednjoj strani zlatnika iskovanog u Konstantinopolju 829 - 30. Na pozadini zlatne kovanice je, u skladu sa ikonoborskom ikonografijom, prikazan krst umjesto lika Isusa Hrista.]] Pošto se zabrana odnosila samo na vjerske slike, a ne na sve slike, bizantijski vladari produžili su upotrebu carskih efiksa, prikazujući sebe i članove svojih porodica. Na njihovim kovanicama se čak može primijetiti tendencija da se na oba lica novčića prikazuju čak tri ili četiri generacije vladara iz iste porodice koje su kraljevale jedno za drugim. Na političkom planu, ovi suvereni koristili su takve kovanice kao propagandu za svoju dinastiju i u tom smislu otišli su još dalje od svojih prethodnika. Time se jasno naglašavalo razgraničenje između onoga što su bizantijski carevi za vrijeme ikonoklazma smatrali dopuštenim da predstavljaju i onoga što nisu. Zabranjene su bile samo hrišćanske vjerske slike, a [[numizmatika]] to posredno potvrđuje, pri čemu se na ikonoklastičnom novcu nikada nije prikazivao lik Isusa Hrista, kao što je to učinio [[Justinijan II]] (685-711), njihov neposredni prethodnik.<ref name="AOBE">{{cite web|url=https://monoskop.org/images/9/99/Grabar_Andre_The_art_of_the_Byzantine_Empire_1967.pdf|title=Umjetnost Bizantijskog Carstva|work=monoskop.org|access-date=13. 7. 2020|archive-date=14. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414204641/https://monoskop.org/images/9/99/Grabar_Andre_The_art_of_the_Byzantine_Empire_1967.pdf|url-status=dead}}</ref> Nije postojalo sistemski organizovano uništavanje ikona i mozaika u bizantijskom svijetu, a potvrda tome su sačuvani primjerci iz prethodnih vijekova u Crkvi sv. Dimitrija kao i drugim crkvama u Solunu i drugim gradovima u Bizantijskom Carstvu. Ova umjetnička djela bila su blizu pogledima posjetilaca solunskih crkava i bilo bi veoma lahko ih uništiti. Najvjerovatnije su umjesto toga bili premazani [[kreč]]om, za razliku od mozaika visoko u kupoli u Crkvi sv. Georgija koji su ostali nedirnuti. Već navedeni slučaj sa ikonama i mozaicima paralelan je sa slučajem relikvija i njihovom upotrebom kao hamajlija tokom ikonoborstva. Na crkvenom saboru iz 692. godine promovirano je štovanje križa i zabranjeno njegovo predstavljanje na crkvenim podovima. Prikazivanje križa u bilo kojem vjerskom kontekstu utvrđeno je kao prihvatljiv simbol kako pobornika tako i protivnika ikonoklazme. Križevi svih veličina bili su postavljeni ili izloženi u crkvama. Još od 6. vijeka također su se nosili mali križevi svih veličina, ovješeni poput ukrasa s lanca oko vrata. Bizantijsci su ih nazivali ''enkolpion'' (grčki: škrinja), a u godinama približno 800.-im došlo je do razvoja posebnog interesa u nošenju križeva koji su imali ne samo slike već su sadržavali i male relikvije. Najvrijedniji su nesumnjivo bili zlatni križevi sa slikama u [[emajl]]u. [[Datoteka:Reliquary True Cross c800 Byzantine.jpg|thumb|250px|lijevo|Fieschi Morgan relikvijar iz ranog 9. vijeka]] [[Datoteka:Beresford Hope cross VandA 265-1886.jpg|thumb|250px|desno|Jedna strana Beresfordskog križa nade iz ranog 9. vijeka, prikazuje Bogorodicu kako se moli okruženu bistama četvorice svetaca]] Vještina ispaljivanja mljevenog stakla kako bi se stopilo s metalom bila je poznata još od antike, ali čini se da je na Zapadu ponovno otkrivena krajem 8. vijeka. Prilikom korištenja [[cloisoneé]] tehnike male zlatne trake leme se na zlatni poslužavnik, a zatim se obojeno mljeveno staklo stavlja u podijeljene odjeljke. Kad se otpusti i polira, zlatna podloga svijetli kroz prozirno staklo, a zlatni kloizoni ocrtavaju obrise figura, obilježja, slova itd. Ključno djelo rađeno u ovoj tehnici iz tog vremena je [[emajl]]irani križ relikvijara koji je Lateranu poklonio papa [[Paskal I]], a koji se i danas čuva u vatikanskim muzejima. Ovaj križ, gotovo sigurno izrađen u Rimu, nije bio namijenjen nošenju ni na koji način, zbog svojih dimenzija (duzina 27 i sirina 18&nbsp;cm). S njim su tehnički usko povezani, ali naizgled izrađeni u Konstantinopolju, [[Beresford križ nade]] iz [[Muzej Viktorije i Alberta|Muzeja Viktorije i Alberta]] u Londonu i [[Fieschi-Morgan relikvijar]] u [[Metropolitan (muzej)|Metropolitanskom muzeju umjetnosti]] u [[New York]]u (oba su nazvana po prethodnim vlasnicima). Na prvom je natpis koji ga povezuje s papom Paskalom I. Tradicionalno se smatraju jednim od najranijih bizantijskih primjera emajliranja kloizonea. Tehnika izrade emajliranih predmeta iz ranog 9. vijeka donekle zaostaje u odnosu na kasniji makedonski, komnenski i paleološki period, a kloizoni su nepravilni. Međutim, tokom desetljeća zanatstvo se postupno usavršavalo i postalo je bizantska specijalnost. Bizantijski emajli bili su tokom srednjeg vijeka veoma cijenjeni na Istoku i Zapadu. <ref name="JL">Early Christian and Byzantine art, John Lowden, Phaidon Press Limited, London, prvo izdanje 1997. str. 165-172, {{ISBN|0 7148 3168 9}}</ref> Također, kroz zapise protivnika ikonoklasta navodi se da je u crkvama u kojima su bile izložene svete slike još uvijek mogli naći prikazi: drveća, raznih vrsta biljaka, povrtnjaci, pa čak i kavez za ptice, scene lova i ribolova, kao i ptice među biljkama. U jednoj od javnih zgrada u Konstantinopolju zamijenjene su slike svetaca sa slikama konjičkih trka na Hipodromu. Svi ovi prikazi predmeta, biljaka, životinja i scena iz svakodnevnog života predstavljaju oživljavanje ukrašavanja bez prikazivanja svetaca. Neprijateljstvo ikonoklasta odnosilo se samo na religiozne slike i osim u ovom domenu, oni su dozvoljavali pa čak i podsticali predstavljanje ličnosti, posebno onih iz carskih razdoblja i onih kojim se tradicionalno bavila sekularna umjetnost od kraja antike do početka perioda ikonoklazma. Posljednji car ikonoklasta, [[Teofil (car)|Teofil]], imao je ukus za luksuzne predmete i građevine. Imao je više prilika za uživanje u ovom ukusu kao rezultat prvih pobjeda nad [[Arapi]]ma, gdje je podizao zgrade u svojoj palati u Konstantinopolju oživljavajući nekadašnji sjaj simboličnih dvorskih ceremonija, puneći njegovu palatu s luksuznim namještajem, zlatnim posuđem i velikom raznovrsnošću ceremonijalne odjeće koju su nosili njegovi dvorski zvaničnici. Savremenici cara Teofila izvještavali su o njegovoj zaslijepljenosti sjajem palata [[Abasidski halifat|abasidskih]] halifa u [[Bagdad]]u i namjerama da ih nadmaši iz razloga političkog prestiža. Malo ili ništa se ne zna o tome kako su izgledala sva ta djela nastala na inicijativu cara Teofila, ali postoje indicije o utjecaju arapskih prinčeva na umjetnost bizantijskog dvora iz tog vremena. Prema lokalnoj tradiciji, fragment svile ukrašen slikama nepoznatih bizantijskih careva koji love [[lav]]a, (danas se čuva u Muzeju svile u [[Lyon]]u), bili su poklon pobornika ikonoklazma cara Konstantina V (741-775) opatiji Mozac u [[Auvergne]]u. Ovaj ukrašeni fragment svile predstavlja autentično djelo iz carskih radionica u Konstantinopolju tokom perioda ikonoklazma. Slika naoružanog cara na konju koji kopljem ubija lava izgleda vrlo perzijski i predstavlja prilagodbu osobi bizantijskog cara po uzoru na figure koje su bile uobičajene u [[Sasanidsko Carstvo|sasanidskoj]] Perziji. Ovakve scene ponavljale su se u Iranu i susjednom području pod prvim muslimanskim dinastijama i u stvari bile su urađene u približno isto vrijeme kad i bizantijski tekstil u Mozacu. Sačuvan je i tekst koji je na početku 9. vijeka napisao patrijarh Nikefor i u kome se kaže da su slike životinja i čudovišta ukrašavala crkvene ikonostase u njegovo vrijeme. Prema tekstu patrijarha Nikefora i prema stilu i ukrašavanju ljudskih i životinjskih figura na ovom tekstilu iz vremena ikonoklazma, nastala djela iz tog vremena pokazuju orijentalne, perzijske i arapske utjecaje. Osim toga, poznato je da su halife iz 7. i 8. vijeka, (savremenici sa carevima ikonoklasta) sa svoje strane poticali dvorsku umjetnost u kojoj su sirijsko-helenski, rimski i iransko-sasanidski elementi bili usko spojeni kako bi se stvorile dekoracije iznenađujućeg bogatstva. Monumentalni ukrasi na tepisima u reljefu delikatno su urađeni sa hrabro razvijanim naporima pri izradi, koje su prethodno uložili Sassanidi, vjerovatno pod utjecajem bizantinaca, iz vremena [[Justinijan I|Justinijana I]]. Slični ukrasni tepisi nalaze se u Bizantiji na kraju krize ikonoklazma, ali ugrađeni u dekoraciju rukopisa i arhitektonskog posuđa. Vjerovatno da su to bili nastavci onoga što je proizvedeno tamo čak i u vrijeme rasprava oko upotrebe svetih slika, a predstavlja nastavak bizantijske tradicije iz 6. vijeka koja je objedinjavala ukrasne tepihe i iranske motive.<ref name="AOBE"/> == Reakcija na Zapadu == Razdoblje ikonoklazma presudno je završilo takozvano [[bizantijsko papinstvo]] pod kojim su, od vladavine [[Justinijan I|Justinijana I]] stoljeće ranije, pape u Rimu prvobitno bili imenovani, a kasnije samo potvrđivani od strane careva iz Konstantinopolja. Mnogi od njih su govorili grčki jezik. Po završetku polemike ikonoklazma [[papa]] je odobrio stvaranje novog cara na Zapadu, a staro poštovanje zapadne crkve prema Konstantinopolju je nestalo. Čini se da je protivljenje ikonama imalo malu podršku na Zapadu i Rim je podržavao upotrebu ikona u bogosluženju. Kad su se borbe rasplamsale, papa [[Grgur II|Grgur II (papa)]] bio je papa od 715. godine, nedugo nakon što je pratio svog sirijskog prethodnika papu [[Konstantin (papa)|Konstantina]] do Konstantinopolja, gdje su s [[Justinijan II|Justinijanom II]] uspješno riješili pitanja koja proizlaze iz odluka Trulskog sabora iz 692. godine, kojem nijedan zapadni prelat nije prisustvovao. Od delegacije koju su sačinjavali 13 vjerskih velikodostojnika, papa Grgur II bio je jedan od samo dva ne-istočnjaka. Bila je to posljednja posjeta pape gradu do 1969. Već tada je bilo sukoba s carem Lavom III zbog njegovog vrlo teškog oporezivanja područja koja su bila pod rimskom jurisdikcijom.<ref name="BJ"/> == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * Brubaker, L.; Haldon, J. (2001). Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680-850: the sources: an annotated survey. Birmingham Byzantine and Ottoman Studies. 7. Aldershot: Ashgate. ISBN 978-0-754-60418-1. * Brubaker, L.; Haldon, J. (2011). Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680-850: A History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43093-7. * Cormack, Robin (1985). Writing in Gold, Byzantine Society and its Icons. London: George Philip. ISBN 054001085-5. * Gwynn, David (2007). "From Iconoclasm to Arianism: The Construction of Christian Tradition in the Iconoclast Controversy". Greek, Roman, and Byzantine Studies. 47: 226–251. * Kitzinger, Ernst (1977). Byzantine art in the making: main lines of stylistic development in Mediterranean art, 3rd-7th century. Faber & Faber. ISBN 0571111548. (US: Cambridge University Press) * Noble, Thomas F. X. (2011). Images, Iconoclasm, and the Carolingians. University of Pennsylvania Press. ISBN 0812202961, ISBN 9780812202960. * Pratsch, T. (1997). Theodoros Studites (759–826): zwischen Dogma und Pragma. Frankfurt. {{Bizantijska umjetnost}} [[Kategorija:Bizantijska umjetnost]] [[Kategorija:8. vijek u Bizantijskom Carstvu]] [[Kategorija:Historija kršćanstva]] [[Kategorija:Historija umjetnosti]] [[Kategorija:Bizantijski ikonoklazam]] [[Kategorija:9. vijek u Bizantijskom Carstvu]] fhe49efliv11wog36174mh4xslxw3z5 0 463174 3936819 3180560 2026-10-23T20:00:35Z Palapa 383 /* M */ 3936819 wikitext text/x-wiki {{Naselja u Sjevernoj Makedoniji|M|2}} == M<ref>https://slvesnik.com.mk/Issues/3155bfe9104a42308ef853aeb61b82b9.pdf</ref> == {| class="wikitable sortable" |- ! [[Naseljeno mjesto|Naselje]] || [[Spisak općina u Sjevernoj Makedoniji|Općina]] || [[Statističke regije u Sjevernoj Makedoniji|Statistička regija]] || [[Popis stanovništva u Sjevernoj Makedoniji 2002.|Br. stanovnika]] || [[Nadmorska visina|N.V.]] || [[Geografske koordinate|Koordinate]] || [[Poštanski broj|Pošt. br.]] || [[Fotografija]] |- | [[Mojanci (Aračinovo)|Mojanci]] || [[Aračinovo]] || [[Skopska regija|Skopska]] || 2.325 || 428 || {{Coord|42|02|51|N|21|34|17|E|}} || 1045 || [[Datoteka:046_MK0080203_Mojanci_-_Mosque.jpg|100px]] |- |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi naselja u Sjevernoj Makedoniji|M]] 4as3bqmwa7nftjipdn9bi91l2fl1l6j 0 466555 3936790 3895914 2026-10-23T15:41:43Z ~2026-56734-99 187159 /* */ "Srbijanski je netočan izraz, piše se "Srpski" 3936790 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Aca Lukas | slika = Aca Lukas 2011 mc.rs.jpg | slika_veličina = 254px | alt = | opis = Vuksanović (2011) | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1968|11|3}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | porijeklo = Srbija | žanr = pop-folk | zanimanje = pjevač | instrument = vokal | karijera = 1990–2003,<br>2006–danas | izdavač = [[City records]] | povezani_umjetnici = [[Aco Pejović]] | veb-sajt = <!--{{URL|}}--> }} '''Aleksandar Vuksanović''' ([[Beograd]], 3. novembra 1968), poznatiji pod umjetničkim imenom '''Aca Lukas''', [[srbija|Srpski]]nski je pjevač [[pop-folk]] muzike. Hit-pjesma mu je "Lična karta". == Biografija == Rođen je 3. novembra 1968. u Beogradu. Otac mu se zvao Vuksan, a majka Vidosava. Porijeklom je iz [[Leskovac|Leskovca]].<ref>{{Cite web|url=https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/138677/prica-ace-lukasa-koja-ce-vas-sokirati-dotakao-sam-dno-zbog-kocke-i-droge|title=Priča Ace Lukasa koja će vas ŠOKIRATI: Dotakao sam DNO zbog KOCKE I DROGE!|website=Glossy|access-date=11. 5. 2026}}</ref> Ima četvero djece iz tri braka.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/ovo-su-deca-ace-lukasa-koja-se-ne-pojavljuju-u-javnosti/l8hrw0f|title=Ovo su deca Ace Lukasa koja se ne pojavljuju u javnosti|date=7. 5. 2017|work=[[Blic (newspaper)|Blic.rs]]|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> === Karijera === Umjetnički nadimak "Lukas" dobio je po nazivu splava na [[Novi Beograd|Novom Beogradu]] (gradska opština u [[Srbija|Srbiji]]), gdje je nastupao početkom 1990-ih. Popularan je postao u beogradskom klubu "Hogar" na [[Ada Ciganlija|Adi Ciganliji]] (riječno ostrvo na [[Sava|Savi]]), gdje je došao kao zamjena za dotadašnjeg pjevača [[Mile Lojpur|Mileta Lojpura]]. U ovom klubu je upoznao [[Milan Šćepović|Milana Šćepovića]] i [[Saša Lunginović|Sašu Lunginovića]], sa kojima je izvodio [[džez]] i [[Romi|romske]] pjesme. On ih je aranžirao u lični stil, što mu je donijelo popularnost u narednim godinama. Nakon klubova, sarađivao je sa grupom [[Viktorija (grupa)|Viktorija]]; potom se osamostalio. Njegov prvi hit je bila pjesma "Kuda idu ljudi kao ja". Narednih godina nastali su hitovi: "Ja živim sam", "Pesma od bola", "Lična karta", "Soba za plakanje", "Kafana na Balkanu", "Rođendan", "Nešto protiv bolova", "Bele ruže", "Istina je da te lažem" i dr. Napravio je prekid u karijeri od 2004. do 2006. Godine 2008. osvojio je prvo mjesto na festivalu "II Axal Grand" pjesmom "Upali svetlo". Na svoj rođendan, 3. novembra, održao je koncert u [[Štark arena|Beogradskoj areni]] pred oko 20.000 ljudi – 2010, 2011. i 2012. (tri puta zaredom). Deseti, najveći koncert, održao je na [[Stadion Rajko Mitić|Marakani]] – 8. juna 2013.<ref>[http://www.svetplus.com/dogadjaji/event/2970/veliki-koncert---aca-lukas---marakana---08062013 svetplus.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> === Privatni život === Godine 2003, Aleksandar Vuksanović je uhapšen i osuđen na četiri mjeseca zatvora – u sklopu policijske operacije nazvane [[Sablja (policijska akcija)|Sablja]]; razlog je bio što je neovlašteno posjedovao [[pištolj]].<ref>[https://web.archive.org/web/20180622044511/http://www.mojenovosti.com/index.php?option=novosti&idnovost=524 mojenovosti.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> Također, imao je problema sa [[kockanje]]m<ref>[https://web.archive.org/web/20140808040717/http://www.zbrka.com/zanimljivosti-i-jet-set/vest-aca-lukas-potrosio-sam-na-kocki-20-miliona-evra.html zbrka.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> i [[droga|drogom]]<ref>[https://www.kurir.rs/stars/2663797/izgubio-sam-culo-mirisa-zbog-droge-spao-sam-na-samo-57-kila kurir.rs], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> – što je uzrokovalo odlazak sa muzičke scene sljedeće dvije godine. Vuksanović je u Beogradu, u februaru 2009, ranjen; iz vatrenog oružja su ispucana dva hica.<ref name="ranj">[https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2009&mm=02&dd=03&nav_category=16&nav_id=343026 b92.net], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> Na njega je pucano i dok je na parkingu u [[Ulica Gandijeva|Gandijevoj ulici]] na Novom Beogradu ulazio u automobil; pogođen u desnu [[butina|natkoljenicu]] i van životne opasnosti, prebačen je u objekat za medicinsku pomoć.<ref name="ranj"/> Prijavljen je za napad na suprugu 2. septembra 2017.<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:683938-PRIJAVILA-NASILjE-Sonja-Vuksanovic-optuzila-Lukasa-da-je-upao-u-stan-i-pretukao-je|title=PRIJAVILA NASILJE: Sonja Vuksanović optužila Lukasa da je upao u stan i pretukao je!|date=2. 9. 2017|work=[[Večernje novosti|Novosti.rs]]|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Dan kasnije, nakon priznanja krivice, osuđen je na devet mjeseci zatvora sa suspenzijom izvršenja i zabranom prilaska od 18 mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/ekskluzivno-lukas-priznao-da-je-tukao-sonju-ceka-ga-ova-kazna/j0kn5fd|title=Eksluzivno! Lukas priznao da je tukao Sonju! Čeka ga ova kazna|last=Jovićević|first=M.|date=3. 9. 2017|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Razveo se 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/aca-lukas-sonja-vuksanovic/t1y653z|title=Lukas i Sonja konačno razvedeni!|date=12. 9. 2019|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Tokom godina, bilo je izvještaja o njegovoj zloupotrebi droga i kockanju.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/aca-lukas-priznao-sam-deci-da-sam-se-drogirao/vzl1cwm|title=Aca Lukas: Priznao sam deci da sam se drogirao|last=Ivanović|first=D.|date=22. 3. 2022|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=4. 11. 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/3135054-audio-obracanje-lukas-posle-slike-sa-belim-prahom-zlobnici-sad-vam-nije-momenat-da-me-zgazite|title=Lukas posle slike sa belim prahom: Zlobnici, sad vam nije momenat da me zgazite!|last=Cicović|first=I.|date=23. 12. 2019|work=Telegraf.rs|language=sr|accessdate=24. 11. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/sok-intervju-ace-lukasa-izgubio-vise-od-70000000-na-kocki-otkrio-sve-o-javnim-kucama/t1z9c1l|title=ŠOK INTERVJU ACE LUKASA: Izgubio više od 70.000.000 na KOCKI, otkrio sve o javnim kućama, ženama i RANJAVANJU|last=A.|first=M.|date=22. 3. 2022|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=24. 11. 2022}}</ref> == Nagrade == * pobjednik [[Grand festival]]a (2008) == Diskografija == === Albumi === * ''[[Ponos i laž (album)|Ponos i laž]]'' (1994) * ''[[Pesme od bola (album)|Pesme od bola]]'' (1996) * ''[[Jedno veče u kafani (album)|Jedno veče u kafani]]'' (1998) * ''[[Lična karta (album)|Lična karta]]'' (1998) * ''[[Drugo veče u kafani (album)|Drugo veče u kafani]]'' (1999) * ''[[Zora beli... (album)|Zora beli...]]'' (1999) * ''[[Još sam tu (za drugove) ... (album)|Još sam tu (za drugove) ...]]'' (1999) * ''[[Rođendan (album)|Rođendan]]'' (2000) * ''[[Nešto protiv bolova (album)|Nešto protiv bolova]]'' (2002) * ''[[Istina je da te lažem (album)|Istina je da te lažem]]'' (2003) * ''[[Jagnje moje (album)|Jagnje moje]]'' (2006) * ''[[Lešće (album)|Lešće]]'' (2008) * ''[[Stil života (album)|Stil života]]'' (2012) * ''[[Uspavanka za ozbiljne bebe]]'' (2021) === Uživo === * ''[[Sa gostima ... (album)|Sa gostima ...]]'' (1999) * ''[[Uživo Aca Lukas Hala Pionir 10.10.99 (album)|Uživo Aca Lukas Hala Pionir 10.10.99]]'' (1999) * ''[[Lukas uživo & O.K. Band (album)|Lukas uživo & O.K. Band]]'' (2000) * ''[[Beograd, Sajam 2002 Žurka (album)|Beograd, Sajam 2002 Žurka]]'' (2002) * ''[[Najveća žurka na Balkanu (album)|Najveća žurka na Balkanu]]'' (2002) === Kompilacije === * ''[[The Best of Aca Lukas (album, 1999)|The Best of Aca Lukas]]'' (1999) * ''[[The Best of Aca Lukas (album, 2000)|The Best of Aca Lukas]]'' (2000) * ''[[Hitovi Aca Lukas (album)|Hitovi Aca Lukas]]'' (2006) === Videografija === {| class="wikitable sortable" |- ! Godina ! Spot !! Režiser |- | rowspan="3" | 1994. | ''Lisica'' || |- | ''Kuda idu ljudi kao ja'' || |- | ''Balkan ekspres'' || |- | rowspan="2" | 1996. | ''Ja živim sam'' || |- | ''Šta učini crni gavrane'' || |- | 1998. | ''Lična karta'' || |- | rowspan="2" | 2002. | ''Koma'' || |- | ''Nešto protiv bolova'' || |- | rowspan="4" | 2003. | ''Digla si mi cenu'' || |- | ''Nisam preživeo'' || |- | ''Istina je da te lažem'' || |- | ''Sa ljubavi se skidam'' || |- | 2008. | ''Niko kao ti'' || |- | 2009. | ''Drugovi'' || |- | 2010. | ''Sedam subota'' || Haris Dubica |- | rowspan="2" | 2011. | ''Daleko si'' || |- | ''Luda glava balkanska'' || |- | 2012. | ''Gotovo'' || |- | 2013. | ''Dođi gore'' || Haris Dubica |- | 2014. | ''Omaklo mi se'' || |- | 2015. | ''Ljubav u doba kokaina'' || |- | rowspan="2" | 2016. | ''Kraljevi grada'' || |- | ''Voliš li me'' || |- | 2017. | ''Da me je ona volela'' || |- | rowspan="2" | 2018. | ''Kidaš me'' || |- | ''Veran'' || |- | 2019. | ''Problem'' || |- | 2020. | ''Moj život'' || |- | rowspan="8" | 2021. | ''Demon'' || |- | ''Uspavanka za ozbiljne bebe'' || |- | ''Hotel'' || |- | ''Machina'' || |- | ''Mama'' || |- | ''Sad i zauvek'' || |- | ''U tri lepe'' || Branislav Pećaranin |- |''Opet je danas nedelja'' |Nemanja Aritonović |- | rowspan="3" | 2022. | ''Oskar'' || |- | ''Pokidan''|| Branislav Pećaranin |- | ''Jednom''|| Branislav Pećaranin |- | rowspan="3" | 2023. | ''Paranoja'' || Branislav Pećaranin |- | ''Ateriram''|| Branislav Pećaranin |- | ''Maneken za štetu''|| Suzana Purković |- | rowspan="7" | 2024. | ''Lopov'' || Suzana Purković |- | ''Besprekorno loš'' || Dušan Ivanović |- | ''Najjači kad nemam'' || Dušan Ivanović |- | ''Krik'' || Dušan Ivanović |- | ''Lutam'' || Dušan Ivanović |- | ''Preko vetrova'' || Suzana Purković i Dušan Ivanović |- | ''Duga'' || Dušan Ivanović |- | rowspan="6" | 2025. | ''Udisaj'' || Dušan Ivanović |- | ''Kakao'' || Dušan Ivanović |- | ''Lenka'' || Dušan Ivanović |- | ''Klovn'' || Dušan Ivanović |- | ''Bojeve glave'' || Dušan Ivanović |- | ''Pustinja'' || Jelena Mirković |} === Saradnje i singlovi === * "Vrati nam se druže moj" (ft. [[Mira Škorić]], 1998) * "Grad naše mladosti" (ft. [[Medeni mesec (grupa)|Medeni mesec]], 1998) * "Crni sneg" (ft. [[Ceca]], 1999) * "Zemun" (ft. [[Goran Radosavljević Mance]], 2002) * "Kad se ne da, ne da se" (ft. [[Selma Bajrami]], 2007) * "Pao sam na dno" (2007) * "Niko kao ti" (ft. [[Danijela Vranić]], 2008) * "Šizofrenija" (ft. [[Ana Nikolić]], 2008) * "Amajlija" (2009) * "Drugovi" (ft. [[Akapulko bend]], 2009) * "Čija li si sada" (obrada, 2010) * "Sedam subota" (ft. [[Dado Polumenta]], 2010) * "Luda glava balkanska" (ft. [[Marija Šerifović]], 2010) * "Ja ovaj život imam" (2010) * "Daleko si" (ft. [[Ivana Selakov]], 2011/12) * "Ne zanosim se ja" (ft. Ceca, 2014) * "Omaklo mi se" (ft. Ivana Selakov, 2014) * "Ljubav u doba kokaina" (ft. Ivana Selakov, 2014) * "Kraljevi grada" (ft. [[MC Stojan]], 2015) * "Voliš li me" (2016) * "Da me je ona volela" (ft. [[Mile Kitić]] i [[Saša Matić]], 2017) * "Bankina" (ft. [[Jelena Karleuša]], 2017) * "Kidaš me" (ft. [[Milica Pavlović]], 2018) * "Problem" (ft. [[Maya Berović]], 2019) * "Sad i zauvek" (ft. [[Dragana Mirković]], 2021) * "Kad se ne da, ne da se" (ft. [[Selma Bajrami]], 2023) * "Igraj, igraj sve do zore" (ft. [[Miroslav Ilić]], 2024) * "Krik" (ft. Mira Škorić, 2024) * "Bojeve glave" (ft. Vukašin Todorović, 2025) == Također pogledajte == {{portal|Biografija|Muzika|SFRJ|Srbija}} * [[Muzika u Bosni i Hercegovini]] {{clear}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === * {{cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/aca-lukas/|title=Biografija: Aca Lukas|website=www.biografija.org|publisher=Biografija.org|date=12. 11. 2018|access-date=14. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713234709/http://www.biografija.org/muzika/aca-lukas|archive-date=14. 7. 2020|url-status=live}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Aca Lukas}}<!-- * {{official website|}} {{sr simbol}}--> * {{YouTube| channel = UC4vsc7rWOvqBxFWR0XAlMpw}} * {{Facebook|acalukasofficialfanpage}} * {{Instagram|aleksandar_vuksanovic_official}} * [http://www.tekstoteka.com/artist-Aca%20Lukas,37.html Tekstovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714013330/http://www.tekstoteka.com/artist-Aca%20Lukas,37.html |date=14. 7. 2020 }} pjesama Ace Lukasa * [http://tekstovi.net/2,164,0.html Tekstovi] pjesama Ace Lukasa {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vuksanović, Aleksandar}} [[Kategorija:Rođeni 1968.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] j0wmmyzez5nxo1ruu2f7mexc0c4aa6i 3936798 3936790 2026-10-23T16:17:43Z GoodBosnian 170315 Poništena izmjena [[Special:Diff/3936790|3936790]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-56734-99|~2026-56734-99]] ([[User talk:~2026-56734-99|razgovor]]) 3936798 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Aca Lukas | slika = Aca Lukas 2011 mc.rs.jpg | slika_veličina = 254px | alt = | opis = Vuksanović (2011) | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1968|11|3}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | porijeklo = Srbija | žanr = pop-folk | zanimanje = pjevač | instrument = vokal | karijera = 1990–2003,<br>2006–danas | izdavač = [[City records]] | povezani_umjetnici = [[Aco Pejović]] | veb-sajt = <!--{{URL|}}--> }} '''Aleksandar Vuksanović''' ([[Beograd]], 3. novembra 1968), poznatiji pod umjetničkim imenom '''Aca Lukas''', [[srbija]]nski je pjevač [[pop-folk]] muzike. Hit-pjesma mu je "Lična karta". == Biografija == Rođen je 3. novembra 1968. u Beogradu. Otac mu se zvao Vuksan, a majka Vidosava. Porijeklom je iz [[Leskovac|Leskovca]].<ref>{{Cite web|url=https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/138677/prica-ace-lukasa-koja-ce-vas-sokirati-dotakao-sam-dno-zbog-kocke-i-droge|title=Priča Ace Lukasa koja će vas ŠOKIRATI: Dotakao sam DNO zbog KOCKE I DROGE!|website=Glossy|access-date=11. 5. 2026}}</ref> Ima četvero djece iz tri braka.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/ovo-su-deca-ace-lukasa-koja-se-ne-pojavljuju-u-javnosti/l8hrw0f|title=Ovo su deca Ace Lukasa koja se ne pojavljuju u javnosti|date=7. 5. 2017|work=[[Blic (newspaper)|Blic.rs]]|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> === Karijera === Umjetnički nadimak "Lukas" dobio je po nazivu splava na [[Novi Beograd|Novom Beogradu]] (gradska opština u [[Srbija|Srbiji]]), gdje je nastupao početkom 1990-ih. Popularan je postao u beogradskom klubu "Hogar" na [[Ada Ciganlija|Adi Ciganliji]] (riječno ostrvo na [[Sava|Savi]]), gdje je došao kao zamjena za dotadašnjeg pjevača [[Mile Lojpur|Mileta Lojpura]]. U ovom klubu je upoznao [[Milan Šćepović|Milana Šćepovića]] i [[Saša Lunginović|Sašu Lunginovića]], sa kojima je izvodio [[džez]] i [[Romi|romske]] pjesme. On ih je aranžirao u lični stil, što mu je donijelo popularnost u narednim godinama. Nakon klubova, sarađivao je sa grupom [[Viktorija (grupa)|Viktorija]]; potom se osamostalio. Njegov prvi hit je bila pjesma "Kuda idu ljudi kao ja". Narednih godina nastali su hitovi: "Ja živim sam", "Pesma od bola", "Lična karta", "Soba za plakanje", "Kafana na Balkanu", "Rođendan", "Nešto protiv bolova", "Bele ruže", "Istina je da te lažem" i dr. Napravio je prekid u karijeri od 2004. do 2006. Godine 2008. osvojio je prvo mjesto na festivalu "II Axal Grand" pjesmom "Upali svetlo". Na svoj rođendan, 3. novembra, održao je koncert u [[Štark arena|Beogradskoj areni]] pred oko 20.000 ljudi – 2010, 2011. i 2012. (tri puta zaredom). Deseti, najveći koncert, održao je na [[Stadion Rajko Mitić|Marakani]] – 8. juna 2013.<ref>[http://www.svetplus.com/dogadjaji/event/2970/veliki-koncert---aca-lukas---marakana---08062013 svetplus.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> === Privatni život === Godine 2003, Aleksandar Vuksanović je uhapšen i osuđen na četiri mjeseca zatvora – u sklopu policijske operacije nazvane [[Sablja (policijska akcija)|Sablja]]; razlog je bio što je neovlašteno posjedovao [[pištolj]].<ref>[https://web.archive.org/web/20180622044511/http://www.mojenovosti.com/index.php?option=novosti&idnovost=524 mojenovosti.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> Također, imao je problema sa [[kockanje]]m<ref>[https://web.archive.org/web/20140808040717/http://www.zbrka.com/zanimljivosti-i-jet-set/vest-aca-lukas-potrosio-sam-na-kocki-20-miliona-evra.html zbrka.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> i [[droga|drogom]]<ref>[https://www.kurir.rs/stars/2663797/izgubio-sam-culo-mirisa-zbog-droge-spao-sam-na-samo-57-kila kurir.rs], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> – što je uzrokovalo odlazak sa muzičke scene sljedeće dvije godine. Vuksanović je u Beogradu, u februaru 2009, ranjen; iz vatrenog oružja su ispucana dva hica.<ref name="ranj">[https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2009&mm=02&dd=03&nav_category=16&nav_id=343026 b92.net], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> Na njega je pucano i dok je na parkingu u [[Ulica Gandijeva|Gandijevoj ulici]] na Novom Beogradu ulazio u automobil; pogođen u desnu [[butina|natkoljenicu]] i van životne opasnosti, prebačen je u objekat za medicinsku pomoć.<ref name="ranj"/> Prijavljen je za napad na suprugu 2. septembra 2017.<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:683938-PRIJAVILA-NASILjE-Sonja-Vuksanovic-optuzila-Lukasa-da-je-upao-u-stan-i-pretukao-je|title=PRIJAVILA NASILJE: Sonja Vuksanović optužila Lukasa da je upao u stan i pretukao je!|date=2. 9. 2017|work=[[Večernje novosti|Novosti.rs]]|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Dan kasnije, nakon priznanja krivice, osuđen je na devet mjeseci zatvora sa suspenzijom izvršenja i zabranom prilaska od 18 mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/ekskluzivno-lukas-priznao-da-je-tukao-sonju-ceka-ga-ova-kazna/j0kn5fd|title=Eksluzivno! Lukas priznao da je tukao Sonju! Čeka ga ova kazna|last=Jovićević|first=M.|date=3. 9. 2017|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Razveo se 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/aca-lukas-sonja-vuksanovic/t1y653z|title=Lukas i Sonja konačno razvedeni!|date=12. 9. 2019|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Tokom godina, bilo je izvještaja o njegovoj zloupotrebi droga i kockanju.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/aca-lukas-priznao-sam-deci-da-sam-se-drogirao/vzl1cwm|title=Aca Lukas: Priznao sam deci da sam se drogirao|last=Ivanović|first=D.|date=22. 3. 2022|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=4. 11. 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/3135054-audio-obracanje-lukas-posle-slike-sa-belim-prahom-zlobnici-sad-vam-nije-momenat-da-me-zgazite|title=Lukas posle slike sa belim prahom: Zlobnici, sad vam nije momenat da me zgazite!|last=Cicović|first=I.|date=23. 12. 2019|work=Telegraf.rs|language=sr|accessdate=24. 11. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/sok-intervju-ace-lukasa-izgubio-vise-od-70000000-na-kocki-otkrio-sve-o-javnim-kucama/t1z9c1l|title=ŠOK INTERVJU ACE LUKASA: Izgubio više od 70.000.000 na KOCKI, otkrio sve o javnim kućama, ženama i RANJAVANJU|last=A.|first=M.|date=22. 3. 2022|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=24. 11. 2022}}</ref> == Nagrade == * pobjednik [[Grand festival]]a (2008) == Diskografija == === Albumi === * ''[[Ponos i laž (album)|Ponos i laž]]'' (1994) * ''[[Pesme od bola (album)|Pesme od bola]]'' (1996) * ''[[Jedno veče u kafani (album)|Jedno veče u kafani]]'' (1998) * ''[[Lična karta (album)|Lična karta]]'' (1998) * ''[[Drugo veče u kafani (album)|Drugo veče u kafani]]'' (1999) * ''[[Zora beli... (album)|Zora beli...]]'' (1999) * ''[[Još sam tu (za drugove) ... (album)|Još sam tu (za drugove) ...]]'' (1999) * ''[[Rođendan (album)|Rođendan]]'' (2000) * ''[[Nešto protiv bolova (album)|Nešto protiv bolova]]'' (2002) * ''[[Istina je da te lažem (album)|Istina je da te lažem]]'' (2003) * ''[[Jagnje moje (album)|Jagnje moje]]'' (2006) * ''[[Lešće (album)|Lešće]]'' (2008) * ''[[Stil života (album)|Stil života]]'' (2012) * ''[[Uspavanka za ozbiljne bebe]]'' (2021) === Uživo === * ''[[Sa gostima ... (album)|Sa gostima ...]]'' (1999) * ''[[Uživo Aca Lukas Hala Pionir 10.10.99 (album)|Uživo Aca Lukas Hala Pionir 10.10.99]]'' (1999) * ''[[Lukas uživo & O.K. Band (album)|Lukas uživo & O.K. Band]]'' (2000) * ''[[Beograd, Sajam 2002 Žurka (album)|Beograd, Sajam 2002 Žurka]]'' (2002) * ''[[Najveća žurka na Balkanu (album)|Najveća žurka na Balkanu]]'' (2002) === Kompilacije === * ''[[The Best of Aca Lukas (album, 1999)|The Best of Aca Lukas]]'' (1999) * ''[[The Best of Aca Lukas (album, 2000)|The Best of Aca Lukas]]'' (2000) * ''[[Hitovi Aca Lukas (album)|Hitovi Aca Lukas]]'' (2006) === Videografija === {| class="wikitable sortable" |- ! Godina ! Spot !! Režiser |- | rowspan="3" | 1994. | ''Lisica'' || |- | ''Kuda idu ljudi kao ja'' || |- | ''Balkan ekspres'' || |- | rowspan="2" | 1996. | ''Ja živim sam'' || |- | ''Šta učini crni gavrane'' || |- | 1998. | ''Lična karta'' || |- | rowspan="2" | 2002. | ''Koma'' || |- | ''Nešto protiv bolova'' || |- | rowspan="4" | 2003. | ''Digla si mi cenu'' || |- | ''Nisam preživeo'' || |- | ''Istina je da te lažem'' || |- | ''Sa ljubavi se skidam'' || |- | 2008. | ''Niko kao ti'' || |- | 2009. | ''Drugovi'' || |- | 2010. | ''Sedam subota'' || Haris Dubica |- | rowspan="2" | 2011. | ''Daleko si'' || |- | ''Luda glava balkanska'' || |- | 2012. | ''Gotovo'' || |- | 2013. | ''Dođi gore'' || Haris Dubica |- | 2014. | ''Omaklo mi se'' || |- | 2015. | ''Ljubav u doba kokaina'' || |- | rowspan="2" | 2016. | ''Kraljevi grada'' || |- | ''Voliš li me'' || |- | 2017. | ''Da me je ona volela'' || |- | rowspan="2" | 2018. | ''Kidaš me'' || |- | ''Veran'' || |- | 2019. | ''Problem'' || |- | 2020. | ''Moj život'' || |- | rowspan="8" | 2021. | ''Demon'' || |- | ''Uspavanka za ozbiljne bebe'' || |- | ''Hotel'' || |- | ''Machina'' || |- | ''Mama'' || |- | ''Sad i zauvek'' || |- | ''U tri lepe'' || Branislav Pećaranin |- |''Opet je danas nedelja'' |Nemanja Aritonović |- | rowspan="3" | 2022. | ''Oskar'' || |- | ''Pokidan''|| Branislav Pećaranin |- | ''Jednom''|| Branislav Pećaranin |- | rowspan="3" | 2023. | ''Paranoja'' || Branislav Pećaranin |- | ''Ateriram''|| Branislav Pećaranin |- | ''Maneken za štetu''|| Suzana Purković |- | rowspan="7" | 2024. | ''Lopov'' || Suzana Purković |- | ''Besprekorno loš'' || Dušan Ivanović |- | ''Najjači kad nemam'' || Dušan Ivanović |- | ''Krik'' || Dušan Ivanović |- | ''Lutam'' || Dušan Ivanović |- | ''Preko vetrova'' || Suzana Purković i Dušan Ivanović |- | ''Duga'' || Dušan Ivanović |- | rowspan="6" | 2025. | ''Udisaj'' || Dušan Ivanović |- | ''Kakao'' || Dušan Ivanović |- | ''Lenka'' || Dušan Ivanović |- | ''Klovn'' || Dušan Ivanović |- | ''Bojeve glave'' || Dušan Ivanović |- | ''Pustinja'' || Jelena Mirković |} === Saradnje i singlovi === * "Vrati nam se druže moj" (ft. [[Mira Škorić]], 1998) * "Grad naše mladosti" (ft. [[Medeni mesec (grupa)|Medeni mesec]], 1998) * "Crni sneg" (ft. [[Ceca]], 1999) * "Zemun" (ft. [[Goran Radosavljević Mance]], 2002) * "Kad se ne da, ne da se" (ft. [[Selma Bajrami]], 2007) * "Pao sam na dno" (2007) * "Niko kao ti" (ft. [[Danijela Vranić]], 2008) * "Šizofrenija" (ft. [[Ana Nikolić]], 2008) * "Amajlija" (2009) * "Drugovi" (ft. [[Akapulko bend]], 2009) * "Čija li si sada" (obrada, 2010) * "Sedam subota" (ft. [[Dado Polumenta]], 2010) * "Luda glava balkanska" (ft. [[Marija Šerifović]], 2010) * "Ja ovaj život imam" (2010) * "Daleko si" (ft. [[Ivana Selakov]], 2011/12) * "Ne zanosim se ja" (ft. Ceca, 2014) * "Omaklo mi se" (ft. Ivana Selakov, 2014) * "Ljubav u doba kokaina" (ft. Ivana Selakov, 2014) * "Kraljevi grada" (ft. [[MC Stojan]], 2015) * "Voliš li me" (2016) * "Da me je ona volela" (ft. [[Mile Kitić]] i [[Saša Matić]], 2017) * "Bankina" (ft. [[Jelena Karleuša]], 2017) * "Kidaš me" (ft. [[Milica Pavlović]], 2018) * "Problem" (ft. [[Maya Berović]], 2019) * "Sad i zauvek" (ft. [[Dragana Mirković]], 2021) * "Kad se ne da, ne da se" (ft. [[Selma Bajrami]], 2023) * "Igraj, igraj sve do zore" (ft. [[Miroslav Ilić]], 2024) * "Krik" (ft. Mira Škorić, 2024) * "Bojeve glave" (ft. Vukašin Todorović, 2025) == Također pogledajte == {{portal|Biografija|Muzika|SFRJ|Srbija}} * [[Muzika u Bosni i Hercegovini]] {{clear}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === * {{cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/aca-lukas/|title=Biografija: Aca Lukas|website=www.biografija.org|publisher=Biografija.org|date=12. 11. 2018|access-date=14. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713234709/http://www.biografija.org/muzika/aca-lukas|archive-date=14. 7. 2020|url-status=live}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Aca Lukas}}<!-- * {{official website|}} {{sr simbol}}--> * {{YouTube| channel = UC4vsc7rWOvqBxFWR0XAlMpw}} * {{Facebook|acalukasofficialfanpage}} * {{Instagram|aleksandar_vuksanovic_official}} * [http://www.tekstoteka.com/artist-Aca%20Lukas,37.html Tekstovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714013330/http://www.tekstoteka.com/artist-Aca%20Lukas,37.html |date=14. 7. 2020 }} pjesama Ace Lukasa * [http://tekstovi.net/2,164,0.html Tekstovi] pjesama Ace Lukasa {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vuksanović, Aleksandar}} [[Kategorija:Rođeni 1968.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 0f4n93swss6pgid21l4kpn3b8ic9jtr 3936799 3936798 2026-10-23T16:21:23Z GoodBosnian 170315 3936799 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Aca Lukas | slika = Aca Lukas 2011 mc.rs.jpg | slika_veličina = 254px | alt = | opis = Vuksanović (2011) | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1968|11|3}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | porijeklo = Srbija | žanr = pop-folk | zanimanje = pjevač | instrument = vokal | karijera = 1990–2003,<br>2006–danas | izdavač = [[City records]] | povezani_umjetnici = [[Aco Pejović]] | veb-sajt = <!--{{URL|}}--> }} '''Aleksandar Vuksanović''' ([[Beograd]], 3. novembra 1968), poznatiji pod umjetničkim imenom '''Aca Lukas''', [[srbija]]nski je pjevač [[pop-folk]] muzike. == Biografija == Rođen je 3. novembra 1968. u Beogradu. Otac mu se zvao Vuksan, a majka Vidosava. Porijeklom je iz [[Leskovac|Leskovca]].<ref>{{Cite web|url=https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/138677/prica-ace-lukasa-koja-ce-vas-sokirati-dotakao-sam-dno-zbog-kocke-i-droge|title=Priča Ace Lukasa koja će vas ŠOKIRATI: Dotakao sam DNO zbog KOCKE I DROGE!|website=Glossy|access-date=11. 5. 2026}}</ref> Ima četvero djece iz tri braka.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/ovo-su-deca-ace-lukasa-koja-se-ne-pojavljuju-u-javnosti/l8hrw0f|title=Ovo su deca Ace Lukasa koja se ne pojavljuju u javnosti|date=7. 5. 2017|work=[[Blic (newspaper)|Blic.rs]]|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> === Karijera === Umjetnički nadimak "Lukas" dobio je po nazivu splava na [[Novi Beograd|Novom Beogradu]] (gradska opština u [[Srbija|Srbiji]]), gdje je nastupao početkom 1990-ih. Popularan je postao u beogradskom klubu "Hogar" na [[Ada Ciganlija|Adi Ciganliji]] (riječno ostrvo na [[Sava|Savi]]), gdje je došao kao zamjena za dotadašnjeg pjevača [[Mile Lojpur|Mileta Lojpura]]. U ovom klubu je upoznao [[Milan Šćepović|Milana Šćepovića]] i [[Saša Lunginović|Sašu Lunginovića]], sa kojima je izvodio [[džez]] i [[Romi|romske]] pjesme. On ih je aranžirao u lični stil, što mu je donijelo popularnost u narednim godinama. Nakon klubova, sarađivao je sa grupom [[Viktorija (grupa)|Viktorija]]; potom se osamostalio. Njegov prvi hit je bila pjesma "Kuda idu ljudi kao ja". Narednih godina nastali su hitovi: "Ja živim sam", "Pesma od bola", "Lična karta", "Soba za plakanje", "Kafana na Balkanu", "Rođendan", "Nešto protiv bolova", "Bele ruže", "Istina je da te lažem" i dr. Napravio je prekid u karijeri od 2004. do 2006. Godine 2008. osvojio je prvo mjesto na festivalu "II Axal Grand" pjesmom "Upali svetlo". Na svoj rođendan, 3. novembra, održao je koncert u [[Štark arena|Beogradskoj areni]] pred oko 20.000 ljudi – 2010, 2011. i 2012. (tri puta zaredom). Deseti, najveći koncert, održao je na [[Stadion Rajko Mitić|Marakani]] – 8. juna 2013.<ref>[http://www.svetplus.com/dogadjaji/event/2970/veliki-koncert---aca-lukas---marakana---08062013 svetplus.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> === Privatni život === Godine 2003, Aleksandar Vuksanović je uhapšen i osuđen na četiri mjeseca zatvora – u sklopu policijske operacije nazvane [[Sablja (policijska akcija)|Sablja]]; razlog je bio što je neovlašteno posjedovao [[pištolj]].<ref>[https://web.archive.org/web/20180622044511/http://www.mojenovosti.com/index.php?option=novosti&idnovost=524 mojenovosti.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> Također, imao je problema sa [[kockanje]]m<ref>[https://web.archive.org/web/20140808040717/http://www.zbrka.com/zanimljivosti-i-jet-set/vest-aca-lukas-potrosio-sam-na-kocki-20-miliona-evra.html zbrka.com], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> i [[droga|drogom]]<ref>[https://www.kurir.rs/stars/2663797/izgubio-sam-culo-mirisa-zbog-droge-spao-sam-na-samo-57-kila kurir.rs], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> – što je uzrokovalo odlazak sa muzičke scene sljedeće dvije godine. Vuksanović je u Beogradu, u februaru 2009, ranjen; iz vatrenog oružja su ispucana dva hica.<ref name="ranj">[https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2009&mm=02&dd=03&nav_category=16&nav_id=343026 b92.net], Pristupljeno 14. jula 2020.</ref> Na njega je pucano i dok je na parkingu u [[Ulica Gandijeva|Gandijevoj ulici]] na Novom Beogradu ulazio u automobil; pogođen u desnu [[butina|natkoljenicu]] i van životne opasnosti, prebačen je u objekat za medicinsku pomoć.<ref name="ranj"/> Prijavljen je za napad na suprugu 2. septembra 2017.<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:683938-PRIJAVILA-NASILjE-Sonja-Vuksanovic-optuzila-Lukasa-da-je-upao-u-stan-i-pretukao-je|title=PRIJAVILA NASILJE: Sonja Vuksanović optužila Lukasa da je upao u stan i pretukao je!|date=2. 9. 2017|work=[[Večernje novosti|Novosti.rs]]|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Dan kasnije, nakon priznanja krivice, osuđen je na devet mjeseci zatvora sa suspenzijom izvršenja i zabranom prilaska od 18 mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/ekskluzivno-lukas-priznao-da-je-tukao-sonju-ceka-ga-ova-kazna/j0kn5fd|title=Eksluzivno! Lukas priznao da je tukao Sonju! Čeka ga ova kazna|last=Jovićević|first=M.|date=3. 9. 2017|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Razveo se 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/aca-lukas-sonja-vuksanovic/t1y653z|title=Lukas i Sonja konačno razvedeni!|date=12. 9. 2019|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=23. 11. 2022}}</ref> Tokom godina, bilo je izvještaja o njegovoj zloupotrebi droga i kockanju.<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/aca-lukas-priznao-sam-deci-da-sam-se-drogirao/vzl1cwm|title=Aca Lukas: Priznao sam deci da sam se drogirao|last=Ivanović|first=D.|date=22. 3. 2022|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=4. 11. 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/3135054-audio-obracanje-lukas-posle-slike-sa-belim-prahom-zlobnici-sad-vam-nije-momenat-da-me-zgazite|title=Lukas posle slike sa belim prahom: Zlobnici, sad vam nije momenat da me zgazite!|last=Cicović|first=I.|date=23. 12. 2019|work=Telegraf.rs|language=sr|accessdate=24. 11. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/sok-intervju-ace-lukasa-izgubio-vise-od-70000000-na-kocki-otkrio-sve-o-javnim-kucama/t1z9c1l|title=ŠOK INTERVJU ACE LUKASA: Izgubio više od 70.000.000 na KOCKI, otkrio sve o javnim kućama, ženama i RANJAVANJU|last=A.|first=M.|date=22. 3. 2022|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=24. 11. 2022}}</ref> == Nagrade == * pobjednik [[Grand festival]]a (2008) == Diskografija == === Albumi === * ''[[Ponos i laž (album)|Ponos i laž]]'' (1994) * ''[[Pesme od bola (album)|Pesme od bola]]'' (1996) * ''[[Jedno veče u kafani (album)|Jedno veče u kafani]]'' (1998) * ''[[Lična karta (album)|Lična karta]]'' (1998) * ''[[Drugo veče u kafani (album)|Drugo veče u kafani]]'' (1999) * ''[[Zora beli... (album)|Zora beli...]]'' (1999) * ''[[Još sam tu (za drugove) ... (album)|Još sam tu (za drugove) ...]]'' (1999) * ''[[Rođendan (album)|Rođendan]]'' (2000) * ''[[Nešto protiv bolova (album)|Nešto protiv bolova]]'' (2002) * ''[[Istina je da te lažem (album)|Istina je da te lažem]]'' (2003) * ''[[Jagnje moje (album)|Jagnje moje]]'' (2006) * ''[[Lešće (album)|Lešće]]'' (2008) * ''[[Stil života (album)|Stil života]]'' (2012) * ''[[Uspavanka za ozbiljne bebe]]'' (2021) === Uživo === * ''[[Sa gostima ... (album)|Sa gostima ...]]'' (1999) * ''[[Uživo Aca Lukas Hala Pionir 10.10.99 (album)|Uživo Aca Lukas Hala Pionir 10.10.99]]'' (1999) * ''[[Lukas uživo & O.K. Band (album)|Lukas uživo & O.K. Band]]'' (2000) * ''[[Beograd, Sajam 2002 Žurka (album)|Beograd, Sajam 2002 Žurka]]'' (2002) * ''[[Najveća žurka na Balkanu (album)|Najveća žurka na Balkanu]]'' (2002) === Kompilacije === * ''[[The Best of Aca Lukas (album, 1999)|The Best of Aca Lukas]]'' (1999) * ''[[The Best of Aca Lukas (album, 2000)|The Best of Aca Lukas]]'' (2000) * ''[[Hitovi Aca Lukas (album)|Hitovi Aca Lukas]]'' (2006) === Videografija === {| class="wikitable sortable" |- ! Godina ! Spot !! Režiser |- | rowspan="3" | 1994. | ''Lisica'' || |- | ''Kuda idu ljudi kao ja'' || |- | ''Balkan ekspres'' || |- | rowspan="2" | 1996. | ''Ja živim sam'' || |- | ''Šta učini crni gavrane'' || |- | 1998. | ''Lična karta'' || |- | rowspan="2" | 2002. | ''Koma'' || |- | ''Nešto protiv bolova'' || |- | rowspan="4" | 2003. | ''Digla si mi cenu'' || |- | ''Nisam preživeo'' || |- | ''Istina je da te lažem'' || |- | ''Sa ljubavi se skidam'' || |- | 2008. | ''Niko kao ti'' || |- | 2009. | ''Drugovi'' || |- | 2010. | ''Sedam subota'' || Haris Dubica |- | rowspan="2" | 2011. | ''Daleko si'' || |- | ''Luda glava balkanska'' || |- | 2012. | ''Gotovo'' || |- | 2013. | ''Dođi gore'' || Haris Dubica |- | 2014. | ''Omaklo mi se'' || |- | 2015. | ''Ljubav u doba kokaina'' || |- | rowspan="2" | 2016. | ''Kraljevi grada'' || |- | ''Voliš li me'' || |- | 2017. | ''Da me je ona volela'' || |- | rowspan="2" | 2018. | ''Kidaš me'' || |- | ''Veran'' || |- | 2019. | ''Problem'' || |- | 2020. | ''Moj život'' || |- | rowspan="8" | 2021. | ''Demon'' || |- | ''Uspavanka za ozbiljne bebe'' || |- | ''Hotel'' || |- | ''Machina'' || |- | ''Mama'' || |- | ''Sad i zauvek'' || |- | ''U tri lepe'' || Branislav Pećaranin |- |''Opet je danas nedelja'' |Nemanja Aritonović |- | rowspan="3" | 2022. | ''Oskar'' || |- | ''Pokidan''|| Branislav Pećaranin |- | ''Jednom''|| Branislav Pećaranin |- | rowspan="3" | 2023. | ''Paranoja'' || Branislav Pećaranin |- | ''Ateriram''|| Branislav Pećaranin |- | ''Maneken za štetu''|| Suzana Purković |- | rowspan="7" | 2024. | ''Lopov'' || Suzana Purković |- | ''Besprekorno loš'' || Dušan Ivanović |- | ''Najjači kad nemam'' || Dušan Ivanović |- | ''Krik'' || Dušan Ivanović |- | ''Lutam'' || Dušan Ivanović |- | ''Preko vetrova'' || Suzana Purković i Dušan Ivanović |- | ''Duga'' || Dušan Ivanović |- | rowspan="6" | 2025. | ''Udisaj'' || Dušan Ivanović |- | ''Kakao'' || Dušan Ivanović |- | ''Lenka'' || Dušan Ivanović |- | ''Klovn'' || Dušan Ivanović |- | ''Bojeve glave'' || Dušan Ivanović |- | ''Pustinja'' || Jelena Mirković |} === Saradnje i singlovi === * "Vrati nam se druže moj" (ft. [[Mira Škorić]], 1998) * "Grad naše mladosti" (ft. [[Medeni mesec (grupa)|Medeni mesec]], 1998) * "Crni sneg" (ft. [[Ceca]], 1999) * "Zemun" (ft. [[Goran Radosavljević Mance]], 2002) * "Kad se ne da, ne da se" (ft. [[Selma Bajrami]], 2007) * "Pao sam na dno" (2007) * "Niko kao ti" (ft. [[Danijela Vranić]], 2008) * "Šizofrenija" (ft. [[Ana Nikolić]], 2008) * "Amajlija" (2009) * "Drugovi" (ft. [[Akapulko bend]], 2009) * "Čija li si sada" (obrada, 2010) * "Sedam subota" (ft. [[Dado Polumenta]], 2010) * "Luda glava balkanska" (ft. [[Marija Šerifović]], 2010) * "Ja ovaj život imam" (2010) * "Daleko si" (ft. [[Ivana Selakov]], 2011/12) * "Ne zanosim se ja" (ft. Ceca, 2014) * "Omaklo mi se" (ft. Ivana Selakov, 2014) * "Ljubav u doba kokaina" (ft. Ivana Selakov, 2014) * "Kraljevi grada" (ft. [[MC Stojan]], 2015) * "Voliš li me" (2016) * "Da me je ona volela" (ft. [[Mile Kitić]] i [[Saša Matić]], 2017) * "Bankina" (ft. [[Jelena Karleuša]], 2017) * "Kidaš me" (ft. [[Milica Pavlović]], 2018) * "Problem" (ft. [[Maya Berović]], 2019) * "Sad i zauvek" (ft. [[Dragana Mirković]], 2021) * "Kad se ne da, ne da se" (ft. [[Selma Bajrami]], 2023) * "Igraj, igraj sve do zore" (ft. [[Miroslav Ilić]], 2024) * "Krik" (ft. Mira Škorić, 2024) * "Bojeve glave" (ft. Vukašin Todorović, 2025) == Također pogledajte == {{portal|Biografija|Muzika|SFRJ|Srbija}} * [[Muzika u Bosni i Hercegovini]] {{clear}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === * {{cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/aca-lukas/|title=Biografija: Aca Lukas|website=www.biografija.org|publisher=Biografija.org|date=12. 11. 2018|access-date=14. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713234709/http://www.biografija.org/muzika/aca-lukas|archive-date=14. 7. 2020|url-status=live}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Aca Lukas}}<!-- * {{official website|}} {{sr simbol}}--> * {{YouTube| channel = UC4vsc7rWOvqBxFWR0XAlMpw}} * {{Facebook|acalukasofficialfanpage}} * {{Instagram|aleksandar_vuksanovic_official}} * [http://www.tekstoteka.com/artist-Aca%20Lukas,37.html Tekstovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714013330/http://www.tekstoteka.com/artist-Aca%20Lukas,37.html |date=14. 7. 2020 }} pjesama Ace Lukasa * [http://tekstovi.net/2,164,0.html Tekstovi] pjesama Ace Lukasa {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vuksanović, Aleksandar}} [[Kategorija:Rođeni 1968.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] eaeb0ryueinu7wskdhj69kry2v9wnnw 0 468182 3936878 3896359 2026-10-24T11:17:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936878 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Physiology of Nephron.png|300px|thumb|right|Shematski dijagram nefrona i nejgovih krvnih sudova. Označeni su osnovni fiziološki mehanizmi događanja u tečnosti i [[elektrolit]]ima pomoću [[nefrona]]: označeni su filtracija, sekrecija, reapsorpcija i izlučivanje.]] '''Brzina glomerulske filtracije''' ('''GFR''') je jedna od mjera funkcije bubrega. '''Bubrežne funkcije''' uključuju *održavanje [[kiselinsko-bazna ravnoteža|kiselinsko-bazne ravnoteže]]; *reguliranje [[ravnoteža tečnosti|ravnoteže tečnosti]], [[natrij]]a, [[kalij]]a i drugih [[elektrolit]]a; *[[čišćenje]] [[toksin]]a, *apsorpciju [[glukoza|glukoze]], [[aminokiselina]] i drugih malih molekula. te *regulaciju [[krvni pritisak|krvnog pritiska]], *proizvodnju različitih [[hormon]]a, kao što je [[eritropoetin]] i *aktivaciju [[vitamin D|vitamina D]]. Brzina glomerulske filtracije opisuje brzinu protoka filtrirane tečnosti kroz bubreg. '''Stopa klirensa kreatinina''' ('''C _Cr''' ili '''CrCl''') je zapremina [[krvna plazma|krvne plazme]] koja se očisti od [[kreatinin]]a po jedinici vremena i korisna je mjera za podešavanje GFR. Klirens kreatinina premašuje GFR zbog sekrecije kreatinina,<ref>{{cite book|last=Ganong|title=Review of Medical Physiology, 25th ed. |year=2016|publisher=McGraw-Hill Education|chapter=Renal Function & Micturition|page=677|isbn=978-0-07-184897-8}}</ref> which can be blocked by [[cimetidine]]. Both GFR and C_Cr mogu se precizno izračunati uporednim mjerenjima supstanci u krvi i mokraći ili procijeniti formulama koristeći samo rezultat testa krvi ('''eGFR''' i '''eC_Cr''') Rezultati ovih testova koriste se za procjenu funkcije izlučivanja bubrega. Stadiji zasnovani na težini [[hronična bolest bubrega|hronične bubrežne bolesti]] zasniva se na kategorijama GFR kao i [[albuminurija|albuminuriji]] i uzroku bubrežne bolesti.<ref>{{Cite journal|title = Evaluation and management of chronic kidney disease: synopsis of the kidney disease: improving global outcomes 2012 clinical practice guideline|url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2013-06-04_158_11/page/824|journal = Annals of Internal Medicine|date = Jun 4, 2013|issn = 1539-3704|pmid = 23732715|pages = 825–830|volume = 158|issue = 11|doi = 10.7326/0003-4819-158-11-201306040-00007|first1 = Paul E.|last1 = Stevens|first2 = Adeera|last2 = Levin|doi-access = free}}</ref> Normalni opseg GFR, prilagođen za [[tjelesna površina|tjelesnu površinu]], iznosi između 100–130, rosječno 125 ml / min /1,73 m² kod muškaraca i 90–120 ml / min / 1,73 m <sup >2</sup> kod žena mlađih od 40 godina. U djece, GFR izmjeren klirensom inulina iznosi 110 ml/min /1,73 m², do 2 godine starosti kod oba spola, a zatim se progresivno smanjuje. Nakon 40, GFR se progresivno smanjuje, za 0,4–1,2 ml/min godišnje. Procijenjeni GFR (eGFR) sada preporučuju smjernice kliničke prakse i regulatorne agencije za rutinsku procjenu GFR, dok se izmjereni GFR (mGFR) preporučuje kao potvrdni test kada je potrebna preciznija procjena.<ref name="naturerev">{{Cite journal|author1=Levey AS|author2=Coresh J|author3=Tighiouart H|author4=Greene T|author5=Inker LA|date=2020|title=Measured and estimated glomerular filtration rate: current status and future directions.|journal=Nat Rev Nephrol|volume=16|issue=1|pages=51–64|doi=10.1038/s41581-019-0191-y|pmid=31527790}}</ref> == Definicija == '''Brzina glomerulske filtracije''' ('''GFR''') je količina tekućine filtrirane iz [[bubreg|bubrežnog]] [[glomerul]]u u kapilare [[Bowmanova čahura|Bowmanove čahure]] po jedinici vremena.<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 7/7ch04/7ch04p11 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section7/7ch04/7ch04p11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section7/7ch04/7ch04p11.htm|archive-date=24. 3. 2016|ref=}} – "Glomerular Filtration Rate"</ref> Za fiziološko održavanje GFR-a, najvažniji je diferencijalni bazni tonus aferentne i eferentne arteriole (vidi dijagram). Drugim riječima, brzina filtracije ovisi o razlici između povišenog krvnog pritiska stvorenog vazokonstrikcijom [[uzlazna arteriola|uzlazne]] ili aferentne arteriole u odnosu na niži [[krvni pritisak]] stvoren manjim vazokonstrikcijama [[silazna arteriola|izlazne ili eferentne arteriole]]. GFR je jednak [[omjer bubrežnog klirensa|omjeru bubrežnog klirensa]] kada se bilo koja rastvorena supstanca slobodno filtrira, a bubrezi niti reapsorbiraju niti luče. Stoga je izmjerena brzina količina supstance u mokraći koja potiče iz izračunane zapremine krvi. Povezujući ovaj princip sa dolje navedenom jednadžbom – za upotrijebljenu supstancu proizvod koncentracije urina i njegovog protoka jednak je masi supstance koja se izlučuje za vrijeme prikupljanja mokraće. Ova masa jednaka je masi filtriranoj na glomerulu, jer se u nefronu ništa ne dodaje ili uklanja. Dijeljenjem iznosa ove mase s koncentracijom u plazmi dobija se volumen plazme iz koje masa mora izvorno dolaziti, a time i količina tekućine u plazmi koja je ušla u Bowmanovu čahuru, u gore spomenutom vremenskom periodu. GFR se obično bilježi u jedinicama ''zapremine u vremenu'', npr. mililitara u minuti ([[mililitar|ml]]/[[minuta|min]]). :<math>GFR = \frac { \mbox{Koncentracija urina} \times \mbox{Protok urina} }{ \mbox{Koncentracija plazme} }</math> Postoji nekoliko različitih tehnika koje se koriste za izračunavanje ili procjenu brzine glomerulske filtracije (GFR ili eGFR). Gornja formula primjenjuje se samo na izračun GFR kada je jednaka stopi klirensa. == Izračunavanje == Tačnije, GFR je protok tečnosti između glomerulskih kapilara i [[bowmanova čahura|Bowmanove čahure]]: : <math>{\operatorname{d}Q\over\operatorname{d}t} = K_f \times (P_G - P_B - \Pi_G + \Pi_B)</math><ref name=Guyton2006>{{cite book |last1=Guyton |first1=Arthur |last2=Hall |first2=John |editor1-first=Rebecca |editor1-last=Gruliow |title=Textbook of Medical Physiology |url=https://archive.org/details/textbookofmedica0000guyt |type=Book |edition=11th |year=2006 |publisher=Elsevier Inc. |location=Philadelphia, Pennsylvania |isbn=978-0-7216-0240-0 |pages=[https://archive.org/details/textbookofmedica0000guyt/page/308 308]–325 |chapter=Chapter 26: Urine Formation by the Kidneys: I. Glomerular Filtration, Renal Blood Flow, and Their Control}}</ref><ref name=Keener2004>{{cite book |last1=Keener |first1=James |last2=Sneyd |first2=James |editor1-first=J.E. |editor1-last=Marsden |others=Sirovich, Wiggins |title=Mathematical Physiology |type=Book |edition=1st |series=Interdisciplinary Mathematics |volume=Mathematical Biology Vol. 8 |year=2004 |publisher=Springer Science +Business Media LLC |location=New York |isbn=978-0-387-98381-3 |pages=612–636 |chapter=20: Renal Physiology}}</ref> gdje: * <math>{\operatorname{d}Q\over\operatorname{d}t}</math> = GFR. * <math>K_f</math> = ''filtracijski konstanta'' određena kao proizvod [[hidraulička konduktivnost|hidauličke kondukcije]] i površine glomerulskih kapilara; * <math>P_G</math> = [[hidrostatski pritisak]] u glomerulskim kapilarima; * <math>P_B</math> is the hydrostatic pressure within the Bowman's capsule. * <math>\Pi_G</math> = [[onkotski pritisak|koloidni osmotski pritisak]] u glomerulskim kapilarima, i * <math>\Pi_B</math> = koloidni osmotski pritisak u Bowmanovoj čahuri. ==={{mvar|K_f}}=== Budući da je ova konstanta mjerenje [[hidraulička vodljivost|hidrauličke vodljivosti]] pomnoženo s površinom kapilara, gotovo je nemoguće fizički izmjeriti. Međutim, to se može odrediti eksperimentom. Metode određivanja GFR navedene su u gornjim i donjim odjeljcima i iz koje jednadžbe je jasno da se <math>K_f </math> može pronaći dijeljenjem pokusne GFR s neto pritiskom filtracije:<ref name=Guyton2006/> : <math> K_f = \frac{\textrm{GFR}}{\text{Net Filt. Pressure}}=\frac{\textrm{GFR}}{(P_G - P_B - \Pi_G + \Pi_B)}</math> ==={{mvar|P_G}}=== Hidrostatski pritisak unutar glomerularnih kapilara određuje se razlikom u pritisku između tečnosti koja ulazi odmah iz [[uzlazna arteriola|aferentne arteriole]] i izlazi kroz [[silazma arteriola|eferentne]]. Razlika pritiska aproksimira se umnoškom ukupnog otpora dotične arteriole i protoka krvi kroz nju:<ref name=Keener2004/> : <math>P_a - P_G = R_a \times Q_a</math> : <math>P_G - P_e = R_e \times Q_e</math> gdje: * <math>P_a</math> = pritisak u uzlaznoj arterioli; * <math>P_G</math> = [[hidrostatski pritisak]] u glomerulskim kapilarima; * <math>P_e</math> =pritisak u silaznoj arterioli; * <math>R_a</math> =razlika otpornosti uzlazne arteriola; * <math>R_e</math> = otpornost silazne arteriole; * <math>Q_a</math> = fluks uzlazne arteriole; * And, <math>Q_e</math> = fluks silazne arteriole. ==={{mvar|P_B}}=== Pritisak u Bowmanovoj čahurii i proksimalnoj tubuli može se odrediti razlikom između pritiska u Bowmanovoj čahuri i silaznoj tubuli:<ref name=Keener2004/> : <math> P_B - P_d = R_d \times (Q_a - Q_e)</math> gdje: * <math>P_d</math> = pritisak u silaznoj tubuli; * <math>R_d</math> = otpornost silazne tubule. ==={{math|∏_''G''}}=== [[Krvna plazma]] sadrži mnogo proteina, koji djeluju prema unutra usmjerenoj sili koja se naziva [[Onkotski pritisak|osmotski pritisak]] na vodu u hipotoničnim rastvorima preko membrane, tj. u Bowmanovoj čahuri. Budući da proteini plazme gotovo nisu u stanju da izađu iz glomerulskih kapilara, ovaj onkotski pritisak definiran je jednostavno zakonom o idealnim plinovima:<ref name=Guyton2006/><ref name=Keener2004/> : <math> \Pi_G = RTc </math> gdje: * R = [[univerzalna plinska konstanta]]; * T = temperatura; * c = koncentracija u mol/L, ''proteina'' plazme (napomena: rastvorene materije mogu slobodno difundirati kroz glomerulsku kapsulu). ==={{math|∏_''B''}}=== Gotovo se uvijek uzima da je ova vrijednost jednaka nuli, jer u zdravom [[nefron]]u u Bowmanovoj čahuri ne bi trebalo biti proteina.<ref name=Guyton2006/> == Frakcija čišćenja i filtracije == === Frakcija filtracije === Frakcija filtracije je količina plazme koja se zapravo filtrira kroz bubreg. To se može definirati pomoću jednadžbe: {{math|''FF''{{=}}{{sfrac|GFR|RPF}}}} * FF = [[filtracijska frakcija]]; * GFR = stiopa glomerulske filtracije; * RPF = [[bubrežni krvotok|tok bubrežne plazme]]. Normalni ljudski FF iznosi 20%. === Bubrežni klirens === {{math|''C''_''x''{{=}}(''U''_''x''){{sfrac|V|P_''x''}}}} * {{math|''C''_''x''}} = X klirens (normalno u jedinicama mL/min). * {{math|''U''_''x''}} = X-ova koncentracija mokraće; * {{math|''P''_''x''}} =X-ova koncentracija plazme; * {{math|''V''}} = brzina protoka mokraće. == Procjena == U kliničkoj praksi, međutim, za mjerenje GFR koriste se '''klirens kreatinina''' ili procjene klirensa kreatinina na osnovu nivoa kreatinina u serumu. Kreatinin se prirodno proizvodi u tijelu ([[kreatinin]] je proizvod razgradnje [[kreatin-fosfat]]A, koji se nalazi u [[mišić]]ima). Glomerul ga slobodno filtrira, ali i aktivno luči iz peritubulskih kapilsra i to u vrlo malim količinama, tako da klirens kreatinina precjenjuje stvarni GFR za 10% do 20%. Ova granica pogreške je prihvatljiva s obzirom na lahkoću kojom se mjeri klirens kreatinina. Za razliku od preciznih GFR mjerenja koja uključuju konstantne infuzije inulina, kreatinin je već u stabilnom stanju u krvi, pa je mjerenje klirensa kreatinina mnogo manje glomazno. Međutim, procjene GFR kreatinina imaju svoja ograničenja. Sve jednadžbe za procjenu ovise o predviđanju 24-satne brzine izlučivanja kreatinina, koja je funkcija, prilično varijabilne, mišićne mase. Jedna od jednadžbi, Cockcroftova i Gaultova jednadžba (vidi dolje) nije ispravna za „rasno“-populacijsku pripadnost. S većom mišićnom masom, kreatinin u serumu bit će veći za bilo koju brzinu klirensa. Uobičajena greška koja se čini kada se samo gleda na serumski kreatinin je neprijavljivanje mišićne mase. Dakle, starija žena sa serumskim kreatininom od 1,4&nbsp;mg /dL može zaista imati umjereno ozbiljnu [[hronična bolest bubrega|hroničnu bolest bubrega]], dok mladi mišićavi muškarac može imati normalan nivo bubrežne funkcije na ovom nivou kreatinina u serumu. Jednadžbe zasnovane na kreatininu treba koristiti s oprezom kod pacijenata sa [[kaheksija|kaheksije]] i pacijenata sa [[ciroza|cirozom]]. Često imaju vrlo nisku mišićnu masu i znatno nižu brzinu izlučivanja kreatinina od predviđene jednačinama dolje, tako da pacijent sa cirozom sa serumskim kreatininom od 0,9nbsp;mg /dL može imati umjereno teški stepen hronične bubrežne bolesti. == Normalni rasponi == Normalni opseg GFR, prilagođen za [[tjelesna površina|telesnu površinu]], iznosi između 100–130, u proseku 125 ml/min/1,73 m ² kod muškaraca i 90–120 ml/min/1,73 m<sup >2</sup> kod žena mlađih od 40 godina. U djece, GFR izmjeren klirensom inulina iznosi 110 ml/min/1,73 m ² do 2. starosti kod oba spola, a zatim se progresivno smanjuje. Nakon 40, GFR se progresivno smanjuj, za 0,4–1,2 ml/min godišnje. == Smanjeni BFR == Smanjena bubrežna funkcija može biti uzrokovana mnogim vrstama [[bubrežna bolest|bubrežne bolesti]]. Nakon prezentacije smanjene bubrežne funkcije, preporučuje se [[anamneza]] i [[fizički pregled]], kao i [[ultrazvuk bubrega]] i [[analiza urina]]. Najvažnije stavke u historiji su [[farmaceutski lijek|lijekovi]], [[edem]], [[nokturija]], bruto [[hematurija]], [[porodična historija]] bolesti bubrega, [[šećerna bolest|dijabetes]] i [[poliurija]]. Najvažnije stavke u fizičkom pregledu su znakovi [[vaskulitis]]a, ''[[lupus eritematozus]]'', [[šećerna bolest|dijabetes]], [[endokarditis]] i [[hipertenzija]]. Analiza urina je korisna čak i kada ne pokazuje patološke znake, jer ovo otkriće sugerira vanbubrežnu etiologiju. [[Proteinurija]] i / ili [[urinarni sediment]] obično ukazuje na prisustvo [[glomerulska bolest|glomerulske bolesti]]. [[Hematurija]] može biti uzrokovana glomerulskm bolešću ili bolešću duž [[mokraćni trakt|urinarnog trakta]]. === Faze hronične bolesti bubrega === {{glavni| Hronična bolest bubrega}} Faktori rizika za bubrežne bolesti uključuju dijabetes, visoki krvni pritisak, porodičnu historiju, stariju dob, etnopopulacijsku pripadnost i pušenje. Za većinu pacijenata primjeren je GFR preko 60 ml/min/1,73 m². Ali značajan pad GFR u odnosu na prethodni rezultat testa može biti rani pokazatelj bolesti bubrega koja zahtijeva medicinsku intervenciju. Što se prije otkrije i liječi disfunkcija bubrega, veća je šansa za očuvanje preostalih nefrona i sprječavanje potrebe za dijalizom. {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:5px" |- !Stadiji CKD !Razina GFR <small>(mL/min/1,73 m²)</small> |- |Stadij 1 |style="text-align:center"|≥ 90 |- |Stadij 2 |style="text-align:center"|60–89 |- |Stadij 3 |style="text-align:center"|30–59 |- |Stdij 4 |style="text-align:center"|15–29 |- |Stadij 5 |style="text-align:center"|< 15 |} Težina hronične bolesti bubrega (CKD) opisuje se u šest faza; tri najteže definirane su vrijednošću MDRD-eGFR, a prva tri također ovise o tome postoje li drugi dokazi o bolesti bubrega (npr. [[proteinurija]]): : 0) Normalna funkcija bubrega - GFR iznad 90 ml/min/1,73 m² i bez [[proteineurija|proteinurije]] : 1) CKD1 - GFR iznad 90 ml/min/1,73 m² sa dokazima oštećenja bubrega : 2) CKD2 (blago) - GFR od 60 do 89 ml/ min/1,73 m² sa dokazima oštećenja bubrega : 3) CKD3 (umjereno) - GFR od 30 do 59 ml/ min/1,73 m² : 4) CKD4 (ozbiljna) - GFR od 15 do 29 ml/ min/1,73 m² : 5) CKD5 zatajenje bubrega - GFR manji od 15 ml/min/1,73 m² Neki dodaju CKD5D za one pacijente u fazi 5 kojima je potrebna dijaliza; mnogi pacijenti sa CKD5 još nisu na dijalizi. Napomena: drugi dodaju "T" pacijentima koji su imali transplantaciju bez obzira na stadij. Nisu svi kliničari saglasni sa gornjom klasifikacijom, sugerirajući da bi se pacijente s blago smanjenom funkcijom bubrega, posebno starije osobe, mogle pogrešno označiti da imaju bolest.<ref>{{cite journal |vauthors=Bauer C, Melamed ML, Hostetter TH |year= 2008 |title= Staging of Chronic Kidney Disease: Time for a Course Correction |journal= Journal of the American Society of Nephrology |volume= 19 |pages= 844–46 |doi= 10.1681/ASN.2008010110 |pmid= 18385419 |url= http://jasn.asnjournals.org/content/19/5/844.full |issue=5|doi-access= free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Eckardt KU, Berns JS, Rocco MV, Kasiske BL |url=http://www.kdigo.org/meetings_events/pdf/KDOQI-KDIGO_Editorial_on_CKD_Classification.pdf |journal=American Journal of Kidney Diseases |volume=53 |issue=6 |pages=915–920 |date=juni 2009 |title=Definition and Classification of CKD: The Debate Should Be About Patient Prognosis—A Position Statement From KDOQI and KDIGO |doi=10.1053/j.ajkd.2009.04.001 |pmid=19406541 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725131557/http://www.kdigo.org/meetings_events/pdf/KDOQI-KDIGO_Editorial_on_CKD_Classification.pdf |archive-date=25. 7. 2011 }}</ref> U 2009. godini održana je konferencija u vezi sa ovim kontroverzama bubrežne bolesti: poboljšanje globalnih ishoda (KDIGO) o KBB: Definicija, klasifikacija i prognoza, prikupljanje podataka o prognozi za HBB radi pročišćavanja definicije i stadijuma HBL.<ref>{{cite web |year=2009 |url=http://www.kdigo.org/meetings_events/CKD_Controversies_Conference.php |publisher=Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) |title=KDIGO Controversies Conference: Definition, Classification and Prognosis in CKD, London, October 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124202928/http://www.kdigo.org/meetings_events/CKD_Controversies_Conference.php |archive-date=24. 11. 2010 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Bubreg]] * [[Dijaliza]] * [[Glomerul]] * [[Ultrafiltracija]] * [[Nefron]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== ===Online kalulatori=== * [https://web.archive.org/web/20141129024226/http://nkdep.nih.gov/lab-evaluation/gfr-calculators.shtml Online GFR Calculator] * [https://web.archive.org/web/20210504150343/http://www-users.med.cornell.edu/~spon/picu/calc/crclschw.htm Schwartz formula] for estimating pediatric renal function * [http://www.mdcalc.com/creatinine-clearance-cockcroft-gault-equation/ Creatinine clearance calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502140208/https://www.mdcalc.com/creatinine-clearance-cockcroft-gault-equation |date=2. 5. 2021 }} (Cockcroft-Gault Equation)- by MDCalc * [http://www.mdcalc.com/mdrd-gfr-equation/ MDRD GFR Equation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027101316/https://www.mdcalc.com/mdrd-gfr-equation |date=27. 10. 2020 }} * [https://www.evidencio.com/models/show/1182 GFR calculator using Cystatin C] ===Referentni linkovi=== * [https://web.archive.org/web/20120224110305/http://www.nkdep.nih.gov/professionals/index.htm National Kidney Disease Education Program website.] Includes professional references and GFR calculators * eGFR at [http://labtestsonline.org/understanding/analytes/gfr/tab/test Lab Tests Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409075202/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/gfr/tab/test/ |date=9. 4. 2017 }} {{DEFAULTSORT:Renal Function}} [[Kategorija:Mokraćni sistem]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] [[Kategorija:Nefrologija]] [[Kategorija:Biofizika]] [[Kategorija:Testovi krvi]] 8apkmntfuevo1n5p8nsqmk6kolb09r8 0 472372 3936839 3492367 2026-10-24T07:02:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936839 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV | ime = BIR TV | logo = | veličina_logoa = | alt_logoa = | tekst = | logo2 = | početak_emitiranja = | kraj_emitiranja = | vrsta_emitiranja = [[televizija]] | mreža = | vlasnik = | gledanost = | gledanost_god = | gledanost_izvor = | slogan = BIR Televizija! | država = [[Bosna i Hercegovina]] | jezik = [[Bosanski jezik|Bosanski]] | pokrivenost = Bosna i Hercegovina <br> svijet | podružnice = | sjedište = Gazi Husrev-begova 56A, [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | raniji_nazivi = | zamijenio = | zamijenjen_sa = | bratski_kanali = | web_sajt = [https://tv.bir.ba/kontakt/ www.tv.bir.ba] | zem_dos_1 = | zem_kan_1 = | sat_dos_1 = | sat_kan_1 = | kab_dos_1 = | kab_kan_1 = [[MojaTv]] | sat_radio_dos_1 = | sat_radio_kan_1 = | iptv_dos_1 = | iptv_kan_1 = }} '''BIR TV''' ili '''BIR Televizija''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] komercijalni kablovski/IPTV televizijski kanal sa sjedištem u [[Sarajevo|Sarajevu]] kojim upravlja [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamska zajednica Bosne i Hercegovine]].<ref name="Islamska zajednica u BiH: Počelo emitovanje programa BIR Televizije">{{Cite news|title=Islamska zajednica u BiH: Počelo emitovanje programa BIR Televizije|url=https://www.aa.com.tr/ba/balkan/islamska-zajednica-u-bih-po%C4%8Delo-emitovanje-programa-bir-televizije/1817242|access-date=18. 2. 2021|agency=www.aa.com.tr|publisher=www.aa.com.tr|language=Bosnian}}</ref> Sjedište ''Radio-televizije Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini'' - ''BIR'' televizije se nalazi u zgradi Media centra Islamske zajednice u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Emitovanje eksperimentalnog programa započelo je 24. aprila 2020. godine, što je ujedno bio i prvi dan mjeseca [[Ramazan]]a<ref name="Vijesti.ba - Počela s radom televizija Islamske zajednice BIR TV">{{Cite news|title=Počela s radom televizija Islamske zajednice BIR TV|url=https://vijesti.ba/clanak/489681/pocela-s-radom-televizija-islamske-zajednice-bir-tv|access-date=18. 2. 2021|agency=Vijesti.ba|publisher=Vijesti.ba|language=Bosnian}}</ref> a uglavnom emitira [[Religija u Bosni i Hercegovini|vjerski]] i obrazovni program. Program se emituje na [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] i dostupan je u [[HDTV|visokoj definiciji]] (HD). Putem vlasitog preduzeća "Media centar d.o.o. Sarajevo" Islamska zajednica Bosne i Hercegovine je, uz ''BIR TV HD'', također vlasnik i osnivač sedmičnih [[Novine|novina Preporod]], islamske radio stanice - Radio BIR, te novinske agencije MINA zajedno sa informativnom web stranicom.<ref name="Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini - Media centar d.o.o">{{Cite web|url=https://mediacentar.net/|title=www.mediacentar.net|website=www.mediacentar.net|publisher=www.mediacentar.net|language=Bosnian|access-date=18. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218171246/https://mediacentar.net/|archive-date=18. 2. 2021|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.tv.bir.ba/ Službena web stranica BIR TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128224121/https://tv.bir.ba/ |date=28. 11. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20210218171246/https://mediacentar.net/ Službena web stranica IZ u BiH - Media Centar] * [http://cra.ba/ Službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831221926/http://www.cra.ba/ |date=31. 8. 2010 }} [[Regulatorna agencija za komunikacije Bosne i Hercegovine|Regulatorne agencije za komunikacije Bosne i Hercegovine]] == Također pogledajte == * [[Radio BIR]] * [[MTV Igman]] * [[Televizija 5]] {{Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Bosanskohercegovačke TV-stanice]] [[Kategorija:Mediji u Sarajevu]] [[Kategorija:Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]] m855l8jj8k7jwp9wotfv5vp5gomvz1l 0 486451 3936861 3935336 2026-10-24T09:48:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936861 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | name = Bloom syndrome | slika = 4cgz.png | opis¬_slike = [[Kristalna struktura]] BLM-helikaze Bloomovog sindroma u kompleksu sa [[DNK]] (PDB ID: 4CGZ). | DiseasesDB = 1505 | ICD10 = {{ICD10|Q|82|8|q|82}} | ICD9 = {{ICD9|757.39}} | OMIM = 210900 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 54 | MeshID = D001816 | GeneReviewsNBK = NBK1398 | GeneReviewsName = Bloom's Syndrome | Orphanet=125 = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Bloomov sindrom''' (u literaturi često skraćeno kao '''BS''')<ref>{{OMIM|210900|Bloom syndrome; BLM}}</ref> je rijedak [[autosom]] nirecesivni [[genetički poremećaj]] koji karakterizira [[nizak rast]], predispozicija za razvoj raka i [[genom]]ska nestabilnost. BS je uzrokovan [[mutacija]]ma u genu ''[[BLM]]'' koji je član porodice RecQ [[DNK]] [[helikaza]]. Mutacije u drugim članovima ove porodice, odnosno [[WRN]] i RECQL4, povezane su sa kliničkim entitetima zvanim [[Wernerov sindrom|Wernerov]] i [[Rothmund-Thomsonov sindrom]]. U širem smislu, Bloomov sindrom je član klase kliničkih entiteta koje karakterizira hromosomska i genomska nestabilnost ili oboje i predispozicija za rak. Ćelije osobe s Bloomovim sindromom pokazuju upečatljivu genomsku nestabilnost. koja uključuje prekomjerna ukrštanja između homolognih hromosoma i [[razmjema sestrinskih hromatida]] (SCE). Stanje je otkrio i prvi opisao njujorški dermatolog dr. David Bloom, 1954.<ref>{{cite journal |author=Bloom D |title=Congenital telangiectatic erythema resembling lupus erythematosus in dwarfs; probably a syndrome entity |journal=American Journal of Diseases of Children |volume=88 |issue=6 |pages=754–8 |year=1954 |pmid=13206391 |doi=10.1001/archpedi.1954.02050100756008}}</ref> U starijoj literaturi, Bloomov sindrom pojavljuje se također i kao '''Bloom-Torre-Machacekov sindrom'''.<ref name="Andrews">{{cite book |author1=James, William |author2=Berger, Timothy |author3=Elston, Dirk |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology |url=https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed |publisher=Saunders |year=2005 |isbn=978-0-7216-2921-6 |page=575 |edition=10th}}</ref> ==Ispoljavanje== Najistaknutije obilježje Bloomovog sindroma je proporcionalna mala veličina osobe. Mala veličina je vidljiva još u maternici. Pri rođenju, [[novorođenčad]] imaju rostrume do kaudalne dužine, obim glave i porođajnu težinu koji su obično ispod trećeg percentila.<ref>{{cite journal |last1=Keller |first1=C |display-authors=et al. |title=Growth deficiency and malnutrition in Bloom syndrome |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1999-04_134_4/page/472 |journal=J Pediatr |date=Apr 1999 |volume=134 |issue=4 |pages=472–479 |pmid=10190923 |doi=10.1016/s0022-3476(99)70206-4 }}</ref> Druga najčešće zapažena karakteristika je osip na licu koji se javlja u ranoj dobi, kao posledica izlaganja suncu. Osip na licu je najizraženiji na obrazima, [[nos]]u i oko [[usna|usana]]. Opisuje se kao [[eritem]]ni, koji je crven i upaljen, i [[telangiektazija|telangiektazijski]], koji se karakteriše proširenim krvnim sudovima na površini kože. Osip obično zahvata i stražnje dijelove [[šaka]] i [[vrat]]a, a može se razviti i na drugim područjima kože izloženim suncu. Osip je različito izražen, a prisutan je kod većine, ali ne kod svih osoba s Bloomovim sindromom, i u prosjeku je manje izražen kod žena nego kod muškaraca. Štaviše, u odrasloj dobi, osjetljivost na sunce može se riješiti. Postoje i druge kožne promjene, uključujući [[Hipopigmentacija|hipopigmentirana]] i hiperpigmentirana područja, [[cafe-au-lait spot]] i [[telangiektazije]], koji se mogu pojaviti na licu i na očnim površinama. Postoji karakterističan izgled lica koji uključuje dugačko, usko lice; istaknut nos, obraze i [[uši]], a javlja se i [[mikrognatizam]] ili manja vilica. [[slika:Bloom Syndrome.jpg|thumb|right|Osoba sa Bloomovim sindromom]] Postoji niz drugih karakteristika koje se obično povezuju s Bloomovim sindromom. Javlja se umjereni [[nedostatak imunosti]], karakteriziran nedostatkom određenih klasa [[imunoglobulin]]a i generaliziranim proliferativnim defektom [[B-ćelija|B-]] i [[T-ćelija]]. Smatra se da je imunski nedostatak uzrok ponavljajućih [[upala pluća]] i [[infekcija]] [[srednje uho|srednjeg uha]] kod osoba sa sindromom.<ref>{{Cite journal|title = Bloom Syndrome: A Mendelian Prototype of Somatic Mutational Disease|last = German|first = James M.D.|date = novembar 1993|journal = Medicine|doi = 10.1097/00005792-199311000-00003 |pmid = 8231788|volume=72|issue = 6|pages=393–406|s2cid = 31448222}}</ref> Dojenčad može ispoljavati česte gastrointestinalne smetnje, s refluksom, [[povraćanje]]m i proljevom, a postoji i značajan nedostatak interesa za hranu. Postoje endokrini poremećaji, posebno abnormalnosti [[metabolizam ugljikohidrata|metabolizma ugljikohidrata]], [[otpornost na insulin]] i osjetljivost na [[dijabetes tipa 2]], [[dislipidemija|dislipidemiju]] i kompenziranu [[hipotireoza|hipotireozu]].<ref>{{cite journal |last1=Diaz |first1=A |display-authors=et al.|title=Evaluation of short stature, carbohydrate metabolism and other endocrinopathies in Bloom's syndrome |journal=Horm Res |date=Jun 9, 2006 |volume=66 |issue=3 |pages=111–117 |pmid=16763388|doi=10.1159/000093826 |s2cid=27176412 }}</ref> Osobe s Bloomovim sindromom pokazuju nedostatak potkožnog masnog tkiva. Postoji smanjena plodnost, koju karakteriše nedostatak proizvodnje [[spermatozoid]]a kod muškaraca ([[azoospermija]]) i prerani prestanak [[menstruacija]] (prerana [[menopauza]]) kod žena. Uprkos ovim smanjenjima, nekoliko žena s Bloomovim sindromom imalo je djecu, a postoji samo jedan izveštaj da je muškarac sa ovim sindromom imao djecu.<ref>{{cite journal |last1=Ben Salah |first1=G |display-authors=et al.|title=A novel frameshift mutation in BLM gene associated with high sister chromatid exchanges (SCE) in heterozygous family members |journal=Mol Biol Rep |date=Nov 2014 |volume=41 |issue=11 |pages=7373–7380 |doi=10.1007/s11033-014-3624-5 |pmid=25129257|s2cid=11074294 }}</ref> Iako se neke osobe s Bloomovim sindromom mogu boriti u školi s predmetima koji zahtijevaju apstraktno razmišljanje, nema dokaza da je [[intelektualna invalidnost]] češća kod Bloomovog sindroma nego kod drugih ljudi. Najozbiljnija i najčešća komplikacija Bloomovog sindroma je [[kancer|rak]]. Od 281 osobe koju prati Registar Bloomovog sindroma, 145 osoba (51,6%) ima dijagnozu maligne neoplazme, a bilo je 227 malignih oboljenja.{{sfnp|Flanagan|Cunniff|2019}} Tpovi raka i anatomska mjesta na kojima se razvijaju nalikuju na [[karcinom]]e koji pogađaju osobe u općoj populaciji. Starost dijagnoze ovih karcinoma je ranije nego za isti karcinom kod normalnih osoba. Mnogim osobama s Bloomovim sindromom dijagnosticiran je višestruki rak. Prosječan životni vijek je otprilike 27 godina. Najčešći uzrok smrti kod Bloomovog sindroma je rak. Ostale komplikacije ovog poremećaja uključuju [[Hronična opstruktivna bolest pluća|hroničnu opstruktivnu bolest pluća]] i dijabetes tipa 2.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Cunniff|first1=Christopher|last2=Bassetti|first2=Jennifer A.|last3=Ellis|first3=Nathan A.|date=2017|title=Bloom's Syndrome: Clinical Spectrum, Molecular Pathogenesis, and Cancer Predisposition|journal=Molecular Syndromology|language=en|volume=8|issue=1|pages=4–23|doi=10.1159/000452082|issn=1661-8769|pmid=28232778|pmc=5260600|doi-access=free}}</ref> Postoji niz odličnih izvora za detaljnije kliničke informacije o Bloomovom sindromu.{{sfnp|Flanagan|Cunniff|2019}} Postoji blisko povezan entitet koji se sada naziva poremećaj sličan Bloomovom sindromu (BSLD) koji je uzrokovan mutacijama u komponentama istog proteinskog kompleksa kojem pripadaju ''BLM'' genski proizvod, uključujući ''[[TOP3A]]'', koji kodira [[topoizomeraza|topoizomerazu tip I]], topoizomerazu 3 alfa, ''[[RMI1]]'' i ''RMI2''. Karakteristike BSLD-a uključuju male veličine i dermatološke nalaze, kao što su pjege cafe-au-lait, a prisustvo nekada patognih povišenih SCE-a prijavljeno je za osobe s mutacijama u ''TOP3A'' i ''RMI1''.<ref name=pmc5157948>{{cite journal |display-authors=1 |last1=Hudson |first1=Damien F. |last2=Amor |first2=David J. |last3=Boys |first3=Amber |last4=Butler |first4=Kathy |last5=Williams |first5=Lorna |last6=Zhang |first6=Tao |last7=Kalitsis |first7=Paul |title=Loss of RMI2 Increases Genome Instability and Causes a Bloom-Like Syndrome |journal=PLOS Genet |date=15. 12. 2016 |volume=12 |issue=12 |at=e1006483 |doi=10.1371/journal.pgen.1006483 |doi-access=free |pmid=27977684 |pmc=5157948}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Martin CA |display-authors=et al. |title=Mutations in TOP3A Cause a Bloom Syndrome-like Disorder |journal=Am J Hum Genet |volume=103 |issue=2 |pages=221–231 |doi=10.1016/j.ajhg.2018.07.001 |pmid=30057030|pmc=6080766 |year=2018 }}</ref> Bloomov sindrom ima neke zajedničke karakteristike sa [[Fanconijeva anemija|Fanconijevom anemijom]], vjerovatno zato što postoji preklapanje u funkciji proteina mutiranih u ovom povezanom poremećaju.<ref name="pmid20064461">{{cite journal |vauthors=Deans AJ, West SC |title= FANCM connects the genome instability disorders Bloom syndrome and Fanconi Anemia |journal= Mol. Cell |volume= 36 |issue= 6 |pages= 943–53 |date= decembar 2009 |pmid= 20064461 |doi= 10.1016/j.molcel.2009.12.006 |doi-access= free }}</ref> == Genetika == [[slika:Hyper sister chromatid exchanges.tiff|thumb|right| Metafazne ćelije Bloomovog sindroma pokazuju čestu izmjenu sestrinskih hromatida.]] Bloomov sindrom je [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivni]] poremećaj, uzrokovan mutacijama u kopijama gena „BLM“ koje potiču od majke i oca.<ref>{{cite journal |vauthors=Ellis NA, Groden J, Ye TZ, Straughen J, Ciocci S, Lennon DJ, Proytcheva M, Alhadeff B, German J | year = 1995 | title = The Bloom's syndrome gene product is homologous to RecQ helicases |url=https://archive.org/details/cell_1995-11-17_83_4/page/655 | journal = Cell | volume = 83 | issue = 4| pages = 655–666 | doi=10.1016/0092-8674(95)90105-1 | pmid=7585968| s2cid = 13439128 | doi-access = free }}</ref> Kao iu drugim autosomno recesivnim stanjima, roditelji osobe s Bloomovim sindromom ne moraju nužno pokazivati nikakve znake sindroma. Mutacije u BLM-u povezane s Bloomovim sindromom su nulte i [[misens mutacije]] koje su katalitski neaktivne.<ref>{{cite journal |vauthors=German J, Ciocci S, Ye TZ, Sanz MM, Ellis NA | year = 2007 | title = Syndrome-causing mutations at BLM in persons in the Bloom's Syndrome Registry | journal = Human Mutation | volume = 28 | issue = 8| pages = 743–753 | doi=10.1002/humu.20501 | pmid=17407155| s2cid = 44382072 }}</ref> Ćelije osoba s Bloomovim sindromom pokazuju upečatljivu genomsku nestabilnost koju karakteriziraju hiperrekombinativnost i hipermutabilnost. Ljudske BLM ćelije su osjetljive na agense koji oštećuju DNK, kao što su UV i metil-metansulfonat,<ref name="pmid15509577">{{cite journal |vauthors=So S, Adachi N, Lieber MR, Koyama H |title=Genetic interactions between BLM and DNA ligase IV in human cells |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-12-31_279_53/page/55433 |journal=J. Biol. Chem. |volume=279 |issue=53 |pages=55433–42 |year=2004 |pmid=15509577 |doi=10.1074/jbc.M409827200 |doi-access=free }}</ref> što ukazuje na nedovoljnu sposobnost [[popravak DNK|popravka]]. Na nivou hromosoma, stopa razmjene sestrinskih [[hromatida]] kod Bloomovog sindroma je približno 10 puta veća od normalne, a kvadriradijaln strukture, koje su citološke manifestacije [[krosingover]]a između homolognih hromosoma, visoko su povišene. Ostale hromosomske manifestacije uključuju lomove i praznine hromatida, asocijacije [[telomera]] i fragmentirane hromosome.<ref>{{cite journal | author = German J | date = Jan 1995 | title = Bloom's syndrome | url = https://archive.org/details/sim_dermatologic-clinics_1995-01_13_1/page/7 | journal = Dermatol Clin | volume = 13 | issue = 1| pages = 7–18 | pmid = 7712653 | doi = 10.1016/S0733-8635(18)30101-3 }}</ref> Hiperrekombinativnost se također može otkriti molekulskogenetičkom analizom<ref>{{cite journal |vauthors=Langlois RG, Bigbee WL, Jensen RH, German J | date = Jan 1989 | title = Evidence for increased in vivo mutation and somatic recombination in Bloom's syndrome |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1989-01_86_2/page/670 | doi = 10.1073/pnas.86.2.670 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 86 | issue = 2| pages = 670–4 | pmid=2911598 | pmc=286535| bibcode = 1989PNAS...86..670L | doi-access = free }}</ref> Gen ''BLM'' je član [[porodice proteina]] koja se naziva [[RecQ-helikaze]]. Difuzija BLM-a je izmjerena na 1,34 <math> \tfrac{\mathrm{\mu m}^2}{\mathrm{s}}</math> u [[nukleoplazma|nukleoplazmi]], a 0,13 <math> \textstyle \tfrac{\mathrm{\mu m}^2}{\mathrm{s}} </math> u [[nukleolus]]ima.<ref name="Bendtsen_2014">{{cite journal |author1=Kristian Moss Bendtsen |author2=Martin Borch Jensen |author3=Alfred May |author4=Lene Juel Rasmussen |author5=Ala Trusina |author6=Vilhelm A. Bohr |author7=Mogens H. Jensen | title = Dynamics of the DNA repair proteins WRN and BLM in the nucleoplasm and nucleoli | journal = European Biophysics Journal | year = 2014 | pmid = 25119658 |pmc=5576897 | doi=10.1007/s00249-014-0981-x | volume=43 |issue=10–11 | pages=509–16}}</ref> DNK-helikaze su enzimi koji se vežu za DNK i privremeno razotkrivaju dvostruku spiralu molekula DNK. Funkcioniraju u [[replikacija DNK|replikaciji]] i [[popravak DNK|poprakama DNK]]. BLM vrlo vjerovatno funkcionira u replikaciji DNK, jer ćelije osoba s Bloomovim sindromom pokazuju višestruke defekte u replikaciji DNK i osjetljive su na agense koji je ometaju.<ref name=":0"/> BLM-helikaza je član [[proteinski kompleks|proteinskog kompleksa]] sa topoizomerazom III alfa, RMI1 i RMI2, takođe poznatim kao BTRR ili disolvasom.<ref>{{cite journal |last1=Bizard |first1=A. H. |last2=Hickson |first2=I. D. |title=The Dissolution of Double Holliday Junctions |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |date=1. 7. 2014 |volume=6 |issue=7 |pages=a016477 |doi=10.1101/cshperspect.a016477|pmid=24984776 |pmc=4067992 }}</ref> Bloomoliki [[fenotip]]ovi pridruženi su [[mutacija]]ma [[gen]]a topoizomeraze III alfa, RMI1<ref>{{cite journal |display-authors=1 |last1=Martin |first1=Carol-Anne |last2=Sarlós |first2=Kata |last3=Logan |first3=Clare V. |last4=Thakur |first4=Roshan Singh |last5=Parry |first5=David A. |last6=Bizard |first6=Anna H. |last7=Leitch |first7=Andrea |last8=Cleal |first8=Louise |last9=Ali |first9=Nadia Shaukat |last10=Al-Owain |first10=Mohammed A. |last11=Allen |first11=William |last12=Altmüller |first12=Janine |last13=Aza-Carmona |first13=Miriam |last14=Barakat |first14=Bushra A.Y. |last15=Barraza-García |first15=Jimena |last16=Begtrup |first16=Amber |last17=Bogliolo |first17=Massimo |last18=Cho |first18=Megan T. |last19=Cruz-Rojo |first19=Jaime |last20=Dhahrabi |first20=Hassan Ali Mundi |last21=Elcioglu |first21=Nursel H. |last22=Gorman |first22=Gráinne S. |last23=Jobling |first23=Rebekah |last24=Kesterton |first24=Ian |last25=Kishita |first25=Yoshihito |last26=Kohda |first26=Masakazu |last27=Le Quesne Stabej |first27=Polona |last28=Malallah |first28=Asam Jassim |last29=Nürnberg |first29=Peter |last30=Ohtake |first30=Akira |last31=Okazaki |first31=Yasushi |last32=Pujol |first32=Roser |last33=Ramirez |first33=Maria José |last34=Revah-Politi |first34=Anya |last35=Shimura |first35=Masaru |last36=Stevens |first36=Paul |last37=Taylor |first37=Robert W. |last38=Turner |first38=Lesley |last39=Williams |first39=Hywel |last40=Wilson |first40=Carolyn |last41=Yigit |first41=Gökhan |last42=Zahavich |first42=Laura |last43=Alkuraya |first43=Fowzan S. |last44=Surralles |first44=Jordi |last45=Iglesais |first45=Alejandro |last46=Murayama |first46=Kei |last47=Wollnik |first47=Bernd |last48=Dattani |first48=Mehul |last49=Heath |first49=Karen E. |last50=Hickson |first50=Ian D. |last51=Jackson |first51=Andrew P. |title=Mutations in TOP3A Cause a Bloom Syndrome-like Disorder |journal=The American Journal of Human Genetics |date=august 2018 |volume=103 |issue=2 |pages=221–231 |doi=10.1016/j.ajhg.2018.07.001|pmid=30057030 |pmc=6080766 }}</ref> i RMI2.<ref name=pmc5157948/> ===Odnos sa rakom i starenjem=== Kao što je gore navedeno, postoji znatno povećana stopa mutacije kod Bloomovog sindroma, a genomska nestabilnost povezana je s visokim rizikom od [[karcinom]]a kod oboljelih osoba.<ref>{{cite journal | author = German J | date = Jan 1997 | title = Bloom's syndrome. XX. The first 100 cancers | journal = Cancer Genet Cytogenet | volume = 93 | issue = 1| pages = 100–6 | doi=10.1016/s0165-4608(96)00336-6| pmid = 9062585 }}</ref> Predispoziciju za karcinom karakteriše 1) širok spektar, uključujući [[leukemije]], [[limfom]]e i [[karcinom]]e, 2) rana dob početka u odnosu na isti karcinom u općoj populaciji, i 3) multiplicitet, odnosno sinhroni ili metahroni karcinomi. Postoji najmanje jedna osoba s Bloomovim sindromom koja je imala pet nezavisnih primarnih karcinoma. Osobe s Bloomovim sindromom mogu razviti rak u bilo kojoj dobi. Prosječna starost dijagnoza raka u kohorti je otprilike 26 godina.<ref name="weill.cornell.edu">{{Cite web | url=http://weill.cornell.edu/bsr/ |title = Bloom Syndrome Registry &#124; Pediatrics}}</ref> ==Patofiziologija== Kada se ćelija pripremi za podjelu i formira dvije ćelije, hromosomi se umnožavaju tako da će svaka nova ćelija dobiti kompletan set. Proces umnožavanja naziva se [[replikacija DNK]]. Greške napravljene tokom replikacije DNK mogu dovesti do mutacija. [[Helikaza|BLM-protein]] je važan u održavanju stabilnosti DNK tokom procesa replikacije. Nedostatak BLM proteina ili proteinske aktivnosti dovodi do povećanja učestalosti mutacija. Osobe s Bloomovim sindromom imaju enormno povećanje učestalosti razmene između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] ili sestrinskih [[hromatida]] (dvije molekule DNK koje se proizvode procesom replikacije DNK); postoji i povećanje učestalosti lomova i preuređivanja hromosoma u poređenju sa osobama koje nemaju Bloomov sindrom. Istražuju se direktne veze između molekulnih procesa u kojima BLM djeluje i samih hromosoma. [[slika:autorecessive.svg|thumb|right|Bloomov sindrom ima autosomno recesivni obrazac nasljeđivanja.]] ==Dijagnoza== Bloomov sindrom se dijagnosticira korištenjem bilo kojeg od tri testa – prisustvo kvadriradijalnih hromosoma (Qr, četverokrakohromatidna razmjena) u [[kultura ćelija|kultiviranim]] limfocitima i/ili povišene razine razmjena sestrinskih hromatida u ćelijama bilo kojeg tipa, i /ili mutacija u BLM genu. Američka Agencija za hranu i lijekove (Food and Drug Administration; FDA) objavila je 19. februara 2015. da je odobrila prodaju [[genetičko testiranje|genetičkog testa]] od [[23andMe]].<ref name="23andmefda">{{cite web |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm435003.htm |title=FDA permits marketing of first direct-to-consumer genetic carrier test for Bloom syndrome |publisher=U.S. Food and Drug Administration |access-date=19. 5. 2015 |archive-date=22. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222124829/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm435003.htm |url-status=dead}}</ref> Test je dizajniran da identifikuje zdrave osobe koje nose gen koji bi mogao uzrokovati Bloomov sindrom kod njihovog potomstva.{{sfnp|Flanagan|Cunniff|2019}} == Epidemiologija == Bloomov sindrom je izuzetno rijedak [[genetički poremećaj]] u većini [[populacija]] i učestalost bolesti nije mjerena u većem dijelu svijeta. Međutim, ovaj poremećaj je relativno češći među ljudima iz centralne i istočne Evrope koje potiču od [[Aškenazi]] [[Jevrej]]a. Otprilike 1/48.000 Aškenazi Jevreja zahvaćen je Bloomovim sindromom, što čini oko jedne trećine oboljelih osoba širom svijeta.<ref>{{cite journal |vauthors=Li L, Eng C, Desnick B, German J, Ellis NA | year = 1998 | title = Carrier frequency of the Bloom syndrome blmAsh mutation in the Ashkenazi Jewish population | journal = Mol Genet Metab | volume = 64 | issue = 4| pages = 286–290 | doi = 10.1006/mgme.1998.2733 | pmid = 9758720 }}</ref> === Registar Bloomovog sindroma === Registar Bloomovog sindroma navodi 265 osoba za koje je prijavljeno da boluju od ovog rijetkog poremećaja (od 2009.), prikupljenih od kada je prvi put prepoznat, 1954. Registar je razvijen kao nadzorni mehanizam za praćenje efekata raka kod pacijenata, koji je pokazao 122<ref>{{Cite web|url = http://weill.cornell.edu/bsr/data_from_registry/|title = Data from the Bloom's Syndrome Registry, 2009|date = 2009|access-date = 17. 4. 2015|website = Weill Cornell Medical College|publisher = Weill Cornell Medical Center|archive-url = https://web.archive.org/web/20180604020027/http://weill.cornell.edu/bsr/data_from_registry/|archive-date = 4. 6. 2018|url-status = dead}}</ref> osobe kojima je dijagnosticiran rak. Također djeluje kao izvještač koji prikazuje postojeće nalaze i podatke o svim aspektima poremećaja.<ref>{{Cite journal|title = Bloom's syndrome. V. Surveillance for cancer in affected families|last1 = German|first1 = James|date = 23. 4. 2008|journal = Clinical Genetics|doi = 10.1111/j.1399-0004.1977.tb00919.x|pmid = 908169|last2 = Bloom|first2 = David|last3 = Passarge|first3 = Eberhard|volume=12|issue = 3|pages=162–168|s2cid = 40914579}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Bolest ubrzanog starenja]] * [[Popravak DNK]] * [[Progerija]] * [[Tumor M2-PK]] == Reference == {{refspisak}} * {{cite journal |vauthors=Flanagan M, Cunniff CM |title=Bloom syndrome |date=14. 2. 2019 |orig-year=March 22, 2006 |veditors=Adam MP, Ardinger HH, Pagon RA |display-editors=etal |journal=GeneReviews |location=Seattle (WA) |publisher=University of Washington |pmid=20301572 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1398/ |access-date=14. 7. 2019}} ==Dopunska literatura== * {{cite book |editor=Margaret P Adam |editor2=Holly H Ardinger |editor3=Roberta A Pagon |editor4=Stephanie E Wallace |title=GeneReviews |publisher=University of Washington |location=Seattle (WA) |issn=2372-0697 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/n/gene/TOC/ |display-editors=etal|year=1993 }} == Vanjski linkovi== * {{NLM|bloomsyndrome}} {{rođene malformacije i deformacije of integumenta}} {{Poremečaji popravka DNK}} {{Progeroidni sindromi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 15]] [[Kategorija:Sindromi hromosomske nestabilnosti]] [[Kategorija:Genodermatoze]] [[Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji]] [[Kategorija:Rijetke bolesti]] [[Kategorija:Replikacija DNK i poremećaji nedostatka popravka]] [[Kategorija:Progeroidni sindromi]] [[Kategorija:Sindromi s tumorima]] [[Kategorija:Sindromi koji utječu na stas]] bo06dz7b2soqnxycn6lszaact3v23xv 0 495717 3936806 3892552 2026-10-23T16:35:14Z Mhare 481 Dopuna razvoja, mogućnosti, ograničenja, privatnosti i obrazovanja uz izvore; historijski kontekst i provjera infokutije. 3936806 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = ChatGPT | logo = ChatGPT logo.svg | alt_logoa = Logo ChatGPT-a | autor = [[OpenAI]] | prvo_izdanje = {{Start date and age|2022|11|30}} | bez_wikidate = da | veb-sajt = {{url|https://chatgpt.com}} }} '''ChatGPT'''{{efn|GPT je skraćenica od {{jez-en|generative pre-trained transformer}}.}} je [[čet-bot]] zasnovan na [[Veliki jezički modeli|velikim jezičkim modelima]] koji razvija [[OpenAI]]. Predstavljen je 30. novembra 2022. kao usluga za razgovor na prirodnom jeziku, u kojoj korisnik može postavljati dodatna pitanja i nadovezivati se na prethodne odgovore.<ref name="Predstavljanje">{{Cite web|url=https://openai.com/index/chatgpt/|title=Introducing ChatGPT|author=OpenAI|date=30. 11. 2022|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> Koristi se za odgovaranje na pitanja, sastavljanje i preoblikovanje teksta te pisanje i ispravljanje [[Izvorni kod|programskog koda]].<ref>{{Cite web|url=https://geek.hr/clanak/sto-je-chatgpt/|title=Što je ChatGPT o kojem svi bruje u posljednje vrijeme? Evo što trebate znati|last=D.M.|date=21. 1. 2023|language=hr|access-date=1. 2. 2023}}</ref> Usluga je privukla pažnju zbog sposobnosti stvaranja tečnih odgovora, ali takvi odgovori mogu sadržavati činjenične greške.<ref>{{cite web |last=Roose |first=Kevin |date=5. 12. 2022 |title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |url-status=live |access-date=26. 12. 2022 |work=New York Times |language=en |format=HTML}}</ref><ref name="TheVergeStackOverflow">{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=5. 12. 2022 |title=AI-generated answers temporarily banned on coding Q&A site Stack Overflow |url=https://www.theverge.com/2022/12/5/23493932/chatgpt-ai-generated-answers-temporarily-banned-stack-overflow-llms-dangers |url-status=live |access-date=5. 12. 2022 |work=[[The Verge]] |language=en |format=HTML}}</ref> == Razvoj == Prvobitni ChatGPT bio je fino podešen model iz serije GPT-3.5. OpenAI je 14. marta 2023. predstavio [[GPT-4]] i omogućio njegovo korištenje u okviru pretplate ChatGPT Plus.<ref name="Predstavljanje" /><ref name="GPT4">{{Cite web|url=https://openai.com/index/gpt-4/|title=GPT-4|author=OpenAI|date=14. 3. 2023|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> U januaru 2023. mediji su izvještavali o pregovorima o prodaji dionica OpenAI-ja koji bi vrijednost kompanije procijenili na 29 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]].<ref>[https://www.businessinsider.com/chatgpt-creator-openai-talks-for-tender-offer-at-29-billion-2023-1 ChatGPT creator OpenAI is in talks to sell shares in a tender offer that would double the startup's valuation to $29 billion] ''Insider'', Lakshmi Varanasi, 5. 1. 2023</ref> U septembru 2023. najavljeno je uvođenje glasovnih razgovora i analize slika koje korisnik dostavi, u početku za korisnike pretplata Plus i Enterprise.<ref name="GlasSlike">{{Cite web|url=https://openai.com/index/chatgpt-can-now-see-hear-and-speak/|title=ChatGPT can now see, hear, and speak|author=OpenAI|date=25. 9. 2023|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> Pretraživanje weba s linkovima na izvore predstavljeno je u oktobru 2024.<ref name="Pretraga">{{Cite web|url=https://openai.com/index/introducing-chatgpt-search/|title=Introducing ChatGPT search|author=OpenAI|date=31. 10. 2024|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> == Treniranje == Prvobitni ChatGPT zasnivao se na porodici jezičkih modela [[GPT|generativno predtreniranih transformatora]] ({{Jez-en|Generative pre-trained transformer - GPT}}). Razvijen je finim podešavanjem modela iz serije GPT-3.5.<ref>{{cite web|url=https://platform.openai.com/docs/models/|title=OpenAI API|website=platform.openai.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230303221112/https://platform.openai.com/docs/models/|archive-date=3. 3. 2023|url-status=live|access-date=3. 3. 2023}}</ref> Pri razvoju prvobitne verzije proces finog podešavanja koristio je i [[nadzirano učenje]] i [[podržano učenje]] u procesu nazvanom [[RLHF|podržano učenje uz ljudske povratne informacije]] ({{Jez-en|reinforcement learning from human feedback - RLHF}}).<ref name="OpenAIInfo2">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|date=30. 11. 2022|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=30. 11. 2022|url-status=live|access-date=5. 12. 2022|author=OpenAI|author-link=OpenAI}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/|title=ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot|last=Greengard|first=Samuel|date=29. 12. 2022|website=[[eWeek]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119175109/https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/|archive-date=19. 1. 2023|url-status=live|access-date=11. 1. 2023}}</ref> Oba pristupa koristila su ljudske trenere kako bi poboljšali performanse modela. U slučaju nadziranog učenja, modelu su dostavljeni razgovori u kojima su treneri imali ulogu korisnika i asistenta. U podržanom učenju, ljudski treneri su prvo rangirali odgovore koje je model stvorio u prethodnom razgovoru.<ref>{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/|title=The inside story of how ChatGPT was built from the people who made it|last=Heaven|first=Will Douglas|date=3. 3. 2023|website=MIT Technology Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20230303093219/https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/|archive-date=3. 3. 2023|url-status=live|access-date=6. 3. 2023}}</ref> Ti su rangovi korišteni za stvaranje "modela nagrade" kojim se model dodatno fino podešavao korištenjem nekoliko iteracija [[PPO]]-a ({{Jez-en|Proximal Policy Optimization}}).<ref>{{Cite arXiv|title=Proximal Policy Optimization Algorithms|eprint=1707.06347|last1=Schulman|first1=John|last2=Wolski|first2=Filip|last3=Dhariwal|first3=Prafulla|last4=Radford|first4=Alec|last5=Klimov|first5=Oleg|year=2017|class=cs.LG}}</ref><ref name="Vincent-2022">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization|title=ChatGPT proves AI is finally mainstream{{snd}}and things are only going to get weirder|last=Vincent|first=James|date=8. 12. 2022|website=[[The Verge]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111214453/https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization|archive-date=11. 1. 2023|url-status=live|access-date=8. 12. 2022}}</ref> ChatGPT je u početku koristio [[Superračunar|superkompjutersku]] infrastrukturu [[Microsoft Azure]], pokretanu pomoću [[NVIDIA]] [[Grafički procesor|grafičkih procesora]], koju je Microsoft izgradio posebno za OpenAI, a koja je navodno koštala "stotine miliona dolara". Nakon uspjeha ChatGPT-a, [[Microsoft]] je 2023. značajno nadogradio OpenAI infrastrukturu.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|last=Roth|first=Emma|date=13. 3. 2023|website=The Verge|language=en-US|access-date=31. 3. 2023}}</ref> == Mogućnosti i ograničenja == Pored tekstualnog razgovora, ChatGPT omogućava razgovor glasom i postavljanje pitanja o sadržaju dostavljenih slika.<ref name="GlasSlike" /> Pretraživanje weba omogućava da odgovor bude zasnovan na pronađenim internetskim sadržajima i da sadrži linkove za provjeru izvora. To se razlikuje od odgovaranja samo na osnovu obrazaca i informacija naučenih tokom treniranja.<ref name="Pretraga" /> Model može proizvesti uvjerljiv, ali netačan odgovor, uključujući izmišljene činjenice, citate i reference. Takve greške često se nazivaju halucinacijama. Odgovori mogu sadržavati i pristrasnosti ili pretjerana pojednostavljenja; tečnost izražavanja stoga nije dokaz tačnosti.<ref name="Tacnost">{{Cite web|url=https://help.openai.com/en/articles/8313428-does-chatgpt-tell-the-truth|title=Does ChatGPT tell the truth?|author=OpenAI|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> Zbog netačnih, ali uvjerljivo napisanih odgovora, platforma Stack Overflow u decembru 2022. privremeno je zabranila objavljivanje odgovora generiranih ChatGPT-om.<ref name="TheVergeStackOverflow" /> == Korisnički podaci == OpenAI je pri predstavljanju usluge prikupljao povratne informacije korisnika, uključujući ocjene odgovora i tekstualne komentare.<ref>{{cite web|url=https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf|title=ChatGPT Feedback Contest: Official Rules|website=OpenAI|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118162823/https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf|archive-date=18. 1. 2023|url-status=live|access-date=30. 12. 2022}}</ref> Prema pravilima OpenAI-ja, sadržaj razgovora u uslugama za pojedince može se koristiti za poboljšavanje modela, uz mogućnost da korisnik isključi takvu upotrebu za nove razgovore. Podaci iz usluga ChatGPT Business, Enterprise i Edu te iz API-ja po pravilu se ne koriste za treniranje bez pristanka. Slanje povratne informacije o odgovoru može omogućiti upotrebu povezanog razgovora čak i kada je opća opcija treniranja isključena.<ref name="Podaci">{{Cite web|url=https://help.openai.com/en/articles/5722486-how-your-data-is-used-to-improve-model-performance|title=How your data is used to improve model performance|author=OpenAI|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> == Upotreba u obrazovanju == Pojava ChatGPT-a pokrenula je rasprave o samostalnosti učeničkog rada, prepisivanju i plagiranju. Associated Press je u februaru 2023. izvijestio i o ograničavanju pristupa u pojedinim školama i o nastavnicima koji su ga uključivali u pripremu nastave i vježbe pisanja.<ref name="Obrazovanje">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/7bc171932ff9b994e04f6eaefc09319f|title=Amid ChatGPT outcry, some teachers are inviting AI to class|author=Jocelyn Gecker|date=14. 2. 2023|website=Associated Press|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> UNESCO je u septembru 2023., u smjernicama za generativnu vještačku inteligenciju u obrazovanju, pozvao na zaštitu privatnosti, obuku nastavnika i očuvanje jezičke i kulturne raznolikosti.<ref name="UNESCO">{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-governments-must-quickly-regulate-generative-ai-schools|title=UNESCO: Governments must quickly regulate Generative AI in schools|author=UNESCO|date=7. 9. 2023|language=en|access-date=23. 10. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Turingov test]] * [[Virtuelni asistent]] == Bilješke == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjske veze == * [https://chatgpt.com/ Službena stranica] {{Generativna umjetna inteligencija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Primjena vještačke inteligencije]] [[Kategorija:Čet-botovi]] 73ynwzx0synzycgpupvp2818wllxbue 0 497816 3936845 3916119 2026-10-24T09:06:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936845 wikitext text/x-wiki '''Biohemijska kaskada''', također poznata kao '''biohemijska signalna kaskada''' ili '''signalni put''', je niz [[hemijska reakcija|hemijskih reakcija]] koje se dešavaju unutar biološke ćelije kada se započnu stimulusom. Ovaj stimulans, poznat kao [[drugi glasnik|prvi glasnik]], djeluje na receptor koji se [[transdukcija signala|prenosi u unutrašnjost ćelije preko drugih glasnika]] koji pojačavaju signal i prenose ga na efektorske molekule, uzrokujući da ćelija odgovori na početni stimulus.<ref name="Kramer">{{cite book|author=Bastien D. Gomperts|author2=Peter E.R. Tatham|author3=Ijsbrand M. Kramer |title=Signal transduction|year=2004|publisher=Elsevier Academic Press|location=Amsterdam [u.a.]|isbn=978-0122896323|edition=Pbk. ed., [Nachdr.].}}</ref> Većina biohemijskih kaskada su serije događaja, u kojima jedan događaj pokreće drugi, na linearan način. U svakom koraku signalne kaskade uključeni su različiti kontrolni faktori koji regulišu ćelijske akcije, kako bi efikasno odgovorile na signale o njihovom promenljivom unutrašnjem i spoljašnjem okruženju.<ref name="Kramer"/> Primjer bi bio [[koagulacija krvi|kaskada koagulacije]] sekundarne [[hemostaza|homeostaze]] koja dovodi do stvaranja [[fibrin]]a, a time i iniciranja koagulacije krvi. Drugi primjer, [[sonični jež|sonični]] [[ježev signalni put]], jedan je od ključnih regulatora [[embriogeneza|embrionskog razvoja]] i prisutan je kod svih [[Bilateria]].<ref name=":0 "/> Signalni proteini daju ćelijama informacije kako bi se embrion pravilno razvijao. Kada put pokvari, to može rezultirati bolestima kao što je [[karcinom baznih ćelija]].<ref name=":1"/> Nedavne studije ukazuju na ulogu ježeve signalizacije u regulaciji [[matične ćelije|matičnih ćelija]] odraslih uključenih u održavanje i regeneraciju odraslih [[plućna maramica|maramica]]. Put je također bio uključen u razvoj nekih karcinoma. Brojne farmaceutske kompanije aktivno razvijaju lijekove koji posebno ciljaju signaliziranje ježa u borbi protiv bolesti. == Signalne kaskade == Ćelije zahtijevaju punu i funkcionalnu ćelijsku mašineriju za život. Kada pripadaju složenim [[višećelijski organizmi|višećelijskim organizmima]], moraju međusobno komunicirati i raditi na simbiozi kako bi dali život organizmu. Ova komunikacija između ćelija pokreće međućelijske signalne kaskade, nazvane putevi [[transdukcija signala]], koji regulišu specifične ćelijske funkcije. Svaka transdukcija signala događa se s primarnim vanćelijskim glasnikom koji se vezuje za transmembranski ili jedarni receptor, inicirajući unutarćelijske signale. Formirani kompleks proizvodi ili oslobađa [[drugi glasnik|sekundarne glasnike]] koji integriraju i prilagođavaju signal, pojačavajući ga, aktiviranjem molekulskih ciljeva, koji zauzvrat pokreću efektore koji će dovesti do željenog ćelijskog odgovora.<ref name="Fardilha">{{cite book|last=Fardilha|first=Margarida|title=O eSsencial em… Sinalização Celular|year=2012|publisher=Edições Afrontamento|isbn=9789723612530}}</ref> == Transduktori i efektori == Transdukcija signala se ostvaruje aktivacijom specifičnih receptora i posljedičnom proizvodnjom/isporukom sekundarnih glasnika, kao što su [[kalcij|Ca²⁺]] ili [[Ciklični adenozin-monofosfat|cAMP]]. Ove molekule djeluju kao pretvarači signala, pokrećući unutarćelijske kaskade i zauzvrat pojačavajući početni signal.<ref name="Fardilha"/> Identifikovana su dva glavna mehanizma transdukcije signala, preko [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] ili preko transmembranskih receptora. U prvom, prvi glasnik prolazi kroz ćelijsku membranu, vezujući i aktivirajući unutarćelijske receptore lokalizovane na jedru ili [[citosol]]u, koji zatim deluju kao [[transkripcijski faktor]]i, regulišući direktno [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. To je moguće zbog lipofilne prirode tih [[ligand|liganada]], uglavnom [[hormon]]a. U transdukciji signala preko transmembranskih receptora, prvi glasnik se vezuje za vanćelijski domen transmembranskog receptora, aktivirajući ga. Ovi receptori mogu imati unutrašnjuu katalitsku aktivnost ili mogu biti povezani sa efektorskim [[enzim]]ima, ili također mogu biti povezani sa [[ionski kanal|onskim kanalima]]. Prema tome, postoje četiri glavna tipa transmembranskih receptora: [[G-protein spregnuti receptori]] (GPCR), [[receptori tirozin-kinaze]] (RTK), [[receptor serin/treonin kinaze]] (RSTK) i [[ionski kanali vođeni ligandom]] (LGIC).<ref name="Kramer" /><ref name="Fardilha"/> [[drugi glasnik|Drugi glasnici]] se mogu podijeliti u tri klase: # Hidrofilni/citosolni – topljivi su u vodi i lokalizirani su u [[citosol]]u, uključujući [[cAMP]], [[ciklički guanozin-monofosfat|cGMP]], [[Inositol-trisfosfat|IP3]], Ca²⁺, [[cADPR]] i [[Sfingozin-1-fosfat|S1P]]. Njihove glavne mete su proteinske [[kinaze]] kao pto su [[Protein-kinaza A|PKA]] i [[CGMP-zavisna protein kinaza|PKG]], koje su zatim uključene u [[fosforilacija|fosforilacijom]] posredovane odgovore.<ref name="Fardilha"/> # Hidrofobni/povezani sa membranom – nerastvorljivi su u vodi i povezani sa membranom, lokalizovani su u međumembranskim prostorima, gdje se mogu vezati za efektorske proteine povezane sa membranom. Primjeri: [[PIP3]], [[Diacil-glicerol|DAG]], [[fosfatidna kiselina]], [[arahidonska kiselina]] i [[keramid]]. Oni su uključeni u regulaciju [[kinaza]] i [[fosfataza]], faktora povezanih s G-proteinom i faktora transkripcije.<ref name="Fardilha"/> # Plinviti – može se širiti kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] i citosol, uključujući [[dušik-oksid]] i [[ugljik-monoksid]]. Oba mogu da aktiviraju cGMP i, osim što su sposobni da posreduju u samostalnim aktivnostima, mogu da rade i u koordinisanom režimu.<ref name="Fardilha"/> == Ćelijski odgovor == Ćelijski odgovor u kaskadama transdukcije signala uključuje promjenu ekspresije efektorskih gena ili aktivaciju/inhibiciju ciljanih proteina. Regulacija aktivnosti proteina uglavnom uključuje događaje fosforilacije/defosforilacije, što dovodi do njegove aktivacije ili inhibicije. To je slučaj sa velikom većinom odgovora kao posljedica vezivanja primarnih glasnika za membranske receptore. Ovaj odgovor je brz, jer uključuje regulaciju molekula koje su već prisutne u ćeliji. S druge strane, indukcija ili represija [[ekspresije gena]] zahtijeva vezivanje [[Faktori transkripcije|transkripcijskih faktora]] za [[regulatorne sekvence]] ovih gena. Transkripcijske faktore aktiviraju primarni glasnici, u većini slučajeva, zbog njihove funkcije jedarnih receptora za ove glasnike. [[Sekundarni glasnici]] kao [[Diacilglicerol|DAG]] ili Ca²⁺ također mogu indukovati ili potisnuti ekspresiju gena, putem transkripcijskih faktora. Ovaj odgovor je sporiji od prvog jer uključuje više koraka, kao što je [[transkripcija gena]], a zatim i učinak novoformiranih proteina u specifičnoj meti. Cilj bi mogao biti protein ili neki drugi gen.<ref name="Kramer"/><ref name="Fardilha"/><ref name="Stryer">{{cite book |author=Jeremy M. Berg |author2=John L. Tymoczko |author3=Lubert Stryer |title=Biochemistry|url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |year=2007|publisher=Freeman|location=New York|isbn=978-0716787242|edition=6. ed., 3. print.}}</ref> == Primjeri biohemijskih kaskada == U [[biohemija|biohemiji]] nekoliko važnih [[enzim]]skih kaskada i kaskada [[transdukcija signala]] učestvuje u [[metabolički put|metaboličkim putevima]] ili signalnim mrežama, u kojima su enzimi obično uključeni da [[kataliza|katalizuju]] reakcije . Naprimjer, put tkivnog faktora u [[koagulacija krvi|kaskadi koagulacije]] sekundarna [[hemostaza]] je primarni put koji vodi do formiranja [[fibrin]]a, a time i iniciranja zgrušavanja krvi. Putevi su niz reakcija, u kojima se [[zimogen]] (neaktivni prekursor enzima) [[serin]]ske [[proteaza|proteaze]] i njegovi [[glikoprotein]]ski kofaktori aktiviraju, kako bi postali aktivne komponente koje zatim katalizuju sljedeću reakciju u kaskadi, što na kraju rezultira umreženim [[fibrin]]om.<ref>Mishra, B. (2002) A symbolic approach to modelling cellular behaviour. In Prasanna, V., Sahni, S. and Shukla, U. (eds), High Performance Computing—HiPC 2002. LNCS 2552. Springer-Verlag, pp. 725–732.</ref> Drugi primjer, [[sonični jež|sonični]] [[ježev signalni put]], jedan je od ključnih regulatora [[embriogeneza|embrionsog razvoja]] i prisutan je kod svih [[bilateria]].<ref name=":0">{{cite journal | last1 = Ingham | first1 = P.W. | last2 = Nakano | first2 = Y. | last3 = Seger | first3 = C. | year = 2011 | title = Mechanisms and functions of Hedgehog signalling across the metazoa | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 12 | issue = 6| pages = 393–406 | doi=10.1038/nrg2984 | pmid=21502959| s2cid = 33769324 }}</ref> Različiti dijelovi embrija imaju različite koncentracije ježevih signalnih proteina, koji ćelijama daju informacije kako bi se embrij pravilno i pravilno razvio u glavu ili rep. Kada put pokvari, to može dovesti do bolesti kao što je [[karcinoma baznih ćelija]].<ref name=":1">Antoniotti, M., Park, F., Policriti, A., Ugel, N., Mishra, B. (2003) Foundations of a query and simulation system for the modeling of biochemical and biological processes. In Pacific Symposium on Biocomputing 2003 (PSB 2003), pp. 116–127.</ref> Nedavne studije ukazuju na ulogu ježeve signalizacije u regulaciji odraslih matičnih ćelija uključenih u održavanje i regeneraciju tkiva odraslih. Put je također bio uključen u razvoj nekih karcinoma. Brojne farmaceutske kompanije aktivno razvijaju lijekove koji posebno ciljaju signalizaciju ježa u borbi protiv bolesti.<ref>de Jong, H. (2002) Modeling and simulation of genetic regulatory systems: a literature review. J. Comput. Biol., 9(1), 67–103.</ref> Većina biohemijskih kaskada su serije događaja, u kojima jedan događaj pokreće drugi, na linearan način. Biohemijske kaskade uključuju: *[[Komplementni sistem]] * [[Insulin]]ski signalni put * Signalni put [[zvučni jež]] * [[Wnt signalni put]] *Signalni put [[JAK-STAT]]. * Putevi [[Adrenergički receptor|adrenergičkih receptora]] *Putevi [[receptor acetilholina|acetilholinskih receptora]]. *Kaskada [[Mitogen-aktivirana protein kinaza]] Suprotno tome, negativne kaskade uključuju događaje koji su cirkularni, ili mogu uzrokovati ili biti uzrokovani višestrukim događajima.<ref>Hinkle JL, Bowman L (2003) Neuroprotection for ischemic stroke. J Neurosci Nurs 35 (2): 114–8.</ref> Negativne kaskade uključuju: *[[Ishemijska kaskada]] == Izgradnja puta == Izgradnju putanje izvele su pojedinačne grupe koje proučavaju mrežu od interesa (npr. put imunske signalizacije), kao i veliki bioinformatički konzorciji (npr. ''Reactome Project'') i komercijalni subjekti (npr. ''Ingenuity Systems''). Izgradnja puta je proces identifikacije i integracije entiteta, interakcija i povezanih napomena i popunjavanja baze znanja. Izgradnja puta može imati ili cilj vođen podacima (DDO) ili cilj vođen znanjem (KDO). Konstrukcija puta vođena podacima koristi se za generiranje informacija o odnosima gena ili proteina identificiranih u specifičnom eksperimentu, kao što je studija mikromreža.<ref name="Viswanathan">{{cite journal | last1 = Viswanathan | first1 = G. A. | last2 = Seto | first2 = J. | last3 = Patil | first3 = S. | last4 = Nudelman | first4 = G. | last5 = Sealfon | first5 = S. C. | year = 2008 | title = Getting Started in Biological Pathway Construction and Analysis | journal = PLOS Comput Biol | volume = 4 | issue = 2| page = e16 | doi=10.1371/journal.pcbi.0040016| pmid = 18463709 | pmc = 2323403 | bibcode = 2008PLSCB...4...16V }}</ref> Izgradnja puta vođena znanjem podrazumijeva razvoj detaljne baze znanja o putevima za određene domene interesa, kao što je tip ćelije, bolest ili sistem. Proces kuriranja biološkog puta uključuje identifikaciju i strukturiranje sadržaja, ručno i/ili kompjuterski prikupljanje informacija i sastavljanje baze znanja korištenjem odgovarajućih softverskih alata.<ref>Stromback L., Jakoniene V., Tan H., Lambrix P. (2006) Representing, storing and accessing. The MIT Press.</ref> Shematski prikaz koji ilustruje glavne korake uključene u procese izgradnje zasnovane na podacima i znanju.<ref name="Viswanathan"/> Za konstrukciju DDO ili KDO puta, prvi korak je izvlačenje relevantnih informacija iz relevantnih izvora informacija o entitetima i interakcijama. Dobijene informacije se sklapaju pomoću odgovarajućih formata, standarda informacija i alata za izgradnju putanje kako bi se dobio prototip puta. Put je dalje rafiniran kako bi uključio kontekstno specifične napomene kao što su vrsta, tip ćelije/tkiva ili tip bolesti. Put tada mogu verificirati stručnjaci iz domena i ažurirati ga kustosi na osnovu odgovarajućih povratnih informacija.<ref>{{cite journal | last1 = Brazma | first1 = A. | last2 = Krestyaninova | first2 = M. | last3 = Sarkans | first3 = U. | year = 2006 | title = Standards for systems biology | journal = Nat Rev Genet | volume = 7 | issue = 8| pages = 593–605 | doi=10.1038/nrg1922| pmid = 16847461 | s2cid = 35398897 }}</ref> Nedavni pokušaji da se poboljša integracija znanja doveli su do rafiniranih klasifikacija ćelijskih entiteta, kao što je GO, i do sastavljanja strukturiranih repozitorija znanja.<ref>Baclawski K., Niu T. (2006) Ontologies for bioinformatics. Cambridge (Massachusetts): Boca Raton (Florida): Chapman & Hall/CRC.</ref> Skladišta podataka, koja sadrže informacije u vezi s podacima o sekvenci, metabolizmu, signalizaciji, reakcijama i interakcijama, glavni su izvor informacija za izgradnju puteva.<ref>{{cite journal | last1 = Kashtan | first1 = N. | last2 = Itzkovitz | first2 = S. | last3 = Milo | first3 = R. | last4 = Alon | first4 = U. | year = 2004 | title = Efficient sampling algorithm for estimating subgraph concentrations and detecting network motifs | url = https://archive.org/details/sim_bioinformatics_2004-07-22_20_11/page/1746 | journal = Bioinformatics | volume = 20 | issue = 11| pages = 1746–1758 | doi=10.1093/bioinformatics/bth163 | pmid=15001476| doi-access = free }}</ref> Nekoliko korisnih baza podataka opisano je u sljedećoj tabeli.<ref name="Viswanathan" /> {| class="wikitable" |- ! '''[[Baza podataka]]''' !! '''Tip nadgledanja''' !! '''GO oznaka (Y/N)''' !! '''Opis''' |- | '''1. [[Baza podataka]] [[interakcija protein-protein]]''' || |- | [https://web.archive.org/web/20051210125225/http://www.bind.ca/ BIND]|| Ručna kuracija || N || 200.000 dokumentiranih biomolekulskih interakcija i kompleksa || |- | [https://web.archive.org/web/20131219083148/http://mint.bio.uniroma2.it/mint/ MINT] || Ručna kuracija || N || Eksperimentalno provjerene interakcije || |- | [https://web.archive.org/web/20060424071622/http://www.hprd.org/ HPRD]|| Ručno kuriranje || N || Elegantna i sveobuhvatna prezentacija interakcija, entiteta i dokaza || |- | [https://web.archive.org/web/20090616060610/http://mips.gsf.de/genre/proj/mpact/ MPact]|| Ručna i automatska kuracija || N || Yeast interactions. A part of MIPS || |- | [http://dip.doe-mci.ucla.edu/ DIP]{{Dead link|date=juni 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||Ručna i automatska kuracija || Y || Eksperimentalno određene interakcije || |- | [http://www.ebi.ac.uk/intact IntAct]|| Manual Curation || Y || Baza podataka i sistem analize binarnih i multiproteinskih interakcija || |- | [http://icb.med.cornell.edu/services/pdz/start/PDZBase] {{Mrtav link}}|| Ručno kustosiranje || N || PDZ domen koji sadrži proteine || |- | [http://genomenetwork/nig.ac.jp/ GNPV]{{Dead link|date=jun 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| Ručno i automatizirano kuriranje || Y || Na osnovu specifičnih eksperimenata i literature || |- | [http://thebiogrid.org/ BioGrid]|| Ručno kustosiranje || Y || Fizičke i genetićke interakcije || |- | [https://web.archive.org/web/20111114103601/http://theoderich.fb3.mdc-berlin.de:8080/unihi/ UniHi] || Ručno i automatizirano kuriranje || Y || Sveobuhvatne interakcije ljudskih proteina || |- | [http://ophid.utoronto.ca/ophid/ OPHID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331094508/http://ophid.utoronto.ca/ophid/ |date=31. 3. 2023 }}|| Ručno kustosiranje || Y || Kombinira PPI iz BIND, HPRD i MINT || |- | '''2. [[Metabolički put]] [[baza podataka]]''' || |- | [http://ecocyc.org EcoCyc] || Ručno i automatizirano kuriranje || Y || Cijeli genom i biohemijska mašinerija ''[[E. coli]]'' || |- | [http://metacyc.org MetaCyc] || Manual Curation || N || Putevi od preko 165 vrsta || |- | [http://humancyc.org HumanCyc] || Ručno i automatizirano kuriranje || N || Ljudski metabolički putevi i ljudski genom || |- | [http://biocyc.org BioCyc] || Ručno i automatizirano kuriranje || N || Zbirka [[baza podataka]] za nekoliko organizama || |- | '''3. [[Baza podataka]] [[ćelijska signalizacija|puteva signalizacije]]''' || |- | [https://web.archive.org/web/19970218091901/http://www.genome.ad.jp/kegg/ KEGG] || Ručno kustosiranje || Y || Sveobuhvatna zbirka puteva kao što su ljudske bolesti, signalizacija, putevi obrade genetičkih informacija. Linkovi na nekoliko korisnih baza podataka || |- | [http://panther.appliedbiosystems.com/ PANTHER]{{Mrtav link}} || Ručno kustosiranje || N || Zbirka metaboličkih i signalnih puteva izgrađenih pomoću CellDesigner-a. Putevi se mogu preuzeti u SBML formatu || |- | [http://www.reactome.org/ Reaktom] || Ručno kustosiranje || Y || Hijerarhijski raspored. Opsežne veze do relevantnih baza podataka kao što su [[NCBI]], [[ENSEMBL]], [[UNIPROT]], HAPMAP, [[KEGG]], [[CHEBI]], [[PubMed]], GO. Prati PSI-MI standar || |- | [http://www.ebi.ac.uk/biomodels/ Biomodeli] || Ručno kustosiranje || Y || Stručnjaci iz domenas kurirali su mape biološke povezanosti povezane matematičke modele || |- | [https://web.archive.org/web/20121029111554/http://stke.sciencemag.org/cm/ STKE] || Ručno kustosiranje || N || Repozitorij kanonskih puteva || |- | [http://ingenuity.com/ Ingenuity Systems] || Ručno kustosiranje || Y || Komercijalna biološka baza znanja sisara o genima, lijekovima, hemijskim, ćelijskim i bolesnim procesima, te signalnim i [[metabolički put|metaboličkim putevima]] || |- | [https://web.archive.org/web/20140821051505/http://www.cancer-systemsbiology.org/datasoftware.htm Ljudska signalna mreža] || Manual Curation || Y || Ljudska signalna mreža kurirana u literaturi, najveća baza podataka ljudskih signalnih mreža || |- | [http://pid.nic.nih.gov/PID PID]{{Dead link|date=jun 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || Ručno kustosiranje || Y || Kompendij nekoliko visoko strukturiranih, sklopljenih signalnih puteva || |- | BioPP || Ručno i automatizirano kuriranje || Y || Repozitorijum bioloških puteva izgrađen pomoću CellDesignera || |} ;Oznake: *Y – Da, *N – Ne; *BIND – Mrežna baza podataka o biomolekulskoj interakciji, *DIP – Baza podataka interakcijskih proteina, *GNPV – Preglednik mrežne platforme genoma, *HPRD = referentna baza podataka o ljudskim proteinima, *MINT – baza podataka o molekularnoj interakciji, MIPS – Minhenski Informativni centar za proteinske sekvence, *UNIHI – Unified Human Interactome Online, *OPHID - Predviđena baza podataka o ljudskim interakcijama, *EcoCyc – Enciklopedija gena i metabolizma E. Coli, MetaCyc – baza podataka aMetaboličkog puta, *KEGG – Kjoto enciklopedija gena i genoma, *PANTHER – Analiza proteina kroz evolucionu relaciju Baza podataka Environ Transaction Knowledge, *STKE – Signal PANTHER Pathway Interaction Database, *BioPP – Biological Pathway Publisher. Sveobuhvatna lista resursa može se naći na http://www.pathguide.org. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.genome.jp/kegg/ KEGG resource] * [http://genomebiology.com/2003/4/9/R60 DAVID tools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916104138/http://genomebiology.com/2003/4/9/R60 |date=16. 9. 2014 }} * [http://www.genmapp.org/ GenMAPP] * [http://genomebiology.com/2003/4/4/R28 GoMiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101091459/http://www.genomebiology.com/2003/4/4/R28/ |date=1. 1. 2016 }} * [http://www.pathguide.org Pathguide] * [https://web.archive.org/web/20130203072322/http://www.genmapp.org/tutorials/Converting-MAPPs-between-species.pdf] [i] {{DEFAULTSORT:Biochemical Cascade}} [[Kategorija:Biološki procesi]] [[Kategorija:Hemijska kinetika]] [[Kategorija:Kinetika enzima]] [[Kategorija:Hemijski procesi]] [[Kategorija:Komplementni sistem]] [[Kategorija:Transdukcija signala]] sl1x7axvvb3lgu2xl7piy5syx9dvpql 0 522448 3936801 3897688 2026-10-23T16:24:39Z Palapa 383 3936801 wikitext text/x-wiki '''Söğüt''' je grad i okrug u pokrajini Bilecik, Turska. Nalazi se u regiji Marmara na sjeverozapadu zemlje, s površinom od 599&nbsp;km². Također je treće najveće okružno središte u svojoj pokrajini nakon Bozüyüka i Bilecika. Graniči s Bilecikom na zapadu, Gölpazarıem na sjeveru, İnhisarom na sjeveroistoku, Tepebaşıjem (Eskişehir) na jugoistoku i Bozüyükom na jugozapadu. Okrug Söğüt ima 5 općina i 23 sela. Posljednje zabilježeno stanovništvo je bilo od 21.012 stanovnika (2000), ali prema procjeni iz 2010. broj stanovnika je bio 19.425.<ref>{{Citation|title=Glavna stranica|url=https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Glavna_stranica&oldid=42470152|date=6. 6. 2025|access-date=28. 6. 2025|language=sh-Latn}}</ref> Söğüt je poznat kao mjesto osnivanja i prva prijestolnica Osmanskog Carstva od 1299. do 1335. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} dpg5pr3b32r2ta9tuk70pn0848b6ef9 3936804 3936801 2026-10-23T16:27:14Z GoodBosnian 170315 referenciralo sh wiki 3936804 wikitext text/x-wiki {{nedostaju izvori}} '''Söğüt''' je grad i okrug u pokrajini Bilecik, Turska. Nalazi se u regiji Marmara na sjeverozapadu zemlje, s površinom od 599&nbsp;km². Također je treće najveće okružno središte u svojoj pokrajini nakon Bozüyüka i Bilecika. Graniči s Bilecikom na zapadu, Gölpazarıem na sjeveru, İnhisarom na sjeveroistoku, Tepebaşıjem (Eskişehir) na jugoistoku i Bozüyükom na jugozapadu. Okrug Söğüt ima 5 općina i 23 sela. Posljednje zabilježeno stanovništvo je bilo od 21.012 stanovnika (2000), ali prema procjeni iz 2010. broj stanovnika je bio 19.425. Söğüt je poznat kao mjesto osnivanja i prva prijestolnica Osmanskog Carstva od 1299. do 1335. == Reference == {{sekcija}} {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 6gkmyssxwzntx9pcykl4m50nrwxawt3 0 523661 3936847 3935570 2026-10-24T09:14:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936847 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |naziv = Biopsija |slika = Brain biopsy under stereotaxy.jpg |opis_slike = [[Biopsija mozga]] }} '''Biopsija''' je [[medicinski test]] koji obično izvodi [[hirurg]], [[interventni radiolog]] ili [[kardiologija|interventni kardiolog]]. Proces uključuje ekstrakciju [[uzorak|uzorka]] [[Ćelija (biologija)|ćelija]] ili [[tkivo|tkiva]] za pregled, kako bi se utvrdilo prisustvo ili obim bolesti. Tkivo se zatim [[Histopatologija|fiksira, dehidrira, ugrađuje, secira, boji i montira]]<ref>Xianghong Li ''[https://cco.amegroups.com/article/view/5182/6746 Pitfalls in the pathological diagnosis of lymphoma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920172654/https://cco.amegroups.com/article/view/5182/6746 |date=20. 9. 2022 }}''</ref> prije nego što ga patolog obično pregleda pod [[mikroskop]]om; može se analizirati i hemijski. Kada se ukloni cijela kvržica ili sumnjivo područje, postupak se naziva '''ekscizijska biopsija'''. '''Incizijska biopsija''' ili '''biopsija jezgra''' uzima uzorak dijela [[abdomen]]skog tkiva bez pokušaja uklanjanja cijele lezije ili tumora. Kada se uzorak tkiva ili tekućine ukloni iglom na takav način da se ćelije uklone bez očuvanja histološke arhitekture ćelija tkiva, postupak se naziva [[biopsija aspiracije iglom]]. Biopsije se najčešće izvode radi uvida u moguća [[kancerogenost|kancerogena]] ili upalna stanja. ==Historija== Arapski ljekar Abu al-Qasim al-Zahrawi Abulcasis (1013–1107) razvio je jednu od najranijih dijagnostičkih biopsija. Koristio je iglu za probijanje štitnjače, a zatim je okarakterizirao mnoge zipove [[gušavos]]ti.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson JB, Webb AJ|year=1987|title=Fine-needle aspiration biopsy and the diagnosis of thyroid cancer|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-surgery_1987-04_74_4/page/292|journal=The British Journal of Surgery|volume=74|issue=4|pages=292–296|doi=10.1002/bjs.1800740422|pmid=3580805|s2cid=45618809}}</ref><ref>Anderson & Webb (1987) cite Abulcasim Chalaf Ben Abbas El-Zahrawi. Altasrif Vol 30. Translated by Geradus Cremonensis in the 12th century. Bibliotheque Nationale, f. lat 2127.</ref> ===Etimologija=== Termin ''biopsija'' odražava [[starogrčki|grčke]] riječi {{wikt-lang|grc|βίος}} {{transliteration|grc|bios}}, "život" i {{wikt-lang|grc|ὄψις}} {{transliteration|grc|opsis}}, "prizor"."<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=biopsy "biopsy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229143610/http://www.etymonline.com/index.php?term=biopsy |date=29. 12. 2016 }}. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> Francuski dermatolog [[Ernest Besnier]] je uveo riječ {{lang|fr|biopsija}} u medicinsku zajednicu 1879. godine..<ref>{{cite journal|author=Zerbino DD|year=1994|title=Biopsy: Its history, current and future outlook|journal=Likars'ka Sprava / Ministerstvo Okhorony Zdorov'ia Ukrainy|issue=3–4|pages=1–9|pmid=7975522}}</ref> ==Medicinska upotreba== ===Rak=== [[Datoteka:Biopsie Lunge Computertomographie BC.png|thumb|Biopsija pluća u slučaju sumnje na [[rak pluća]] pod vodstvom [[CT skeniranje|kompjuterizirane tomografije]].]] Kada se sumnja na rak, mogu se primijeniti različite tehnike biopsije. ''Ekscizijska biopsija'' je pokušaj uklanjanja cijelih [[lezija]]. Kada se uzorak procijeni, pored dijagnoze, količine nezahvaćenog tkiva oko lezije, pregleda se i ''hirurška margina'' uzorka kako bi se vidjelo da li se bolest proširila izvan područja biopsije. "Jasne margine" ili "negativne margine" znače da nije pronađena bolest na rubovima uzorka biopsije. "Pozitivne margine" znače da je pronađena bolest i da može biti potrebna šira ekscizija, ovisno o dijagnozi. Kada intaktno uklanjanje nije indicirano iz različitih razloga, komadić tkiva može se uzeti u ''incizijskoj biopsiji''. U nekim slučajevima, uzorak se može prikupiti uređajima koji "grizu" uzorak. Različite veličine igala mogu sakupljati tkivo u lumenu („biopsija jezgra“). Igle manjeg promjera sakupljaju ćelije i ćelijske klastere, [[Biopsija aspiracije iglom|biopsija aspiracije tankom iglom]].<ref>Sausville, Edward A. and Longo, Dan L. "Principles of Cancer Treatment: Surgery, Chemotherapy, and Biologic Therapy", ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 16th Ed. Kaspar, Dennis L. et al., eds. p.446 (2005).</ref> [[Patologija|Patološki]] pregled biopsije može utvrditi da li je lezija [[Benigni tumor|benigna]] ili [[Maligni tumor|maligna]], i može pomoći u razlikovanju različitih vrsta raka. Za razliku od biopsije koja samo uzima uzorak lezije, veći ekscizijski uzorak koji se naziva resekcija može doći do patologa, obično od hirurga koji pokušava da iskorijeni poznatu leziju kod pacijenta. Naprimjer, patolog bi pregledao uzorak [[mastektomija]], čak i ako je prethodna neekscizijska biopsija dojke već postavila dijagnozu raka dojke. Pregled cijelog uzorka mastektomije potvrdio bi tačnu prirodu raka (podklasifikacija tumora i histološka "gradacija") i otkrio obim njegovog širenja ([[Stadijum (patologija)|patološki "stadij"]]). ===Tečna biopsija=== {{glavni|Cirkulirajuće tumorske ćelije}} Postoje dvije vrste tečne biopsije (koja zapravo nije biopsija jer su to testovi krvi koji ne zahtijevaju biopsiju tkiva): testovi cirkulirajućih tumorskih ćelija ili testovi [[DNK]] cirkulirajućih tumora bez ćelija.<ref name=Dawson>{{cite journal |title=Analysis of Circulating Tumor DNA to Monitor Metastatic Breast Cancer |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2013-03-28_368_13/page/1199 |vauthors=Dawson SJ, Tsui DW, Murtaza M, Biggs H, Rueda OM, Chin SF, Dunning MJ, Gale D, Forshew T, Mahler-Araujo B, Rajan S, Humphray S, Becq J, Halsall, Wallis M, Bentley D, Caldas C, Rosenfeld N |s2cid=12659213 |journal=The New England Journal of Medicine |year=2013 |volume=368 |issue=13 |pages=1199–1209 |doi=10.1056/NEJMoa1213261 |pmid=23484797|doi-access=free }}</ref> Ovi metodi pružaju neinvazivnu alternativu ponovljenim invazivnim biopsijama za praćenje liječenja raka,<ref>{{Cite journal|last1=Pachmann|first1=Katharina|last2=Camara|first2=Oumar|last3=Kohlhase|first3=Annika|last4=Rabenstein|first4=Carola|last5=Kroll|first5=Torsten|last6=Runnebaum|first6=Ingo B.|last7=Hoeffken|first7=Klaus|date=8. 8. 2010|title=Assessing the efficacy of targeted therapy using circulating epithelial tumor cells (CETC): the example of SERM therapy monitoring as a unique tool to individualize therapy|journal=Journal of Cancer Research and Clinical Oncology|volume=137|issue=5|pages=821–828|doi=10.1007/s00432-010-0942-4|pmid=20694797|pmc=3074080|issn=0171-5216}}</ref> testirati dostupne lijekove protiv cirkulirajućih tumorskih ćelija,<ref>{{Cite journal|last1=Pachmann|first1=K.|last2=Stein|first2=E.|last3=Spitz|first3=G.|last4=Schill|first4=E.|last5=Pachmann|first5=U.|date=15. 12. 2009|title=Chemosensitivity Testing of Circulating Epithelial Cells (CETC) in Breast Cancer Patients and Correlation to Clinical Outcome.|journal=Poster Session Abstracts|volume=69 |issue=24_Supplement |pages=2044|publisher=American Association for Cancer Research|doi=10.1158/0008-5472.sabcs-09-2044}}</ref> procijeniti mutacije kod raka i planirati individualizirane tretmane. Osim toga, budući da je rak heterogena [[genetička bolest]], a ekscizijske biopsije pružaju samo vremenski pregled nekih brzih, dinamičnih genetičkih promjena koje se javljaju u tumorima, tečne biopsije pružaju neke prednosti u odnosu na [[genom]]sko testiranje zasnovano na biopsiji tkiva.<ref name=Oxnard>{{cite journal |title=Genomic Analysis of Plasma Cell-Free DNA in Patients With Cancer |vauthors=Oxnard GR, Paweletz CP, Sholl LM |journal=JAMA Oncology |volume=3 |issue=6 |pages=740–741 |doi=10.1001/jamaoncol.2016.2835 |pmid=27541382 |date=7. 10. 2016 |s2cid=205128210 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:32705580 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630054856/https://dash.harvard.edu/handle/1/32705580 |archive-date=30. 6. 2023 |access-date=20. 7. 2025 |url-status=dead }}</ref> Osim toga, ekscizijske biopsije su invazivne, ne mogu se koristiti više puta i neefikasne su u razumijevanju dinamike progresije tumora i [[metastaza]].<ref>{{cite journal |vauthors=Marrinucci D, Bethel K, Luttgen M, Bruce RH, Nieva J, Kuhn P | title = Circulating tumor cells from well-differentiated lung adenocarcinoma retain cytomorphologic features of primary tumor type | journal = Archives of Pathology & Laboratory Medicine | volume = 133 | issue = 9 | pages = 1468–71 | date = Sep 2009 | pmc = 4422331 |pmid = 19722757 | doi = 10.5858/133.9.1468 }}</ref><ref name=Lebofsky>{{cite journal |title=Circulating tumor DNA as a non-invasive substitute to metastasis biopsy for tumor genotyping and personalized medicine in a prospective trial across all tumor types |vauthors=Lebofsky R, Decraene C, Bernard V, Kamal M, Blin A, Leroy Q, Rio Frio T, Pierron G, Callens C, Bieche I, Saliou A, Madic J, Rouleau E, Bidard FC, Lantz O, Stern MH, Le Tourneau C, Pierga JY |journal=Molecular Oncology |date=Apr 2015 |pages=783–90 |doi=10.1016/j.molonc.2014.12.003 |pmid=25579085 |pmc=5528781 |volume=9|issue=4 }}</ref> Detekcijom, kvantifikacijom i karakterizacijom vitalnih cirkulirajućih tumorskih ćelija ili genomskih promjena u CTC-ima i slobodnoj [[DNK]] u krvi, tečna biopsija može pružiti informacije u realnom vremenu o stadiju progresije tumora, efikasnosti liječenja i riziku od metastaza raka.<ref name="Nieva JJ, Kuhn P 989–998">{{cite journal |vauthors=Nieva JJ, Kuhn P | title = Fluid biopsy for solid tumors: a patient's companion for lifelong characterization of their disease | journal = Future Oncology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 989–998 | date = Aug 8, 2012 | pmid = 22894671 | pmc = 3658625 | doi = 10.2217/fon.12.91 }}</ref> Ovaj tehnološki razvoj mogao bi omogućiti dijagnosticiranje i liječenje raka na osnovu ponovljenih krvnih testova, umjesto tradicijske biopsije.<ref name="Nieva JJ, Kuhn P 989–998" /><ref name="Nieva J 016004" /><ref>{{cite journal |vauthors=Hekimian K, Meisezahl S, Trompelt K, Rabenstein C, Pachmann K | title = Epithelial Cell Dissemination and Readhesion: Analysis of Factors Contributing to Metastasis Formation in Breast Cancer | journal = ISRN Oncology | volume = 2012 | pages = 601810 | date = 2012 | pmid = 22530147 | pmc = 3317055 | doi = 10.5402/2012/601810 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15801980">{{cite journal |vauthors=Rolle A, Günzel R, Pachmann U, Willen B, Höffken K, Pachmann K | title = Increase in number of circulating disseminated epithelial cells after surgery for non-small cell lung cancer monitored by MAINTRAC(R) is a predictor for relapse: A preliminary report | journal = World J Surg Oncol | volume = 3 | issue = 1 | pages = 18 | year = 2005 | pmid = 15801980 | pmc = 1087511 | doi = 10.1186/1477-7819-3-18 | doi-access = free }}</ref> Testovi cirkulirajućih tumorskih ćelija su već dostupni, ali ih osiguranje još ne pokriva, a mnoge farmaceutske kompanije ih razvijaju. Ovi testovi analiziraju [[cirkulirajuće tumorske ćelije]] (CTC)<ref name="Nieva J 016004">{{cite journal |vauthors=Nieva J, Wendel M, Luttgen MS, Marrinucci D, Bazhenova L, Kolatkar A, Santala R, Whittenberger B, Burke J, Torrey M, Bethel K, Kuhn P | title = High-definition imaging of circulating tumor cells and associated cellular events in non-small cell lung cancer patients: a longitudinal analysis | journal = Physical Biology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 016004 | date = Feb 2012 | pmid = 22306961 | pmc = 3388002 | doi = 10.1088/1478-3975/9/1/016004 | bibcode = 2012PhBio...9a6004N }}</ref><ref>{{cite journal|author4-link=Alberto Bardelli |vauthors=Crowley E, Di Nicolantonio F, Loupakis F, Bardelli A | s2cid = 25537784 | title = Liquid biopsy: monitoring cancer-genetics in the blood | journal = Nature Reviews Clinical Oncology | volume = 10 | issue = 8 | pages = 472–484 | date = Aug 2013 | pmid = 23836314 | doi = 10.1038/nrclinonc.2013.110 }}</ref> Analiza pojedinačnih CTC-a pokazala je visok nivo heterogenosti uočen na nivou pojedinačnih ćelija.<ref>{{Cite journal|last1=Carl|first1=S|last2=Camara|first2=O|last3=Plaschke-Schluetter|first3=A|last4=Kroll|first4=T|last5=Pachmann|first5=K.|date=15. 12. 2010|title=Abstract P3-10-37: Molecular Analysis of Single Circulating Tumor Cells for Characterization of the Targets of Systemic Breast Cancer Therapy as Chance to Individualize Therapy|journal=Poster Session Abstracts|volume=70|issue=24_Supplement|pages=P3–10–37|publisher=American Association for Cancer Research|doi=10.1158/0008-5472.sabcs10-p3-10-37}}</ref> i za ekspresiju proteina i za lokalizaciju proteina, a CTC-ovi su odražavali i primarnu biopsiju i promjene uočene na metastatskim mjestima. Analiza slobodne cirkulirajuće tumorske DNK (cfDNK) ima prednost u odnosu na testove cirkulirajućih tumorskih ćelija jer postoji približno 100 puta više slobodne DNK nego što ima DNK u cirkulirajućim tumorskim ćelijama.<ref name=Dawson/> Ovi testovi analiziraju fragmente DNK tumorskih ćelija koje [[tumor]]i kontinuirano izbacuju u [[krvotok]]. Kompanije koje nude testiranje sekvenciranja cfDNA sljedeće generacije uključuju Personal Genome Diagnostics i [[Guardant Health]].<ref name=Oxnard/> Ovi testovi se široko koriste kada biopsija tkiva nema dovoljno materijala za testiranje DNK ili kada nije sigurno izvršiti invazivni postupak biopsije, prema nedavnom izvještaju o rezultatima na preko 15.000 pacijenata s uznapredovalim rakom, sekvenciranih testom Guardant Health.<ref name=Jenks>{{cite journal |title=Tracking Tumor Resistance: The Early Promise of "Liquid" Cancer Tests |journal=Journal of the National Cancer Institute |date=Sep 2016 |volume=108 |issue=9 |page= djw220|doi=10.1093/jnci/djw220 |pmid=27628661 |last1=Jenks |first1=Susan |doi-access=free }}</ref> Studija krvi 846 pacijenata sa 15 različitih tipova raka u 24 institucije iz 2014. godine uspjela je otkriti prisustvo [[DNK]] raka u tijelu. Pronađena je tumorska DNK u krvi više od 80 posto pacijenata sa metastatskim karcinomima i oko 47 posto onih sa lokalizovanim tumorima. Test ne ukazuje na mjesto(a) tumora ili druge informacije o tumoru. Test nije dao lažno pozitivne rezultate.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/529911/spotting-cancer-in-a-vial-of-blood/|title=Spotting Cancer in a Vial of Blood|last=Regalado|first=Antonio|date=11. 8. 2014|website=MIT Technology Review|access-date=23. 4. 2016|archive-date=26. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326074728/https://www.technologyreview.com/s/529911/spotting-cancer-in-a-vial-of-blood/|url-status=live}}</ref> Takvi testovi mogu biti korisni i za procjenu da li maligne ćelije ostaju kod pacijenata čiji su tumori hirurški uklonjeni.<ref>{{Cite journal|last1=Pachmann|first1=Katharina|last2=Dengler|first2=Robert|last3=Lobodasch|first3=Kurt|last4=Fröhlich|first4=Frank|last5=Kroll|first5=Torsten|last6=Rengsberger|first6=Matthias|last7=Schubert|first7=Rene|last8=Pachmann|first8=Ulrich|s2cid=19839081|date=5. 7. 2007|title=An increase in cell number at completion of therapy may develop as an indicator of early relapse|journal=Journal of Cancer Research and Clinical Oncology|volume=134|issue=1|pages=59–65|doi=10.1007/s00432-007-0248-3|pmid=17611779|issn=0171-5216}}</ref> Očekuje se da će do 30 posto ljudi imati recidiv jer neke tumorske ćelije ostanu.<ref>{{Cite journal|last1=Pachmann|first1=Katharina|last2=Camara|first2=Oumar|last3=Kavallaris|first3=Andreas|last4=Krauspe|first4=Sabine|last5=Malarski|first5=Nele|last6=Gajda|first6=Mieczyslaw|last7=Kroll|first7=Torsten|last8=Jörke|first8=Cornelia|last9=Hammer|first9=Ulrike|s2cid=20074388|date=10. 3. 2008|title=Monitoring the Response of Circulating Epithelial Tumor Cells to Adjuvant Chemotherapy in Breast Cancer Allows Detection of Patients at Risk of Early Relapse|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2008-03-10_26_8/page/1208|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=26|issue=8|pages=1208–1215|doi=10.1200/jco.2007.13.6523|pmid=18323545|issn=0732-183X}}</ref> Početne studije su identificirale oko polovinu pacijenata koji su kasnije imali relaps, opet bez lažno pozitivnih rezultata.<ref name=":0"/> Druga potencijalna upotreba je praćenje specifičnih mutacija DNK koje pokreću tumor. Mnogi novi lijekovi za rak blokiraju specifične molekulske procese. Takvi testovi bi mogli omogućiti lakše ciljanje terapije na tumore.<ref name=":0"/> ===Prekancerozna stanja=== Za lahko detektovana i dostupna mjesta, mogu se procijeniti sve sumnjive lezije. U početku su to bile kožne ili površinske mase. [[Rendgenski snimak]], a kasnije [[kompjuterizirana tomografija|CT]], [[magnetna rezonanca|MRI]] i [[ultrazvuk]] zajedno s [[endoskopija|endoskopijom]] proširili su raspon. ===Upalna stanja=== Biopsija [[temporalne arterije (višeznačnica)|temporalnih arterija]] se često izvodi zbog sumnje na [[vaskulitis]]. Kod [[upalna bolest crijeva|upalnih bolesti crijeva]] ([[Crohnova bolest]] i [[ulcerozni kolitis]]), česte biopsije se uzimaju kako bi se procijenila aktivnost bolesti i procijenile promjene koje prethode malignosti.<ref>Friedman, S. and Blumberg, R.S. "Inflammatory Bowel Disease", ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 16th Ed. Kaspar, Dennis L. et al., eds. pp.1176-1789, 2005.</ref> Uzorci biopsije se često uzimaju iz dijela [[lezija]] kada je uzrok bolesti nesiguran ili je njen obim ili tačan karakter upitan. Naprimjer, vaskulitis se obično dijagnosticira biopsijom. * Bolest bubrega: Biopsija i fluorescentna [[mikroskop]]ija su ključne u dijagnozi promjena bubrežne funkcije. [[Imunofluorescencija]] ima vitalnu ulogu u dijagnozi polumjesečastog glomerulonefritisa. * Zarazne bolesti: Povećanje limfnih čvorova može biti uzrokovano raznim zaraznim ili autoimunskim bolestima. * Metaboličke bolesti: Neka stanja utiču na cijelo tijelo, ali određena mjesta se selektivno biopsiraju jer su lahko dostupna. [[Amiloidoza]] je stanje u kojem se degradirani proteini nakupljaju u tjelesnim tkivima. Da bi se postavila dijagnoza, koristi se gingiva. * Transplantacija: Biopsije transplantiranih organa se izvode kako bi se utvrdilo da nisu odbacivani ili da se bolest koja je zahtijevala transplantaciju nije ponovila. * [[Plodnost]]: Biopsija [[testis]]a se koristi za procjenu plodnosti muškaraca i otkrivanje uzroka moguće [[neplodnost]]i, npr. kada je kvalitet sperme nizak, ali su nivoi [[hormon]]a i dalje u normalnim granicama.<ref>{{Cite web|url=https://www.webmd.com/cancer/what-is-orchiectomy|title=Orchiectomy: Surgery to Remove the Testicles|first=Mary Jo|last=DiLonardo|website=WebMD|access-date=11. 2. 2022|archive-date=12. 10. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012121535/http://men.webmd.com/Men-Medical-Reference/Testicular-Biopsy|url-status=live}}</ref> == Mjesta biopsije== {| class="wikitable" | [[Kost]] | Biopsija kosti je postupak u kojem se uzimaju uzorci kostiju kako bi se utvrdilo da li su prisutne [[kasncer|rak]], [[infekcija]] ili druge abnormalne ćelije. Biopsija kosti uključuje vanjske slojeve kosti, za razliku od biopsije koštane srži, koja uključuje najdublji dio kosti. Biopsija kosti bi se po pravilu trebala obaviti nakon što se obave sva potrebna snimanja. [[Jamshidijeva igla]] je zamijenila otvorenu biopsiju i [[aspiracija tankom iglom|aspiraciju tankom iglom]] |- | [[Koštana srž]] | Budući da se krvne ćelije formiraju u koštanoj srži, biopsija koštane srži se koristi u dijagnosticiranju abnormalnosti krvnih ćelija kada se dijagnoza ne može postaviti samo na osnovu periferne krvi. Kod malignih bolesti krvnih ćelija (leukemija i limfom), biopsija koštane srži se koristi za određivanje stadija bolesti. Postupak uključuje uzimanje uzorka trabekularne kosti pomoću trepanatora, a zatim aspiraciju materijala. |- |[[Dojka]] |[[Biopsija dojke]] se često izvodi radi procjene ili dijagnosticiranja [[rak dojke|raka dojke]] i može se izvesti različitim metodima kao što su punkcija tankom iglom (FNA), biopsija jezgra iglom (CNB) ili hirurško uklanjanje.<ref>{{Cite book|title=Abeloff's clinical oncology|url=https://archive.org/details/abeloffsclinical0000nied|isbn=9781455728817|edition= Fifth|location=Philadelphia, Pennsylvania|oclc=857585932|last1 = Niederhuber|first1 = John E.|last2 = Armitage|first2 = James O.|last3 = Doroshow|first3 = James H.|last4 = Kastan|first4 = Michael B.|last5 = Tepper|first5 = Joel E.|date = 12. 9. 2013}}</ref> |- | Endovaskularne endotelne ćelije | Pokazalo se da mikro-3D printani uređaj prilagođen endovaskularnim tehnikama prikuplja endotelne ćelije za transkriptomsku analizu.<ref name="SandellChirehSpyrou2022">{{cite journal | last1 = Sandell | first1 = Mikael | last2 = Chireh | first2 = Arvin | last3 = Spyrou | first3 = Argyris | last4 = Grankvist | first4 = Rikard | last5 = Al-Saadi | first5 = Jonathan | last6 = Jonsson | first6 = Stefan | last7 = van der Wijngaart | first7 = Wouter | last8 = Stemme | first8 = Göran | last9 = Holmin | first9 = Staffan | last10 = Roxhed | first10 = Niclas | title = Endovascular Device for Endothelial Cell Sampling | journal = Advanced NanoBiomed Research | date = 21. 8. 2022 | volume = 2 | issue = 10 | page = 2200023 | issn = 2699-9307 | eissn = 2699-9307 | doi = 10.1002/anbr.202200023 | pmid = | s2cid = 251730092 | url = | doi-access = free }}</ref> |- | [[Gastrointestinalni trakt]] | Fleksibilna [[endoskopija]] omogućava pristup gornjem i donjem [[gastrointestinalnom traktu]], tako da se biopsija [[jednjak]]a, [[želudac|želuca]] i [[duodenum]]a vrši kroz usta, a [[rektum]]a, [[debelo crijevo|debelog crijeva]] i terminalnog [[ileum]]a su uobičajeni. Različiti instrumenti za biopsiju, kao što je [[bioptom]], mogu se uvesti kroz endoskop, a vizualizirano mjesto se biopsira.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r0cE-S10SKMC&q=bioptome&pg=PA396|title=Grossman's Cardiac Catheterization, Angiography, and Intervention|author-link1=Donald S. Baim|last=Baim|first=Donald S.|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781755672|language=en}}</ref> Until recently, the majority of the small intestine could not be visualized for biopsy. The double-balloon "push-pull" technique allows visualization and biopsy of the entire gastrointestinal tract.<ref name="pmid17659666">{{cite journal | vauthors= Saibeni S, Rondonotti E, Iozzelli A, Spina L, Tontini GE, Cavallaro F, Ciscato C, de Franchis R, Sardanelli F, Vecchi M | title = Imaging of the small bowel in Crohn's disease: a review of old and new techniques | journal = World J. Gastroenterol. | volume = 13 | issue = 24 | pages = 3279–87 | year = 2007 | pmid = 17659666 | pmc = 4172707 | doi = 10.3748/wjg.v13.i24.3279 | doi-access = free }}</ref> Biopsije iglom ili aspirati pankreasa mogu se uzeti kroz [[sduodenum]] ili [[želudac]].<ref name="pmid17226911">{{cite journal | vauthors= Iglesias-Garcia J, Dominguez-Munoz E, Lozano-Leon A, Abdulkader I, Larino-Noia J, Antunez J, Forteza J | title = Impact of endoscopic ultrasound-guided fine needle biopsy for diagnosis of pancreatic masses | journal = World J. Gastroenterol. | volume = 13 | issue = 2 | pages = 289–93 | year = 2007 | pmid = 17226911 | pmc = 4065960 | doi = 10.3748/wjg.v13.i2.289 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Pluća]] | [[Biopsija pluća|Biopsije pluća]] mogu se izvesti na različite načine ovisno o lokaciji. |- | [[Jetra]] | Kod [[hepatitis]]a, većina biopsija se ne koristi za dijagnozu, koja se uglavnom postavlja na druge načine. Umjesto toga, koristi se za određivanje odgovora na terapiju, koji se može procijeniti smanjenjem upale i progresijom bolesti prema stepenu fibroze ili, u konačnici, [[ciroza|ciroze]]. U slučaju [[Wilsonova bolest|Wilsonove bolesti]], kliničari koriste biopsije kako bi odredili nivo [[bakar|bakra]]. |- | [[Pankreas]]ne ciste | Endoskopska ultrazvučno vođena aspiracija tankom iglom (EUS-FNA) cisnih [[lezija]], nakon koje slijedi analiza tečnih ćelija, koristi se kao dijagnostički alat za razlikovanje benignih, potencijalno malignih i malignih cista pankreasa.<ref name="Jabbar Arike Verbeke Sadik pp. 367–375">{{cite journal | last1=Jabbar | first1=Karolina S. | last2=Arike | first2=Liisa | last3=Verbeke | first3=Caroline S. | last4=Sadik | first4=Riadh | last5=Hansson | first5=Gunnar C. | title=Highly Accurate Identification of Cystic Precursor Lesions of Pancreatic Cancer Through Targeted Mass Spectrometry: A Phase IIc Diagnostic Study | journal=Journal of Clinical Oncology | publisher=American Society of Clinical Oncology (ASCO) | volume=36 | issue=4 | date=1. 2. 2018 | issn=0732-183X | doi=10.1200/jco.2017.73.7288 | pages=367–375| pmid=29166170 | pmc=5805478 }}</ref><ref name="Skef McGrath 2019 pp. 944–946">{{cite journal | last1=Skef | first1=Wasseem | last2=McGrath | first2=Kevin | title=Pancreatic cyst through-the-needle biopsy: two's the charm | journal=Gastrointestinal Endoscopy | publisher=Elsevier BV | volume=90 | issue=6 | year=2019 | issn=0016-5107 | doi=10.1016/j.gie.2019.08.024 | pages=944–946| pmid=31759419 | doi-access=free }}</ref> Citološke četkice 'kroz iglu' razvijene su za povećanje ćelijskog sadržaja u aspiratima.<ref name="Marques Baldaque-Silva van der Wijngaart Arnelo p. ">{{cite journal | last1=Marques | first1=Filipe | last2=Baldaque-Silva | first2=Francisco | last3=van der Wijngaart | first3=Wouter | last4=Arnelo | first4=Urban | last5=Roxhed | first5=Niclas | title=A loop-shaped minimally invasive brush for improved cytology sampling of pancreatic cysts during EUS-FNA | journal=Medical Devices & Sensors | publisher=Wiley | date=25. 12. 2020 | volume=4 | issn=2573-802X | doi=10.1002/mds3.10165 | page=| doi-access=free }}</ref><ref>{{Citation | vauthors=((Marques, F.)), ((Schliemann, I.)), ((Wijngaart, W. van der)), ((Arnelo, U.)), ((Roxhed, N.)), ((Baldaque-Silva, F.)) | year=2023 | title=New through-the-needle brush for pancreatic cysts assessment: a randomized control trial | journal=Igie | publisher=Elsevier BV | doi=10.1016/j.igie.2023.08.006 | s2cid=261406528 | doi-access=free }}</ref><ref name="Muniraj Aslanian 2018 pp. 2–9">{{cite journal | last1=Muniraj | first1=Thiruvengadam | last2=Aslanian | first2=Harry R. | title=Devices for endoscopic ultrasound-guided tissue acquisition | journal=Techniques in Gastrointestinal Endoscopy | publisher=Elsevier BV | volume=20 | issue=1 | year=2018 | issn=1096-2883 | doi=10.1016/j.tgie.2018.01.003 | pages=2–9}}</ref><ref name="pmid37610663">{{cite journal| author=Marques F, van der Wijngaart W, Roxhed N| title=Absorbable cyst brushes. | journal=Biomed Microdevices | year= 2023 | volume= 25 | issue= 3 | pages= 33 | pmid=37610663 | doi=10.1007/s10544-023-00674-y | pmc= 10447279}}</ref> |- | [[Prostata]] | Oblici [[biopsija prostate]] uključuju [[transrektumska biopsija|transrektumsku biopsiju]], [[transperinealna biopsija|transperinealnu biopsiju]] i [[transuretralna biopsija|transuretralnu biopsiju]] |- | [[Nervni sistem]] | Obrasci uključuju [[biopsija mozga|biopsiju mozga]], [[biopsija nerva|biopsiju živaca]] i [[biopsija meningnih moždanih ovojnica|biopsiju meningenih moždanih ovojnica]] |- | | [[Urogenitalni sistem]] | Oblici uključuju [[biopsija bubrega|biopsiju bubrega]], [[biopsija endometrija|biopsiju endometrija]] i [[konizacija grlića maternice|konizaciju grlića maternice]] |- | Ostale | Druga mjesta uključuju [[biopsija limfnih čvorova|biopsiju limfnih čvorova]], [[biopsija mišića|biopsiju mišića]] i [[biopsija kože|biopsiju kože]] |} ==Analiza biopsiranog materijala== Nakon što se izvrši biopsija, uzorak tkiva koji je uzet od pacijenta šalje se u [[patologija|patološki]] [[laboratorij]]. [[Patolog]] je specijaliziran za dijagnosticiranje [[bolest]]i (kao što je [[karcinom|rak]]) ispitivanjem tkiva pod [[mikroskop]]om. Kada laboratorija (vidi [[histologija]]) primi uzorak biopsije, tkivo se obrađuje i izuzetno tanak sloj [[Tkivo|tkiva]] se uklanja iz uzorka i pričvršćuje na staklenu pločicu. Preostalo tkivo se čuva za upotrebu u kasnijim studijama, ako je potrebno. Pločica sa pričvršćenim tkivom se tretira bojama koje boje tkivo, što omogućava da se pojedinačne [[Ćelije (biologija)|ćelije]] u tkivu jasnije vide. Pločica se zatim daje patologu, koji pregleda tkivo pod [[mikroskop]]om, tražeći bilo kakve abnormalne nalaze. Patolog zatim priprema izvještaj u kojem su navedeni svi abnormalni ili važni nalazi biopsije. Ovaj izvještaj se šalje hirurgu koji je prvobitno izvršio biopsiju na pacijentu. ==Reference== {{refspisak|35em}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori |ICD10 = 0?D???X (bez sile),<br>0?B???X (silom) |ICD9 = |MeshID = D001706 |MedlinePlus = 003416 |OPS301 = {{OPS301|1-40...1-49}} (bez reza)<br>{{OPS301|1-50...1-58}} (sa rezom) | OtherCodes = }} {{commons|Biopsy}} {{wikt|biopsy}} * [https://web.archive.org/web/20081220030025/http://www.mybiopsyinfo.com/ Mybiopsyinfo.com] - What is a biopsy? How is a biopsy examination performed? This website gives you answers to these and many other questions. * [http://www.cap.org/apps/docs/reference/myBiopsy/index2.html MyBiopsy.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925170849/http://www.cap.org/apps/docs/reference/myBiopsy/index2.html |date=25. 9. 2018 }} - Links to a video. Information about biopsy results for patients. This site is created by pathologists, the physicians who diagnose cancer and other diseases by looking at biopsies under a microscope. * [http://radiologyinfo.org/en/sitemap/modal-alias.cfm?modal=biop RadiologyInfo] - The radiology information resource for patients: Biopsy * [https://drbetianu.ro/biopsia-de-prostata-ghidata-imagistic/ Biopsia de prostata] - Prostate biopsy {{Authority control}} [[Kategorija:Biopsija| ]] [[Kategorija:Hirurški postupci i tehnike]] [[Kategorija:Intervencijska radiologija]] 9qks30jy3wf40ef8k9739jfsq821zwr 0 527760 3936837 3890668 2026-10-24T06:11:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936837 wikitext text/x-wiki "'Aurelije i Natalija'" (umrli [[852]] nove ere) bili su kršćanski par koji je pogubljen po naredbi [[Abd ar-Rahmana II.]], emira [[Kordobe (Španija)|Kordobe]], jer su odbili da se odreknu kršćanske vjere. [[Katolička Crkva]] i [[Pravoslavna crkva]] smatraju ih mučenicima i svecima. == Život == Aurelije je rođen u bogatoj porodici u Sevilji. Otac mu je bio Arap musliman, a majka kršćanka iz Španije. Kao dijete ostao je siroče i odgajala ga je tetka koja je vjerovatno potajno bila kršćanka. U to vrijeme kršćani su bili proganjani u [[maurski]] kraljevstvima Španije.<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Biografija, (engleski), Svetac neko vrijeme, stranica pogledana 15.08.2025.] {{Mrtav link}}</ref> Aurelije je oženio Sabigotu, djevojku iz muslimanske porodice. Nakon venčanja, Sabigoto je odlučio da pređe na hrišćanstvo i uzeo ime Natalija. Par je živio u Emiratu Kordoba, imao kćer i živjeli su u tajnosti kao kršćani. U to vrijeme, prelazak s islama na kršćanstvo bio je zločin koji se kažnjavao smrću.<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Kazna Aurelija i Natalije (engleski)]</ref> Jednog dana, Aurelije je bio svedok javnog bičevanja jednog hrišćanskog trgovca koji je javno ispovedio svoju veru u Hrista. Šokirani tim događajem, Aurelije i Natalija su odlučili da više ne mogu da kriju svoju veru. Odvojili su novac za kćerku, a ostatak svoje ušteđevine podijelili siromašnima. Tada su počeli otvoreno propovijedati svoju vjeru i brigu za zatočene kršćane. == Obožavanje == Praznik Aurelija i Natalije pada 27. jula. Oni su među kordobskim mučenicima, 48 hrišćana pogubljenih u tom gradu između 850. i 859. godine. [[Relikvija|Relikvije]] Aurelije se čuvaju u oltaru u Metropolitanskoj katedrali bazilike Santa Marija la Antigva u [[Panama City|Panama]].<ref>[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Do Relikvije (španski)]</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://katholischglauben.info/die-heiligen-aurelius-und-natalia/ Sveobuhvatna web stranica o njenom životu i radu (na Njemačkom)] * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Sveti Aurelije i Natalija na catholic.org] * [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir] [[Kategorija:Umrli 852.]] lv47uflonbl7k986tsiu59zh5es31vg 0 533526 3936834 3836924 2026-10-24T03:08:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936834 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Merkušina | slika = Merkushyna_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9405.jpg | opis slike = | puno ime = Anastasija Olehivna Merkušina | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|01|14}} | mjesto rođenja = [[Sumi]], [[Sumska oblast]] | država rođenja = [[Ukrajina]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Dinamo | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''7''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''4''' | zlato SP = 1 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''35.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = '''4''' | plasman EK = '''8.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/26.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 1 | 3 }} <!-- Nagrade --> | nagrade = | ordeni = | ažurirano = 22. 4. 2026. | nagrade = | ordeni =[[Datoteka:Order of Princess Olha 2nd Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge II reda]]<br>[[Datoteka:Order_of_Princess_Olha_3rd_Class_of_Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge III reda]] }} '''Anastasija Olehivna Merkušina''', ({{jez-uk|Анастасія Олегівна Меркушина|kurziv=da}}) rođena 14. januara 1995. u [[Sumi]], [[Sumska oblast]], je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i osvajačica jedne srebrne i triju bronzanih medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|70]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|46]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|11]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2012.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|24]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – potjera (žene)|25]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|7]] | |} Anastasija Merkušina je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 24-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:47.3&nbsp;min bila sporija od pobjednice, [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Norvežanke]] [[Marte Olsbu Røiseland]], koja je završila utrku bez promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je rezultat sedno mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]], kada su sa zaostatkom od 3:00.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|švedske]] štafete u sastavu: [[Mona Brorsson]], [[Elvira Öberg]], [[Linn Persson]] i [[Hanna Öberg]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|33]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|2]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – potjera (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|5]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|11]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|13]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|3]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|49]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|36]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – pojedinačna štafeta (mješovito)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|44]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | | |} Nastupila je na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]]. Osvojila je jednu srebrnu i tri bronzane medalje. Srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Varvinec|Irinom Varvinec]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], kada su sa 6.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od njemačke štafete u sastavu: [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]], [[Franziska Hildebrand]] i [[Laura Dahlmeier]]. Prvu bronzanu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 35.1&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 18.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; a treću na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|slijedećem prvenstvu]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Darija Blaško|Darijom Blaško]], kada su s 9.2&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Ida Lien]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="17" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||37||42||35||50||57||104||55||35|| || |} {{clear}} Prvi nastup Merkušine u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 4. decembra 2014. u utrci na 15&nbsp;km, kada je osvojila 50-o mjesto s dva promašaja i zaostatkom od 7:15.3&nbsp;min bila sporija od bjeloruske biatlonke [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]], koja je završila utrku s dva promašaja. Najbolji rezultati u pojedinačnim utrkama joj je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|sezoni SK 2023/24.]] u [[Švicarska|švicarskom]] [[Lenzerheide]]u 16. decembra 2023. u utrci potjere na 10&nbsp;km s jednim promašajem i zaostatkom od 1:49.6&nbsp;min u odnosu na francusku biatlonku [[Justine Braisaz-Bouchet]], koja je utrku završila s tri promašaja. U [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2008/09.]] u [[Norveška|norveškom]] [[Holmenkollen]]u 21. marta 2010. u utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 14.7&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Simone Hauswald]], koja je utrku završila s dva promašaja; te treći put u [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|sezoni SK 2011/12.]] u [[Rusija|russkom]] [[Hanti-Mansijsk]]u 16. marta 2012. u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 3.2&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]], koja je utrku završila s dva promašaja. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat treće mjesto na slovenskoj [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 14. januara 2017. u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni SK 2016/17.]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]]. == Nagrade == * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge III reda]]. (4. 4. 2003.)<ref>{{cite web | url =https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227%2F2008#Text | title =У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ | authorlink = | last = | first = | date =23. 3. 2008 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk | archive-url =https://web.archive.org/web/20240307185021/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227/2008#Text | archive-date =7. 3. 2024 | url-status =dead }}</ref> * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge II reda]]. (23. 8. 2014.)<ref>{{cite web | url =https://www.president.gov.ua/documents/6762014-17576 | title =УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №676/2014 | authorlink = | last = | first = | date =23. 8. 2014 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =16. 3. 2024 | language =uk }}</ref>> == Privatni život == Njena majka [[Irina Merkušina]] je nekadašnja ukrajinska biatlonka i osvajačica srebrne medalje na Svjetskom prvenstvu, a mlađa sestra [[Oleksandra Merkušina]] je ukrajinska biatlonka. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Merkušina}} * {{Sport365|1289}} {{DEFAULTSORT: Merkušina, Olena}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sumi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge II reda]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge III reda]] [[Kategorija:Zaslužni majstori sporta Ukrajine]] hic2f8214byi2zyy7vbibkvxpkzq09j 4 536689 3936786 3936419 2026-10-23T14:17:57Z Panasko 146730 u fountain ću dodati kada proradi 3936786 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin Američki mjesec 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;">[[Datoteka:Wikipedia_American_Month_Logo.svg|180px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Američki mjesec 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Američki mjesec''' godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o [[Amerika|Americi]]. Održava se svakog oktobra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za američke zemlje. Korisnici Wikipedije koji naprave najviše članaka na ovoj Wikipediji dobit će nagrade u vidu vaučera Amazona == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom oktobra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. oktobra i 23:59 31. oktobra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za [[Amerika|američku zemlju]]. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada do oktobra. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za Američki mjesec? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-Američki-mjesec-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> [[Datoteka:LocationAmericas.png|center|200px]] <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Nagrade == Nagrade će biti dodijeljene urednicima s najviše napisanih članaka u formi vaučera Amazona. * 1. nagrada 40 € * 2. nagrada 30 € * 3. nagrada 20 € * 4. nagrada 10 € Za sudjelovanje u dodjeli nagrada potrebno je napisati najmanje 20 novih članaka, koje treba potvrditi žiri. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Američki mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 55 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=51 |ime_stuba2= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=32 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=13 }} [[Kategorija:Wikipedia:Američki mjesec|2026]] c6dv2ad2m1ozzslk3u212k58xstgcb7 0 538556 3936843 3934553 2026-10-24T08:41:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936843 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Bhai Lakhi Rai Banjara | poznat_po = Kremacija tijela Gurua Tegha Bahadura }} '''Lakhi Rai''' (aktivan u 17. vijeku), poznat i kao '''Lakhi Shah''', bio je izvođač radova iz Delhija i sljedbenik sikhskih gurua. Ostao je upamćen po tome što je pomogao pri kremaciji posmrtnih ostataka gurua Tegha Bahadura nakon njegovog pogubljenja.<ref name=":0">{{Cite book|last=Gandhi|first=Surjit Singh|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|year=2007|isbn=9788126908585|volume=2|pages=665–666}}</ref> To je učinio tako što je kremirao guruovo tijelo bez glave spalivši vlastitu kuću na periferiji Delhija, u kojoj se nalazilo tijelo.<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Patwant|title=The Sikhs|date=2007|publisher=PRH Christian Publishing|isbn=9780307429339|quote=In faraway Delhi too, a man called Lakhi Shah Lubana and his companions had taken his body out of the walled city in the dead of night-during the same storm -to a place called Rakabganj, on the city's outskirts. Since a formal cremation was fraught with danger, Lakhi Shah reverently placed the Guru's body in his house, then set the house on fire to avoid detection: a fitting farewell by his devotees to a man who had stirred their imagination by his unique sacrifice.}}</ref> == Legenda == Bhai Lakhi Rai Banjara bio je porijeklom iz zajednica Lubana i Banjara.<ref>{{Cite book|title=The Sikh World|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780429848384|editor-last=Singh|editor-first=Pashaura|quote=The tribal Sikhs - Sikligars and Banjaras are distributed all over the country except in the northeastern states. ... The Banjaras are known as Lambada, Lamani, Guar Banjara, Vanzara in different regions. Their ancestors were traders carrying merchandise and weapons on bullock carts. There are numerous prominent Sikhs amongst them most notably Makhan Shah Labana and Lakhi Shah Banjara.|editor-last2=Mandair|editor-first2=Arvind-Pal Singh}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Harbans|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2131&page=1&CategoryID=1&Searched=|title=Guru Gobind Singh|publisher=Guru Gobind Singh Foundation|year=1966|page=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20251122011435/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2131&page=1&CategoryID=1&Searched=|archive-date=22. 11. 2025|access-date=9. 10. 2026|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Birinder Pal|title='Criminal' Tribes of Punjab|date=2012|publisher=Routledge|isbn=9781136517877|pages=42|quote=They had been trading since ancient times (''adi kaal ton'') and also practiced the barter system. Lakhi Shah Banjara and Makhan Shah Labana, whose names appear in Sikh religious history, were the most prominent traders of the community during their times.}}</ref> Lakhi Shah je bio trgovac pamukom iz Delhija.<ref name=":1">{{Cite book|last=Singh|first=Gobind|title=Zafarnama|date=2015|publisher=Penguin UK|isbn=9788184755954|translator-last=Sarna|translator-first=Navtej|quote=The body was similarly smuggled away by another follower-Lakhi Rai, a cotton merchant-to his own hut on Raisina hill and the hut was set afire to cremate the body. Gurdwara Rakabganj in Delhi is the solemn memorial in white marble built on this site.}}</ref> Tijelo Gurua Tegha Bahadura bilo je osakaćeno i ostavljeno u Chandni Chowku nakon što su ga Moguli <ref name=":2">{{Cite book|last=Singh|first=Nikky-Guninder Kaur|title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|date=2012|publisher=State University of New York Press|isbn=9780791482667|pages=24}}</ref>pogubili. Te noći Delhi je zahvatila oluja.<ref name=":22">{{Cite book|last=Singh|first=Nikky-Guninder Kaur|title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|date=2012|publisher=State University of New York Press|isbn=9780791482667|pages=24}}</ref> Kada je Bhai Uda iz Ladwe obavijestio Lakhi Shaha da je guru pogubljen, Lakhi Shah je zajedno s Udom osmislio plan kako bi preuzeo guruovo obezglavljeno tijelo. Budući da je radio kao izvođač radova, Lakhi Shah je poznavao mogulske službenike, što mu je olakšalo provođenje plana.<ref name=":02">{{Cite book|last=Gandhi|first=Surjit Singh|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|year=2007|isbn=9788126908585|volume=2|pages=665–666}}</ref> Lakhi Shah je ispraznio svoja kola natovarena krečom u blizini Crvene tvrđave, a zatim se povukao u svoje rodno selo Rakabganj. Tokom noći 12. novembra 1675. godine, Lakhi Shah, njegovi sinovi Nagahia, Hema i Harhi, te Duma, Kanhin sin, uspjeli su preuzeti guruovo tijelo i odvesti ga kolima koja su ranije ostavljena u blizini tvrđave. Bhai Jaita je, s druge strane, uspio preuzeti guruovu odsječenu glavu.<ref name=":0" /> Tijelo je prevezeno u kuću Lakhi Shaha, koji je potom zapalio vlastiti dom kako bi kremirao guruove posmrtne ostatke. Kuća, koja je zapravo bila skromna koliba, nalazila se na brdu Raisina, u tadašnjem naselju zanatlija koji su izrađivali uzengije.<ref name=":1" /> Stanovnici kuće plakali su i ponašali se kao da je požar izbio slučajno, čime su izbjegli izazivanje sumnje mogulske policije, koja je istraživala nestanak guruovog tijela.<ref name=":0" /> Nakon kremacije, dio posmrtnih ostataka stavljen je u gagar, metalnu posudu, i prenesen u Anandpur, dok je ostatak pokopan na mjestu spaljene kuće. U Anandpuru je Guru Gobind Das primio posmrtne ostatke koji su bili doneseni u metalnoj posudi. Prema djelu Guru Kian Sakhian, potom je zagrlio Lakhi Shaha, koji mu je ispričao sve što se prethodno dogodilo u Delhiju u vezi s njegovim ocem.<ref name=":0" /> == Naslijeđe == Kćerka Lakhi Shaha, Sito Bai, udala se za Bhai Mani Singha. Međutim, drugi izvori navode da je Sito Bai bila kćerka Lakhi Raija Jadhauna.<ref>{{Cite book|last=Kaur|first=Gurjeet|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/English_Thesis_Papers/Contribution.of.Bhai.Mani.Singh.and.His.Family.in.Sikh.History.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Contribution of Bhai Mani Singh and His Family in Sikh History|publisher=Guru Kashi University|year=2021|page=30|hdl=10603/341184|quote=Bhai Mani Singh got married with Sito Bai, daughter of Lakkhi Shah Vanjara.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Sewa|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2880&page=1&CategoryID=1|title=Shaheed Bilas|publisher=Punjabi Sahit Academy|year=1961|page=57|archive-url=https://web.archive.org/web/20251122181500/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2880&page=1&CategoryID=1|archive-date=22. 11. 2025|access-date=9. 10. 2026|url-status=dead}}</ref> Na mjestu nekadašnje kolibe Lakhi Raija, koja je namjerno spaljena kako bi se kremiralo obezglavljeno tijelo Gurua Tegha Bahadura, kasnije je izgrađena Gurdwara Rakabganj Sahib, sikhsko vjersko svetište.<ref name=":1" /> == Reference == [[Kategorija:Članci koji koriste mikroformat hCard]] [[Kategorija:Trgovci 17. stoljeća]] [[Kategorija:Trgovci pamukom]] 7e9v55st4i23vo52di2wffobcjb0pn0 0 538782 3936875 3936161 2026-10-24T11:11:09Z AnToni 2325 3936875 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Leif Nordgren | slika = Leif_Nordgren_at_Biathlon_WC_2015_Nové_Město_(cropped).jpg | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|18}} | mjesto_rođenja = [[Colorado Springs]], [[Colorado]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 188 | težina = 72 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Minnesota Biathlon Club | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2022. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''4''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''8''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''4.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''29.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 18. 10. 2026. }} '''Leif Nordgren''' rođen 18. maja 1989. u [[Colorado Springs]]u, u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Colorado]] je nekadašnji [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{Cite web|title=Leif Nordgren|url=https://www.teamusa.org/us-biathlon/athletes/leif-nordgren|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229142039/http://www.teamusa.org/us-biathlon/athletes/Leif-Nordgren|url-status=dead|archive-date=29. 12. 2014|access-date=23. 1. 2022|website=Team USA|language = en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|81]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|44]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|66]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 10 km|58]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (muškarci)|50]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (muškarci)|6]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|87]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 10 km|83]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (muškarci)|13]] | |} Nordgren je nastupio tri puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je osvojio 44-o mjesto s 1:43,9&nbsp;min i bez promašaja bio sporiji od [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|norveškog]] biatlonca [[Ole Einar Bjørndalen|Olea Einara Bjørndalena]], koji je utrku završio s jednim promašajem. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je šesto mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (muškarci)| štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowell Baileyom]], [[Sean Doherty (biatlonac)|Seanom Dohertyom]] i [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], kada su sa zaostatkom od 3:50.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|švedske]] štafete u sastavu: [[Peppe Femling]], [[Jesper Nelin]], [[Sebastian Samuelsson]] i [[Fredrik Lindström]]., === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|26]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|38]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|6]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|13]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|81]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|52]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|43]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|8]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|55]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (muškarci)|45]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|14]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 20 km|34]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (muškarci)|45]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (muškarci)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|10]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 20 km|58]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 10 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (muškarci)|55]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|79]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – potjera (muškarci)|43]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (muškarci)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – pojedinačna štafeta (mješovito)|22]] |} Nordgren je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] nastupio osam puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji rezultat ostvario je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 20 km|20 km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 3:18.5&nbsp;min bio sporiji od pobjednika njemačkog biatlonca [[Arnd Peiffer|Arnda Peiffera]], koji je utrku završio bez promašaja. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Vincent Bonacci|Vincentom Bonaccijem]], [[Campbell Wright|Campbellom Wrightom]] i [[Jake Brown (biatlonac)|Jakeom Brownom]] osvojio je peto mjesto, što mu je najbolji rezultat. --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] |- | || ||63||97||72||72||40||57||57||71||57||55||60||102 |} Prvi nastup Nordgrena u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09]], <!-- 28. februara 2013. u [[Holmenkollen]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 85-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Soldier Hollow (Utah)|Soldier Hollow]]ju 16. februara 2019. u utrci potjere na 12,5&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u [[Nové Město na Moravě|Novém Městu na Moravě]] 14. marta 2021. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio treće mjesto. --> == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|193}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Nordgren, Leif}} [[Kategorija:Rođeni 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Colorado Springs]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] qpgfekqxxhxq06kar55utke45mlo3jc 0 538871 3936767 3936724 2026-10-23T12:34:10Z Panasko 146730 3936767 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Where Are You? | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Sinatrawhereareyou.jpg | objavljen = 2. septembar 1957. | snimljen = 10. april - 1. maj 1957. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 41:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[A Swingin' Affair!]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''Where Are You?''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[A Jolly Christmas from Frank Sinatra]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r78710}}</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=[[The Encyclopedia of Popular Music]]|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|2|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''Where Are You?''' trinaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]]. To je prvi album koji je Sinatra snimio za izdavačku kuću Capitol bez [[Nelson Riddle|Nelsona Riddlea]], a u saradnji s [[Gordon Jenkins|Gordonom Jenkinsom]], kao i prvi album koji je snimio u stereo tehnici. Godine 1970. ponovo je objavljen kao album s deset pjesama pod nazivom ''[[The Night We Called It a Day]]''. == Spisak pjesama == # "[[Where Are You? (1937)|Where Are You?]]" ([[Harold Adamson]], [[Jimmy McHugh]])&nbsp;– 3:30 # "[[The Night We Called It a Day (pjesma)|The Night We Called It a Day]]" ([[Matt Dennis]], [[Tom Adair]])&nbsp;– 3:28 # "[[I Cover the Waterfront (pjesma)|I Cover the Waterfront]]" ([[Johnny Green]], [[Edward Heyman]])&nbsp;– 2:58 # "[[Maybe You'll Be There]]" ([[Rube Bloom]], [[Sammy Gallop]])&nbsp;– 3:07 # "[[Laura (1945)|Laura]]" ([[David Raksin]], [[Johnny Mercer]])&nbsp;– 3:28 # "[[Lonely Town (On the Town)|Lonely Town]]" ([[Leonard Bernstein]], [[Betty Comden]], [[Adolph Green]])&nbsp;– 4:12 # "[[Autumn Leaves (1945)|Autumn Leaves]]" ([[Jacques Prévert]], Mercer, [[Joseph Kosma]])&nbsp;– 2:52 # "[[I'm a Fool to Want You]]" ([[Frank Sinatra]], Jack Wolf, Joel Herron)&nbsp;– 4:51 # "I Think of You" ([[Jack Elliott (kompozitor)|Jack Elliott]], Don Marcotte)&nbsp;– 3:04 # "Where Is the One?" ([[Alec Wilder]], [[Edwin Finckel]])&nbsp;– 3:13 # "[[There's No You]]" ([[Tom Adair]], Hal Hopper)&nbsp;– 3:48 # "[[Baby Won't You Please Come Home]]" (Charles Warfield, [[Clarence Williams (muzičar)|Clarence Williams]])&nbsp;– 3:00 #: ''dodatne pjesme na CD reizdanju koje nisu bile uključene u originalno izdanje iz 1957:'' # "I Can Read Between the Lines" (Sid Frank, Ray Getzov)&nbsp;– 2:43 # "It Worries Me" (Fritz Schultz-Reichelt, [[Carl Sigman]])&nbsp;– 2:53 # "Rain (Falling from the Skies)" ([[Robert Mellin]], Gunther Finlay)&nbsp;– 3:25 # "[[Don't Worry 'Bout Me]]" ([[Rube Bloom]], [[Ted Koehler]])&nbsp;– 3:08 Pjesma "I Think of You" zasnovana je na liričkoj drugoj temi u Es-duru iz prvog stava (Moderato) Koncerta za klavir i orkestar br. 2 u c-molu, op. 18, Sergeja Rahmanjinova. Rana izdanja originalnog stereo albuma sadržavala su samo 11 pjesama, dok je mono verzija obuhvatala svih 12. Moguće je da je na stereo izdanju nedostajala pjesma "I Cover The Waterfront" zato što je snimljena isključivo u mono tehnici.<ref>{{cite web | url=http://www.11fifty.com/Site_108/1957_-_Where_Are_You_2_3.html | title=Where Are You - Abridged Stereo Editions }}</ref> Kasnija stereo izdanja na nekim međunarodnim tržištima, kao i ona u okviru kolekcija (box setova), ponovo su uključila "Waterfront"; to je počelo otprilike 1975. (u Nizozemskoj).<ref>{{cite web | url=http://www.11fifty.com/Site_108/1957_-_Where_Are_You_unabridged.html | title=Where Are You - Unabridged Stereo Editions }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000691401| label= Where Are You? | access-date= 14:13, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/137979-Frank-Sinatra-With-Gordon-Jenkins-And-His-Orchestra-Where-Are-You Where Are You?]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] joo78n59c3z0ywtx6gygyxja3vei9zs 0 538872 3936760 3936735 2026-10-23T11:59:28Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936760 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Psiholog | slika = [[Datoteka:Psychologist at work.jpg|250px]] | opis_slike = | tip = Stručno zanimanje | službeno_ime = Psiholog | sektor_aktivnosti = [[Javno zdravstvo|Zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučno istraživanje, [[privreda]], [[policija|sigurnosne]] i [[vojska|odbrambene službe]], javna uprava i druge oblasti | sposobnosti = Psihološka procjena, primjena i tumačenje psiholoških testova, istraživanje psihičkih procesa i ponašanja, savjetovanje i druge aktivnosti u skladu sa stručnim kompetencijama | obrazovanje = Visoko obrazovanje iz psihologije; dodatna obuka, supervizirana praksa ili specijalizacija zavisno od područja rada i nacionalnih propisa | mjesta_zaposlenja = Zdravstvene i obrazovne ustanove, univerziteti i istraživačke ustanove, privredne organizacije, policija, obavještajne i sigurnosne službe, oružane snage, pravosudne ustanove, sportske organizacije i druge ustanove | srodni_poslovi = [[Psihijatrija|Psihijatar]], [[Psihoterapija|psihoterapeut]] }} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Područja rada == Psiholozi djeluju u različitim područjima naučnog istraživanja i praktične primjene psiholoških saznanja. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu raditi s pojedincima i grupama, u zdravstvenim i obrazovnim ustanovama, privrednim organizacijama, istraživačkim centrima, pravosudnim institucijama, policijskim i sigurnosnim službama, oružanim snagama te drugim okruženjima. Područja psihologije međusobno se preklapaju, a njihovi nazivi, podjela i status profesionalnih specijalizacija razlikuju se među državama i stručnim organizacijama. Pojedina područja prvenstveno su usmjerena na naučno istraživanje, dok druga naglašavaju primjenu psiholoških metoda u radu s ljudima, organizacijama ili zajednicama. Vrsta poslova koje psiholog može obavljati zavisi od njegovog obrazovanja, stručnih kompetencija i propisa koji važe u određenoj državi.<ref name="IAAPDivisions" /> === Klinička psihologija === [[Klinička psihologija]] područje je primijenjene psihologije koje se bavi procjenom, razumijevanjem, prevencijom i tretmanom psihičkih, emocionalnih i ponašajnih teškoća, kao i unapređenjem psihičkog blagostanja i svakodnevnog funkcionisanja. Obuhvata primjenu naučnih saznanja o psihičkim procesima i ponašanju u radu s pojedincima, parovima, porodicama i grupama različite dobi.<ref name="APA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical/ |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CPA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology Section |url=https://cpa.ca/sections/clinicalpsychology/ |publisher=Canadian Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]] koristeći razgovor, posmatranje, standardizovane psihološke testove i druge odgovarajuće metode. Na osnovu prikupljenih podataka procjenjuju kognitivno, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te, u skladu sa svojim kompetencijama i propisima koji važe u određenoj državi, učestvuju u dijagnostikovanju psihičkih poremećaja, planiranju intervencija i praćenju njihovih efekta.<ref name="APA_Clinical_2026" /> Njihov rad može obuhvatati [[Savjetodavna psihologija|psihološko savjetovanje]], psihološke intervencije, [[Psihoterapija|psihoterapiju]] za koju imaju odgovarajuće osposobljavanje, podršku osobama koje se suočavaju s [[Psihička trauma|traumatskim iskustvima]] ili hroničnim teškoćama te rad s osobama s ozbiljnim [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Klinički psiholozi mogu učestvovati i u prevenciji problema, rehabilitaciji, istraživanju, edukaciji drugih stručnjaka i razvoju programa psihološke pomoći.<ref name="APA_Clinical_Subfield">{{cite web |title=Clinical Psychology Solves Complex Human Problems |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_Clinical_Psychologists">{{cite web |title=Clinical Psychologists |url=https://psychology.org.au/psychology/about-psychology/types-of-psychologists/clinical-psychologists |publisher=Australian Psychological Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi rade u različitim okruženjima, uključujući [[Bolnica|bolnice]], klinike, centre za mentalno zdravlje, privatnu praksu, istraživačke i obrazovne ustanove te druge zdravstvene i društvene službe. Često sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]], [[ljekar]]ima, socijalnim radnicima i drugim stručnjacima. Obrazovni uslovi, profesionalni nazivi i zakonska ovlaštenja kliničkih psihologa razlikuju se među državama.<ref name="APA_Clinical_2026" /><ref name="APS_Clinical_Psychologists" /> === Zdravstvena psihologija === [[Zdravstvena psihologija]] područje je psihologije koje proučava međudjelovanje psiholoških, ponašajnih, društvenih i bioloških faktora u očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]], nastanku i toku [[bolest]]i te oporavku. Primjenjuje psihološka saznanja radi unapređenja zdravlja, prevencije bolesti, podrške osobama koje žive s [[Akutna bolest|akutnim]] ili [[Hronično stanje|hroničnim oboljenjima]] i poboljšanja kvaliteta [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]].<ref name="APA_Health_2026">{{cite web |title=Health Psychology Promotes Wellness |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfHP_2026">{{cite web |title=What Is Health Psychology? |url=https://societyforhealthpsychology.org/about/what-is-health-psychology/ |publisher=Society for Health Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi istražuju kako [[psihološki stres|stres]], [[emocije]], [[Uvjerenje|uvjerenja]], [[motivacija]], životne navike i društvena podrška utječu na [[zdravlje]] i [[ponašanje]] povezano sa zdravljem. Njihov rad može obuhvatati razvoj programa za usvajanje zdravijih navika, podršku u prestanku pušenja, upravljanje bolom, prilagođavanje životu s hroničnom bolešću, pridržavanje preporučenog liječenja te psihološku podršku tokom rehabilitacije. Učestvuju i u istraživanjima zdravstvenih nejednakosti i unapređenju načina na koji se zdravstvene usluge organizuju i pružaju.<ref name="APA_Clinical_Health">{{cite web |title=Clinical Health Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Thielke_2011">{{cite journal |last1=Thielke |first1=Stephen |last2=Thompson |first2=Alexander |last3=Stuart |first3=Richard |date=2011 |title=Health Psychology in Primary Care: Recent Research and Future Directions |journal=Psychology Research and Behavior Management |volume=4 |pages=59–68 |doi=10.2147/PRBM.S12996 |pmid=22114536 |pmc=PMC3218777 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3218777/ |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi mogu raditi u bolnicama, ustanovama primarne zdravstvene zaštite, rehabilitacijskim centrima, istraživačkim i obrazovnim ustanovama te javnozdravstvenim programima. Sarađuju s ljekarima, medicinskim sestrama i drugim stručnjacima kako bi se psihološki aspekti zdravlja uključili u prevenciju, liječenje i oporavak.<ref name="APA_Health_2026" /> === Psihologija obrazovanja i školska psihologija === [[Edukacijska psihologija|Psihologija obrazovanja]] područje je psihologije koje proučava psihološke procese povezane s [[učenje]]m, poučavanjem i obrazovnim razvojem. Istražuje utjecaj kognitivnih sposobnosti, [[Motivacija|motivacije]], [[Emocije|emocija]], prethodnog znanja, društvenih odnosa i okruženja na usvajanje [[Znanje|znanja]] i razvoj [[vještina]]. Njena saznanja primjenjuju se u oblikovanju nastavnih metoda, obrazovnih programa i postupaka procjenjivanja, kao i u unapređenju uslova za učenje i obrazovna postignuća.<ref name="IAAP_Division_5_2026">{{cite web |title=Division 5: Education & School Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-5 |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_2026">{{cite web |title=Working in Schools |url=https://www.apa.org/education-career/guide/paths/schools |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Školska psihologija]] primjenjuje psihološka znanja i metode radi podrške [[Učenje|učenju]], razvoju i psihičkom [[Blagostanje|blagostanju]] djece i mladih u obrazovnom okruženju. Školski psiholozi mogu procjenjivati kognitivne sposobnosti, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te teškoće u učenju, savjetovati [[učenik]]e i [[roditelj]]e, sarađivati s nastavnicima i drugim stručnjacima te učestvovati u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad može uključivati podršku učenicima s razvojnim teškoćama ili posebnim obrazovnim potrebama, prevenciju vršnjačkog nasilja i unapređenje školske klime.<ref name="APA_School_Specialty_2026">{{cite web |title=School Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/school |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_Psychologists_2023">{{cite web |title=School Psychologists: Working at the Intersection of Psychology and Education |url=https://www.apa.org/ed/precollege/psn/2023/09/school-psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Obrazovanje|obrazovanju]] mogu raditi u [[škola]]ma, predškolskim ustanovama, centrima za podršku učenju, ustanovama za stručno usavršavanje nastavnika, [[univerzitet]]ima i istraživačkim centrima. Dok je rad školskih psihologa uglavnom vezan za podršku učenicima i obrazovnim zajednicama, psiholozi obrazovanja mogu se više baviti istraživanjem učenja, razvojem nastavnih pristupa i vrednovanjem obrazovnih programa. Nazivi radnih mjesta, obim djelatnosti i potrebne kvalifikacije razlikuju se među državama.<ref name="IAAP_Division_5_2026" /><ref name="APA_School_Specialty_2026" /> == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] dn2x3vglnn3bh2cwsy4rx902gvht9t4 3936783 3936760 2026-10-23T13:23:20Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936783 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Psiholog | slika = [[Datoteka:Psychologist at work.jpg|250px]] | opis_slike = | tip = Stručno zanimanje | službeno_ime = Psiholog | sektor_aktivnosti = [[Javno zdravstvo|Zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučno istraživanje, [[privreda]], [[policija|sigurnosne]] i [[vojska|odbrambene službe]], javna uprava i druge oblasti | sposobnosti = Psihološka procjena, primjena i tumačenje psiholoških testova, istraživanje psihičkih procesa i ponašanja, savjetovanje i druge aktivnosti u skladu sa stručnim kompetencijama | obrazovanje = Visoko obrazovanje iz psihologije; dodatna obuka, supervizirana praksa ili specijalizacija zavisno od područja rada i nacionalnih propisa | mjesta_zaposlenja = Zdravstvene i obrazovne ustanove, univerziteti i istraživačke ustanove, privredne organizacije, policija, obavještajne i sigurnosne službe, oružane snage, pravosudne ustanove, sportske organizacije i druge ustanove | srodni_poslovi = [[Psihijatrija|Psihijatar]], [[Psihoterapija|psihoterapeut]] }} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Područja rada == Psiholozi djeluju u različitim područjima naučnog istraživanja i praktične primjene psiholoških saznanja. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu raditi s pojedincima i grupama, u zdravstvenim i obrazovnim ustanovama, privrednim organizacijama, istraživačkim centrima, pravosudnim institucijama, policijskim i sigurnosnim službama, oružanim snagama te drugim okruženjima. Područja psihologije međusobno se preklapaju, a njihovi nazivi, podjela i status profesionalnih specijalizacija razlikuju se među državama i stručnim organizacijama. Pojedina područja prvenstveno su usmjerena na naučno istraživanje, dok druga naglašavaju primjenu psiholoških metoda u radu s ljudima, organizacijama ili zajednicama. Vrsta poslova koje psiholog može obavljati zavisi od njegovog obrazovanja, stručnih kompetencija i propisa koji važe u određenoj državi.<ref name="IAAPDivisions" /> === Klinička psihologija === [[Klinička psihologija]] područje je primijenjene psihologije koje se bavi procjenom, razumijevanjem, prevencijom i tretmanom psihičkih, emocionalnih i ponašajnih teškoća, kao i unapređenjem psihičkog blagostanja i svakodnevnog funkcionisanja. Obuhvata primjenu naučnih saznanja o psihičkim procesima i ponašanju u radu s pojedincima, parovima, porodicama i grupama različite dobi.<ref name="APA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical/ |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CPA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology Section |url=https://cpa.ca/sections/clinicalpsychology/ |publisher=Canadian Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]] koristeći razgovor, posmatranje, standardizovane psihološke testove i druge odgovarajuće metode. Na osnovu prikupljenih podataka procjenjuju kognitivno, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te, u skladu sa svojim kompetencijama i propisima koji važe u određenoj državi, učestvuju u dijagnostikovanju psihičkih poremećaja, planiranju intervencija i praćenju njihovih efekta.<ref name="APA_Clinical_2026" /> Njihov rad može obuhvatati [[Savjetodavna psihologija|psihološko savjetovanje]], psihološke intervencije, [[Psihoterapija|psihoterapiju]] za koju imaju odgovarajuće osposobljavanje, podršku osobama koje se suočavaju s [[Psihička trauma|traumatskim iskustvima]] ili hroničnim teškoćama te rad s osobama s ozbiljnim [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Klinički psiholozi mogu učestvovati i u prevenciji problema, rehabilitaciji, istraživanju, edukaciji drugih stručnjaka i razvoju programa psihološke pomoći.<ref name="APA_Clinical_Subfield">{{cite web |title=Clinical Psychology Solves Complex Human Problems |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_Clinical_Psychologists">{{cite web |title=Clinical Psychologists |url=https://psychology.org.au/psychology/about-psychology/types-of-psychologists/clinical-psychologists |publisher=Australian Psychological Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi rade u različitim okruženjima, uključujući [[Bolnica|bolnice]], klinike, centre za mentalno zdravlje, privatnu praksu, istraživačke i obrazovne ustanove te druge zdravstvene i društvene službe. Često sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]], [[ljekar]]ima, socijalnim radnicima i drugim stručnjacima. Obrazovni uslovi, profesionalni nazivi i zakonska ovlaštenja kliničkih psihologa razlikuju se među državama.<ref name="APA_Clinical_2026" /><ref name="APS_Clinical_Psychologists" /> === Zdravstvena psihologija === [[Zdravstvena psihologija]] područje je psihologije koje proučava međudjelovanje psiholoških, ponašajnih, društvenih i bioloških faktora u očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]], nastanku i toku [[bolest]]i te oporavku. Primjenjuje psihološka saznanja radi unapređenja zdravlja, prevencije bolesti, podrške osobama koje žive s [[Akutna bolest|akutnim]] ili [[Hronično stanje|hroničnim oboljenjima]] i poboljšanja kvaliteta [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]].<ref name="APA_Health_2026">{{cite web |title=Health Psychology Promotes Wellness |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfHP_2026">{{cite web |title=What Is Health Psychology? |url=https://societyforhealthpsychology.org/about/what-is-health-psychology/ |publisher=Society for Health Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi istražuju kako [[psihološki stres|stres]], [[emocije]], [[Uvjerenje|uvjerenja]], [[motivacija]], životne navike i društvena podrška utječu na [[zdravlje]] i [[ponašanje]] povezano sa zdravljem. Njihov rad može obuhvatati razvoj programa za usvajanje zdravijih navika, podršku u prestanku pušenja, upravljanje bolom, prilagođavanje životu s hroničnom bolešću, pridržavanje preporučenog liječenja te psihološku podršku tokom rehabilitacije. Učestvuju i u istraživanjima zdravstvenih nejednakosti i unapređenju načina na koji se zdravstvene usluge organizuju i pružaju.<ref name="APA_Clinical_Health">{{cite web |title=Clinical Health Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Thielke_2011">{{cite journal |last1=Thielke |first1=Stephen |last2=Thompson |first2=Alexander |last3=Stuart |first3=Richard |date=2011 |title=Health Psychology in Primary Care: Recent Research and Future Directions |journal=Psychology Research and Behavior Management |volume=4 |pages=59–68 |doi=10.2147/PRBM.S12996 |pmid=22114536 |pmc=PMC3218777 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3218777/ |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi mogu raditi u bolnicama, ustanovama primarne zdravstvene zaštite, rehabilitacijskim centrima, istraživačkim i obrazovnim ustanovama te javnozdravstvenim programima. Sarađuju s ljekarima, medicinskim sestrama i drugim stručnjacima kako bi se psihološki aspekti zdravlja uključili u prevenciju, liječenje i oporavak.<ref name="APA_Health_2026" /> === Psihologija obrazovanja i školska psihologija === [[Edukacijska psihologija|Psihologija obrazovanja]] područje je psihologije koje proučava psihološke procese povezane s [[učenje]]m, poučavanjem i obrazovnim razvojem. Istražuje utjecaj kognitivnih sposobnosti, [[Motivacija|motivacije]], [[Emocije|emocija]], prethodnog znanja, društvenih odnosa i okruženja na usvajanje [[Znanje|znanja]] i razvoj [[vještina]]. Njena saznanja primjenjuju se u oblikovanju nastavnih metoda, obrazovnih programa i postupaka procjenjivanja, kao i u unapređenju uslova za učenje i obrazovna postignuća.<ref name="IAAP_Division_5_2026">{{cite web |title=Division 5: Education & School Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-5 |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_2026">{{cite web |title=Working in Schools |url=https://www.apa.org/education-career/guide/paths/schools |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Školska psihologija]] primjenjuje psihološka znanja i metode radi podrške [[Učenje|učenju]], razvoju i psihičkom [[Blagostanje|blagostanju]] djece i mladih u obrazovnom okruženju. Školski psiholozi mogu procjenjivati kognitivne sposobnosti, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te teškoće u učenju, savjetovati [[učenik]]e i [[roditelj]]e, sarađivati s nastavnicima i drugim stručnjacima te učestvovati u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad može uključivati podršku učenicima s razvojnim teškoćama ili posebnim obrazovnim potrebama, prevenciju vršnjačkog nasilja i unapređenje školske klime.<ref name="APA_School_Specialty_2026">{{cite web |title=School Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/school |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_Psychologists_2023">{{cite web |title=School Psychologists: Working at the Intersection of Psychology and Education |url=https://www.apa.org/ed/precollege/psn/2023/09/school-psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Obrazovanje|obrazovanju]] mogu raditi u [[škola]]ma, predškolskim ustanovama, centrima za podršku učenju, ustanovama za stručno usavršavanje nastavnika, [[univerzitet]]ima i istraživačkim centrima. Dok je rad školskih psihologa uglavnom vezan za podršku učenicima i obrazovnim zajednicama, psiholozi obrazovanja mogu se više baviti istraživanjem učenja, razvojem nastavnih pristupa i vrednovanjem obrazovnih programa. Nazivi radnih mjesta, obim djelatnosti i potrebne kvalifikacije razlikuju se među državama.<ref name="IAAP_Division_5_2026" /><ref name="APA_School_Specialty_2026" /> === Psihologija rada i organizacijska psihologija === [[Psihologija rada i organizacijska psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava ponašanje, doživljaje i međuljudske odnose u radnom okruženju, kao i psihološke procese koji utječu na funkcionisanje organizacija. Bavi se odnosom između zaposlenih, njihovih radnih zadataka i organizacijskog okruženja, s ciljem boljeg razumijevanja i unapređenja radnog učinka, motivacije, saradnje, zadovoljstva poslom i dobrobiti zaposlenih.<ref name="IAAP_Division_1">{{cite web |title=Division 1: Work & Organizational Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-1 |publisher=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Industrial_Organizational">{{cite web |title=Industrial and Organizational Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/industrial.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u ovom području mogu učestvovati u analizi radnih mjesta, izboru i raspoređivanju zaposlenih, procjeni radnih sposobnosti, profesionalnom usmjeravanju, razvoju kompetencija i planiranju programa obuke. Bave se i motivacijom, rukovođenjem, timskim radom, [[Komunikacija|komunikacijom]], rješavanjem sukoba, organizacijskim promjenama i razvojem sistema za procjenu radnog učinka. U tu svrhu koriste istraživačke metode, ankete, intervjue, psihološke testove i druge postupke procjene, u skladu sa stručnim kompetencijama i etičkim načelima.<ref name="APA_Industrial_Organizational" /><ref name="SIOP_2026">{{cite web |title=About I-O Psychology |url=https://www.siop.org/about-siop/about-i-o-psychology/ |publisher=Society for Industrial and Organizational Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Važan dio ovog područja odnosi se na psihosocijalne uslove rada, uključujući stres povezan s poslom, ravnotežu između rada i privatnog života, prevenciju iscrpljenosti, sigurnost na radu i dobrobit zaposlenih. Psiholozi mogu sarađivati s rukovodiocima, službama za upravljanje ljudskim resursima, stručnjacima zaštite na radu i drugim profesionalcima na unapređenju radnih uslova i organizacijskih praksi.<ref name="SIOP_2026" /><ref name="APA_Business_2026">{{cite web |title=Psychologists, Helping Businesses and Organizations |url=https://www.apa.org/action/careers/business |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rada i organizacijski psiholozi mogu biti zaposleni u privrednim društvima, javnoj upravi, neprofitnim organizacijama, konsultantskim firmama, ustanovama koje se bave zapošljavanjem i profesionalnim razvojem te univerzitetima i istraživačkim centrima. Njihov rad nije ograničen na privredni sektor, već obuhvata i javne službe, zdravstvene ustanove, obrazovne sisteme i druge organizacije.<ref name="APA_IO_2026">{{cite web |title=I/O Psychology Provides Workplace Solutions |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/organizational |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Socijalna psihologija === [[Socijalna psihologija]] proučava kako prisustvo drugih ljudi, međuljudski odnosi i društveni kontekst utječu na [[mišljenje]], [[emocije]] i [[ponašanje]] pojedinca. Istražuje pojave kao što su socijalni utjecaj, formiranje [[Stavovi|stavova]], [[Predrasuda|predrasude]], [[stereotip]]i, [[Konformizam|konformizam]], grupna dinamika, međugrupni odnosi i način na koji ljudi doživljavaju sebe i druge.<ref name="APA_Social_Psychology">{{cite web |title=Social Psychology Studies Human Interactions |url=https://www.apa.org/action/science/social |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Dictionary_SP">{{cite web |title=Social Psychology |url=https://dictionary.apa.org/social-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Socijalni psiholozi istražuju ponašanje pojedinaca i grupa u različitim okolnostima, uključujući donošenje odluka, međuljudske sukobe, saradnju, društvene norme i utjecaj društvenih i kulturnih faktora. Njihova saznanja primjenjuju se u istraživanju javnog mnijenja, međugrupnih odnosa, [[Komunikacija|komunikacije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[zdravstvo|zdravstva]], organizacijskog ponašanja i društvenih problema. Socijalni psiholozi mogu raditi na univerzitetima i istraživačkim institutima, u javnim ustanovama, nevladinim organizacijama i privrednom sektoru.<ref name="APA_Social_Psychology" /> === Razvojna psihologija === [[Razvojna psihologija]] proučava promjene u psihičkim procesima i ponašanju tokom ljudskog života, od [[Prenatalni rast i razvoj čovjeka|prenatalnog razdoblja]] i ranog djetinjstva do [[Starenje|starosti]]. Obuhvata razvoj kognitivnih sposobnosti, jezika, emocija, ličnosti, socijalnih odnosa i drugih aspekata funkcionisanja, kao i biološke, porodične, društvene i kulturne faktore koji utječu na razvoj.<ref name="APA_Developmental">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Razvojni psiholozi istražuju kako se sposobnosti i ponašanje mijenjaju tokom života, zbog čega se pojedinci razlikuju u razvojnim putanjama i kako iskustva i okruženje utječu na razvoj. Njihov rad može obuhvatati istraživanja dječijeg razvoja, [[Adolescencija|adolescencije]], odrasle dobi i [[Starenje|starenja]], kao i procjenu i podršku osobama s razvojnim teškoćama. Mogu djelovati u istraživačkim i obrazovnim ustanovama, zdravstvenim službama i drugim organizacijama koje se bave razvojem i [[dobrobit]]i ljudi.<ref name="APA_Developmental_Lifespan_2026">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija ličnosti === [[Psihologija ličnosti]] proučava relativno trajne obrasce mišljenja, osjećanja i ponašanja po kojima se pojedinci međusobno razlikuju. Istražuje strukturu i razvoj ličnosti, osobine i individualne razlike, motivaciju, emocionalne obrasce, [[Samopoimanje|samopoimanje]] te utjecaj nasljednih, razvojnih, društvenih i kulturnih faktora na [[Ličnost|ličnost]].<ref name="APA_Dictionary_PP">{{cite web |title=Personality Psychology |url=https://dictionary.apa.org/personality-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Personality">{{cite web |title=Personality |url=https://www.apa.org/topics/personality |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi koji se bave ličnošću razvijaju i provjeravaju teorije o individualnim razlikama te istražuju načine na koje se osobine ličnosti povezuju s ponašanjem, odnosima, prilagođavanjem i životnim iskustvima. U istraživačkom i primijenjenom radu mogu koristiti standardizirane upitnike, testove ličnosti, intervjue i druge metode procjene, uz uvažavanje njihovih mogućnosti i ograničenja. Saznanja iz ovog područja koriste se, između ostalog, u [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]], savjetovanju, istraživanju međuljudskih odnosa i psihologiji rada.<ref name="APA_Dictionary_PP" /> === Kognitivna psihologija === [[Kognitivna psihologija]] područje je psihologije koje proučava mentalne procese uključene u primanje, obradu, pohranjivanje i korištenje informacija. Obuhvata [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[pamćenje]], [[učenje]], [[mišljenje]], jezik, zaključivanje i [[rješavanje problema]]. Istražuje načine na koje ljudi tumače [[Informacija|informacije]], donose odluke i koriste prethodna iskustva u razumijevanju svijeta.<ref name="APA_Dictionary_Cognitive_Psychology_2026">{{cite web |title=Cognitive Psychology |url=https://dictionary.apa.org/cognitive-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kognitivni psiholozi proučavaju ove procese primjenom eksperimenata, zadataka za procjenu kognitivnih sposobnosti, posmatranja i drugih istraživačkih metoda. Njihov rad doprinosi razumijevanju učenja, pamćenja, pažnje i donošenja odluka, a nalazi se primjenjuju u obrazovanju, razvoju [[Tehnologija|tehnologije]], istraživanju ljudskih faktora i drugim područjima psihologije. Kognitivna psihologija povezana je s kognitivnom [[Neuronauka|neuronaukom]], koja istražuje odnose između mentalnih procesa i aktivnosti [[Mozak|mozga]].<ref name="APA_Brain_Science">{{cite web |title=Brain Science and Cognitive Psychology Explores Our Mental Processes |url=https://www.apa.org/action/science/brain-science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Eksperimentalna psihologija === [[Eksperimentalna psihologija]] područje je psihologije usmjereno na naučno istraživanje psihičkih procesa i ponašanja primjenom eksperimentalnih i drugih empirijskih metoda. Istraživači postavljaju [[Hipoteza|hipoteze]], oblikuju istraživanja, prikupljaju podatke i analiziraju rezultate kako bi ispitali odnose između različitih faktora i bolje razumjeli psihološke pojave. Eksperimentalni pristup omogućava ispitivanje učinaka određenih promjena u kontrolisanim uslovima, kada je to metodološki i etički primjereno.<ref name="APA_Science_of_Psychology">{{cite web |title=Science of Psychology |url=https://www.apa.org/action/science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Eksperimentalni psiholozi istražuju širok raspon tema, uključujući [[učenje]], [[pamćenje]], [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[Motivacija|motivaciju]] i [[ponašanje]]. U istraživanjima mogu učestvovati ljudi ili [[životinje]], u skladu s ciljevima istraživanja i odgovarajućim etičkim pravilima. Eksperimentalna psihologija nije ograničena na jednu primijenjenu oblast, nego pruža metode i dokaze koji se koriste u različitim granama psihologije, kao i u drugim naučnim disciplinama.<ref name="APA_Psychology_Careers_Guide_2026">{{cite web |title=Psychology Careers Guide |url=https://www.apa.org/education-career/guide/careers |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Neuropsihologija === [[Neuropsihologija]] proučava odnose između funkcionisanja [[Mozak|mozga]] i [[Nervni sistem|nervnog sistema]] te kognitivnih procesa, emocija i ponašanja. Posebno se bavi načinima na koje neurološka oboljenja, povrede mozga, razvojna odstupanja i druge promjene u funkcionisanju nervnog sistema mogu utjecati na [[pamćenje]], [[Pažnja|pažnju]], jezik, [[mišljenje]], [[Percepcija|percepciju]] i svakodnevno funkcionisanje.<ref name="APA_Neuropsychology">{{cite web |title=Clinical Neuropsychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/neuropsychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Klinička neuropsihologija]], kao primijenjeno područje [[Neuropsihologija|neuropsihologije]], usmjerena je na procjenu kognitivnog, emocionalnog i ponašajnog funkcionisanja osoba kod kojih postoji sumnja na teškoće povezane s funkcionisanjem mozga. Neuropsihološka procjena može uključivati razgovor, analizu relevantnih zdravstvenih podataka i primjenu standardiziranih testova kojima se ispituju, između ostalog, pamćenje, pažnja, jezik, zaključivanje i sposobnosti rješavanja problema. Rezultati mogu pomoći u razumijevanju prirode teškoća, planiranju rehabilitacije i praćenju promjena u funkcioniranju.<ref name="APA_Neuropsychology" /><ref name="AACN_2026">{{cite web |title=Adult Neuropsychology |url=https://theaacn.org/adult-neuropsychology/ |publisher=American Academy of Clinical Neuropsychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Neuropsiholozi mogu raditi u bolnicama, neurološkim i rehabilitacijskim centrima, istraživačkim ustanovama i drugim zdravstvenim ili akademskim okruženjima. Potrebno obrazovanje i uslovi za samostalan klinički rad razlikuju se među državama.<ref name="APA_Neuropsychology" /> == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] l6zj1h86pj2s9np1tlo4pdw9ug5kbil 3936814 3936783 2026-10-23T19:04:08Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936814 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Psiholog | slika = [[Datoteka:Psychologist at work.jpg|250px]] | opis_slike = | tip = Stručno zanimanje | službeno_ime = Psiholog | sektor_aktivnosti = [[Javno zdravstvo|Zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučno istraživanje, [[privreda]], [[policija|sigurnosne]] i [[vojska|odbrambene službe]], javna uprava i druge oblasti | sposobnosti = Psihološka procjena, primjena i tumačenje psiholoških testova, istraživanje psihičkih procesa i ponašanja, savjetovanje i druge aktivnosti u skladu sa stručnim kompetencijama | obrazovanje = Visoko obrazovanje iz psihologije; dodatna obuka, supervizirana praksa ili specijalizacija zavisno od područja rada i nacionalnih propisa | mjesta_zaposlenja = Zdravstvene i obrazovne ustanove, univerziteti i istraživačke ustanove, privredne organizacije, policija, obavještajne i sigurnosne službe, oružane snage, pravosudne ustanove, sportske organizacije i druge ustanove | srodni_poslovi = [[Psihijatrija|Psihijatar]], [[Psihoterapija|psihoterapeut]] }} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Područja rada == Psiholozi djeluju u različitim područjima naučnog istraživanja i praktične primjene psiholoških saznanja. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu raditi s pojedincima i grupama, u zdravstvenim i obrazovnim ustanovama, privrednim organizacijama, istraživačkim centrima, pravosudnim institucijama, policijskim i sigurnosnim službama, oružanim snagama te drugim okruženjima. Područja psihologije međusobno se preklapaju, a njihovi nazivi, podjela i status profesionalnih specijalizacija razlikuju se među državama i stručnim organizacijama. Pojedina područja prvenstveno su usmjerena na naučno istraživanje, dok druga naglašavaju primjenu psiholoških metoda u radu s ljudima, organizacijama ili zajednicama. Vrsta poslova koje psiholog može obavljati zavisi od njegovog obrazovanja, stručnih kompetencija i propisa koji važe u određenoj državi.<ref name="IAAPDivisions" /> === Klinička psihologija === [[Klinička psihologija]] područje je primijenjene psihologije koje se bavi procjenom, razumijevanjem, prevencijom i tretmanom psihičkih, emocionalnih i ponašajnih teškoća, kao i unapređenjem psihičkog blagostanja i svakodnevnog funkcionisanja. Obuhvata primjenu naučnih saznanja o psihičkim procesima i ponašanju u radu s pojedincima, parovima, porodicama i grupama različite dobi.<ref name="APA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical/ |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CPA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology Section |url=https://cpa.ca/sections/clinicalpsychology/ |publisher=Canadian Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]] koristeći razgovor, posmatranje, standardizovane psihološke testove i druge odgovarajuće metode. Na osnovu prikupljenih podataka procjenjuju kognitivno, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te, u skladu sa svojim kompetencijama i propisima koji važe u određenoj državi, učestvuju u dijagnostikovanju psihičkih poremećaja, planiranju intervencija i praćenju njihovih efekta.<ref name="APA_Clinical_2026" /> Njihov rad može obuhvatati [[Savjetodavna psihologija|psihološko savjetovanje]], psihološke intervencije, [[Psihoterapija|psihoterapiju]] za koju imaju odgovarajuće osposobljavanje, podršku osobama koje se suočavaju s [[Psihička trauma|traumatskim iskustvima]] ili hroničnim teškoćama te rad s osobama s ozbiljnim [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Klinički psiholozi mogu učestvovati i u prevenciji problema, rehabilitaciji, istraživanju, edukaciji drugih stručnjaka i razvoju programa psihološke pomoći.<ref name="APA_Clinical_Subfield">{{cite web |title=Clinical Psychology Solves Complex Human Problems |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_Clinical_Psychologists">{{cite web |title=Clinical Psychologists |url=https://psychology.org.au/psychology/about-psychology/types-of-psychologists/clinical-psychologists |publisher=Australian Psychological Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi rade u različitim okruženjima, uključujući [[Bolnica|bolnice]], klinike, centre za mentalno zdravlje, privatnu praksu, istraživačke i obrazovne ustanove te druge zdravstvene i društvene službe. Često sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]], [[ljekar]]ima, socijalnim radnicima i drugim stručnjacima. Obrazovni uslovi, profesionalni nazivi i zakonska ovlaštenja kliničkih psihologa razlikuju se među državama.<ref name="APA_Clinical_2026" /><ref name="APS_Clinical_Psychologists" /> === Zdravstvena psihologija === [[Zdravstvena psihologija]] područje je psihologije koje proučava međudjelovanje psiholoških, ponašajnih, društvenih i bioloških faktora u očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]], nastanku i toku [[bolest]]i te oporavku. Primjenjuje psihološka saznanja radi unapređenja zdravlja, prevencije bolesti, podrške osobama koje žive s [[Akutna bolest|akutnim]] ili [[Hronično stanje|hroničnim oboljenjima]] i poboljšanja kvaliteta [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]].<ref name="APA_Health_2026">{{cite web |title=Health Psychology Promotes Wellness |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfHP_2026">{{cite web |title=What Is Health Psychology? |url=https://societyforhealthpsychology.org/about/what-is-health-psychology/ |publisher=Society for Health Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi istražuju kako [[psihološki stres|stres]], [[emocije]], [[Uvjerenje|uvjerenja]], [[motivacija]], životne navike i društvena podrška utječu na [[zdravlje]] i [[ponašanje]] povezano sa zdravljem. Njihov rad može obuhvatati razvoj programa za usvajanje zdravijih navika, podršku u prestanku pušenja, upravljanje bolom, prilagođavanje životu s hroničnom bolešću, pridržavanje preporučenog liječenja te psihološku podršku tokom rehabilitacije. Učestvuju i u istraživanjima zdravstvenih nejednakosti i unapređenju načina na koji se zdravstvene usluge organizuju i pružaju.<ref name="APA_Clinical_Health">{{cite web |title=Clinical Health Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Thielke_2011">{{cite journal |last1=Thielke |first1=Stephen |last2=Thompson |first2=Alexander |last3=Stuart |first3=Richard |date=2011 |title=Health Psychology in Primary Care: Recent Research and Future Directions |journal=Psychology Research and Behavior Management |volume=4 |pages=59–68 |doi=10.2147/PRBM.S12996 |pmid=22114536 |pmc=PMC3218777 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3218777/ |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi mogu raditi u bolnicama, ustanovama primarne zdravstvene zaštite, rehabilitacijskim centrima, istraživačkim i obrazovnim ustanovama te javnozdravstvenim programima. Sarađuju s ljekarima, medicinskim sestrama i drugim stručnjacima kako bi se psihološki aspekti zdravlja uključili u prevenciju, liječenje i oporavak.<ref name="APA_Health_2026" /> === Psihologija obrazovanja i školska psihologija === [[Edukacijska psihologija|Psihologija obrazovanja]] područje je psihologije koje proučava psihološke procese povezane s [[učenje]]m, poučavanjem i obrazovnim razvojem. Istražuje utjecaj kognitivnih sposobnosti, [[Motivacija|motivacije]], [[Emocije|emocija]], prethodnog znanja, društvenih odnosa i okruženja na usvajanje [[Znanje|znanja]] i razvoj [[vještina]]. Njena saznanja primjenjuju se u oblikovanju nastavnih metoda, obrazovnih programa i postupaka procjenjivanja, kao i u unapređenju uslova za učenje i obrazovna postignuća.<ref name="IAAP_Division_5_2026">{{cite web |title=Division 5: Education & School Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-5 |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_2026">{{cite web |title=Working in Schools |url=https://www.apa.org/education-career/guide/paths/schools |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Školska psihologija]] primjenjuje psihološka znanja i metode radi podrške [[Učenje|učenju]], razvoju i psihičkom [[Blagostanje|blagostanju]] djece i mladih u obrazovnom okruženju. Školski psiholozi mogu procjenjivati kognitivne sposobnosti, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te teškoće u učenju, savjetovati [[učenik]]e i [[roditelj]]e, sarađivati s nastavnicima i drugim stručnjacima te učestvovati u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad može uključivati podršku učenicima s razvojnim teškoćama ili posebnim obrazovnim potrebama, prevenciju vršnjačkog nasilja i unapređenje školske klime.<ref name="APA_School_Specialty_2026">{{cite web |title=School Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/school |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_Psychologists_2023">{{cite web |title=School Psychologists: Working at the Intersection of Psychology and Education |url=https://www.apa.org/ed/precollege/psn/2023/09/school-psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Obrazovanje|obrazovanju]] mogu raditi u [[škola]]ma, predškolskim ustanovama, centrima za podršku učenju, ustanovama za stručno usavršavanje nastavnika, [[univerzitet]]ima i istraživačkim centrima. Dok je rad školskih psihologa uglavnom vezan za podršku učenicima i obrazovnim zajednicama, psiholozi obrazovanja mogu se više baviti istraživanjem učenja, razvojem nastavnih pristupa i vrednovanjem obrazovnih programa. Nazivi radnih mjesta, obim djelatnosti i potrebne kvalifikacije razlikuju se među državama.<ref name="IAAP_Division_5_2026" /><ref name="APA_School_Specialty_2026" /> === Psihologija rada i organizacijska psihologija === [[Psihologija rada i organizacijska psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava ponašanje, doživljaje i međuljudske odnose u radnom okruženju, kao i psihološke procese koji utječu na funkcionisanje organizacija. Bavi se odnosom između zaposlenih, njihovih radnih zadataka i organizacijskog okruženja, s ciljem boljeg razumijevanja i unapređenja radnog učinka, motivacije, saradnje, zadovoljstva poslom i dobrobiti zaposlenih.<ref name="IAAP_Division_1">{{cite web |title=Division 1: Work & Organizational Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-1 |publisher=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Industrial_Organizational">{{cite web |title=Industrial and Organizational Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/industrial.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u ovom području mogu učestvovati u analizi radnih mjesta, izboru i raspoređivanju zaposlenih, procjeni radnih sposobnosti, profesionalnom usmjeravanju, razvoju kompetencija i planiranju programa obuke. Bave se i motivacijom, rukovođenjem, timskim radom, [[Komunikacija|komunikacijom]], rješavanjem sukoba, organizacijskim promjenama i razvojem sistema za procjenu radnog učinka. U tu svrhu koriste istraživačke metode, ankete, intervjue, psihološke testove i druge postupke procjene, u skladu sa stručnim kompetencijama i etičkim načelima.<ref name="APA_Industrial_Organizational" /><ref name="SIOP_2026">{{cite web |title=About I-O Psychology |url=https://www.siop.org/about-siop/about-i-o-psychology/ |publisher=Society for Industrial and Organizational Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Važan dio ovog područja odnosi se na psihosocijalne uslove rada, uključujući stres povezan s poslom, ravnotežu između rada i privatnog života, prevenciju iscrpljenosti, sigurnost na radu i dobrobit zaposlenih. Psiholozi mogu sarađivati s rukovodiocima, službama za upravljanje ljudskim resursima, stručnjacima zaštite na radu i drugim profesionalcima na unapređenju radnih uslova i organizacijskih praksi.<ref name="SIOP_2026" /><ref name="APA_Business_2026">{{cite web |title=Psychologists, Helping Businesses and Organizations |url=https://www.apa.org/action/careers/business |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rada i organizacijski psiholozi mogu biti zaposleni u privrednim društvima, javnoj upravi, neprofitnim organizacijama, konsultantskim firmama, ustanovama koje se bave zapošljavanjem i profesionalnim razvojem te univerzitetima i istraživačkim centrima. Njihov rad nije ograničen na privredni sektor, već obuhvata i javne službe, zdravstvene ustanove, obrazovne sisteme i druge organizacije.<ref name="APA_IO_2026">{{cite web |title=I/O Psychology Provides Workplace Solutions |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/organizational |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Socijalna psihologija === [[Socijalna psihologija]] proučava kako prisustvo drugih ljudi, međuljudski odnosi i društveni kontekst utječu na [[mišljenje]], [[emocije]] i [[ponašanje]] pojedinca. Istražuje pojave kao što su socijalni utjecaj, formiranje [[Stavovi|stavova]], [[Predrasuda|predrasude]], [[stereotip]]i, [[Konformizam|konformizam]], grupna dinamika, međugrupni odnosi i način na koji ljudi doživljavaju sebe i druge.<ref name="APA_Social_Psychology">{{cite web |title=Social Psychology Studies Human Interactions |url=https://www.apa.org/action/science/social |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Dictionary_SP">{{cite web |title=Social Psychology |url=https://dictionary.apa.org/social-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Socijalni psiholozi istražuju ponašanje pojedinaca i grupa u različitim okolnostima, uključujući donošenje odluka, međuljudske sukobe, saradnju, društvene norme i utjecaj društvenih i kulturnih faktora. Njihova saznanja primjenjuju se u istraživanju javnog mnijenja, međugrupnih odnosa, [[Komunikacija|komunikacije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[zdravstvo|zdravstva]], organizacijskog ponašanja i društvenih problema. Socijalni psiholozi mogu raditi na univerzitetima i istraživačkim institutima, u javnim ustanovama, nevladinim organizacijama i privrednom sektoru.<ref name="APA_Social_Psychology" /> === Razvojna psihologija === [[Razvojna psihologija]] proučava promjene u psihičkim procesima i ponašanju tokom ljudskog života, od [[Prenatalni rast i razvoj čovjeka|prenatalnog razdoblja]] i ranog djetinjstva do [[Starenje|starosti]]. Obuhvata razvoj kognitivnih sposobnosti, jezika, emocija, ličnosti, socijalnih odnosa i drugih aspekata funkcionisanja, kao i biološke, porodične, društvene i kulturne faktore koji utječu na razvoj.<ref name="APA_Developmental">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Razvojni psiholozi istražuju kako se sposobnosti i ponašanje mijenjaju tokom života, zbog čega se pojedinci razlikuju u razvojnim putanjama i kako iskustva i okruženje utječu na razvoj. Njihov rad može obuhvatati istraživanja dječijeg razvoja, [[Adolescencija|adolescencije]], odrasle dobi i [[Starenje|starenja]], kao i procjenu i podršku osobama s razvojnim teškoćama. Mogu djelovati u istraživačkim i obrazovnim ustanovama, zdravstvenim službama i drugim organizacijama koje se bave razvojem i [[dobrobit]]i ljudi.<ref name="APA_Developmental_Lifespan_2026">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija ličnosti === [[Psihologija ličnosti]] proučava relativno trajne obrasce mišljenja, osjećanja i ponašanja po kojima se pojedinci međusobno razlikuju. Istražuje strukturu i razvoj ličnosti, osobine i individualne razlike, motivaciju, emocionalne obrasce, [[Samopoimanje|samopoimanje]] te utjecaj nasljednih, razvojnih, društvenih i kulturnih faktora na [[Ličnost|ličnost]].<ref name="APA_Dictionary_PP">{{cite web |title=Personality Psychology |url=https://dictionary.apa.org/personality-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Personality">{{cite web |title=Personality |url=https://www.apa.org/topics/personality |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi koji se bave ličnošću razvijaju i provjeravaju teorije o individualnim razlikama te istražuju načine na koje se osobine ličnosti povezuju s ponašanjem, odnosima, prilagođavanjem i životnim iskustvima. U istraživačkom i primijenjenom radu mogu koristiti standardizirane upitnike, testove ličnosti, intervjue i druge metode procjene, uz uvažavanje njihovih mogućnosti i ograničenja. Saznanja iz ovog područja koriste se, između ostalog, u [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]], savjetovanju, istraživanju međuljudskih odnosa i psihologiji rada.<ref name="APA_Dictionary_PP" /> === Kognitivna psihologija === [[Kognitivna psihologija]] područje je psihologije koje proučava mentalne procese uključene u primanje, obradu, pohranjivanje i korištenje informacija. Obuhvata [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[pamćenje]], [[učenje]], [[mišljenje]], jezik, zaključivanje i [[rješavanje problema]]. Istražuje načine na koje ljudi tumače [[Informacija|informacije]], donose odluke i koriste prethodna iskustva u razumijevanju svijeta.<ref name="APA_Dictionary_Cognitive_Psychology_2026">{{cite web |title=Cognitive Psychology |url=https://dictionary.apa.org/cognitive-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kognitivni psiholozi proučavaju ove procese primjenom eksperimenata, zadataka za procjenu kognitivnih sposobnosti, posmatranja i drugih istraživačkih metoda. Njihov rad doprinosi razumijevanju učenja, pamćenja, pažnje i donošenja odluka, a nalazi se primjenjuju u obrazovanju, razvoju [[Tehnologija|tehnologije]], istraživanju ljudskih faktora i drugim područjima psihologije. Kognitivna psihologija povezana je s kognitivnom [[Neuronauka|neuronaukom]], koja istražuje odnose između mentalnih procesa i aktivnosti [[Mozak|mozga]].<ref name="APA_Brain_Science">{{cite web |title=Brain Science and Cognitive Psychology Explores Our Mental Processes |url=https://www.apa.org/action/science/brain-science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Eksperimentalna psihologija === [[Eksperimentalna psihologija]] područje je psihologije usmjereno na naučno istraživanje psihičkih procesa i ponašanja primjenom eksperimentalnih i drugih empirijskih metoda. Istraživači postavljaju [[Hipoteza|hipoteze]], oblikuju istraživanja, prikupljaju podatke i analiziraju rezultate kako bi ispitali odnose između različitih faktora i bolje razumjeli psihološke pojave. Eksperimentalni pristup omogućava ispitivanje učinaka određenih promjena u kontrolisanim uslovima, kada je to metodološki i etički primjereno.<ref name="APA_Science_of_Psychology">{{cite web |title=Science of Psychology |url=https://www.apa.org/action/science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Eksperimentalni psiholozi istražuju širok raspon tema, uključujući [[učenje]], [[pamćenje]], [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[Motivacija|motivaciju]] i [[ponašanje]]. U istraživanjima mogu učestvovati ljudi ili [[životinje]], u skladu s ciljevima istraživanja i odgovarajućim etičkim pravilima. Eksperimentalna psihologija nije ograničena na jednu primijenjenu oblast, nego pruža metode i dokaze koji se koriste u različitim granama psihologije, kao i u drugim naučnim disciplinama.<ref name="APA_Psychology_Careers_Guide_2026">{{cite web |title=Psychology Careers Guide |url=https://www.apa.org/education-career/guide/careers |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Neuropsihologija === [[Neuropsihologija]] proučava odnose između funkcionisanja [[Mozak|mozga]] i [[Nervni sistem|nervnog sistema]] te kognitivnih procesa, emocija i ponašanja. Posebno se bavi načinima na koje neurološka oboljenja, povrede mozga, razvojna odstupanja i druge promjene u funkcionisanju nervnog sistema mogu utjecati na [[pamćenje]], [[Pažnja|pažnju]], jezik, [[mišljenje]], [[Percepcija|percepciju]] i svakodnevno funkcionisanje.<ref name="APA_Neuropsychology">{{cite web |title=Clinical Neuropsychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/neuropsychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Klinička neuropsihologija]], kao primijenjeno područje [[Neuropsihologija|neuropsihologije]], usmjerena je na procjenu kognitivnog, emocionalnog i ponašajnog funkcionisanja osoba kod kojih postoji sumnja na teškoće povezane s funkcionisanjem mozga. Neuropsihološka procjena može uključivati razgovor, analizu relevantnih zdravstvenih podataka i primjenu standardiziranih testova kojima se ispituju, između ostalog, pamćenje, pažnja, jezik, zaključivanje i sposobnosti rješavanja problema. Rezultati mogu pomoći u razumijevanju prirode teškoća, planiranju rehabilitacije i praćenju promjena u funkcioniranju.<ref name="APA_Neuropsychology" /><ref name="AACN_2026">{{cite web |title=Adult Neuropsychology |url=https://theaacn.org/adult-neuropsychology/ |publisher=American Academy of Clinical Neuropsychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Neuropsiholozi mogu raditi u bolnicama, neurološkim i rehabilitacijskim centrima, istraživačkim ustanovama i drugim zdravstvenim ili akademskim okruženjima. Potrebno obrazovanje i uslovi za samostalan klinički rad razlikuju se među državama.<ref name="APA_Neuropsychology" /> === Forenzička psihologija === [[Forenzička psihologija]] područje je psihologije koje primjenjuje naučna saznanja i stručne metode psihologije u pravnim postupcima i drugim pitanjima povezanima s pravom. Obuhvata psihološku procjenu osoba čije je psihičko funkcionisanje, sposobnosti ili ponašanje relevantni za određeno pravno pitanje, kao i istraživanje psiholoških faktora koji utječu na pravne postupke i funkcionisanje pravosudnog sistema.<ref name="APA_FP_2026">{{cite web |title=Forensic Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/forensic |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Forensic_2026">{{cite web |title=Specialty Guidelines for Forensic Psychology |url=https://www.apa.org/practice/guidelines/forensic-psychology.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Forenzički psiholozi mogu provoditi procjene u krivičnim i građanskim postupcima, uključujući procjenu sposobnosti optuženih da učestvuju u suđenju, psiholoških posljedica traumatskih događaja, roditeljskih kapaciteta u porodičnim sporovima i drugih pitanja za koja je potrebno stručno psihološko mišljenje. U zavisnosti od predmeta, mogu analizirati i psihološke aspekte iskaza svjedoka, pouzdanost sjećanja, utjecaj sugestije i faktore koji mogu utjecati na donošenje odluka. Njihov rad može uključivati izradu stručnih nalaza i mišljenja, svjedočenje pred sudom te konsultacije s pravnicima i pravosudnim institucijama.<ref name="APA_FP_2026" /><ref name="ABA_FP_Report_2026">{{cite web |title=The Forensic Psychology Report |url=https://www.americanbar.org/groups/public_education/publications/teaching-legal-docs/the-forensic-psychology-report/ |publisher=American Bar Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Forenzička psihologija obuhvata i istraživanja odnosa između psihologije i pravnog sistema, uključujući psihološke aspekte [[kriminal]]iteta, odlučivanja u pravosuđu, ponašanja učesnika u postupku i primjene psiholoških dokaza. Forenzički psiholozi mogu sarađivati sa [[sud]]ovima, tužilaštvima, [[advokat]]ima, zatvorskim ustanovama i drugim institucijama, a u istraživačkom radu djelovati na univerzitetima i naučnim institutima.<ref name="APA_Forensic_2026" /> Forenzičko psihološko mišljenje mora se zasnivati na odgovarajućim podacima, stručnoj procjeni i metodama primjerenim konkretnom pravnom pitanju. Uloga psihologa je da pruži obrazloženu stručnu procjenu u granicama svojih kompetencija, a ne da preuzima ulogu suda u odlučivanju o pravnoj odgovornosti. Način angažovanja forenzičkih psihologa, potrebne kvalifikacije i procesna pravila razlikuju se među državama.<ref name="APA_Forensic_2026" /> == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] eam7u6uuieha1wzkzn9doi339dsn1ze 3936815 3936814 2026-10-23T19:38:13Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936815 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Psiholog | slika = [[Datoteka:Psychologist at work.jpg|250px]] | opis_slike = | tip = Stručno zanimanje | službeno_ime = Psiholog | sektor_aktivnosti = [[Javno zdravstvo|Zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučno istraživanje, [[privreda]], [[policija|sigurnosne]] i [[vojska|odbrambene službe]], javna uprava i druge oblasti | sposobnosti = Psihološka procjena, primjena i tumačenje psiholoških testova, istraživanje psihičkih procesa i ponašanja, savjetovanje i druge aktivnosti u skladu sa stručnim kompetencijama | obrazovanje = Visoko obrazovanje iz psihologije; dodatna obuka, supervizirana praksa ili specijalizacija zavisno od područja rada i nacionalnih propisa | mjesta_zaposlenja = Zdravstvene i obrazovne ustanove, univerziteti i istraživačke ustanove, privredne organizacije, policija, obavještajne i sigurnosne službe, oružane snage, pravosudne ustanove, sportske organizacije i druge ustanove | srodni_poslovi = [[Psihijatrija|Psihijatar]], [[Psihoterapija|psihoterapeut]] }} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Područja rada == Psiholozi djeluju u različitim područjima naučnog istraživanja i praktične primjene psiholoških saznanja. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu raditi s pojedincima i grupama, u zdravstvenim i obrazovnim ustanovama, privrednim organizacijama, istraživačkim centrima, pravosudnim institucijama, policijskim i sigurnosnim službama, oružanim snagama te drugim okruženjima. Područja psihologije međusobno se preklapaju, a njihovi nazivi, podjela i status profesionalnih specijalizacija razlikuju se među državama i stručnim organizacijama. Pojedina područja prvenstveno su usmjerena na naučno istraživanje, dok druga naglašavaju primjenu psiholoških metoda u radu s ljudima, organizacijama ili zajednicama. Vrsta poslova koje psiholog može obavljati zavisi od njegovog obrazovanja, stručnih kompetencija i propisa koji važe u određenoj državi.<ref name="IAAPDivisions" /> === Klinička psihologija === [[Klinička psihologija]] područje je primijenjene psihologije koje se bavi procjenom, razumijevanjem, prevencijom i tretmanom psihičkih, emocionalnih i ponašajnih teškoća, kao i unapređenjem psihičkog blagostanja i svakodnevnog funkcionisanja. Obuhvata primjenu naučnih saznanja o psihičkim procesima i ponašanju u radu s pojedincima, parovima, porodicama i grupama različite dobi.<ref name="APA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical/ |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CPA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology Section |url=https://cpa.ca/sections/clinicalpsychology/ |publisher=Canadian Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]] koristeći razgovor, posmatranje, standardizovane psihološke testove i druge odgovarajuće metode. Na osnovu prikupljenih podataka procjenjuju kognitivno, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te, u skladu sa svojim kompetencijama i propisima koji važe u određenoj državi, učestvuju u dijagnostikovanju psihičkih poremećaja, planiranju intervencija i praćenju njihovih efekta.<ref name="APA_Clinical_2026" /> Njihov rad može obuhvatati [[Savjetodavna psihologija|psihološko savjetovanje]], psihološke intervencije, [[Psihoterapija|psihoterapiju]] za koju imaju odgovarajuće osposobljavanje, podršku osobama koje se suočavaju s [[Psihička trauma|traumatskim iskustvima]] ili hroničnim teškoćama te rad s osobama s ozbiljnim [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Klinički psiholozi mogu učestvovati i u prevenciji problema, rehabilitaciji, istraživanju, edukaciji drugih stručnjaka i razvoju programa psihološke pomoći.<ref name="APA_Clinical_Subfield">{{cite web |title=Clinical Psychology Solves Complex Human Problems |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_Clinical_Psychologists">{{cite web |title=Clinical Psychologists |url=https://psychology.org.au/psychology/about-psychology/types-of-psychologists/clinical-psychologists |publisher=Australian Psychological Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi rade u različitim okruženjima, uključujući [[Bolnica|bolnice]], klinike, centre za mentalno zdravlje, privatnu praksu, istraživačke i obrazovne ustanove te druge zdravstvene i društvene službe. Često sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]], [[ljekar]]ima, socijalnim radnicima i drugim stručnjacima. Obrazovni uslovi, profesionalni nazivi i zakonska ovlaštenja kliničkih psihologa razlikuju se među državama.<ref name="APA_Clinical_2026" /><ref name="APS_Clinical_Psychologists" /> === Zdravstvena psihologija === [[Zdravstvena psihologija]] područje je psihologije koje proučava međudjelovanje psiholoških, ponašajnih, društvenih i bioloških faktora u očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]], nastanku i toku [[bolest]]i te oporavku. Primjenjuje psihološka saznanja radi unapređenja zdravlja, prevencije bolesti, podrške osobama koje žive s [[Akutna bolest|akutnim]] ili [[Hronično stanje|hroničnim oboljenjima]] i poboljšanja kvaliteta [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]].<ref name="APA_Health_2026">{{cite web |title=Health Psychology Promotes Wellness |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfHP_2026">{{cite web |title=What Is Health Psychology? |url=https://societyforhealthpsychology.org/about/what-is-health-psychology/ |publisher=Society for Health Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi istražuju kako [[psihološki stres|stres]], [[emocije]], [[Uvjerenje|uvjerenja]], [[motivacija]], životne navike i društvena podrška utječu na [[zdravlje]] i [[ponašanje]] povezano sa zdravljem. Njihov rad može obuhvatati razvoj programa za usvajanje zdravijih navika, podršku u prestanku pušenja, upravljanje bolom, prilagođavanje životu s hroničnom bolešću, pridržavanje preporučenog liječenja te psihološku podršku tokom rehabilitacije. Učestvuju i u istraživanjima zdravstvenih nejednakosti i unapređenju načina na koji se zdravstvene usluge organizuju i pružaju.<ref name="APA_Clinical_Health">{{cite web |title=Clinical Health Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Thielke_2011">{{cite journal |last1=Thielke |first1=Stephen |last2=Thompson |first2=Alexander |last3=Stuart |first3=Richard |date=2011 |title=Health Psychology in Primary Care: Recent Research and Future Directions |journal=Psychology Research and Behavior Management |volume=4 |pages=59–68 |doi=10.2147/PRBM.S12996 |pmid=22114536 |pmc=PMC3218777 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3218777/ |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi mogu raditi u bolnicama, ustanovama primarne zdravstvene zaštite, rehabilitacijskim centrima, istraživačkim i obrazovnim ustanovama te javnozdravstvenim programima. Sarađuju s ljekarima, medicinskim sestrama i drugim stručnjacima kako bi se psihološki aspekti zdravlja uključili u prevenciju, liječenje i oporavak.<ref name="APA_Health_2026" /> === Psihologija obrazovanja i školska psihologija === [[Edukacijska psihologija|Psihologija obrazovanja]] područje je psihologije koje proučava psihološke procese povezane s [[učenje]]m, poučavanjem i obrazovnim razvojem. Istražuje utjecaj kognitivnih sposobnosti, [[Motivacija|motivacije]], [[Emocije|emocija]], prethodnog znanja, društvenih odnosa i okruženja na usvajanje [[Znanje|znanja]] i razvoj [[vještina]]. Njena saznanja primjenjuju se u oblikovanju nastavnih metoda, obrazovnih programa i postupaka procjenjivanja, kao i u unapređenju uslova za učenje i obrazovna postignuća.<ref name="IAAP_Division_5_2026">{{cite web |title=Division 5: Education & School Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-5 |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_2026">{{cite web |title=Working in Schools |url=https://www.apa.org/education-career/guide/paths/schools |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Školska psihologija]] primjenjuje psihološka znanja i metode radi podrške [[Učenje|učenju]], razvoju i psihičkom [[Blagostanje|blagostanju]] djece i mladih u obrazovnom okruženju. Školski psiholozi mogu procjenjivati kognitivne sposobnosti, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te teškoće u učenju, savjetovati [[učenik]]e i [[roditelj]]e, sarađivati s nastavnicima i drugim stručnjacima te učestvovati u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad može uključivati podršku učenicima s razvojnim teškoćama ili posebnim obrazovnim potrebama, prevenciju vršnjačkog nasilja i unapređenje školske klime.<ref name="APA_School_Specialty_2026">{{cite web |title=School Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/school |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_Psychologists_2023">{{cite web |title=School Psychologists: Working at the Intersection of Psychology and Education |url=https://www.apa.org/ed/precollege/psn/2023/09/school-psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Obrazovanje|obrazovanju]] mogu raditi u [[škola]]ma, predškolskim ustanovama, centrima za podršku učenju, ustanovama za stručno usavršavanje nastavnika, [[univerzitet]]ima i istraživačkim centrima. Dok je rad školskih psihologa uglavnom vezan za podršku učenicima i obrazovnim zajednicama, psiholozi obrazovanja mogu se više baviti istraživanjem učenja, razvojem nastavnih pristupa i vrednovanjem obrazovnih programa. Nazivi radnih mjesta, obim djelatnosti i potrebne kvalifikacije razlikuju se među državama.<ref name="IAAP_Division_5_2026" /><ref name="APA_School_Specialty_2026" /> === Psihologija rada i organizacijska psihologija === [[Psihologija rada i organizacijska psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava ponašanje, doživljaje i međuljudske odnose u radnom okruženju, kao i psihološke procese koji utječu na funkcionisanje organizacija. Bavi se odnosom između zaposlenih, njihovih radnih zadataka i organizacijskog okruženja, s ciljem boljeg razumijevanja i unapređenja radnog učinka, motivacije, saradnje, zadovoljstva poslom i dobrobiti zaposlenih.<ref name="IAAP_Division_1">{{cite web |title=Division 1: Work & Organizational Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-1 |publisher=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Industrial_Organizational">{{cite web |title=Industrial and Organizational Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/industrial.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u ovom području mogu učestvovati u analizi radnih mjesta, izboru i raspoređivanju zaposlenih, procjeni radnih sposobnosti, profesionalnom usmjeravanju, razvoju kompetencija i planiranju programa obuke. Bave se i motivacijom, rukovođenjem, timskim radom, [[Komunikacija|komunikacijom]], rješavanjem sukoba, organizacijskim promjenama i razvojem sistema za procjenu radnog učinka. U tu svrhu koriste istraživačke metode, ankete, intervjue, psihološke testove i druge postupke procjene, u skladu sa stručnim kompetencijama i etičkim načelima.<ref name="APA_Industrial_Organizational" /><ref name="SIOP_2026">{{cite web |title=About I-O Psychology |url=https://www.siop.org/about-siop/about-i-o-psychology/ |publisher=Society for Industrial and Organizational Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Važan dio ovog područja odnosi se na psihosocijalne uslove rada, uključujući stres povezan s poslom, ravnotežu između rada i privatnog života, prevenciju iscrpljenosti, sigurnost na radu i dobrobit zaposlenih. Psiholozi mogu sarađivati s rukovodiocima, službama za upravljanje ljudskim resursima, stručnjacima zaštite na radu i drugim profesionalcima na unapređenju radnih uslova i organizacijskih praksi.<ref name="SIOP_2026" /><ref name="APA_Business_2026">{{cite web |title=Psychologists, Helping Businesses and Organizations |url=https://www.apa.org/action/careers/business |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rada i organizacijski psiholozi mogu biti zaposleni u privrednim društvima, javnoj upravi, neprofitnim organizacijama, konsultantskim firmama, ustanovama koje se bave zapošljavanjem i profesionalnim razvojem te univerzitetima i istraživačkim centrima. Njihov rad nije ograničen na privredni sektor, već obuhvata i javne službe, zdravstvene ustanove, obrazovne sisteme i druge organizacije.<ref name="APA_IO_2026">{{cite web |title=I/O Psychology Provides Workplace Solutions |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/organizational |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Socijalna psihologija === [[Socijalna psihologija]] proučava kako prisustvo drugih ljudi, međuljudski odnosi i društveni kontekst utječu na [[mišljenje]], [[emocije]] i [[ponašanje]] pojedinca. Istražuje pojave kao što su socijalni utjecaj, formiranje [[Stavovi|stavova]], [[Predrasuda|predrasude]], [[stereotip]]i, [[Konformizam|konformizam]], grupna dinamika, međugrupni odnosi i način na koji ljudi doživljavaju sebe i druge.<ref name="APA_Social_Psychology">{{cite web |title=Social Psychology Studies Human Interactions |url=https://www.apa.org/action/science/social |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Dictionary_SP">{{cite web |title=Social Psychology |url=https://dictionary.apa.org/social-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Socijalni psiholozi istražuju ponašanje pojedinaca i grupa u različitim okolnostima, uključujući donošenje odluka, međuljudske sukobe, saradnju, društvene norme i utjecaj društvenih i kulturnih faktora. Njihova saznanja primjenjuju se u istraživanju javnog mnijenja, međugrupnih odnosa, [[Komunikacija|komunikacije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[zdravstvo|zdravstva]], organizacijskog ponašanja i društvenih problema. Socijalni psiholozi mogu raditi na univerzitetima i istraživačkim institutima, u javnim ustanovama, nevladinim organizacijama i privrednom sektoru.<ref name="APA_Social_Psychology" /> === Razvojna psihologija === [[Razvojna psihologija]] proučava promjene u psihičkim procesima i ponašanju tokom ljudskog života, od [[Prenatalni rast i razvoj čovjeka|prenatalnog razdoblja]] i ranog djetinjstva do [[Starenje|starosti]]. Obuhvata razvoj kognitivnih sposobnosti, jezika, emocija, ličnosti, socijalnih odnosa i drugih aspekata funkcionisanja, kao i biološke, porodične, društvene i kulturne faktore koji utječu na razvoj.<ref name="APA_Developmental">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Razvojni psiholozi istražuju kako se sposobnosti i ponašanje mijenjaju tokom života, zbog čega se pojedinci razlikuju u razvojnim putanjama i kako iskustva i okruženje utječu na razvoj. Njihov rad može obuhvatati istraživanja dječijeg razvoja, [[Adolescencija|adolescencije]], odrasle dobi i [[Starenje|starenja]], kao i procjenu i podršku osobama s razvojnim teškoćama. Mogu djelovati u istraživačkim i obrazovnim ustanovama, zdravstvenim službama i drugim organizacijama koje se bave razvojem i [[dobrobit]]i ljudi.<ref name="APA_Developmental_Lifespan_2026">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija ličnosti === [[Psihologija ličnosti]] proučava relativno trajne obrasce mišljenja, osjećanja i ponašanja po kojima se pojedinci međusobno razlikuju. Istražuje strukturu i razvoj ličnosti, osobine i individualne razlike, motivaciju, emocionalne obrasce, [[Samopoimanje|samopoimanje]] te utjecaj nasljednih, razvojnih, društvenih i kulturnih faktora na [[Ličnost|ličnost]].<ref name="APA_Dictionary_PP">{{cite web |title=Personality Psychology |url=https://dictionary.apa.org/personality-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Personality">{{cite web |title=Personality |url=https://www.apa.org/topics/personality |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi koji se bave ličnošću razvijaju i provjeravaju teorije o individualnim razlikama te istražuju načine na koje se osobine ličnosti povezuju s ponašanjem, odnosima, prilagođavanjem i životnim iskustvima. U istraživačkom i primijenjenom radu mogu koristiti standardizirane upitnike, testove ličnosti, intervjue i druge metode procjene, uz uvažavanje njihovih mogućnosti i ograničenja. Saznanja iz ovog područja koriste se, između ostalog, u [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]], savjetovanju, istraživanju međuljudskih odnosa i psihologiji rada.<ref name="APA_Dictionary_PP" /> === Kognitivna psihologija === [[Kognitivna psihologija]] područje je psihologije koje proučava mentalne procese uključene u primanje, obradu, pohranjivanje i korištenje informacija. Obuhvata [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[pamćenje]], [[učenje]], [[mišljenje]], jezik, zaključivanje i [[rješavanje problema]]. Istražuje načine na koje ljudi tumače [[Informacija|informacije]], donose odluke i koriste prethodna iskustva u razumijevanju svijeta.<ref name="APA_Dictionary_Cognitive_Psychology_2026">{{cite web |title=Cognitive Psychology |url=https://dictionary.apa.org/cognitive-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kognitivni psiholozi proučavaju ove procese primjenom eksperimenata, zadataka za procjenu kognitivnih sposobnosti, posmatranja i drugih istraživačkih metoda. Njihov rad doprinosi razumijevanju učenja, pamćenja, pažnje i donošenja odluka, a nalazi se primjenjuju u obrazovanju, razvoju [[Tehnologija|tehnologije]], istraživanju ljudskih faktora i drugim područjima psihologije. Kognitivna psihologija povezana je s kognitivnom [[Neuronauka|neuronaukom]], koja istražuje odnose između mentalnih procesa i aktivnosti [[Mozak|mozga]].<ref name="APA_Brain_Science">{{cite web |title=Brain Science and Cognitive Psychology Explores Our Mental Processes |url=https://www.apa.org/action/science/brain-science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Eksperimentalna psihologija === [[Eksperimentalna psihologija]] područje je psihologije usmjereno na naučno istraživanje psihičkih procesa i ponašanja primjenom eksperimentalnih i drugih empirijskih metoda. Istraživači postavljaju [[Hipoteza|hipoteze]], oblikuju istraživanja, prikupljaju podatke i analiziraju rezultate kako bi ispitali odnose između različitih faktora i bolje razumjeli psihološke pojave. Eksperimentalni pristup omogućava ispitivanje učinaka određenih promjena u kontrolisanim uslovima, kada je to metodološki i etički primjereno.<ref name="APA_Science_of_Psychology">{{cite web |title=Science of Psychology |url=https://www.apa.org/action/science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Eksperimentalni psiholozi istražuju širok raspon tema, uključujući [[učenje]], [[pamćenje]], [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[Motivacija|motivaciju]] i [[ponašanje]]. U istraživanjima mogu učestvovati ljudi ili [[životinje]], u skladu s ciljevima istraživanja i odgovarajućim etičkim pravilima. Eksperimentalna psihologija nije ograničena na jednu primijenjenu oblast, nego pruža metode i dokaze koji se koriste u različitim granama psihologije, kao i u drugim naučnim disciplinama.<ref name="APA_Psychology_Careers_Guide_2026">{{cite web |title=Psychology Careers Guide |url=https://www.apa.org/education-career/guide/careers |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Neuropsihologija === [[Neuropsihologija]] proučava odnose između funkcionisanja [[Mozak|mozga]] i [[Nervni sistem|nervnog sistema]] te kognitivnih procesa, emocija i ponašanja. Posebno se bavi načinima na koje neurološka oboljenja, povrede mozga, razvojna odstupanja i druge promjene u funkcionisanju nervnog sistema mogu utjecati na [[pamćenje]], [[Pažnja|pažnju]], jezik, [[mišljenje]], [[Percepcija|percepciju]] i svakodnevno funkcionisanje.<ref name="APA_Neuropsychology">{{cite web |title=Clinical Neuropsychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/neuropsychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Klinička neuropsihologija]], kao primijenjeno područje [[Neuropsihologija|neuropsihologije]], usmjerena je na procjenu kognitivnog, emocionalnog i ponašajnog funkcionisanja osoba kod kojih postoji sumnja na teškoće povezane s funkcionisanjem mozga. Neuropsihološka procjena može uključivati razgovor, analizu relevantnih zdravstvenih podataka i primjenu standardiziranih testova kojima se ispituju, između ostalog, pamćenje, pažnja, jezik, zaključivanje i sposobnosti rješavanja problema. Rezultati mogu pomoći u razumijevanju prirode teškoća, planiranju rehabilitacije i praćenju promjena u funkcioniranju.<ref name="APA_Neuropsychology" /><ref name="AACN_2026">{{cite web |title=Adult Neuropsychology |url=https://theaacn.org/adult-neuropsychology/ |publisher=American Academy of Clinical Neuropsychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Neuropsiholozi mogu raditi u bolnicama, neurološkim i rehabilitacijskim centrima, istraživačkim ustanovama i drugim zdravstvenim ili akademskim okruženjima. Potrebno obrazovanje i uslovi za samostalan klinički rad razlikuju se među državama.<ref name="APA_Neuropsychology" /> === Forenzička psihologija === [[Forenzička psihologija]] područje je psihologije koje primjenjuje naučna saznanja i stručne metode psihologije u pravnim postupcima i drugim pitanjima povezanima s pravom. Obuhvata psihološku procjenu osoba čije je psihičko funkcionisanje, sposobnosti ili ponašanje relevantni za određeno pravno pitanje, kao i istraživanje psiholoških faktora koji utječu na pravne postupke i funkcionisanje pravosudnog sistema.<ref name="APA_FP_2026">{{cite web |title=Forensic Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/forensic |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Forensic_2026">{{cite web |title=Specialty Guidelines for Forensic Psychology |url=https://www.apa.org/practice/guidelines/forensic-psychology.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Forenzički psiholozi mogu provoditi procjene u krivičnim i građanskim postupcima, uključujući procjenu sposobnosti optuženih da učestvuju u suđenju, psiholoških posljedica traumatskih događaja, roditeljskih kapaciteta u porodičnim sporovima i drugih pitanja za koja je potrebno stručno psihološko mišljenje. U zavisnosti od predmeta, mogu analizirati i psihološke aspekte iskaza svjedoka, pouzdanost sjećanja, utjecaj sugestije i faktore koji mogu utjecati na donošenje odluka. Njihov rad može uključivati izradu stručnih nalaza i mišljenja, svjedočenje pred sudom te konsultacije s pravnicima i pravosudnim institucijama.<ref name="APA_FP_2026" /><ref name="ABA_FP_Report_2026">{{cite web |title=The Forensic Psychology Report |url=https://www.americanbar.org/groups/public_education/publications/teaching-legal-docs/the-forensic-psychology-report/ |publisher=American Bar Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Forenzička psihologija obuhvata i istraživanja odnosa između psihologije i pravnog sistema, uključujući psihološke aspekte [[kriminal]]iteta, odlučivanja u pravosuđu, ponašanja učesnika u postupku i primjene psiholoških dokaza. Forenzički psiholozi mogu sarađivati sa [[sud]]ovima, tužilaštvima, [[advokat]]ima, zatvorskim ustanovama i drugim institucijama, a u istraživačkom radu djelovati na univerzitetima i naučnim institutima.<ref name="APA_Forensic_2026" /> Forenzičko psihološko mišljenje mora se zasnivati na odgovarajućim podacima, stručnoj procjeni i metodama primjerenim konkretnom pravnom pitanju. Uloga psihologa je da pruži obrazloženu stručnu procjenu u granicama svojih kompetencija, a ne da preuzima ulogu suda u odlučivanju o pravnoj odgovornosti. Način angažovanja forenzičkih psihologa, potrebne kvalifikacije i procesna pravila razlikuju se među državama.<ref name="APA_Forensic_2026" /> === Vojna psihologija === [[Vojna psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava psihičke procese i ponašanje u vojnom okruženju te primjenjuje psihološka saznanja u radu s pripadnicima [[Vojska|oružanih snaga]] i vojnim organizacijama. Obuhvata različite grane psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], organizacijsku, [[Kognitivna psihologija|kognitivnu]] i [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]], čija se saznanja koriste za razumijevanje ljudskog funkcionisanja u vojnim uslovima.<ref name="APA_Dictionary_MP">{{cite web |title=Military Psychology |url=https://dictionary.apa.org/military-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Div19_MP_2026">{{cite web |title=Military Psychology |url=https://www.militarypsych.org/student-affairs/student-military-psychology/ |publisher=Society for Military Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Vojni psiholozi mogu učestvovati u procjeni i izboru kandidata za određene dužnosti, raspoređivanju osoblja, razvoju i vrednovanju programa obuke te istraživanju faktora koji utječu na donošenje odluka, timski rad, rukovođenje i izvršavanje zadataka. Dio njihovog rada odnosi se na ljudske faktore, odnosno na prilagođavanje opreme, radnih postupaka i okruženja ljudskim sposobnostima i ograničenjima. U istraživačkom radu proučavaju i utjecaj vojnih uslova na ponašanje, učinak i psihičko funkcionisanje pripadnika oružanih snaga.<ref name="APA_Dictionary_MP" /><ref name="Div19_MP_2026" /> Važan dio vojne psihologije odnosi se na [[mentalno zdravlje]] i psihičku dobrobit pripadnika oružanih snaga, veterana i njihovih porodica. Psiholozi mogu provoditi [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], pružati savjetovanje i druge oblike stručne podrške, učestvovati u prevenciji i tretmanu psihičkih teškoća te pomagati u suočavanju sa stresom, traumatskim iskustvima i posljedicama povreda. Njihov rad može obuhvatati i pripremu za raspoređivanje u operativna područja, podršku tokom službe i pomoć pri povratku u porodično i civilno okruženje nakon završetka raspoređivanja.<ref name="APA_Dictionary_DP_2026">{{cite web |title=Deployment Psychology |url=https://dictionary.apa.org/deployment-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abrams_2019">{{cite web |title=Serving the armed forces: A look at the care clinical and counseling psychologists provide to service members |url=https://www.apa.org/monitor/2019/11/serving-armed-forces |author=Zara Abrams |publisher=American Psychological Association |date=2019-11-01 |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Vojni psiholozi mogu raditi u vojnim zdravstvenim ustanovama, istraživačkim centrima, obrazovnim institucijama, centrima za obuku, štabovima i drugim organizacijskim jedinicama. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu obavljati kliničke i savjetodavne poslove, provoditi istraživanja, razvijati programe obuke ili pružati stručne konsultacije vojnim rukovodiocima. Vojna psihologija povezana je s operativnom psihologijom, ali se ta područja ne podudaraju u potpunosti: operativna psihologija obuhvata i psihološke usluge u drugim područjima nacionalne sigurnosti, odbrane i javne sigurnosti.<ref name="APA_Div19">{{cite web |title=Society for Military Psychology |url=https://www.apa.org/about/division/div19 |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Operational_Psychology">{{cite web |title=APA Professional Practice Guidelines for Operational Psychology |url=https://www.apa.org/about/policy/operational-psychology-practice-guidelines |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obim poslova vojnih psihologa, uslovi za njihovo zaposlenje i ovlaštenja razlikuju se među državama i vojnim sistemima. Njihov rad podliježe profesionalnim i etičkim pravilima psihologije, uz dodatne zahtjeve koji proizlaze iz vojnog okruženja i konkretne uloge koju obavljaju. === Policijska psihologija === [[Policijska psihologija]] primjenjuje naučna saznanja i metode psihologije u radu [[policija|policijskih službi]] i drugih tijela javne sigurnosti. Njen cilj je podržati djelotvorno, sigurno i zakonito obavljanje policijskih poslova, uz uvažavanje psihičkog zdravlja zaposlenih, potreba organizacije i prava osoba s kojima policija dolazi u kontakt. Obuhvata psihološku procjenu, stručne intervencije, operativnu podršku i savjetovanje policijskih organizacija.<ref name="IACP_2026">{{cite web |title=Police Psychological Services Section |url=https://www.theiacp.org/working-group/section/psychological-services-section |publisher=International Association of Chiefs of Police |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Occupationally_Mandated">{{cite web |title=Professional practice guidelines for occupationally mandated psychological evaluations |url=https://www.apa.org/practice/guidelines/psychological-evaluations.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Jedan dio rada policijskih psihologa odnosi se na procjenu kandidata za prijem u policijsku službu i procjenu sposobnosti policijskih službenika za obavljanje određenih dužnosti. U zavisnosti od okolnosti, procjene mogu obuhvatati osobine ličnosti, emocionalno funkcionisanje, prosuđivanje, reagovanje na stres i druge karakteristike relevantne za konkretno radno mjesto. Psiholozi mogu provoditi i procjene psihičke sposobnosti za nastavak obavljanja službe, pri čemu je važno razlikovati procjenu za potrebe zapošljavanja ili radne sposobnosti od kliničke procjene čija je svrha liječenje.<ref name="IACP_2026" /><ref name="Police_Public_Safety">{{cite web |title=Police and Public Safety Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/police |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Policijska psihologija obuhvata i podršku [[Mentalno zdravlje|mentalnom zdravlju]] policijskih službenika, uključujući prevenciju i ublažavanje posljedica profesionalnog stresa, izloženosti traumatskim događajima i drugih opterećenja povezanih sa službom. Psiholozi mogu pružati stručnu podršku nakon kritičnih incidenata, učestvovati u programima dobrobiti zaposlenih te savjetovati policijske rukovodioce o organizacijskoj klimi, međuljudskim odnosima, rukovođenju i funkcionisanju timova.<ref name="IACP_2026" /><ref name="Police_Public_Safety" /> U okviru operativne podrške policijski psiholozi mogu pružati stručne konsultacije u vezi s kriznim pregovorima, upravljanjem kriznim situacijama i drugim zadacima u kojima je razumijevanje ljudskog ponašanja važno za postupanje službenika. Takav rad mora biti usklađen s važećim zakonima, profesionalnim kompetencijama i etičkim pravilima. Posebno su važna pitanja povjerljivosti, mogućeg sukoba između interesa pojedinca i zahtjeva organizacije te jasnog određivanja uloge psihologa u konkretnom zadatku.<ref name="APA_Operational_Psychology" /><ref name="IACP_Consulting_Police_Psychologist_Guidelines_2016">{{cite web |title=Consulting Police Psychologist Guidelines |url=https://www.theiacp.org/sites/default/files/all/Consulting%20Police%20Psychologist%20Guidelines%202016.pdf |publisher=International Association of Chiefs of Police |date=2016 |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] 34fue1d2zmgo97ctui6ydlb4cltv95b 3936823 3936815 2026-10-23T20:42:42Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936823 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Psiholog | slika = [[Datoteka:Psychologist at work.jpg|250px]] | opis_slike = | tip = Stručno zanimanje | službeno_ime = Psiholog | sektor_aktivnosti = [[Javno zdravstvo|Zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučno istraživanje, [[privreda]], [[policija|sigurnosne]] i [[vojska|odbrambene službe]], javna uprava i druge oblasti | sposobnosti = Psihološka procjena, primjena i tumačenje psiholoških testova, istraživanje psihičkih procesa i ponašanja, savjetovanje i druge aktivnosti u skladu sa stručnim kompetencijama | obrazovanje = Visoko obrazovanje iz psihologije; dodatna obuka, supervizirana praksa ili specijalizacija zavisno od područja rada i nacionalnih propisa | mjesta_zaposlenja = Zdravstvene i obrazovne ustanove, univerziteti i istraživačke ustanove, privredne organizacije, policija, obavještajne i sigurnosne službe, oružane snage, pravosudne ustanove, sportske organizacije i druge ustanove | srodni_poslovi = [[Psihijatrija|Psihijatar]], [[Psihoterapija|psihoterapeut]] }} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Područja rada == Psiholozi djeluju u različitim područjima naučnog istraživanja i praktične primjene psiholoških saznanja. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu raditi s pojedincima i grupama, u zdravstvenim i obrazovnim ustanovama, privrednim organizacijama, istraživačkim centrima, pravosudnim institucijama, policijskim i sigurnosnim službama, oružanim snagama te drugim okruženjima. Područja psihologije međusobno se preklapaju, a njihovi nazivi, podjela i status profesionalnih specijalizacija razlikuju se među državama i stručnim organizacijama. Pojedina područja prvenstveno su usmjerena na naučno istraživanje, dok druga naglašavaju primjenu psiholoških metoda u radu s ljudima, organizacijama ili zajednicama. Vrsta poslova koje psiholog može obavljati zavisi od njegovog obrazovanja, stručnih kompetencija i propisa koji važe u određenoj državi.<ref name="IAAPDivisions" /> === Klinička psihologija === [[Klinička psihologija]] područje je primijenjene psihologije koje se bavi procjenom, razumijevanjem, prevencijom i tretmanom psihičkih, emocionalnih i ponašajnih teškoća, kao i unapređenjem psihičkog blagostanja i svakodnevnog funkcionisanja. Obuhvata primjenu naučnih saznanja o psihičkim procesima i ponašanju u radu s pojedincima, parovima, porodicama i grupama različite dobi.<ref name="APA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical/ |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CPA_Clinical_2026">{{cite web |title=Clinical Psychology Section |url=https://cpa.ca/sections/clinicalpsychology/ |publisher=Canadian Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]] koristeći razgovor, posmatranje, standardizovane psihološke testove i druge odgovarajuće metode. Na osnovu prikupljenih podataka procjenjuju kognitivno, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te, u skladu sa svojim kompetencijama i propisima koji važe u određenoj državi, učestvuju u dijagnostikovanju psihičkih poremećaja, planiranju intervencija i praćenju njihovih efekta.<ref name="APA_Clinical_2026" /> Njihov rad može obuhvatati [[Savjetodavna psihologija|psihološko savjetovanje]], psihološke intervencije, [[Psihoterapija|psihoterapiju]] za koju imaju odgovarajuće osposobljavanje, podršku osobama koje se suočavaju s [[Psihička trauma|traumatskim iskustvima]] ili hroničnim teškoćama te rad s osobama s ozbiljnim [[Mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Klinički psiholozi mogu učestvovati i u prevenciji problema, rehabilitaciji, istraživanju, edukaciji drugih stručnjaka i razvoju programa psihološke pomoći.<ref name="APA_Clinical_Subfield">{{cite web |title=Clinical Psychology Solves Complex Human Problems |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_Clinical_Psychologists">{{cite web |title=Clinical Psychologists |url=https://psychology.org.au/psychology/about-psychology/types-of-psychologists/clinical-psychologists |publisher=Australian Psychological Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Klinički psiholozi rade u različitim okruženjima, uključujući [[Bolnica|bolnice]], klinike, centre za mentalno zdravlje, privatnu praksu, istraživačke i obrazovne ustanove te druge zdravstvene i društvene službe. Često sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]], [[ljekar]]ima, socijalnim radnicima i drugim stručnjacima. Obrazovni uslovi, profesionalni nazivi i zakonska ovlaštenja kliničkih psihologa razlikuju se među državama.<ref name="APA_Clinical_2026" /><ref name="APS_Clinical_Psychologists" /> === Zdravstvena psihologija === [[Zdravstvena psihologija]] područje je psihologije koje proučava međudjelovanje psiholoških, ponašajnih, društvenih i bioloških faktora u očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]], nastanku i toku [[bolest]]i te oporavku. Primjenjuje psihološka saznanja radi unapređenja zdravlja, prevencije bolesti, podrške osobama koje žive s [[Akutna bolest|akutnim]] ili [[Hronično stanje|hroničnim oboljenjima]] i poboljšanja kvaliteta [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]].<ref name="APA_Health_2026">{{cite web |title=Health Psychology Promotes Wellness |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfHP_2026">{{cite web |title=What Is Health Psychology? |url=https://societyforhealthpsychology.org/about/what-is-health-psychology/ |publisher=Society for Health Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi istražuju kako [[psihološki stres|stres]], [[emocije]], [[Uvjerenje|uvjerenja]], [[motivacija]], životne navike i društvena podrška utječu na [[zdravlje]] i [[ponašanje]] povezano sa zdravljem. Njihov rad može obuhvatati razvoj programa za usvajanje zdravijih navika, podršku u prestanku pušenja, upravljanje bolom, prilagođavanje životu s hroničnom bolešću, pridržavanje preporučenog liječenja te psihološku podršku tokom rehabilitacije. Učestvuju i u istraživanjima zdravstvenih nejednakosti i unapređenju načina na koji se zdravstvene usluge organizuju i pružaju.<ref name="APA_Clinical_Health">{{cite web |title=Clinical Health Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/health |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Thielke_2011">{{cite journal |last1=Thielke |first1=Stephen |last2=Thompson |first2=Alexander |last3=Stuart |first3=Richard |date=2011 |title=Health Psychology in Primary Care: Recent Research and Future Directions |journal=Psychology Research and Behavior Management |volume=4 |pages=59–68 |doi=10.2147/PRBM.S12996 |pmid=22114536 |pmc=3218777 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3218777/ |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstveni psiholozi mogu raditi u bolnicama, ustanovama primarne zdravstvene zaštite, rehabilitacijskim centrima, istraživačkim i obrazovnim ustanovama te javnozdravstvenim programima. Sarađuju s ljekarima, medicinskim sestrama i drugim stručnjacima kako bi se psihološki aspekti zdravlja uključili u prevenciju, liječenje i oporavak.<ref name="APA_Health_2026" /> === Psihologija obrazovanja i školska psihologija === [[Edukacijska psihologija|Psihologija obrazovanja]] područje je psihologije koje proučava psihološke procese povezane s [[učenje]]m, poučavanjem i obrazovnim razvojem. Istražuje utjecaj kognitivnih sposobnosti, [[Motivacija|motivacije]], [[Emocije|emocija]], prethodnog znanja, društvenih odnosa i okruženja na usvajanje [[Znanje|znanja]] i razvoj [[vještina]]. Njena saznanja primjenjuju se u oblikovanju nastavnih metoda, obrazovnih programa i postupaka procjenjivanja, kao i u unapređenju uslova za učenje i obrazovna postignuća.<ref name="IAAP_Division_5_2026">{{cite web |title=Division 5: Education & School Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-5 |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_2026">{{cite web |title=Working in Schools |url=https://www.apa.org/education-career/guide/paths/schools |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Školska psihologija]] primjenjuje psihološka znanja i metode radi podrške [[Učenje|učenju]], razvoju i psihičkom [[Blagostanje|blagostanju]] djece i mladih u obrazovnom okruženju. Školski psiholozi mogu procjenjivati kognitivne sposobnosti, emocionalno i ponašajno funkcionisanje te teškoće u učenju, savjetovati [[učenik]]e i [[roditelj]]e, sarađivati s nastavnicima i drugim stručnjacima te učestvovati u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad može uključivati podršku učenicima s razvojnim teškoćama ili posebnim obrazovnim potrebama, prevenciju vršnjačkog nasilja i unapređenje školske klime.<ref name="APA_School_Specialty_2026">{{cite web |title=School Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/school |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_School_Psychologists_2023">{{cite web |title=School Psychologists: Working at the Intersection of Psychology and Education |url=https://www.apa.org/ed/precollege/psn/2023/09/school-psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u [[Obrazovanje|obrazovanju]] mogu raditi u [[škola]]ma, predškolskim ustanovama, centrima za podršku učenju, ustanovama za stručno usavršavanje nastavnika, [[univerzitet]]ima i istraživačkim centrima. Dok je rad školskih psihologa uglavnom vezan za podršku učenicima i obrazovnim zajednicama, psiholozi obrazovanja mogu se više baviti istraživanjem učenja, razvojem nastavnih pristupa i vrednovanjem obrazovnih programa. Nazivi radnih mjesta, obim djelatnosti i potrebne kvalifikacije razlikuju se među državama.<ref name="IAAP_Division_5_2026" /><ref name="APA_School_Specialty_2026" /> === Psihologija rada i organizacijska psihologija === [[Psihologija rada i organizacijska psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava ponašanje, doživljaje i međuljudske odnose u radnom okruženju, kao i psihološke procese koji utječu na funkcionisanje organizacija. Bavi se odnosom između zaposlenih, njihovih radnih zadataka i organizacijskog okruženja, s ciljem boljeg razumijevanja i unapređenja radnog učinka, motivacije, saradnje, zadovoljstva poslom i dobrobiti zaposlenih.<ref name="IAAP_Division_1">{{cite web |title=Division 1: Work & Organizational Psychology |url=https://www.iaapsy.org/division-1 |publisher=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Industrial_Organizational">{{cite web |title=Industrial and Organizational Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/industrial.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi u ovom području mogu učestvovati u analizi radnih mjesta, izboru i raspoređivanju zaposlenih, procjeni radnih sposobnosti, profesionalnom usmjeravanju, razvoju kompetencija i planiranju programa obuke. Bave se i motivacijom, rukovođenjem, timskim radom, [[Komunikacija|komunikacijom]], rješavanjem sukoba, organizacijskim promjenama i razvojem sistema za procjenu radnog učinka. U tu svrhu koriste istraživačke metode, ankete, intervjue, psihološke testove i druge postupke procjene, u skladu sa stručnim kompetencijama i etičkim načelima.<ref name="APA_Industrial_Organizational" /><ref name="SIOP_2026">{{cite web |title=About I-O Psychology |url=https://www.siop.org/about-siop/about-i-o-psychology/ |publisher=Society for Industrial and Organizational Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Važan dio ovog područja odnosi se na psihosocijalne uslove rada, uključujući stres povezan s poslom, ravnotežu između rada i privatnog života, prevenciju iscrpljenosti, sigurnost na radu i dobrobit zaposlenih. Psiholozi mogu sarađivati s rukovodiocima, službama za upravljanje ljudskim resursima, stručnjacima zaštite na radu i drugim profesionalcima na unapređenju radnih uslova i organizacijskih praksi.<ref name="SIOP_2026" /><ref name="APA_Business_2026">{{cite web |title=Psychologists, Helping Businesses and Organizations |url=https://www.apa.org/action/careers/business |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rada i organizacijski psiholozi mogu biti zaposleni u privrednim društvima, javnoj upravi, neprofitnim organizacijama, konsultantskim firmama, ustanovama koje se bave zapošljavanjem i profesionalnim razvojem te univerzitetima i istraživačkim centrima. Njihov rad nije ograničen na privredni sektor, već obuhvata i javne službe, zdravstvene ustanove, obrazovne sisteme i druge organizacije.<ref name="APA_IO_2026">{{cite web |title=I/O Psychology Provides Workplace Solutions |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/organizational |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Socijalna psihologija === [[Socijalna psihologija]] proučava kako prisustvo drugih ljudi, međuljudski odnosi i društveni kontekst utječu na [[mišljenje]], [[emocije]] i [[ponašanje]] pojedinca. Istražuje pojave kao što su socijalni utjecaj, formiranje [[Stavovi|stavova]], [[Predrasuda|predrasude]], [[stereotip]]i, [[Konformizam|konformizam]], grupna dinamika, međugrupni odnosi i način na koji ljudi doživljavaju sebe i druge.<ref name="APA_Social_Psychology">{{cite web |title=Social Psychology Studies Human Interactions |url=https://www.apa.org/action/science/social |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Dictionary_SP">{{cite web |title=Social Psychology |url=https://dictionary.apa.org/social-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Socijalni psiholozi istražuju ponašanje pojedinaca i grupa u različitim okolnostima, uključujući donošenje odluka, međuljudske sukobe, saradnju, društvene norme i utjecaj društvenih i kulturnih faktora. Njihova saznanja primjenjuju se u istraživanju javnog mnijenja, međugrupnih odnosa, [[Komunikacija|komunikacije]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[zdravstvo|zdravstva]], organizacijskog ponašanja i društvenih problema. Socijalni psiholozi mogu raditi na univerzitetima i istraživačkim institutima, u javnim ustanovama, nevladinim organizacijama i privrednom sektoru.<ref name="APA_Social_Psychology" /> === Razvojna psihologija === [[Razvojna psihologija]] proučava promjene u psihičkim procesima i ponašanju tokom ljudskog života, od [[Prenatalni rast i razvoj čovjeka|prenatalnog razdoblja]] i ranog djetinjstva do [[Starenje|starosti]]. Obuhvata razvoj kognitivnih sposobnosti, jezika, emocija, ličnosti, socijalnih odnosa i drugih aspekata funkcionisanja, kao i biološke, porodične, društvene i kulturne faktore koji utječu na razvoj.<ref name="APA_Developmental">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Razvojni psiholozi istražuju kako se sposobnosti i ponašanje mijenjaju tokom života, zbog čega se pojedinci razlikuju u razvojnim putanjama i kako iskustva i okruženje utječu na razvoj. Njihov rad može obuhvatati istraživanja dječijeg razvoja, [[Adolescencija|adolescencije]], odrasle dobi i [[Starenje|starenja]], kao i procjenu i podršku osobama s razvojnim teškoćama. Mogu djelovati u istraživačkim i obrazovnim ustanovama, zdravstvenim službama i drugim organizacijama koje se bave razvojem i [[dobrobit]]i ljudi.<ref name="APA_Developmental_Lifespan_2026">{{cite web |title=Developmental Psychology Studies Humans Across the Lifespan |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/developmental |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija ličnosti === [[Psihologija ličnosti]] proučava relativno trajne obrasce mišljenja, osjećanja i ponašanja po kojima se pojedinci međusobno razlikuju. Istražuje strukturu i razvoj ličnosti, osobine i individualne razlike, motivaciju, emocionalne obrasce, [[Samopoimanje|samopoimanje]] te utjecaj nasljednih, razvojnih, društvenih i kulturnih faktora na [[Ličnost|ličnost]].<ref name="APA_Dictionary_PP">{{cite web |title=Personality Psychology |url=https://dictionary.apa.org/personality-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Personality">{{cite web |title=Personality |url=https://www.apa.org/topics/personality |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi koji se bave ličnošću razvijaju i provjeravaju teorije o individualnim razlikama te istražuju načine na koje se osobine ličnosti povezuju s ponašanjem, odnosima, prilagođavanjem i životnim iskustvima. U istraživačkom i primijenjenom radu mogu koristiti standardizirane upitnike, testove ličnosti, intervjue i druge metode procjene, uz uvažavanje njihovih mogućnosti i ograničenja. Saznanja iz ovog područja koriste se, između ostalog, u [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]], savjetovanju, istraživanju međuljudskih odnosa i psihologiji rada.<ref name="APA_Dictionary_PP" /> === Kognitivna psihologija === [[Kognitivna psihologija]] područje je psihologije koje proučava mentalne procese uključene u primanje, obradu, pohranjivanje i korištenje informacija. Obuhvata [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[pamćenje]], [[učenje]], [[mišljenje]], jezik, zaključivanje i [[rješavanje problema]]. Istražuje načine na koje ljudi tumače [[Informacija|informacije]], donose odluke i koriste prethodna iskustva u razumijevanju svijeta.<ref name="APA_Dictionary_Cognitive_Psychology_2026">{{cite web |title=Cognitive Psychology |url=https://dictionary.apa.org/cognitive-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kognitivni psiholozi proučavaju ove procese primjenom eksperimenata, zadataka za procjenu kognitivnih sposobnosti, posmatranja i drugih istraživačkih metoda. Njihov rad doprinosi razumijevanju učenja, pamćenja, pažnje i donošenja odluka, a nalazi se primjenjuju u obrazovanju, razvoju [[Tehnologija|tehnologije]], istraživanju ljudskih faktora i drugim područjima psihologije. Kognitivna psihologija povezana je s kognitivnom [[Neuronauka|neuronaukom]], koja istražuje odnose između mentalnih procesa i aktivnosti [[Mozak|mozga]].<ref name="APA_Brain_Science">{{cite web |title=Brain Science and Cognitive Psychology Explores Our Mental Processes |url=https://www.apa.org/action/science/brain-science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Eksperimentalna psihologija === [[Eksperimentalna psihologija]] područje je psihologije usmjereno na naučno istraživanje psihičkih procesa i ponašanja primjenom eksperimentalnih i drugih empirijskih metoda. Istraživači postavljaju [[Hipoteza|hipoteze]], oblikuju istraživanja, prikupljaju podatke i analiziraju rezultate kako bi ispitali odnose između različitih faktora i bolje razumjeli psihološke pojave. Eksperimentalni pristup omogućava ispitivanje učinaka određenih promjena u kontrolisanim uslovima, kada je to metodološki i etički primjereno.<ref name="APA_Science_of_Psychology">{{cite web |title=Science of Psychology |url=https://www.apa.org/action/science |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Eksperimentalni psiholozi istražuju širok raspon tema, uključujući [[učenje]], [[pamćenje]], [[Percepcija|percepciju]], [[Pažnja|pažnju]], [[Motivacija|motivaciju]] i [[ponašanje]]. U istraživanjima mogu učestvovati ljudi ili [[životinje]], u skladu s ciljevima istraživanja i odgovarajućim etičkim pravilima. Eksperimentalna psihologija nije ograničena na jednu primijenjenu oblast, nego pruža metode i dokaze koji se koriste u različitim granama psihologije, kao i u drugim naučnim disciplinama.<ref name="APA_Psychology_Careers_Guide_2026">{{cite web |title=Psychology Careers Guide |url=https://www.apa.org/education-career/guide/careers |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Neuropsihologija === [[Neuropsihologija]] proučava odnose između funkcionisanja [[Mozak|mozga]] i [[Nervni sistem|nervnog sistema]] te kognitivnih procesa, emocija i ponašanja. Posebno se bavi načinima na koje neurološka oboljenja, povrede mozga, razvojna odstupanja i druge promjene u funkcionisanju nervnog sistema mogu utjecati na [[pamćenje]], [[Pažnja|pažnju]], jezik, [[mišljenje]], [[Percepcija|percepciju]] i svakodnevno funkcionisanje.<ref name="APA_Neuropsychology">{{cite web |title=Clinical Neuropsychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/neuropsychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Klinička neuropsihologija]], kao primijenjeno područje [[Neuropsihologija|neuropsihologije]], usmjerena je na procjenu kognitivnog, emocionalnog i ponašajnog funkcionisanja osoba kod kojih postoji sumnja na teškoće povezane s funkcionisanjem mozga. Neuropsihološka procjena može uključivati razgovor, analizu relevantnih zdravstvenih podataka i primjenu standardiziranih testova kojima se ispituju, između ostalog, pamćenje, pažnja, jezik, zaključivanje i sposobnosti rješavanja problema. Rezultati mogu pomoći u razumijevanju prirode teškoća, planiranju rehabilitacije i praćenju promjena u funkcioniranju.<ref name="APA_Neuropsychology" /><ref name="AACN_2026">{{cite web |title=Adult Neuropsychology |url=https://theaacn.org/adult-neuropsychology/ |publisher=American Academy of Clinical Neuropsychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Neuropsiholozi mogu raditi u bolnicama, neurološkim i rehabilitacijskim centrima, istraživačkim ustanovama i drugim zdravstvenim ili akademskim okruženjima. Potrebno obrazovanje i uslovi za samostalan klinički rad razlikuju se među državama.<ref name="APA_Neuropsychology" /> === Forenzička psihologija === [[Forenzička psihologija]] područje je psihologije koje primjenjuje naučna saznanja i stručne metode psihologije u pravnim postupcima i drugim pitanjima povezanima s pravom. Obuhvata psihološku procjenu osoba čije je psihičko funkcionisanje, sposobnosti ili ponašanje relevantni za određeno pravno pitanje, kao i istraživanje psiholoških faktora koji utječu na pravne postupke i funkcionisanje pravosudnog sistema.<ref name="APA_FP_2026">{{cite web |title=Forensic Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/forensic |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Forensic_2026">{{cite web |title=Specialty Guidelines for Forensic Psychology |url=https://www.apa.org/practice/guidelines/forensic-psychology.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Forenzički psiholozi mogu provoditi procjene u krivičnim i građanskim postupcima, uključujući procjenu sposobnosti optuženih da učestvuju u suđenju, psiholoških posljedica traumatskih događaja, roditeljskih kapaciteta u porodičnim sporovima i drugih pitanja za koja je potrebno stručno psihološko mišljenje. U zavisnosti od predmeta, mogu analizirati i psihološke aspekte iskaza svjedoka, pouzdanost sjećanja, utjecaj sugestije i faktore koji mogu utjecati na donošenje odluka. Njihov rad može uključivati izradu stručnih nalaza i mišljenja, svjedočenje pred sudom te konsultacije s pravnicima i pravosudnim institucijama.<ref name="APA_FP_2026" /><ref name="ABA_FP_Report_2026">{{cite web |title=The Forensic Psychology Report |url=https://www.americanbar.org/groups/public_education/publications/teaching-legal-docs/the-forensic-psychology-report/ |publisher=American Bar Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Forenzička psihologija obuhvata i istraživanja odnosa između psihologije i pravnog sistema, uključujući psihološke aspekte [[kriminal]]iteta, odlučivanja u pravosuđu, ponašanja učesnika u postupku i primjene psiholoških dokaza. Forenzički psiholozi mogu sarađivati sa [[sud]]ovima, tužilaštvima, [[advokat]]ima, zatvorskim ustanovama i drugim institucijama, a u istraživačkom radu djelovati na univerzitetima i naučnim institutima.<ref name="APA_Forensic_2026" /> Forenzičko psihološko mišljenje mora se zasnivati na odgovarajućim podacima, stručnoj procjeni i metodama primjerenim konkretnom pravnom pitanju. Uloga psihologa je da pruži obrazloženu stručnu procjenu u granicama svojih kompetencija, a ne da preuzima ulogu suda u odlučivanju o pravnoj odgovornosti. Način angažovanja forenzičkih psihologa, potrebne kvalifikacije i procesna pravila razlikuju se među državama.<ref name="APA_Forensic_2026" /> === Vojna psihologija === [[Vojna psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava psihičke procese i ponašanje u vojnom okruženju te primjenjuje psihološka saznanja u radu s pripadnicima [[Vojska|oružanih snaga]] i vojnim organizacijama. Obuhvata različite grane psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], organizacijsku, [[Kognitivna psihologija|kognitivnu]] i [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]], čija se saznanja koriste za razumijevanje ljudskog funkcionisanja u vojnim uslovima.<ref name="APA_Dictionary_MP">{{cite web |title=Military Psychology |url=https://dictionary.apa.org/military-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Div19_MP_2026">{{cite web |title=Military Psychology |url=https://www.militarypsych.org/student-affairs/student-military-psychology/ |publisher=Society for Military Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Vojni psiholozi mogu učestvovati u procjeni i izboru kandidata za određene dužnosti, raspoređivanju osoblja, razvoju i vrednovanju programa obuke te istraživanju faktora koji utječu na donošenje odluka, timski rad, rukovođenje i izvršavanje zadataka. Dio njihovog rada odnosi se na ljudske faktore, odnosno na prilagođavanje opreme, radnih postupaka i okruženja ljudskim sposobnostima i ograničenjima. U istraživačkom radu proučavaju i utjecaj vojnih uslova na ponašanje, učinak i psihičko funkcionisanje pripadnika oružanih snaga.<ref name="APA_Dictionary_MP" /><ref name="Div19_MP_2026" /> Važan dio vojne psihologije odnosi se na [[mentalno zdravlje]] i psihičku dobrobit pripadnika oružanih snaga, veterana i njihovih porodica. Psiholozi mogu provoditi [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], pružati savjetovanje i druge oblike stručne podrške, učestvovati u prevenciji i tretmanu psihičkih teškoća te pomagati u suočavanju sa stresom, traumatskim iskustvima i posljedicama povreda. Njihov rad može obuhvatati i pripremu za raspoređivanje u operativna područja, podršku tokom službe i pomoć pri povratku u porodično i civilno okruženje nakon završetka raspoređivanja.<ref name="APA_Dictionary_DP_2026">{{cite web |title=Deployment Psychology |url=https://dictionary.apa.org/deployment-psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abrams_2019">{{cite web |title=Serving the armed forces: A look at the care clinical and counseling psychologists provide to service members |url=https://www.apa.org/monitor/2019/11/serving-armed-forces |author=Zara Abrams |publisher=American Psychological Association |date=2019-11-01 |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Vojni psiholozi mogu raditi u vojnim zdravstvenim ustanovama, istraživačkim centrima, obrazovnim institucijama, centrima za obuku, štabovima i drugim organizacijskim jedinicama. Zavisno od stručnog usmjerenja, mogu obavljati kliničke i savjetodavne poslove, provoditi istraživanja, razvijati programe obuke ili pružati stručne konsultacije vojnim rukovodiocima. Vojna psihologija povezana je s operativnom psihologijom, ali se ta područja ne podudaraju u potpunosti: operativna psihologija obuhvata i psihološke usluge u drugim područjima nacionalne sigurnosti, odbrane i javne sigurnosti.<ref name="APA_Div19">{{cite web |title=Society for Military Psychology |url=https://www.apa.org/about/division/div19 |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Operational_Psychology">{{cite web |title=APA Professional Practice Guidelines for Operational Psychology |url=https://www.apa.org/about/policy/operational-psychology-practice-guidelines |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obim poslova vojnih psihologa, uslovi za njihovo zaposlenje i ovlaštenja razlikuju se među državama i vojnim sistemima. Njihov rad podliježe profesionalnim i etičkim pravilima psihologije, uz dodatne zahtjeve koji proizlaze iz vojnog okruženja i konkretne uloge koju obavljaju. === Policijska psihologija === [[Policijska psihologija]] primjenjuje naučna saznanja i metode psihologije u radu [[policija|policijskih službi]] i drugih tijela javne sigurnosti. Njen cilj je podržati djelotvorno, sigurno i zakonito obavljanje policijskih poslova, uz uvažavanje psihičkog zdravlja zaposlenih, potreba organizacije i prava osoba s kojima policija dolazi u kontakt. Obuhvata psihološku procjenu, stručne intervencije, operativnu podršku i savjetovanje policijskih organizacija.<ref name="IACP_2026">{{cite web |title=Police Psychological Services Section |url=https://www.theiacp.org/working-group/section/psychological-services-section |publisher=International Association of Chiefs of Police |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Occupationally_Mandated">{{cite web |title=Professional practice guidelines for occupationally mandated psychological evaluations |url=https://www.apa.org/practice/guidelines/psychological-evaluations.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Jedan dio rada policijskih psihologa odnosi se na procjenu kandidata za prijem u policijsku službu i procjenu sposobnosti policijskih službenika za obavljanje određenih dužnosti. U zavisnosti od okolnosti, procjene mogu obuhvatati osobine ličnosti, emocionalno funkcionisanje, prosuđivanje, reagovanje na stres i druge karakteristike relevantne za konkretno radno mjesto. Psiholozi mogu provoditi i procjene psihičke sposobnosti za nastavak obavljanja službe, pri čemu je važno razlikovati procjenu za potrebe zapošljavanja ili radne sposobnosti od kliničke procjene čija je svrha liječenje.<ref name="IACP_2026" /><ref name="Police_Public_Safety">{{cite web |title=Police and Public Safety Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/police |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Policijska psihologija obuhvata i podršku [[Mentalno zdravlje|mentalnom zdravlju]] policijskih službenika, uključujući prevenciju i ublažavanje posljedica profesionalnog stresa, izloženosti traumatskim događajima i drugih opterećenja povezanih sa službom. Psiholozi mogu pružati stručnu podršku nakon kritičnih incidenata, učestvovati u programima dobrobiti zaposlenih te savjetovati policijske rukovodioce o organizacijskoj klimi, međuljudskim odnosima, rukovođenju i funkcionisanju timova.<ref name="IACP_2026" /><ref name="Police_Public_Safety" /> U okviru operativne podrške policijski psiholozi mogu pružati stručne konsultacije u vezi s kriznim pregovorima, upravljanjem kriznim situacijama i drugim zadacima u kojima je razumijevanje ljudskog ponašanja važno za postupanje službenika. Takav rad mora biti usklađen s važećim zakonima, profesionalnim kompetencijama i etičkim pravilima. Posebno su važna pitanja povjerljivosti, mogućeg sukoba između interesa pojedinca i zahtjeva organizacije te jasnog određivanja uloge psihologa u konkretnom zadatku.<ref name="APA_Operational_Psychology" /><ref name="IACP_Consulting_Police_Psychologist_Guidelines_2016">{{cite web |title=Consulting Police Psychologist Guidelines |url=https://www.theiacp.org/sites/default/files/all/Consulting%20Police%20Psychologist%20Guidelines%202016.pdf |publisher=International Association of Chiefs of Police |date=2016 |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Operativna psihologija === [[Operativna psihologija]] područje je primijenjene psihologije koje obuhvata primjenu naučnih saznanja i stručnih metoda psihologije u podršci zadacima [[Nacionalna sigurnost|nacionalne sigurnosti]], [[odbrana|odbrane]] i [[Javna sigurnost|javne sigurnosti]]. Prema smjernicama Američkog psihološkog udruženja, operativni psiholozi pružaju različite vrste psiholoških usluga, uključujući procjenu osoblja za visokorizične dužnosti, konsultacije u istragama i kriznim pregovorima te podršku vojnoj ili obavještajnoj obuci i operacijama.<ref name="APA_Operational_Psychology" /><ref name="Staal_OP_2025">{{cite journal |last1=Staal |first1=Mark A. |last2=Corey |first2=David M. |last3=Dean |first3=Patrick J. |last4=DeMatteo |first4=David |last5=Krauss |first5=Daniel A. |last6=Lewis |first6=Lisa K. |last7=Myers |first7=Constance A. |last8=Neller |first8=David J. |last9=Stephenson |first9=James A. |last10=Trompetter |first10=Paul S. |last11=Younggren |first11=Jeffrey N. |title=Professional practice guidelines for operational psychology: An executive summary |journal=American Psychologist |volume=80 |issue=5 |pages=844–855 |year=2025 |doi=10.1037/amp0001499 |url=https://doi.org/10.1037/amp0001499 |url-access=subscription |language=en}}</ref> === Sportska psihologija === [[Sportska psihologija]] područje je [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] koje proučava psihološke procese povezane sa sportom, fizičkom aktivnošću i sportskim učinkom. Bavi se utjecajem psiholoških faktora na sportske rezultate, ali i utjecajem bavljenja [[sport]]om na psihički razvoj, [[zdravlje]] i [[dobrobit]] pojedinca. Obuhvata naučno istraživanje i praktičnu primjenu psiholoških saznanja u radu sa sportistima, trenerima, timovima i sportskim organizacijama.<ref name="APA_Sport_Psychology_2026">{{cite web |title=Sport Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/sports.html |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ISSP_Ethics_2026">{{cite web |title=Ethics |url=https://issponline.org/ethics/ |publisher=International Society of Sport Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Sportski psiholozi rade sa sportistima različitih uzrasta i nivoa takmičenja, od rekreativaca i mladih sportista do profesionalaca i vrhunskih takmičara. Njihov posao obuhvata procjenu psiholoških faktora koji mogu utjecati na sportski učinak te osmišljavanje i provođenje programa za razvoj vještina potrebnih za uspješno treniranje i takmičenje. === Psihologija okoliša === [[Psihologija okoliša]] područje je psihologije u kojem se psihološka saznanja primjenjuju za razumijevanje i unapređenje odnosa između ljudi i njihovog fizičkog okruženja. Psiholozi koji rade u ovom području istražuju kako prostor u kojem ljudi žive, rade, uče i provode slobodno vrijeme utječe na njihovo [[ponašanje]] i [[dobrobit]] te koriste rezultate istraživanja za davanje preporuka o oblikovanju prostora i unapređenju okolišnih uslova.<ref name="APA_Div34">{{cite web |title=Society for Environmental, Population and Conservation Psychology |url=https://www.apa.org/about/division/div34 |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Environmental_Psychology">{{cite web |title=Environmental Psychology Makes a Better World |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/environment |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] lob37s99q77prahudaw12oax52vhysk 0 538876 3936764 2026-10-23T12:12:54Z Roryt69 187147 Prepisku 3936764 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Jean-Joseph Sanfourche }} '''Jean-Joseph Sanfourche''' ([[25. juni|Bordeauxu 25. juni]] [[1929]]. - [[13. mart|13. mart]] [[2010]].) Je Francuski slikar, crtač i kipar. Bavi se autsajderskom umjetnošću i posebno je prijatelj Jeana Dubuffeta, s kojim održava dugu prepisku. {{Commonscat}} {{Impresionizam}} [[Kategorija:Francuski slikari|Sanfourche, Jean-Joseph]] iiuigdz1w916snehdfic6k5qojianx9 3936766 3936764 2026-10-23T12:23:32Z Roryt69 187147 3936766 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Jean-Joseph Sanfourche | opis = francuski slikar }} '''Jean-Joseph Sanfourche''' ([[25. juni|Bordeauxu 25. juni]] [[1929]]. - [[13. mart|13. mart]] [[2010]].) Je Francuski slikar, crtač i kipar. Bavi se autsajderskom umjetnošću i posebno je prijatelj Jeana Dubuffeta, s kojim održava dugu prepisku. {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Francuski slikari|Sanfourche, Jean-Joseph]] [[Kategorija:Rodeni 1929.]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] jc6z07qawfzetbs5airvthz8ui3aqkx 0 538877 3936774 2026-10-23T12:38:07Z Zeljko Lukić Zek 187149 Nova stranica: <!-- Prevod i prilagodba biografije s hrvatske i srpske Wikipedije: https://hr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga https://sr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga Izvorne stranice navesti u sažetku uređivanja radi atribucije prema CC BY-SA licenci. --> {| class="infobox" style="width: 24em; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; background: #f8f9fa; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 120%; padding:... 3936774 wikitext text/x-wiki <!-- Prevod i prilagodba biografije s hrvatske i srpske Wikipedije: https://hr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga https://sr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga Izvorne stranice navesti u sažetku uređivanja radi atribucije prema CC BY-SA licenci. --> {| class="infobox" style="width: 24em; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; background: #f8f9fa; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 120%; padding: 0.5em; background: #eaecf0;" | Tihomir „Tini” Varga |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Rođen | 3. maja 1953, [[Zagreb]] |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Preminuo | 23. februara 1996. (42 godine) |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Djelatnosti | muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Instrumenti | gitara, bas-gitara, sintisajzer |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Grupe | Ab ovo, Mungos |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Studio | Tiva, [[:sv:Torsby|Torsby]] ([[Švedska]]) |} '''Tihomir „Tini” Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996.) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[:sv:Torsby|Torsbyju]] osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[:hr:Aerodrom (sastav)|Aerodrom]], [[:hr:Zana (sastav)|Zana]], [[:hr:Xenia (sastav)|Xenia]] i [[:hr:Film (glazbeni sastav)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[:hr:Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires|Buenos Airesu]], a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o detinjstvu preuzeti su iz objavljenog sećanja Vargine majke, dok Škarica četvorokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[:hr:Ivan Stančić|Pikom Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[:hr:Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980.), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980., [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981.), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema Siniši Škarici, dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982. - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbiju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla beogradska grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982.). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. avgusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenet na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet Zane Nimani i [[:hr:Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[:hr:Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]], [[:hr:Massimo Savić|Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]], snimljen u Švedskoj.<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.].</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[:hr:Mladen Vojičić|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[:hr:Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994.), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996. godine, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] evf97x1hp68ou50nudhey8wvi6jf1u3 3936784 3936774 2026-10-23T13:29:12Z Zeljko Lukić Zek 187149 Preciziranje podatka o albumu Dijete sreće 3936784 wikitext text/x-wiki <!-- Prevod i prilagodba biografije s hrvatske i srpske Wikipedije: https://hr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga https://sr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga Izvorne stranice navesti u sažetku uređivanja radi atribucije prema CC BY-SA licenci. --> {| class="infobox" style="width: 24em; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; background: #f8f9fa; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 120%; padding: 0.5em; background: #eaecf0;" | Tihomir „Tini” Varga |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Rođen | 3. maja 1953, [[Zagreb]] |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Preminuo | 23. februara 1996. (42 godine) |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Djelatnosti | muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Instrumenti | gitara, bas-gitara, sintisajzer |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Grupe | Ab ovo, Mungos |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Studio | Tiva, [[:sv:Torsby|Torsby]] ([[Švedska]]) |} '''Tihomir „Tini” Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996.) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[:sv:Torsby|Torsbyju]] osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[:hr:Aerodrom (sastav)|Aerodrom]], [[:hr:Zana (sastav)|Zana]], [[:hr:Xenia (sastav)|Xenia]] i [[:hr:Film (glazbeni sastav)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[:hr:Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires|Buenos Airesu]], a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o detinjstvu preuzeti su iz objavljenog sećanja Vargine majke, dok Škarica četvorokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[:hr:Ivan Stančić|Pikom Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[:hr:Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980.), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980., [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981.), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema Siniši Škarici, dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982. - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbiju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla beogradska grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982.). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. avgusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenet na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet Zane Nimani i [[:hr:Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[:hr:Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]], [[:hr:Massimo Savić|Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]].<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.].</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[:hr:Mladen Vojičić|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[:hr:Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994.), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996. godine, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] atthfbtvwtu6zccsmbs0ewyq3dhw5n3 3936785 3936784 2026-10-23T13:43:44Z Zeljko Lukić Zek 187149 Jezičke i pravopisne ispravke referenci 3936785 wikitext text/x-wiki <!-- Prevod i prilagodba biografije s hrvatske i srpske Wikipedije: https://hr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga https://sr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga Izvorne stranice navesti u sažetku uređivanja radi atribucije prema CC BY-SA licenci. --> {| class="infobox" style="width: 24em; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; background: #f8f9fa; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 120%; padding: 0.5em; background: #eaecf0;" | Tihomir „Tini” Varga |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Rođen | 3. maja 1953, [[Zagreb]] |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Preminuo | 23. februara 1996. (42 godine) |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Djelatnosti | muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Instrumenti | gitara, bas-gitara, sintisajzer |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Grupe | Ab ovo, Mungos |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Studio | Tiva, [[:sv:Torsby|Torsby]] ([[Švedska]]) |} '''Tihomir „Tini” Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996.) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[:sv:Torsby|Torsbyju]] osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[:hr:Aerodrom (sastav)|Aerodrom]], [[:hr:Zana (sastav)|Zana]], [[:hr:Xenia (sastav)|Xenia]] i [[:hr:Film (glazbeni sastav)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[:hr:Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires|Buenos Airesu]], a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o djetinjstvu preuzeti su iz objavljenog sjećanja Vargine majke, dok Škarica četverokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[:hr:Ivan Stančić|Pikom Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[:hr:Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prijepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980.), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980., [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981.), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema Siniši Škarici, dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982. - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbyju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla beogradska grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982.). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. augusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenesen na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mjestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet Zane Nimani i [[:hr:Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[:hr:Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]], [[:hr:Massimo Savić|Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]].<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.]</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[:hr:Mladen Vojičić|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pjesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[:hr:Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994.), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pjesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996. godine, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] iok7c45rhxgnjs11dmndfbep5ypp01n 3936813 3936785 2026-10-23T19:00:06Z Zeljko Lukić Zek 187149 Uredničko i tehničko usklađivanje članka: ispravljene unutrašnje veze, imena saradnika i autorski navodi; izvori i diskografija očuvani. Prilagođeno prema https://hr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga i https://sr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga (CC BY-SA). 3936813 wikitext text/x-wiki <!-- Prevod i prilagodba biografije s hrvatske i srpske Wikipedije: https://hr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga https://sr.wikipedia.org/wiki/Tihomir_Tini_Varga Izvorne stranice navesti u sažetku uređivanja radi atribucije prema CC BY-SA licenci. --> {| class="infobox" style="width: 24em; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; background: #f8f9fa; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 120%; padding: 0.5em; background: #eaecf0;" | Tihomir „Tini” Varga |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Rođen | 3. maja 1953, [[Zagreb]] |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Preminuo | 23. februara 1996. (42 godine) |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Djelatnosti | muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Instrumenti | gitara, bas-gitara, sintisajzer |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Grupe | Ab ovo, Mungos |- ! scope="row" style="text-align: left; vertical-align: top;" | Studio | Tiva, [[:sv:Torsby|Torsby]] ([[Švedska]]) |} '''Tihomir „Tini” Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996.) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[:sv:Torsby|Torsbyju]] osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[:hr:Aerodrom (sastav)|Aerodrom]], [[Zana (grupa)|Zana]], [[:hr:Xenia (sastav)|Xenia]] i [[Film (grupa)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[:hr:Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires|Buenos Airesu]], a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o djetinjstvu preuzeti su iz objavljenog sjećanja Vargine majke, dok Škarica četverokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[:hr:Ivan Stančić|Ivanom „Pikom” Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[:hr:Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prijepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980.), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980., [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981.), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prijepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema [[:hr:Siniša Škarica|Siniši Škarici]], dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982. - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prijepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbyju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla [[Beograd|beogradska]] grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982.). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. augusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenesen na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mjestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je muziku za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prijepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet [[:en:Zana Nimani|Zane Nimani]] i [[Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prijepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[:hr:Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]], [[:hr:Massimo Savić|Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]].<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.]</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[Mladen Vojičić Tifa|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pjesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994.), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pjesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996. godine, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] 9x3m7my3vyi8xzath64e3u2bdzrcbu0 3936851 3936813 2026-10-24T09:26:26Z AnToni 2325 3936851 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = | počasni_sufiks = | slika = | slika_veličina = | široka_slika = <!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --> | alt = | opis = | pozadina = **Obavezno** Koristi jedno: solo_izvođač, instrumentalist, pomoćno_osoblje ili privremeni_projekt | ime_na_maternjem = | ime_na_maternjem_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1953|05|03}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[FNRJ]] | porijeklo = | datum_smrti = {{datum smrti i godine|1996|02|23|1953|05|03}} | mjesto_smrti = [[Torsby]], [[Švedska]] | žanr = | zanimanje = muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar | instrument = gitara, bas-gitara, sintisajzer | karijera = <!-- GGGG–GGGG. (ili –danas) --> | izdavač = | povezani_umjetnici = | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Tihomir "Tini”"Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[Torsby]]ju osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[Aerodrom (grupa)|Aerodrom]], [[Zana (grupa)|Zana]], [[Xenia (grupa)|Xenia]] i [[Film (grupa)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires]]u, a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o djetinjstvu preuzeti su iz objavljenog sjećanja Vargine majke, dok Škarica četverokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[Ivan Stančić|Ivanom "Pikom" Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prijepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980, [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prijepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema [[Siniša Škarica|Siniši Škarici]], dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982 - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prijepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbyju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla [[Beograd|beogradska]] grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. augusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenesen na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mjestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je muziku za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prijepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet [[Zana Nimani|Zane Nimani]] i [[Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prijepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[Dorian Gray (grupa)|Dorian Gray]], [[Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]].<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.]</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[Mladen Vojičić Tifa|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pjesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pjesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Umrli 1953.]] [[Kategorija:Hrvatski muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] 8yxajxrtlow1hlf53w19ga9l6jl862t 3936852 3936851 2026-10-24T09:26:49Z AnToni 2325 3936852 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = | počasni_sufiks = | slika = | slika_veličina = | široka_slika = <!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --> | alt = | opis = | pozadina = **Obavezno** Koristi jedno: solo_izvođač, instrumentalist, pomoćno_osoblje ili privremeni_projekt | ime_na_maternjem = | ime_na_maternjem_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1953|05|03}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[FNRJ]] | porijeklo = | datum_smrti = {{datum smrti i godine|1996|02|23|1953|05|03}} | mjesto_smrti = [[Torsby]], [[Švedska]] | žanr = | zanimanje = muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar | instrument = gitara, bas-gitara, sintisajzer | karijera = <!-- GGGG–GGGG. (ili –danas) --> | izdavač = | povezani_umjetnici = | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Tihomir "Tini" Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[Torsby]]ju osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[Aerodrom (grupa)|Aerodrom]], [[Zana (grupa)|Zana]], [[Xenia (grupa)|Xenia]] i [[Film (grupa)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires]]u, a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o djetinjstvu preuzeti su iz objavljenog sjećanja Vargine majke, dok Škarica četverokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[Ivan Stančić|Ivanom "Pikom" Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prijepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980, [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prijepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema [[Siniša Škarica|Siniši Škarici]], dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982 - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prijepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbyju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla [[Beograd|beogradska]] grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. augusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenesen na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mjestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je muziku za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prijepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet [[Zana Nimani|Zane Nimani]] i [[Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prijepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[Dorian Gray (grupa)|Dorian Gray]], [[Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]].<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.]</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[Mladen Vojičić Tifa|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pjesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pjesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Umrli 1953.]] [[Kategorija:Hrvatski muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] kflc0tqko4zud2uamh0z1a3kt8cnu0y 3936853 3936852 2026-10-24T09:27:43Z AnToni 2325 3936853 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}} {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = | počasni_sufiks = | slika = | slika_veličina = | široka_slika = <!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --> | alt = | opis = | pozadina = **Obavezno** Koristi jedno: solo_izvođač, instrumentalist, pomoćno_osoblje ili privremeni_projekt | ime_na_maternjem = | ime_na_maternjem_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1953|05|03}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[FNRJ]] | porijeklo = | datum_smrti = {{datum smrti i godine|1996|02|23|1953|05|03}} | mjesto_smrti = [[Torsby]], [[Švedska]] | žanr = | zanimanje = muzički producent, snimatelj zvuka, aranžer, kompozitor i muzičar | instrument = gitara, bas-gitara, sintisajzer | karijera = <!-- GGGG–GGGG. (ili –danas) --> | izdavač = | povezani_umjetnici = | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Tihomir "Tini" Varga''' ([[Zagreb]], 3. maja 1953. - 23. februara 1996) bio je hrvatski muzičar, kompozitor, aranžer, snimatelj zvuka i muzički producent. Nakon početaka na zagrebačkoj rok-sceni preselio se u [[Švedska|Švedsku]], gdje je u [[Torsby]]ju osnovao studio Tiva. Tokom 1980-ih kao producent i snimatelj sarađivao je s brojnim jugoslavenskim izvođačima, među kojima su [[Parni valjak]], [[Prljavo kazalište]], [[Aerodrom (grupa)|Aerodrom]], [[Zana (grupa)|Zana]], [[Xenia (grupa)|Xenia]] i [[Film (grupa)|Film]]. Učestvovao je u aranžiranju i izvođenju instrumentalnih dionica, a za pojedine pjesme komponovao je muziku.<ref name="SkaricaUvod">Siniša Škarica, ''Tvornica glazbe 2: Priče iz Dubrave'', Croatia Records, 2019., str. 427-433.</ref> == Djetinjstvo i muzički počeci == Varga je odrastao u zagrebačkom naselju Vrbik, gdje je još kao dječak upoznao [[Drago Mlinarec|Dragu Mlinarca]].<ref name="SkaricaMladi">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430; Aleksandar Dragaš, „Stari mačak - Drago Mlinarec”, ''Jutarnji list'', 13. marta 2005., [https://mvinfo.hr/clanak/stari-macak-drago-mlinarec dostupno na portalu Moderna vremena].</ref> Zbog porodičnih selidbi dio školovanja proveo je u inostranstvu: od 1962. u [[Accra|Akri]] u [[Gana|Gani]], zatim u [[Buenos Aires]]u, a od 1967. u [[Moskva|Moskvi]]. U Gani i [[Argentina|Argentini]] pohađao je nastavu na engleskom jeziku, a u Moskvi rusku školu. Prvu gitaru dobio je u Argentini, a sa četrnaest godina i četverokanalni magnetofon. Na njemu je nasnimavao glasove i instrumente u više slojeva.<ref name="SkaricaRani">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 427-430; podaci o djetinjstvu preuzeti su iz objavljenog sjećanja Vargine majke, dok Škarica četverokanalni magnetofon pominje na str. 430.</ref> == Prve grupe i Mungos == Po povratku u Zagreb 1969. svirao je u grupi Ab ovo, zajedno s Nenadom Zubakom, [[Ivan Stančić|Ivanom "Pikom" Stančićem]] i Hrvojem Marjanovićem Harmom.<ref name="JanjatovicVarga">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 234.</ref> S Dragom Mlinarcem učestvovao je 1973. i u pozorišnoj predstavi ''Hvarkinja'', u režiji [[Marin Carić|Marina Carića]]. Tokom boravka na Jadranu upoznao je Šveđanku Annu-Karin, s kojom se kasnije vjenčao. Sredinom 1970-ih preselio se u Švedsku i nastanio u Torsbyju, gdje je 1979. uredio studio Tiva.<ref name="SkaricaTiva">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 428-430.</ref><ref name="JanjatovicVarga"/> Mlinarec mu je pomagao u počecima rada studija Tiva, u kojem je 1979. snimio album ''Tako lako''.<ref name="SkaricaMladi"/> Varga je bio jedan od producenata i snimatelj zvuka na tom albumu.<ref name="TakoLako">Drago Mlinarec, ''Tako lako'', Jugoton, 1979., podaci o učesnicima na izvornom izdanju; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-tako-lako-4/ reprodukcija i prijepis podataka sa izdanja].</ref> Varga je potom obnovio saradnju s Marjanovićem i osnovao grupu Mungos. Uz nekoliko gostujućih muzičara snimili su osam kompozicija. Varga je učestvovao u produkciji i snimanju te pjevao i svirao gitaru, bas-gitaru i sintisajzer, dok je Marjanović pjevao i svirao klavijature. Album ''Mungos'' objavila je ZKP RTV Ljubljana 1981. godine.<ref name="SkaricaMungos">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 429-430; ''Mungos'', ZKP RTV Ljubljana, LD 0672, 1981., [https://ezop-antikvarijat.hr/mungos-mungos-2/ reprodukcija izvornog izdanja].</ref> == Razvoj studijskog rada == Početkom 1980-ih Varga je radio i izvan studija Tiva. Na Mlinarčevom albumu ''Sabrano'' (1980), za koji su ponovo snimljene njegove starije kompozicije, učestvovao je u produkciji i aranžmanima te svirao na snimcima.<ref name="Sabrano">Drago Mlinarec, ''Sabrano'', Jugoton, 1980, [https://www.discogs.com/release/6938927-Drago-Mlinarec-Sabrano diskografski podaci o učesnicima].</ref> Iste godine producirao je album ''Vruće igre'' grupe Parni valjak, snimljen u studiju General Recording Sound u [[Milano|Milanu]].<ref name="VruceIgre">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://parnivaljak.com/album/vruce-igre/ Parni valjak, zvanična stranica albuma ''Vruće igre''].</ref> Na albumu grupe Parni valjak ''Vrijeme je na našoj strani'' (1981), snimljenom u švedskom studiju Ferger Studio-S, Varga je bio snimatelj zvuka i koproducent, dok je producent bio [[Husein Hasanefendić]].<ref name="Vrijeme">Parni valjak, Vrijeme je na našoj strani, Suzy/CBS, 1981.; [https://www.discogs.com/release/743984-Parni-Valjak-Vrijeme-Je-Na-Na%C5%A1oj-Strani podaci o učesnicima na izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/parni-valjak-vrijeme-je-na-nasoj-strani.html prijepis podataka s originalnog omota, uključujući studio Ferger Studio-S i Varginu koprodukciju].</ref> Iste godine producirao je album ''Heroj ulice'' grupe Prljavo kazalište. Prema [[Siniša Škarica|Siniši Škarici]], dio materijala snimljen je u Tivi na osmokanalnom magnetofonu, a snimanje je nastavljeno u studiju Ferger u Fjugesti u Švedskoj.<ref name="Heroj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430; [https://www.nacional.hr/intervju-jasenko-houra-misle-da-smo-perfidni-i-premazani-svim-mastima-te-da-znamo-kakvu-pjesmu-treba-napisati/ intervju sa Jasenkom Hourom u listu ''Nacional'']; [https://novosti.hr/ove-godine-se-obiljezava-40-godina-od-objave-albuma-heroj-ulice-prljavog-kazalista/ ''Radio Vinkovci'', 29. januara 2021., osvrt na album i studio Ferger u Fjugesti, Švedska]; ''Heroj ulice'', Suzy, LP 363, 1981., podaci o učesnicima na izvornom izdanju.</ref> Krajem 1981. u Tivi je snimio i producirao prvi album grupe [[:hr:Boa (sastav)|Boa]] te učestvovao u aranžiranju dijela kompozicija. Godine 1982. studio je opremio šesnaestokanalnim magnetofonom.<ref name="Boa">Boa, ''Boa'', Suzy, LP 366, [https://ezop-antikvarijat.hr/boa-boa-6/ preslikan omot sa izvornim podacima], snimano od novembra do decembra 1981. u Tivi; D. Jagatić, [https://www.tportal.hr/magazin/clanak/tri-desetljeca-art-rocka-20120515 „Tri desetljeća art rocka”], ''tportal'', 16. maja 2012., razgovor sa Slavkom Remenarićem; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 430-431. Izvori se razlikuju u datiranju prvog izdanja (1981. ili početak 1982).</ref> == Producentski rad (1982 - 1983.) == Početkom 1982. u studiju Tiva snimljen je album ''Obične ljubavne pjesme'' grupe Aerodrom. Varga je bio producent i snimatelj zvuka, učestvovao u aranžiranju te svirao gitaru i gitarski sintisajzer. Na snimcima je koristio ritam-mašinu, vokoder i zvučne efekte te pjevao prateće vokale.<ref name="Aerodrom">Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'', Jugoton, LSY 63128, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/aerodrom-obicne-ljubavne-pjesme-8/ preslikan omot i prijepis izvornih podataka]. Prema omotu, snimanje je obavljeno u Torsbyju u februaru i martu 1982.</ref> U proljeće iste godine u Torsby je stigla [[Beograd|beogradska]] grupa Zana, koja je ondje snimila svoj drugi album ''Dodirni mi kolena'' (1982). Album je označio zaokret grupe prema pop-muzici i donio joj širu popularnost u Jugoslaviji. Varga ga je producirao, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te učestvovao u aranžmanima pojedinih pjesama.<ref name="Zana1982">Zana, ''Dodirni mi kolena'', Jugoton, LSY 63139, 1982.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-dodirni-mi-kolena-3/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izdanju]; [https://jugoton.bandcamp.com/album/dodirni-mi-kolena Jugoton, digitalno izdanje sa izvornim podacima o autorstvu i produkciji]; [https://cmc.com.hr/zana-dodirni-mi-kolena/ Jugoton TV, „Zana - Dodirni mi kolena”, osvrt na album i njegovu popularnost].</ref> Krajem 1982. u Tivi je sniman prvi album riječke grupe Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', objavljen 1983. godine. Varga je bio producent i snimatelj zvuka te svirao gitaru, sintisajzer i udaraljke.<ref name="Xenia">Xenia, ''Kad nedjelja prođe'', Jugoton, LSY 63155, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/xenia-kad-nedjelja-prode-2/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Ljubo Trifunović, „Ponovljeni start”, ''Džuboks'', br. 161, 11. aprila 1983., str. 7.</ref> Muzički kritičar Nenad Rizvanović pripisao je Varginoj produkciji značajnu ulogu u oblikovanju prepoznatljivog, suzdržanog zvuka albuma, ističući utjecaje ranih radova grupa Gang of Four i Blondie.<ref name="RizvanovicXenia">Nenad Rizvanović, „Xenia - Uzlet do vrha hrvatskoga rocka”, ''Novi list'', 2. augusta 2008., [https://www.rirock.com/rirock-scena/xenia-uzlet-do-vrha-hrvatskoga-rocka/ tekst prenesen na portalu RiRock.com].</ref> U izboru čitalaca časopisa ''Džuboks'' za 1982. godinu Varga je osvojio prvo mjesto u kategoriji producenata.<ref name="Džuboks1982">„Izbor ’82”, rubrika „Čitaoci su odlučili”, ''Džuboks'', br. 157, 14. marta 1983., str. 12, kategorija „Producent” (Tini Varga naveden na prvom mjestu).</ref> Na albumu Drage Mlinarca ''Pomaknuto'' (1983.) Varga je bio snimatelj zvuka, učestvovao u miksanju te svirao gitaru, bas-gitaru i udaraljke. Producent albuma bio je Mlinarec.<ref name="Pomaknuto">Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'', Jugoton, LSY 63152, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/drago-mlinarec-pomaknuto-4/ podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://www.discogs.com/release/1556344-Drago-Mlinarec-Pomaknuto Discogs, podaci o izdanju]; Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 431.</ref> Iste godine u Tivi je snimljen i treći album grupe Film, ''Sva čuda svijeta''. Varga ga je producirao, učestvovao u snimanju i aranžmanima te svirao gitare i sintisajzer. Komponovao je muziku za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983">Film, ''Sva čuda svijeta'', Jugoton, LSY 63168, 1983.; [https://ezop-antikvarijat.hr/film-sva-cuda-svijeta-8/ preslikan omot i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]; [https://slovoposlovo.blogspot.com/2012/06/film-sva-cuda-svijeta.html prijepis podataka s omota, uključujući pojedinačni autorski kredit].</ref> Do kraja 1983. obnovio je saradnju s grupom Zana na albumu ''Natrag na voz'', također snimljenom u Tivi. Bio je producent i snimatelj zvuka, svirao gitaru i gitarski sintisajzer te aranžirao pjesmu ''Jabuke i vino'', duet [[Zana Nimani|Zane Nimani]] i [[Željko Bebek|Željka Bebeka]].<ref name="Natrag">Zana, ''Natrag na voz'', Jugoton, LSY 63188, 1983.; [https://musicbase.net/natrag-na-voz prijepis podataka s originalnog omota]; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-natrag-na-voz-8/ preslikano izdanje].</ref><ref name="JanjatovicZana">Petar Janjatović, ''Ex YU rock enciklopedija 1960-2006'', drugo dopunjeno izdanje, Beograd: autorsko izdanje, 2007., str. 247.</ref> == Kasniji rad (1984. - 1994.) == Nakon raspada grupe [[Dorian Gray (grupa)|Dorian Gray]], [[Massimo Savić]] sreo je Vargu u vozu iz Beograda za Zagreb. Dogovorili su snimanje Savićevog samostalnog albuma u Švedskoj. Iako su snimili dio materijala, album nije dovršen ni objavljen. Savić je potom još dvije godine boravio u Švedskoj, gdje je uz Vargu učio tehnike studijskog snimanja.<ref name="Massimo2018">„Intervju sa Massimom Savićem: Ako si gladan uspjeha i hitova, ništa nećeš postići”, ''Momentum Radio Show'', 7. marta 2018., [https://momentumradioshow.com/2018/03/07/intervju-sa-massimom-savicem-ako-si-gladan-uspjeha-i-hitova-nista-neces-postici/ tekst intervjua]; „Massimo: Smeta mi grubost ovoga svijeta, socijalna neosjetljivost”, ''Story'', 29. februara 2020., [https://story.hr/Celebrity/a129714/Massimo-Smeta-mi-grubost-ovoga-svijeta-socijalna-neosjetljivost.html intervju].</ref> Varga je u tom periodu bio u braku s pjevačicom Zanom Nimani. Nakon zajedničkog života u Torsbyju preselili su se u [[Stockholm]], gdje su nastavili rad u studiju.<ref name="ZanaProfil">Ksenija Konić, „Zana Nimani: Zašto je prekinut put slave muzičke dive”, ''Story/Glossy'', 15. marta 2015., [https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/50486/ivotna-pria-zana-nimani-zato-je-prekinut-put-slave-muzike-dive objavljen biografski tekst sa izjavama Zane Nimani].</ref> U stockholmskom studiju Mirage snimljen je njen samostalni album ''Noćas pevam samo tebi'' (1986.). Varga je bio producent i aranžer, svirao više instrumenata te komponovao naslovnu pjesmu i ''Sanjam (Dok kiše lutaju)'', za koje je Nimani napisala tekstove.<ref name="Nimani1986">Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'', Jugoton, LSY 63242, 1986.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-nimani-nocas-pevam-samo-tebi-6/ reprodukcija i podaci o učesnicima na izvornom izdanju]. Izvorni omot navodi snimanje u studiju Mirage od 1984. do 1986.</ref> Govoreći o nastanku albuma, Nimani je istakla da je Varga mogao sam odsvirati sve instrumente, ali da su odlučili uključiti više muzičara kako bi svako doprinio vlastitim idejama. Potvrdila je i da su svi aranžmani bili Vargini.<ref name="ZanaProfil"/> Godine 1987. Varga je s [[Rajko Dujmić|Rajkom Dujmićem]] producirao album ''Dijete sreće'' grupe [[Novi fosili]].<ref name="Fosili1987">Novi fosili, ''Dijete sreće'', Jugoton, LSY 62246, 1987.; [https://ezop-antikvarijat.hr/novi-fosili-dijete-srece-7/ preslikan omot sa izvornim podacima], na kojem su Dujmić i Varga obojica navedeni kao producenti.</ref> Godine 1988. ponovo je sarađivao s grupom Zana, čija je tadašnja pjevačica bila Nataša Gajović. Producirao je album ''Grupa Zana'' i potpisao aranžmane zajedno s članovima grupe. Album, na kojem se nalazi pjesma ''Vojna pošta'', sniman je u studiju Aquarius u Beogradu, a miksan u zagrebačkom studiju JM Sound.<ref name="GrupaZana1988">Zana, ''Grupa Zana'', Diskoton, LP 8325, 1988.; [https://ezop-antikvarijat.hr/zana-grupa-zana-2/ preslikan omot originalnog izdanja sa potpunim podacima o učesnicima]: „Producer - Tini Varga”; „Arranged By - Tini, Zana”; „Recorded By - Srđan Foka, Đorđe”; „Recorded At - Studio Aquarius, Beograd”; „Mixed At - J. M. Sound Studio, Zagreb”. [https://musicbrainz.org/release/50cebc42-502c-4728-be7a-1a4215bfc3fa/details MusicBrainz, kataloški podaci za kasetu Diskoton DTK 9510 iz 1988.]</ref><ref name="JanjatovicZana"/> Na albumu ''No. 1'' [[Mladen Vojičić Tifa|Mladena Vojičića Tife]] (1989.) Varga je producirao samo pjesmu ''S tobom ja mogu sve''.<ref name="Tifa1989">Tifa, ''No. 1'', 1989., [https://www.discogs.com/release/16331751-Tifa-No-1 diskografski podaci o učesnicima]: Vargina produkcija navedena samo za pjesmu „S tobom ja mogu sve”.</ref> Za pjesmu ''Vjetar (Unpluged)'', objavljenu na albumu ''Laži me!'' [[Alka Vuica|Alke Vuice]] (1994), komponovao je muziku.<ref name="Vuica1994">Alka Vuica, ''Laži me!'', 1994., [https://www.discogs.com/release/5565114-Alka-Vuica-La%C5%BEi-Me podaci o učesnicima na izdanju], Varga je naveden kao kompozitor pjesme „Vjetar (Unpluged)”.</ref> == Značaj i posljednje godine == Varga je u studiju Tiva povezivao posao producenta i snimatelja zvuka s neposrednim učešćem u muzici koju je snimao. Radio je na aranžmanima, svirao instrumentalne dionice i koristio elektronske instrumente i zvučne efekte. Njegova uloga zato nije bila ograničena na tehničku realizaciju snimaka nego je obuhvatala i njihovo muzičko oblikovanje.<ref name="JanjatovicVarga"/><ref name="Aerodrom"/><ref name="Film1983"/> Siniša Škarica u osvrtu na njegov život i rad istakao je Varginu muzikalnost, posvećenost studijskom radu i sposobnost da doprinese ostvarenju zamisli drugih muzičara.<ref name="SkaricaKraj">Škarica, ''Tvornica glazbe 2'', 2019., str. 432-433.</ref> O utjecaju takve saradnje na konačan zvuk albuma pisao je i Renato Metessi, koji je Vargin producentski, aranžerski i instrumentalni doprinos izdvojio kao ključan za nastanak albuma ''Sva čuda svijeta'' grupe Film.<ref name="Metessi2024">Renato Metessi, [https://rockomotiva.com/zapisi/80-ete-i-price-iz-davnine-sjecanje-na-tinija-vargu-i-sva-cuda-svijeta/ „Osamdesete i priče iz davnina: Sjećanje na Tinija Vargu i ‘Sva čuda svijeta’”], ''Rockomotiva'', 16. septembra 2024.</ref> Varga je preminuo 23. februara 1996, u 43. godini života.<ref name="SkaricaKraj"/> == Odabrana diskografija == * 1979. - Drago Mlinarec, ''Tako lako'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="TakoLako"/> * 1980. - Drago Mlinarec, ''Sabrano'' - koprodukcija, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Sabrano"/> * 1980. - Parni valjak, ''Vruće igre'' - produkcija.<ref name="VruceIgre"/> * 1981. - Mungos, ''Mungos'' - produkcija, snimanje, vokali i instrumentalne dionice.<ref name="SkaricaMungos"/> * 1981. - Parni valjak, ''Vrijeme je na našoj strani'' - koprodukcija i snimanje.<ref name="Vrijeme"/> * 1981. - Prljavo kazalište, ''Heroj ulice'' - produkcija.<ref name="Heroj"/> * 1981./1982. - Boa, ''Boa'' - produkcija, snimanje i aranžmani pojedinih pjesama.<ref name="Boa"/> * 1982. - Aerodrom, ''Obične ljubavne pjesme'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Aerodrom"/> * 1982. - Zana, ''Dodirni mi kolena'' - produkcija, pojedini aranžmani i instrumentalne dionice.<ref name="Zana1982"/> * 1983. - Xenia, ''Kad nedjelja prođe'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice.<ref name="Xenia"/> * 1983. - Drago Mlinarec, ''Pomaknuto'' - snimanje, miksanje i instrumentalne dionice; producent Drago Mlinarec.<ref name="Pomaknuto"/> * 1983. - Film, ''Sva čuda svijeta'' - produkcija, snimanje, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za pjesmu ''Kad budu gorjeli gradovi''.<ref name="Film1983"/> * 1983. - Zana, ''Natrag na voz'' - produkcija, snimanje i instrumentalne dionice; aranžman pjesme ''Jabuke i vino''.<ref name="Natrag"/> * 1986. - Zana Nimani, ''Noćas pevam samo tebi'' - produkcija, aranžmani i instrumentalne dionice; muzika za dvije pjesme.<ref name="Nimani1986"/> * 1987. - Novi fosili, ''Dijete sreće'' - koprodukcija s Rajkom Dujmićem.<ref name="Fosili1987"/> * 1988. - Zana, ''Grupa Zana'' - produkcija i aranžmani s grupom.<ref name="GrupaZana1988"/> == Reference == <references/> {{DEFAULTSORT:Varga, Tihomir}} [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Umrli 1953.]] [[Kategorija:Hrvatski muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] nmg3bcc7jh0n791i9b8736ccbrzgql7 0 538878 3936781 2026-10-23T12:55:41Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = A Jolly Christmas from Frank Sinatra | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = AJollyChristmasFromFrankSinatra.jpg | objavljen = 21. septembar 1957. | snimljen = 10-17. juli 1957. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[džez]], [[božićne pjesme]]<ref>{{cite web|url=https://www.housto... 3936781 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = A Jolly Christmas from Frank Sinatra | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = AJollyChristmasFromFrankSinatra.jpg | objavljen = 21. septembar 1957. | snimljen = 10-17. juli 1957. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[džez]], [[božićne pjesme]]<ref>{{cite web|url=https://www.houstonpress.com/music/10-great-old-school-christmas-albums-11389362|title=10 Old School Christmas Albums Worth a Listen|author=Balke, Jeff|date=November 28, 2019|newspaper=Houston Press|access-date=October 21, 2020}}</ref> | trajanje = 32:54 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[A Swingin' Affair!]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''A Jolly Christmas from Frank Sinatra''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[Come Fly with Me (album Franka Sinatre)|Come Fly with Me]]''<br/>(1958) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|3|5}} <ref>{{AllMusic|class=album|id=r67977}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''Where Are You?''' božićni je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], koji je 1957. objavila izdavačka kuća [[Capitol Records]]. Ovo je bio prvi Sinatrin cjeloviti božićni album. Na njemu učestvuju vokalni sastav [[Ralph Brewster Singers]], uz pratnju orkestra kojim diriguje [[Gordon Jenkins]]. Prva strana sadrži svjetovne praznične pjesme, dok druga strana donosi vjerske božićne pjesme (božićne himne). Izdavačka kuća Capitol ponovo je objavila album 1965. s drugačijim dizajnom omota i novim naslovom, ''[[The Sinatra Christmas Album]]''; oba elementa bila su prisutna i na prvom CD izdanju albuma iz 1987. Originalni naslov i omot vraćeni su u kasnijim CD izdanjima iz 1990. i 1999. Godine 2001. dizajn omota je izmijenjen u odnosu na verziju iz 1957. Dodatne pjesme na CD-u prvobitno su objavljene 1954. na singl ploči (format 45 okretaja u minuti) u izdanju kuće Capitol, uz aranžmane i dirigentsku palicu [[Nelson Riddle|Nelsona Riddlea]]. Godine 2007. album je ponovo objavljen, ovaj put s oznakom "50. godišnjica" postavljenom na omot iz 2001, a dodana je i još jedna bonus pjesma (stari radijski promotivni spot koji je Sinatra snimio za kampanju "Christmas Seals" Američkog udruženja za plućne bolesti). Godine 2010. album je ponovo objavljen na vinilu – prvi put nakon izdanja kuće Mobile Fidelity Sound Lab (oznaka #1-135, oko 1986; nezavisno od kompleta od 16 LP ploča iz 1983) – a bio je dostupan isključivo u nezavisnim prodavnicama muzičkih ploča. == Spisak pjesama == {{track listing |headline = Strana 1 | title1 = [[Jingle Bells]] | writer1 = [[James Pierpont (muzičar)|James Pierpont]] | length1 = 2:00 | title2 = [[The Christmas Song]] | writer2 = [[Mel Tormé]], [[Robert Wells (tekstopisac)|Robert Wells]] | length2 = 3:28 | title3 = [[Mistletoe and Holly]] | writer3 = Dok Stanford, [[Hank Sanicola]], [[Frank Sinatra]] | length3 = 2:18 | title4 = [[I'll Be Home for Christmas]] | writer4 = [[Kim Gannon]], [[Walter Kent]], [[Buck Ram]] | length4 = 3:11 | title5 = [[The Christmas Waltz]] | writer5 = [[Sammy Cahn]], [[Jule Styne]] | length5 = 3:03 | title6 = [[Have Yourself a Merry Little Christmas]] | writer6 = [[Hugh Martin]], [[Ralph Blane]] | length6 = 3:29 }} {{track listing |headline = Strana 2 | title7 = [[The First Noel]] | writer7 = Tradicionalna, aranžman: [[Gordon Jenkins]] | length7 = 2:44 | title8 = [[Hark! The Herald Angels Sing]] | writer8 = [[Felix Mendelssohn]], [[Charles Wesley]] | length8 = 2:24 | title9 = [[O Little Town of Bethlehem]] | writer9 = [[Lewis H. Redner]], [[Phillips Brooks]] | length9 = 2:06 | title10 = [[Adeste Fideles]] | writer10 = [[John Francis Wade]] | length10 = 2:34 | title11 = [[It Came Upon the Midnight Clear]] | writer11 = [[Edmund Sears]], [[Richard Storrs Willis]] | length11 = 2:51 | title12 = [[Silent Night (pjesma)|Silent Night]] | writer12 = [[Franz Gruber (muzičar)|Franz Gruber]], [[Josef Mohr]] | length12 = 2:31 | total_length = 32:39 }} {{track listing | headline = Dodatne pjesme na CD reizdanju | title13 = [[White Christmas (pjesma)|White Christmas]] (single iz 1954) | writer13 = [[Irving Berlin]] | length13 = 2:37 | title14 = [[The Christmas Waltz]] (single iz 1954) | writer14 = [[Sammy Cahn]], [[Jule Styne]] | length14 = 3:01 | total_length = 38:17 }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000193934| label= A Jolly Christmas from Frank Sinatra | access-date= 14:14, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/285195-Frank-Sinatra-A-Jolly-Christmas-From-Frank-Sinatra A Jolly Christmas from Frank Sinatra]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1958.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] adfw8dn3cyd00vlu3zankkctnd8qrr7 0 538879 3936808 2026-10-23T16:46:04Z Mhare 481 + 3936808 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = Model Context Protocol | autor = Anthropic | prvo_izdanje = 25. novembar 2024. | vrsta = Otvoreni komunikacijski protokol | veb-sajt = [https://modelcontextprotocol.io/ modelcontextprotocol.io] }} '''Model Context Protocol''' ('''MCP''') je otvoreni [[Mrežni protokoli|komunikacijski protokol]] za povezivanje aplikacija zasnovanih na [[Veliki jezički model|velikim jezičkim modelima]] s vanjskim izvorima podataka i softverskim alatima. Kompanija Anthropic predstavila ga je 25. novembra 2024. s ciljem da zajedničkim interfejsom zamijeni zasebne integracije između aplikacija [[Vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] i različitih sistema.<ref name="predstavljanje">{{Cite web |url=https://www.anthropic.com/news/model-context-protocol |title=Introducing the Model Context Protocol |publisher=Anthropic |date=2024-11-25 |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> Protokol određuje način razmjene poruka i opisivanja dostupnih mogućnosti, ali ne određuje koji se jezički model koristi niti kako aplikacija obrađuje dobiveni kontekst.<ref name="arhitektura">{{Cite web |url=https://modelcontextprotocol.io/docs/2026-07-28/learn/architecture |title=Architecture overview |website=Model Context Protocol |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> == Historija == MCP su u Anthropicu razvili David Soria Parra i Justin Spahr-Summers. Pri predstavljanju su objavljeni specifikacija, razvojni paketi i primjeri servera, uz podršku za lokalne MCP servere u aplikaciji Claude Desktop. Među početnim primjerima bile su integracije za GitHub, Google Drive, Slack i PostgreSQL.<ref name="predstavljanje" /> Tokom 2025. podršku za MCP prihvatile su i druge kompanije, uključujući Google i OpenAI.<ref name="ars">{{Cite web |url=https://arstechnica.com/ai/2025/12/big-tech-joins-forces-with-linux-foundation-to-standardize-ai-agents/ |title=Big Tech joins forces with Linux Foundation to standardize AI agents |last=Whitwam |first=Ryan |website=Ars Technica |date=2025-12-09 |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> Anthropic je 9. decembra 2025. objavio da MCP prenosi u Agentic AI Foundation, fondaciju u okviru Linux Foundationa. MCP je postao jedan od njenih osnivačkih projekata, zajedno s projektima goose kompanije Block i AGENTS.md kompanije OpenAI.<ref name="fondacija">{{Cite web |url=https://www.anthropic.com/news/donating-the-model-context-protocol-and-establishing-of-the-agentic-ai-foundation |title=Donating the Model Context Protocol and establishing the Agentic AI Foundation |publisher=Anthropic |date=2025-12-09 |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> == Arhitektura == MCP koristi [[Klijent-server|klijentsko-serversku arhitekturu]] s tri osnovne uloge: * '''Domaćin''' (''host'') jeste aplikacija vještačke inteligencije koja upravlja jednim ili više MCP klijenata. * '''Klijent''' je komponenta domaćina koja komunicira s pojedinačnim MCP serverom. * '''Server''' je program koji klijentu stavlja na raspolaganje podatke i funkcije. Može se izvršavati na istom računaru kao domaćin ili na udaljenom sistemu.<ref name="arhitektura" /> Serveri mogu izložiti tri osnovne vrste mogućnosti. '''Alati''' (''tools'') su izvršive funkcije, poput upita bazi podataka ili pozivanja vanjskog programskog interfejsa. '''Resursi''' (''resources'') pružaju kontekstualne podatke, kao što su sadržaj datoteka ili zapisi iz baze. '''Predlošci upita''' (''prompts'') predstavljaju ponovo upotrebljive obrasce poruka za interakciju s jezičkim modelom. Klijent može zatražiti spisak dostupnih alata i zatim pozvati odabrani alat.<ref name="arhitektura" /> == Razmjena poruka == Poruke koriste format JSON-RPC 2.0. Specifikacija obuhvata zahtjeve, odgovore i obavještenja te opisuje kako se saopćavaju podržane verzije i mogućnosti učesnika.<ref name="specifikacija">{{Cite web |url=https://modelcontextprotocol.io/specification/2026-07-28 |title=Specification |website=Model Context Protocol |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> Standardni načini prijenosa su: * '''stdio''', koji prenosi poruke preko standardnog ulaza i izlaza procesa pokrenutog na lokalnom računaru; * '''Streamable HTTP''', koji koristi [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]] POST zahtjeve prema MCP krajnjoj tački, uz odgovore u obliku JSON objekta ili toka događaja ''Server-Sent Events'' (SSE).<ref name="transporti">{{Cite web |url=https://modelcontextprotocol.io/specification/2026-07-28/basic/transports |title=Transports: Overview |website=Model Context Protocol |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> Verzija specifikacije od 28. jula 2026. opisuje zahtjeve koji samostalno nose podatke o verziji protokola i sposobnostima klijenta. Ranije verzije uspostavljale su sesiju početnom razmjenom poruka za inicijalizaciju. Zato kompatibilnost zavisi i od verzija koje podržavaju konkretni klijent i server, a ne samo od odabranog načina prijenosa.<ref name="transporti" /> == Primjena i sigurnost == MCP se koristi za povezivanje asistenata s dokumentima, repozitorijima programskog koda, bazama podataka i poslovnim alatima. Time aplikacija može dobiti informacije iz tih sistema ili pokrenuti radnju koju server izlaže kao alat.<ref name="predstavljanje" /> Specifikacija pritom razlikuje dostupnost neke funkcije od odobrenja za njeno korištenje: korisnik treba imati kontrolu nad pristupom podacima i izvršavanjem alata. Sam protokol ne može osigurati provođenje svih sigurnosnih načela; zaštitu moraju provesti aplikacije koje ga koriste.<ref name="specifikacija" /> Službene sigurnosne smjernice obrađuju zloupotrebu ovlaštenja posredničkih servera, neispravno prosljeđivanje pristupnih tokena i pristup neželjenim mrežnim odredištima. Lokalni MCP server je izvršivi program, pa njegovo pokretanje može omogućiti pristup datotekama ili izvršavanje koda s ovlaštenjima korisnika. Među preporučenim zaštitama su ograničavanje ovlaštenja, provjera mrežnih odredišta i namjene tokena te izolirano izvršavanje.<ref name="sigurnost">{{Cite web |url=https://modelcontextprotocol.io/docs/2026-07-28/tutorials/security/security_best_practices |title=Security Best Practices |website=Model Context Protocol |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> U istraživačkom radu objavljenom na [[arXiv]]-u u aprilu 2025. Brandon Radosevich i John Halloran demonstrirali su napade kojima se jezički modeli navode da preko MCP alata izvršavaju zlonamjerni kod ili otkrivaju pristupne podatke. Nalazi se odnose na ispitane sisteme i ilustriraju rizike automatiziranih radnih tokova, a ne tvrdnju da je svaka implementacija MCP-a jednako ranjiva.<ref>{{Cite web |url=https://arxiv.org/abs/2504.03767 |title=MCP Safety Audit: LLMs with the Model Context Protocol Allow Major Security Exploits |last=Radosevich |first=Brandon |last2=Halloran |first2=John |website=arXiv |date=2025-04-11 |access-date=2026-10-23 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://modelcontextprotocol.io/ Službena stranica] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vještačka inteligencija]] [[Kategorija:Mrežni protokoli]] 923x8iiatvcqqzzwpu8pusvat9hrien 0 538880 3936826 2026-10-23T23:21:10Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936826 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = Larry Ryan Squire | slika = Larry Ryan Squire Head Shot2008.jpg | slika_širina = | naslov = Larry R. Squire 2008. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|5|4}} | mjesto_rođenja = [[Cherokee]], [[Iowa]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Neuronauka]] * [[Psihologija]] * [[Neurobiologija]] * [[Kognitivna nauka]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] * Medicinski centar za pitanja veterana u San Diegu }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Oberlin College]] (BA) * [[Masačusetski tehnološki institut]] (PhD) * [[Albert Einstein College of Medicine]] (postdoktorsko usavršavanje) }} | doktorski_mentor = {{Plainlist| * [[Hans-Lukas Teuber]] * [[Peter Schiller (neuroscientist)|Peter Schiller]] }} | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]] * Razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja * Istraživanje uloge medijalnog temporalnog režnja u pamćenju * Istraživanje konsolidacije pamćenja }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada Charles A. Dana za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993) * Nagrada za izuzetan naučni doprinos Američkog psihološkog udruženja (1993) * Nagrada Karl Spencer Lashley (1994) * Nagrada William Middleton (1994) * Nagrada McGovern (2004) * Medalja Howard Crosby Warren (2007) * Nagrada Nacionalne akademije nauka za naučne pregledne radove (2012) * Nagrada Goldman-Rakic (2012) }} | religija = | fusnote = }} '''Larry Ryan Squire''' (rođen 4. maja 1941) je [[SAD|američki]] [[neuronauka|neuronaučnik]] i [[psihologija|psiholog]] poznat po istraživanjima neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]]. Na [[Univerzitet u Kaliforniji u San Diegu|Univerzitetu Kalifornije u San Diegu]] nosilac je zvanja profesora emeritusa [[Psihijatrija|psihijatrije]], [[neuronauka]] i [[Psihologija|psihologije]], a djeluje i kao istraživač u oblasti biomedicinskih nauka pri Medicinskom centru za pitanja veterana u San Diegu. Njegova istraživanja usmjerena su na organizaciju i funkcionisanje pamćenja kod [[Sisari|sisara]], a obuhvataju proučavanje osoba s oštećenjima pamćenja, tehnika neuroimaginga i eksperimente na životinjama.<ref name="UCSD">{{cite web |title=Larry Squire |url=https://psychology.ucsd.edu/people/profiles/lsquire.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfNBio">{{cite book |editor1=Thomas D. Albright |editor2=Larry R. Squire |chapter=Larry R. Squire |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=11 |publisher=Society for Neuroscience |pages=322–371 |isbn=978-0-916110-03-1 |doi=10.1523/hon.011009 |chapter-url=https://www.sfn.org/-/media/SfN/Documents/NEW-SfN/About/History-of-Neuroscience/20200731_HON_Squire.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Odabrane publikacije == * ''Memory and Brain''. New York: Oxford University Press, 1987. XII, 315 str. {{ISBN|0-19-504208-5}} * Squire, Larry R. i Eric Kandel. ''Memory: From Mind to Molecules''. 2. izdanje. Greenwood Village: Roberts & Company, 2009. {{ISBN|9780981519413}} * ''Fundamental Neuroscience''. 4. izdanje. San Diego: Academic Press, 2012. 1426 str. {{ISBN|9780123858702}} * Squire, L. R. (2009). „Memory and Brain Systems: 1969–2009“. ''The Journal of Neuroscience'', 29, 12711–12716. * Wixted, J. T. i Squire, L. R. (2011). „The Medial Temporal Lobe and the Attributes of Memory“. ''Trends in Cognitive Sciences'', 15, 210–217. * Squire, L. R. i Wixted, J. (2011). „The Cognitive Neuroscience of Human Memory since H.M.“. ''Annual Review of Neuroscience'', 34, 259–288. * Insausti, R., Annese, J., Amaral, D. G. i Squire, L. R. (2013). „Human Amnesia and the Medial Temporal Lobe Illuminated by Neuropsychological and Neurohistological Findings for Patient E.P.“. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 110, E1953–E1962. == Također pogledajte == == Reference == {{Reference}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Larry Ryan Squire}} {{Pamćenje}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Squire, Larry}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, ]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki neuropsiholozi]] [[Kategorija:Američki kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije nauka i umjetnosti]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije SAD-a]] [[Kategorija:Predsjednici Društva za neuronauku]] 2wtr7dx7bpv97iz52bar7gblbov3kja 3936830 3936826 2026-10-24T01:43:15Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936830 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = Larry Ryan Squire | slika = Larry Ryan Squire Head Shot2008.jpg | slika_širina = | naslov = Larry R. Squire 2008. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|5|4}} | mjesto_rođenja = [[Cherokee]], [[Iowa]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Neuronauka]] * [[Neurobiologija]] * [[Kognitivna nauka]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] * Medicinski centar za pitanja veterana u San Diegu }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Koledž "Oberlin"]] (BA) * [[Masačusetski tehnološki institut]] (PhD) * [[Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]] (postdoktorsko usavršavanje) }} | doktorski_mentor = {{Plainlist| * [[Hans-Lukas Teuber]] * [[Peter Schiller (neuroscientist)|Peter Schiller]] }} | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]] * Razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja * Istraživanje uloge medijalnog temporalnog režnja u pamćenju * Istraživanje konsolidacije pamćenja }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada Charles A. Dana za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993) * Nagrada za izuzetan naučni doprinos Američkog psihološkog udruženja (1993) * Nagrada Karl Spencer Lashley (1994) * Nagrada William Middleton (1994) * Nagrada McGovern (2004) * Medalja Howard Crosby Warren (2007) * Nagrada Nacionalne akademije nauka za naučne pregledne radove (2012) * Nagrada Goldman-Rakic (2012) }} | religija = | fusnote = }} '''Larry Ryan Squire''' (rođen 4. maja 1941) je [[SAD|američki]] [[neuronauka|neuronaučnik]] i [[psihologija|psiholog]] poznat po istraživanjima neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]]. Na [[Univerzitet u Kaliforniji u San Diegu|Univerzitetu Kalifornije u San Diegu]] nosilac je zvanja profesora emeritusa [[Psihijatrija|psihijatrije]], [[neuronauka]] i [[Psihologija|psihologije]], a djeluje i kao istraživač u oblasti biomedicinskih nauka pri Medicinskom centru za pitanja veterana u San Diegu. Njegova istraživanja usmjerena su na organizaciju i funkcionisanje pamćenja kod [[Sisari|sisara]], a obuhvataju proučavanje osoba s [[Poremećaji pamćenja|poremećajima pamćenja]], tehnika neuroimaginga i eksperimente na životinjama.<ref name="UCSD">{{cite web |title=Larry Squire |url=https://psychology.ucsd.edu/people/profiles/lsquire.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfNBio">{{cite book |editor1=Thomas D. Albright |editor2=Larry R. Squire |chapter=Larry R. Squire |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=11 |publisher=Society for Neuroscience |pages=322–371 |isbn=978-0-916110-03-1 |doi=10.1523/hon.011009 |chapter-url=https://www.sfn.org/-/media/SfN/Documents/NEW-SfN/About/History-of-Neuroscience/20200731_HON_Squire.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Squire je diplomirao na [[Koledž "Oberlin"|koledžu "Oberlin"]], gdje je studirao pod mentorstvom [[Celeste McCollough]]. Doktorat iz [[neuronauke]] stekao je 1968. na [[Masačusetski tehnološki institut|Masačusetskom tehnološkom institutu]], gdje su mu mentori bili [[Peter Schiller (neuronaučnik)|Peter Schiller]] i [[Hans-Lukas Teuber]].<ref name="SfNBio" /> Od 1968. do 1970. obavljao je postdoktorsko usavršavanje na [[Medicinski fakultet "Albert Einstein"|Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]].<ref name="MRLBio">{{cite web |title=About Larry |url=https://whoville.ucsd.edu/about.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučna karijera == Godine 1970. Squire se pridružio nastavnom i istraživačkom osoblju [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu|Univerziteta Kalifornije u San Diegu]], gdje je nastavio akademsku karijeru. Tokom rada na ovom univerzitetu postao je istaknuti profesor [[Neuronauka|neuronauke]] i [[Psihologija|psihologije]], a njegova istraživanja doprinijela su razvoju savremenog razumijevanja organizacije i funkcije [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="SfNBio" /><ref name="UCSD" /> Njegov istraživački rad obuhvata neurobiološke i kognitivne osnove pamćenja, anatomske strukture uključene u procese pamćenja te razlike između svjesnog i nesvjesnog [[Učenje|učenja]]. U istraživanjima je koristio podatke dobijene proučavanjem pacijenata s [[Amnezija|amnezijom]], eksperimente na laboratorijskim [[Glodari|glodar]]ima i nečovjekolikim [[primat]]ima, kao i metode funkcionalnog snimanja mozga.<ref name="MRLBio" /> U saradnji sa Stuartom Zola-Morganom istraživao je ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režnja]] u pamćenju i doprinio razjašnjavanju anatomskih osnova [[Poremećaji pamćenja|poremećaja pamćenja]]. Njegov rad posebno je značajan za razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja. [[Deklarativno pamćenje]] odnosi se na svjesno prisjećanje činjenica i događaja, dok nedeklarativno pamćenje obuhvata oblike učenja i zadržavanja iskustva koji ne zahtijevaju svjesno prisjećanje, poput usvajanja vještina i navika.<ref name="Craighead">{{cite book |editor1-last=Craighead |editor1-first=W. Edward |editor2-last=Nemeroff |editor2-first=Charles B. |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioral Science |volume=3 |edition=3 |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |isbn=978-0-471-23949-9 |url=https://books.google.ba/books?id=TzIap5ODMKkC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Squire je proučavao i konsolidaciju pamćenja, proces kojim se novostečeni sadržaji stabilizuju i postaju dugotrajniji. Njegov rad doprinio je razvoju teorijskih modela koji objašnjavaju ulogu različitih moždanih sistema u [[Učenje|učenju]], [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanju]].<ref name="Craighead" /> Autor je više od 500 naučnih radova te knjiga ''Pamćenje i mozak'' (1987) i ''Pamćenje: Od uma do molekula'', koju je napisao u saradnji s [[Eric Kandel|Ericom Kandelom]].<ref name="Squire_1987_Memory_and_Brain">{{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Squire_Kandel_2000_Memory_Mind_Molecules">{{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je glavni urednik djela iz više tomova ''Historija neuronauke u autobiografijama'' i jedan od urednika udžbenika ''Osnovi neuronauke''.<ref name="History_of_Neuroscience">{{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=1 |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fundamental_Neuroscience">{{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |edition=3 |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Odabrane publikacije == * {{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC}} * {{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |edition=Illustrated, reprint |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ}} * ''Fundamental Neuroscience''. 4. izdanje. San Diego: Academic Press, 2012. 1426 str. {{ISBN|9780123858702}} * Squire, L. R. (2009). „Memory and Brain Systems: 1969–2009“. ''The Journal of Neuroscience'', 29, 12711–12716. * Wixted, J. T. i Squire, L. R. (2011). „The Medial Temporal Lobe and the Attributes of Memory“. ''Trends in Cognitive Sciences'', 15, 210–217. * Squire, L. R. i Wixted, J. (2011). „The Cognitive Neuroscience of Human Memory since H.M.“. ''Annual Review of Neuroscience'', 34, 259–288. * Insausti, R., Annese, J., Amaral, D. G. i Squire, L. R. (2013). „Human Amnesia and the Medial Temporal Lobe Illuminated by Neuropsychological and Neurohistological Findings for Patient E.P.“. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 110, E1953–E1962. * {{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf}} * {{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC}} == Također pogledajte == == Reference == {{Reference}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Larry Ryan Squire}} {{Pamćenje}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Squire, Larry}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, ]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki neuropsiholozi]] [[Kategorija:Američki kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije nauka i umjetnosti]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije SAD-a]] [[Kategorija:Predsjednici Društva za neuronauku]] c6md4zl5ax6wzt13wglfxjxzzbw54sl 3936831 3936830 2026-10-24T02:43:09Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3936831 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Larry Ryan Squire | slika = Larry Ryan Squire Head Shot2008.jpg | slika_širina = | naslov = Larry R. Squire 2008. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|5|4}} | mjesto_rođenja = [[Cherokee]], [[Iowa]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Neuronauka]] * [[Neurobiologija]] * [[Kognitivna nauka]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] * Medicinski centar za pitanja veterana u San Diegu }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Koledž "Oberlin"]] (BA) * [[Masačusetski tehnološki institut]] (PhD) * [[Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]] (postdoktorsko usavršavanje) }} | doktorski_mentor = {{Plainlist| * [[Hans-Lukas Teuber]] * [[Peter Schiller (neuroscientist)|Peter Schiller]] }} | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]] * Razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja * Istraživanje uloge medijalnog temporalnog režnja u pamćenju * Istraživanje konsolidacije pamćenja }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1993) * Nagrada "Karl Spencer Lashley" (1994) * Nagrada "William Middleton" (1994) * McGovernova nagrada (2004) * Medalja "Howard Crosby Warren" (2007) * Nagrada Nacionalne akademije nauka za naučne pregledne radove (2012) * Nagrada "Goldman-Rakic" (2012) }} | religija = | fusnote = }} '''Larry Ryan Squire''' (rođen 4. maja 1941) je [[SAD|američki]] [[neuronauka|neuronaučnik]] i [[psihologija|psiholog]] poznat po istraživanjima neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]]. Na [[Univerzitet u Kaliforniji u San Diegu|Univerzitetu Kalifornije u San Diegu]] nosilac je zvanja profesora emeritusa [[Psihijatrija|psihijatrije]], [[neuronauka]] i [[Psihologija|psihologije]], a djeluje i kao istraživač u oblasti biomedicinskih nauka pri Medicinskom centru za pitanja veterana u San Diegu. Njegova istraživanja usmjerena su na organizaciju i funkcionisanje pamćenja kod [[Sisari|sisara]], a obuhvataju proučavanje osoba s [[Poremećaji pamćenja|poremećajima pamćenja]], tehnika neuroimaginga i eksperimente na životinjama.<ref name="UCSD">{{cite web |title=Larry Squire |url=https://psychology.ucsd.edu/people/profiles/lsquire.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfNBio">{{cite book |editor1=Thomas D. Albright |editor2=Larry R. Squire |chapter=Larry R. Squire |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=11 |publisher=Society for Neuroscience |pages=322–371 |isbn=978-0-916110-03-1 |doi=10.1523/hon.011009 |chapter-url=https://www.sfn.org/-/media/SfN/Documents/NEW-SfN/About/History-of-Neuroscience/20200731_HON_Squire.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Squire je diplomirao na [[Koledž "Oberlin"|koledžu "Oberlin"]], gdje je studirao pod mentorstvom [[Celeste McCollough]]. Doktorat iz [[neuronauke]] stekao je 1968. na [[Masačusetski tehnološki institut|Masačusetskom tehnološkom institutu]], gdje su mu mentori bili [[Peter Schiller (neuronaučnik)|Peter Schiller]] i [[Hans-Lukas Teuber]].<ref name="SfNBio" /> Od 1968. do 1970. obavljao je postdoktorsko usavršavanje na [[Medicinski fakultet "Albert Einstein"|Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]].<ref name="MRLBio">{{cite web |title=About Larry |url=https://whoville.ucsd.edu/about.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučna karijera == Godine 1970. Squire se pridružio nastavnom i istraživačkom osoblju [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu|Univerziteta Kalifornije u San Diegu]], gdje je nastavio akademsku karijeru. Tokom rada na ovom univerzitetu postao je istaknuti profesor [[Neuronauka|neuronauke]] i [[Psihologija|psihologije]], a njegova istraživanja doprinijela su razvoju savremenog razumijevanja organizacije i funkcije [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="SfNBio" /><ref name="UCSD" /> Njegov istraživački rad obuhvata neurobiološke i kognitivne osnove pamćenja, anatomske strukture uključene u procese pamćenja te razlike između svjesnog i nesvjesnog [[Učenje|učenja]]. U istraživanjima je koristio podatke dobijene proučavanjem pacijenata s [[Amnezija|amnezijom]], eksperimente na laboratorijskim [[Glodari|glodar]]ima i nečovjekolikim [[primat]]ima, kao i metode funkcionalnog snimanja mozga.<ref name="MRLBio" /> U saradnji sa Stuartom Zola-Morganom istraživao je ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režnja]] u pamćenju i doprinio razjašnjavanju anatomskih osnova [[Poremećaji pamćenja|poremećaja pamćenja]]. Njegov rad posebno je značajan za razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja. [[Deklarativno pamćenje]] odnosi se na svjesno prisjećanje činjenica i događaja, dok nedeklarativno pamćenje obuhvata oblike učenja i zadržavanja iskustva koji ne zahtijevaju svjesno prisjećanje, poput usvajanja vještina i navika.<ref name="Craighead">{{cite book |editor1-last=Craighead |editor1-first=W. Edward |editor2-last=Nemeroff |editor2-first=Charles B. |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioral Science |volume=3 |edition=3 |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |isbn=978-0-471-23949-9 |url=https://books.google.ba/books?id=TzIap5ODMKkC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Squire je proučavao i konsolidaciju pamćenja, proces kojim se novostečeni sadržaji stabilizuju i postaju dugotrajniji. Njegov rad doprinio je razvoju teorijskih modela koji objašnjavaju ulogu različitih moždanih sistema u [[Učenje|učenju]], [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanju]].<ref name="Craighead" /> Autor je više od 500 naučnih radova te knjiga ''Pamćenje i mozak'' (1987) i ''Pamćenje: Od uma do molekula'', koju je napisao u saradnji s [[Eric Kandel|Ericom Kandelom]].<ref name="Squire_1987_Memory_and_Brain">{{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Squire_Kandel_2000_Memory_Mind_Molecules">{{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je glavni urednik djela iz više tomova ''Historija neuronauke u autobiografijama'' i jedan od urednika udžbenika ''Osnovi neuronauke''.<ref name="History_of_Neuroscience">{{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=1 |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fundamental_Neuroscience">{{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |edition=3 |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i nagrade == Squire je bio predsjednik [[Društvo za neuronauku|Društva za neuronauku]] od 1993. do 1994.<ref name="Squire_1998">{{cite journal |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Interview with Larry R. Squire |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=10 |issue=6 |pages=778–782 |year=1998 |doi=10.1162/089892998563068 |pmid=9831744 |url=https://direct.mit.edu/jocn/article-abstract/10/6/778/3318/Interview-with-Larry-R-Squire |url-access=subscription |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1993. izabran je za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka SAD-a]], a od 2009. do 2012. bio je član njenog upravnog vijeća.<ref name="NASMember">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/larry-r-squire-fjq7ea/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Izabran je i za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] te Instituta za medicinu, koji danas djeluje kao [[Nacionalna medicinska akademija Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalna medicinska akademija]].<ref name="SfNBio" /><ref name="WestNSurg_2016">{{cite web |title=Larry R. Squire, PhD |url=https://westnsurg.org/larry-r-squire/ |publisher=Western Neurosurgical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="New_Members">{{cite web |title=Institute of Medicine Elects New Members |url=https://www.science.org/content/article/institute-medicine-elects-new-members |publisher=Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim priznanjima su: * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993)<ref name="UC_San_Diego_TODAY_NAS_Honors_2026">{{cite web |title=National Academy of Sciences Honors UC San Diego Professor |url=https://today.ucsd.edu/story/national_academy_of_sciences_honors_uc_san_diego_professor |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1993)<ref name="APA">{{cite web |title=Award for Distinguished Scientific Contributions |url=https://www.apa.org/about/awards/scientific-contributions |publisher=American Psychological Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Priznanje "William James Fellow" [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]] (1994)<ref name="James">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/larry_r_squire |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "William Middleton" Ministarstva za pitanja veterana SAD-a (1994)<ref name="VA">{{cite web |title=Larry R. Squire, Ph.D. |url=https://www.vmrf.org/pi-larry-squire |publisher=Veterans Medical Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "Karl Spencer Lashley" [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] za doprinos istraživanju implicitnog i eksplicitnog pamćenja (1994)<ref name="APSAward">{{cite web |title=Karl Spencer Lashley Award |url=https://www.amphilsoc.org/prizes/karl-spencer-lashley-award |publisher=American Philosophical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "MetLife Foundation" za medicinska istraživanja Alzheimerove bolesti (1999/2000)<ref name="Metlife">{{cite web |title=2010 Award for Medical Research Recipients |url=http://mlfawards.afar.org/winners.php |publisher=American Federation for Aging Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123033126/http://mlfawards.afar.org/winners.php |archive-date=23. 1. 2012 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * McGovernova nagrada Američkog udruženja za unapređenje nauke (2004)<ref name="AAASAward">{{cite web |title=John P. McGovern Award Lecture |url=http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |publisher=American Association for the Advancement of Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602061237/http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Medalja "Howard Crosby Warren" Društva eksperimentalnih psihologa (2007)<ref name="SEP">{{cite web |title=Howard Crosby Warren Medal |url=http://www.sepsych.org/warren_medal.php |publisher=Society of Experimental Psychologists |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614111124/http://www.sepsych.org/warren_medal.php |archive-date=14. 6. 2013 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka]] za naučne pregledne radove (2012) * nagrada Goldman-Rakic za istraživanja u kognitivnoj neuronauci (2012).<ref name="BAB2012">{{cite web |title=Dr. Larry Squire Honored for Outstanding Work in Cognitive Neuroscience |url=https://bbrfoundation.org/content/dr-larry-squire-honored-outstanding-work-cognitive-neuroscience |publisher=Brain & Behavior Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2010. dodijeljen mu je počasni doktorat [[Univerzitet u Baselu|Univerziteta u Baselu]], a 2013. i počasni doktorat [[Koledž "Oberlin"|koledža "Oberlin"]].<ref name="SfNBio" /> == Odabrane publikacije == * {{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC}} * {{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |edition=Illustrated, reprint |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ}} * {{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf}} * {{cite journal |last=Squire |first=Larry R. |title=Memory and Brain Systems: 1969–2009 |journal=The Journal of Neuroscience |date=14. 10. 2009 |volume=29 |issue=41 |pages=12711–12716 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3575-09.2009 |url=https://www.jneurosci.org/content/29/41/12711}} * {{cite journal |last1=Wixted |first1=John T. |last2=Squire |first2=Larry R. |title=The medial temporal lobe and the attributes of memory |journal=Trends in Cognitive Sciences |date=maj 2011 |volume=15 |issue=5 |pages=210–217 |doi=10.1016/j.tics.2011.03.005 |pmid=21481629 |pmc=3085543 |url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(11)00040-4}} * {{cite journal |last1=Squire |first1=Larry R. |last2=Wixted |first2=John T. |title=The Cognitive Neuroscience of Human Memory Since H.M. |journal=Annual Review of Neuroscience |year=2011 |volume=34 |pages=259–288 |doi=10.1146/annurev-neuro-061010-113720 |pmid=21456960 |pmc=3192650 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-neuro-061010-113720}} * {{cite journal |last1=Insausti |first1=Ricardo |last2=Annese |first2=Jacopo |last3=Amaral |first3=David G. |last4=Squire |first4=Larry R. |title=Human amnesia and the medial temporal lobe illuminated by neuropsychological and neurohistological findings for patient E.P. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=21. 5. 2013 |volume=110 |issue=21 |pages=E1953–E1962 |doi=10.1073/pnas.1306244110 |pmid=23620517 |pmc=3666743 |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1306244110}} * {{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC}} == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Eric Kandel]] * [[Deklarativno pamćenje]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Kratkotrajno pamćenje]] * [[Neuronauka]] * [[Neuropsihologija]] * [[Pamćenje]] == Reference == {{Reference}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Larry Ryan Squire}} {{Pamćenje}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Squire, Larry}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, ]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki neuropsiholozi]] [[Kategorija:Američki kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije nauka i umjetnosti]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije SAD-a]] [[Kategorija:Predsjednici Društva za neuronauku]] 4vucca11cw9ier3fxrhauwh5uk36c5h 3936832 3936831 2026-10-24T02:44:08Z Bosancica by MK 173186 3936832 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Larry Ryan Squire | slika = Larry Ryan Squire Head Shot2008.jpg | slika_širina = | naslov = Larry R. Squire 2008. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|5|4}} | mjesto_rođenja = [[Cherokee]], [[Iowa]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Neuronauka]] * [[Neurobiologija]] * [[Kognitivna nauka]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] * Medicinski centar za pitanja veterana u San Diegu }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Koledž "Oberlin"]] (BA) * [[Masačusetski tehnološki institut]] (PhD) * [[Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]] (postdoktorsko usavršavanje) }} | doktorski_mentor = {{Plainlist| * [[Hans-Lukas Teuber]] * [[Peter Schiller (neuroscientist)|Peter Schiller]] }} | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]] * Razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja * Istraživanje uloge medijalnog temporalnog režnja u pamćenju * Istraživanje konsolidacije pamćenja }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1993) * Nagrada "Karl Spencer Lashley" (1994) * Nagrada "William Middleton" (1994) * McGovernova nagrada (2004) * Medalja "Howard Crosby Warren" (2007) * Nagrada Nacionalne akademije nauka za naučne pregledne radove (2012) * Nagrada "Goldman-Rakic" (2012) }} | religija = | fusnote = }} '''Larry Ryan Squire''' (rođen 4. maja 1941) je [[SAD|američki]] [[neuronauka|neuronaučnik]] i [[psihologija|psiholog]] poznat po istraživanjima neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]]. Na [[Univerzitet u Kaliforniji u San Diegu|Univerzitetu Kalifornije u San Diegu]] nosilac je zvanja profesora emeritusa [[Psihijatrija|psihijatrije]], [[neuronauka]] i [[Psihologija|psihologije]], a djeluje i kao istraživač u oblasti biomedicinskih nauka pri Medicinskom centru za pitanja veterana u San Diegu. Njegova istraživanja usmjerena su na organizaciju i funkcionisanje pamćenja kod [[Sisari|sisara]], a obuhvataju proučavanje osoba s [[Poremećaji pamćenja|poremećajima pamćenja]], tehnika neuroimaginga i eksperimente na životinjama.<ref name="UCSD">{{cite web |title=Larry Squire |url=https://psychology.ucsd.edu/people/profiles/lsquire.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfNBio">{{cite book |editor1=Thomas D. Albright |editor2=Larry R. Squire |chapter=Larry R. Squire |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=11 |publisher=Society for Neuroscience |pages=322–371 |isbn=978-0-916110-03-1 |doi=10.1523/hon.011009 |chapter-url=https://www.sfn.org/-/media/SfN/Documents/NEW-SfN/About/History-of-Neuroscience/20200731_HON_Squire.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Squire je diplomirao na [[Koledž "Oberlin"|koledžu "Oberlin"]], gdje je studirao pod mentorstvom [[Celeste McCollough]]. Doktorat iz [[neuronauke]] stekao je 1968. na [[Masačusetski tehnološki institut|Masačusetskom tehnološkom institutu]], gdje su mu mentori bili [[Peter Schiller (neuronaučnik)|Peter Schiller]] i [[Hans-Lukas Teuber]].<ref name="SfNBio" /> Od 1968. do 1970. obavljao je postdoktorsko usavršavanje na [[Medicinski fakultet "Albert Einstein"|Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]].<ref name="MRLBio">{{cite web |title=About Larry |url=https://whoville.ucsd.edu/about.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučna karijera == Godine 1970. Squire se pridružio nastavnom i istraživačkom osoblju [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu|Univerziteta Kalifornije u San Diegu]], gdje je nastavio akademsku karijeru. Tokom rada na ovom univerzitetu postao je istaknuti profesor [[Neuronauka|neuronauke]] i [[Psihologija|psihologije]], a njegova istraživanja doprinijela su razvoju savremenog razumijevanja organizacije i funkcije [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="SfNBio" /><ref name="UCSD" /> Njegov istraživački rad obuhvata neurobiološke i kognitivne osnove pamćenja, anatomske strukture uključene u procese pamćenja te razlike između svjesnog i nesvjesnog [[Učenje|učenja]]. U istraživanjima je koristio podatke dobijene proučavanjem pacijenata s [[Amnezija|amnezijom]], eksperimente na laboratorijskim [[Glodari|glodar]]ima i nečovjekolikim [[primat]]ima, kao i metode funkcionalnog snimanja mozga.<ref name="MRLBio" /> U saradnji sa Stuartom Zola-Morganom istraživao je ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režnja]] u pamćenju i doprinio razjašnjavanju anatomskih osnova [[Poremećaji pamćenja|poremećaja pamćenja]]. Njegov rad posebno je značajan za razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja. [[Deklarativno pamćenje]] odnosi se na svjesno prisjećanje činjenica i događaja, dok nedeklarativno pamćenje obuhvata oblike učenja i zadržavanja iskustva koji ne zahtijevaju svjesno prisjećanje, poput usvajanja vještina i navika.<ref name="Craighead">{{cite book |editor1-last=Craighead |editor1-first=W. Edward |editor2-last=Nemeroff |editor2-first=Charles B. |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioral Science |volume=3 |edition=3 |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |isbn=978-0-471-23949-9 |url=https://books.google.ba/books?id=TzIap5ODMKkC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Squire je proučavao i konsolidaciju pamćenja, proces kojim se novostečeni sadržaji stabilizuju i postaju dugotrajniji. Njegov rad doprinio je razvoju teorijskih modela koji objašnjavaju ulogu različitih moždanih sistema u [[Učenje|učenju]], [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanju]].<ref name="Craighead" /> Autor je više od 500 naučnih radova te knjiga ''Pamćenje i mozak'' (1987) i ''Pamćenje: Od uma do molekula'', koju je napisao u saradnji s [[Eric Kandel|Ericom Kandelom]].<ref name="Squire_1987_Memory_and_Brain">{{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Squire_Kandel_2000_Memory_Mind_Molecules">{{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je glavni urednik djela iz više tomova ''Historija neuronauke u autobiografijama'' i jedan od urednika udžbenika ''Osnovi neuronauke''.<ref name="History_of_Neuroscience">{{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=1 |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fundamental_Neuroscience">{{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |edition=3 |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i nagrade == Squire je bio predsjednik [[Društvo za neuronauku|Društva za neuronauku]] od 1993. do 1994.<ref name="Squire_1998">{{cite journal |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Interview with Larry R. Squire |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=10 |issue=6 |pages=778–782 |year=1998 |doi=10.1162/089892998563068 |pmid=9831744 |url=https://direct.mit.edu/jocn/article-abstract/10/6/778/3318/Interview-with-Larry-R-Squire |url-access=subscription |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1993. izabran je za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka SAD-a]], a od 2009. do 2012. bio je član njenog upravnog vijeća.<ref name="NASMember">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/larry-r-squire-fjq7ea/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Izabran je i za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] te Instituta za medicinu, koji danas djeluje kao [[Nacionalna medicinska akademija Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalna medicinska akademija]].<ref name="SfNBio" /><ref name="WestNSurg_2016">{{cite web |title=Larry R. Squire, PhD |url=https://westnsurg.org/larry-r-squire/ |publisher=Western Neurosurgical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="New_Members">{{cite web |title=Institute of Medicine Elects New Members |url=https://www.science.org/content/article/institute-medicine-elects-new-members |publisher=Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim priznanjima su: * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993)<ref name="UC_San_Diego_TODAY_NAS_Honors_2026">{{cite web |title=National Academy of Sciences Honors UC San Diego Professor |url=https://today.ucsd.edu/story/national_academy_of_sciences_honors_uc_san_diego_professor |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1993)<ref name="APA">{{cite web |title=Award for Distinguished Scientific Contributions |url=https://www.apa.org/about/awards/scientific-contributions |publisher=American Psychological Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Priznanje "William James Fellow" [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]] (1994)<ref name="James">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/larry_r_squire |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "William Middleton" Ministarstva za pitanja veterana SAD-a (1994)<ref name="VA">{{cite web |title=Larry R. Squire, Ph.D. |url=https://www.vmrf.org/pi-larry-squire |publisher=Veterans Medical Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "Karl Spencer Lashley" [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] za doprinos istraživanju implicitnog i eksplicitnog pamćenja (1994)<ref name="APSAward">{{cite web |title=Karl Spencer Lashley Award |url=https://www.amphilsoc.org/prizes/karl-spencer-lashley-award |publisher=American Philosophical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "MetLife Foundation" za medicinska istraživanja Alzheimerove bolesti (1999/2000)<ref name="Metlife">{{cite web |title=2010 Award for Medical Research Recipients |url=http://mlfawards.afar.org/winners.php |publisher=American Federation for Aging Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123033126/http://mlfawards.afar.org/winners.php |archive-date=23. 1. 2012 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * McGovernova nagrada Američkog udruženja za unapređenje nauke (2004)<ref name="AAASAward">{{cite web |title=John P. McGovern Award Lecture |url=http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |publisher=American Association for the Advancement of Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602061237/http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Medalja "Howard Crosby Warren" Društva eksperimentalnih psihologa (2007)<ref name="SEP">{{cite web |title=Howard Crosby Warren Medal |url=http://www.sepsych.org/warren_medal.php |publisher=Society of Experimental Psychologists |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614111124/http://www.sepsych.org/warren_medal.php |archive-date=14. 6. 2013 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka]] za naučne pregledne radove (2012) * nagrada Goldman-Rakic za istraživanja u kognitivnoj neuronauci (2012).<ref name="BAB2012">{{cite web |title=Dr. Larry Squire Honored for Outstanding Work in Cognitive Neuroscience |url=https://bbrfoundation.org/content/dr-larry-squire-honored-outstanding-work-cognitive-neuroscience |publisher=Brain & Behavior Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2010. dodijeljen mu je počasni doktorat [[Univerzitet u Baselu|Univerziteta u Baselu]], a 2013. i počasni doktorat [[Koledž "Oberlin"|koledža "Oberlin"]].<ref name="SfNBio" /> == Odabrane publikacije == * {{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC}} * {{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |edition=Illustrated, reprint |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ}} * {{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf}} * {{cite journal |last=Squire |first=Larry R. |title=Memory and Brain Systems: 1969–2009 |journal=The Journal of Neuroscience |date=14. 10. 2009 |volume=29 |issue=41 |pages=12711–12716 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3575-09.2009 |url=https://www.jneurosci.org/content/29/41/12711}} * {{cite journal |last1=Wixted |first1=John T. |last2=Squire |first2=Larry R. |title=The medial temporal lobe and the attributes of memory |journal=Trends in Cognitive Sciences |date=maj 2011 |volume=15 |issue=5 |pages=210–217 |doi=10.1016/j.tics.2011.03.005 |pmid=21481629 |pmc=3085543 |url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(11)00040-4}} * {{cite journal |last1=Squire |first1=Larry R. |last2=Wixted |first2=John T. |title=The Cognitive Neuroscience of Human Memory Since H.M. |journal=Annual Review of Neuroscience |year=2011 |volume=34 |pages=259–288 |doi=10.1146/annurev-neuro-061010-113720 |pmid=21456960 |pmc=3192650 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-neuro-061010-113720}} * {{cite journal |last1=Insausti |first1=Ricardo |last2=Annese |first2=Jacopo |last3=Amaral |first3=David G. |last4=Squire |first4=Larry R. |title=Human amnesia and the medial temporal lobe illuminated by neuropsychological and neurohistological findings for patient E.P. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=21. 5. 2013 |volume=110 |issue=21 |pages=E1953–E1962 |doi=10.1073/pnas.1306244110 |pmid=23620517 |pmc=3666743 |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1306244110}} * {{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC}} == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Eric Kandel]] * [[Deklarativno pamćenje]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Kratkotrajno pamćenje]] * [[Neuronauka]] * [[Neuropsihologija]] * [[Pamćenje]] == Reference == {{Reference}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Larry Ryan Squire}} {{Pamćenje}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Squire, Larry}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Cherokee]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki neuropsiholozi]] [[Kategorija:Američki kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije nauka i umjetnosti]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije SAD-a]] [[Kategorija:Predsjednici Društva za neuronauku]] a5ztq3llyw0omy6j1k6tujiim4dubfr 3936833 3936832 2026-10-24T02:45:54Z Bosancica by MK 173186 3936833 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Larry Ryan Squire | slika = Larry Ryan Squire Head Shot2008.jpg | slika_širina = | naslov = Larry R. Squire 2008. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|5|4}} | mjesto_rođenja = [[Cherokee]], [[Iowa]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Neuronauka]] * [[Neurobiologija]] * [[Kognitivna nauka]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] * Medicinski centar za pitanja veterana u San Diegu }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Koledž "Oberlin"]] (BA) * [[Masačusetski tehnološki institut]] (PhD) * [[Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]] (postdoktorsko usavršavanje) }} | doktorski_mentor = {{Plainlist| * [[Hans-Lukas Teuber]] * [[Peter Schiller (neuroscientist)|Peter Schiller]] }} | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]] * Razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja * Istraživanje uloge medijalnog temporalnog režnja u pamćenju * Istraživanje konsolidacije pamćenja }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1993) * Nagrada "Karl Spencer Lashley" (1994) * Nagrada "William Middleton" (1994) * McGovernova nagrada (2004) * Medalja "Howard Crosby Warren" (2007) * Nagrada Nacionalne akademije nauka za naučne pregledne radove (2012) * Nagrada "Goldman-Rakic" (2012) }} | religija = | fusnote = }} '''Larry Ryan Squire''' (rođen 4. maja 1941) je [[SAD|američki]] [[neuronauka|neuronaučnik]] i [[psihologija|psiholog]] poznat po istraživanjima neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]]. Na [[Univerzitet u Kaliforniji u San Diegu|Univerzitetu Kalifornije u San Diegu]] nosilac je zvanja profesora emeritusa [[Psihijatrija|psihijatrije]], [[neuronauka]] i [[Psihologija|psihologije]], a djeluje i kao istraživač u oblasti biomedicinskih nauka pri Medicinskom centru za pitanja veterana u San Diegu. Njegova istraživanja usmjerena su na organizaciju i funkcionisanje pamćenja kod [[Sisari|sisara]], a obuhvataju proučavanje osoba s [[Poremećaji pamćenja|poremećajima pamćenja]], tehnika neuroimaginga i eksperimente na životinjama.<ref name="UCSD">{{cite web |title=Larry Squire |url=https://psychology.ucsd.edu/people/profiles/lsquire.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfNBio">{{cite book |editor1=Thomas D. Albright |editor2=Larry R. Squire |chapter=Larry R. Squire |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=11 |publisher=Society for Neuroscience |pages=322–371 |isbn=978-0-916110-03-1 |doi=10.1523/hon.011009 |chapter-url=https://www.sfn.org/-/media/SfN/Documents/NEW-SfN/About/History-of-Neuroscience/20200731_HON_Squire.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Squire je diplomirao na [[Koledž "Oberlin"|koledžu "Oberlin"]], gdje je studirao pod mentorstvom [[Celeste McCollough]]. Doktorat iz [[neuronauke]] stekao je 1968. na [[Masačusetski tehnološki institut|Masačusetskom tehnološkom institutu]], gdje su mu mentori bili [[Peter Schiller (neuronaučnik)|Peter Schiller]] i [[Hans-Lukas Teuber]].<ref name="SfNBio" /> Od 1968. do 1970. obavljao je postdoktorsko usavršavanje na [[Medicinski fakultet "Albert Einstein"|Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]].<ref name="MRLBio">{{cite web |title=About Larry |url=https://whoville.ucsd.edu/about.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučna karijera == Godine 1970. Squire se pridružio nastavnom i istraživačkom osoblju [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu|Univerziteta Kalifornije u San Diegu]], gdje je nastavio akademsku karijeru. Tokom rada na ovom univerzitetu postao je istaknuti profesor [[Neuronauka|neuronauke]] i [[Psihologija|psihologije]], a njegova istraživanja doprinijela su razvoju savremenog razumijevanja organizacije i funkcije [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="SfNBio" /><ref name="UCSD" /> Njegov istraživački rad obuhvata neurobiološke i kognitivne osnove pamćenja, anatomske strukture uključene u procese pamćenja te razlike između svjesnog i nesvjesnog [[Učenje|učenja]]. U istraživanjima je koristio podatke dobijene proučavanjem pacijenata s [[Amnezija|amnezijom]], eksperimente na laboratorijskim [[Glodari|glodar]]ima i nečovjekolikim [[primat]]ima, kao i metode funkcionalnog snimanja mozga.<ref name="MRLBio" /> U saradnji sa Stuartom Zola-Morganom istraživao je ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režnja]] u pamćenju i doprinio razjašnjavanju anatomskih osnova [[Poremećaji pamćenja|poremećaja pamćenja]]. Njegov rad posebno je značajan za razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja. [[Deklarativno pamćenje]] odnosi se na svjesno prisjećanje činjenica i događaja, dok nedeklarativno pamćenje obuhvata oblike učenja i zadržavanja iskustva koji ne zahtijevaju svjesno prisjećanje, poput usvajanja vještina i navika.<ref name="Craighead">{{cite book |editor1-last=Craighead |editor1-first=W. Edward |editor2-last=Nemeroff |editor2-first=Charles B. |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioral Science |volume=3 |edition=3 |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |isbn=978-0-471-23949-9 |url=https://books.google.ba/books?id=TzIap5ODMKkC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Squire je proučavao i konsolidaciju pamćenja, proces kojim se novostečeni sadržaji stabilizuju i postaju dugotrajniji. Njegov rad doprinio je razvoju teorijskih modela koji objašnjavaju ulogu različitih moždanih sistema u [[Učenje|učenju]], [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanju]].<ref name="Craighead" /> Autor je više od 500 naučnih radova te knjiga ''Pamćenje i mozak'' (1987) i ''Pamćenje: Od uma do molekula'', koju je napisao u saradnji s [[Eric Kandel|Ericom Kandelom]].<ref name="Squire_1987_Memory_and_Brain">{{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Squire_Kandel_2000_Memory_Mind_Molecules">{{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je glavni urednik djela iz više tomova ''Historija neuronauke u autobiografijama'' i jedan od urednika udžbenika ''Osnovi neuronauke''.<ref name="History_of_Neuroscience">{{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=1 |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fundamental_Neuroscience">{{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |edition=3 |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i nagrade == Squire je bio predsjednik [[Društvo za neuronauku|Društva za neuronauku]] od 1993. do 1994.<ref name="Squire_1998">{{cite journal |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Interview with Larry R. Squire |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=10 |issue=6 |pages=778–782 |year=1998 |doi=10.1162/089892998563068 |pmid=9831744 |url=https://direct.mit.edu/jocn/article-abstract/10/6/778/3318/Interview-with-Larry-R-Squire |url-access=subscription |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1993. izabran je za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka SAD-a]], a od 2009. do 2012. bio je član njenog upravnog vijeća.<ref name="NASMember">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/larry-r-squire-fjq7ea/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Izabran je i za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] te Instituta za medicinu, koji danas djeluje kao [[Nacionalna medicinska akademija Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalna medicinska akademija]].<ref name="SfNBio" /><ref name="WestNSurg_2016">{{cite web |title=Larry R. Squire, PhD |url=https://westnsurg.org/larry-r-squire/ |publisher=Western Neurosurgical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="New_Members">{{cite web |title=Institute of Medicine Elects New Members |url=https://www.science.org/content/article/institute-medicine-elects-new-members |publisher=Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim priznanjima su: * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993)<ref name="UC_San_Diego_TODAY_NAS_Honors_2026">{{cite web |title=National Academy of Sciences Honors UC San Diego Professor |url=https://today.ucsd.edu/story/national_academy_of_sciences_honors_uc_san_diego_professor |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1993)<ref name="APA">{{cite web |title=Award for Distinguished Scientific Contributions |url=https://www.apa.org/about/awards/scientific-contributions |publisher=American Psychological Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Priznanje "William James Fellow" [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]] (1994)<ref name="James">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/larry_r_squire |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "William Middleton" Ministarstva za pitanja veterana SAD-a (1994)<ref name="VA">{{cite web |title=Larry R. Squire, Ph.D. |url=https://www.vmrf.org/pi-larry-squire |publisher=Veterans Medical Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "Karl Spencer Lashley" [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] za doprinos istraživanju implicitnog i eksplicitnog pamćenja (1994)<ref name="APSAward">{{cite web |title=Karl Spencer Lashley Award |url=https://www.amphilsoc.org/prizes/karl-spencer-lashley-award |publisher=American Philosophical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "MetLife Foundation" za medicinska istraživanja Alzheimerove bolesti (1999/2000)<ref name="Metlife">{{cite web |title=2010 Award for Medical Research Recipients |url=http://mlfawards.afar.org/winners.php |publisher=American Federation for Aging Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123033126/http://mlfawards.afar.org/winners.php |archive-date=23. 1. 2012 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * McGovernova nagrada Američkog udruženja za unapređenje nauke (2004)<ref name="AAASAward">{{cite web |title=John P. McGovern Award Lecture |url=http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |publisher=American Association for the Advancement of Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602061237/http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Medalja "Howard Crosby Warren" Društva eksperimentalnih psihologa (2007)<ref name="SEP">{{cite web |title=Howard Crosby Warren Medal |url=http://www.sepsych.org/warren_medal.php |publisher=Society of Experimental Psychologists |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614111124/http://www.sepsych.org/warren_medal.php |archive-date=14. 6. 2013 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka]] za naučne pregledne radove (2012) * nagrada Goldman-Rakic za istraživanja u kognitivnoj neuronauci (2012).<ref name="BAB2012">{{cite web |title=Dr. Larry Squire Honored for Outstanding Work in Cognitive Neuroscience |url=https://bbrfoundation.org/content/dr-larry-squire-honored-outstanding-work-cognitive-neuroscience |publisher=Brain & Behavior Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2010. dodijeljen mu je počasni doktorat [[Univerzitet u Baselu|Univerziteta u Baselu]], a 2013. i počasni doktorat [[Koledž "Oberlin"|koledža "Oberlin"]].<ref name="SfNBio" /> == Odabrane publikacije == * {{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC}} * {{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |edition=Illustrated, reprint |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ}} * {{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf}} * {{cite journal |last=Squire |first=Larry R. |title=Memory and Brain Systems: 1969–2009 |journal=The Journal of Neuroscience |date=14. 10. 2009 |volume=29 |issue=41 |pages=12711–12716 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3575-09.2009 |url=https://www.jneurosci.org/content/29/41/12711}} * {{cite journal |last1=Wixted |first1=John T. |last2=Squire |first2=Larry R. |title=The medial temporal lobe and the attributes of memory |journal=Trends in Cognitive Sciences |date=maj 2011 |volume=15 |issue=5 |pages=210–217 |doi=10.1016/j.tics.2011.03.005 |pmid=21481629 |pmc=3085543 |url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(11)00040-4}} * {{cite journal |last1=Squire |first1=Larry R. |last2=Wixted |first2=John T. |title=The Cognitive Neuroscience of Human Memory Since H.M. |journal=Annual Review of Neuroscience |year=2011 |volume=34 |pages=259–288 |doi=10.1146/annurev-neuro-061010-113720 |pmid=21456960 |pmc=3192650 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-neuro-061010-113720}} * {{cite journal |last1=Insausti |first1=Ricardo |last2=Annese |first2=Jacopo |last3=Amaral |first3=David G. |last4=Squire |first4=Larry R. |title=Human amnesia and the medial temporal lobe illuminated by neuropsychological and neurohistological findings for patient E.P. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=21. 5. 2013 |volume=110 |issue=21 |pages=E1953–E1962 |doi=10.1073/pnas.1306244110 |pmid=23620517 |pmc=3666743 |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1306244110}} * {{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC}} == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Eric Kandel]] * [[Deklarativno pamćenje]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Kratkotrajno pamćenje]] * [[Neuronauka]] * [[Neuropsihologija]] * [[Pamćenje]] == Reference == {{Reference}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Larry Ryan Squire}} {{Pamćenje}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Squire, Larry}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Cherokee]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki neuropsiholozi]] [[Kategorija:Američki kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije SAD-a]] [[Kategorija:Predsjednici Društva za neuronauku]] 76yzr4b4ffbpytbztlsu3h1gw5a9pgc 1 538881 3936829 2026-10-23T23:45:47Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936829 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 3 538882 3936840 2026-10-24T08:19:55Z SimplyFreddie 109846 . 3936840 wikitext text/x-wiki {{dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 10:19, 24 oktobar 2026 (CEST) 5i6j7a42sjq813e6nlak80mfljm2htd 0 538883 3936844 2026-10-24T08:54:25Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936844 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = Richard E. Nisbett | slika = Richard Nisbett, 2014-1.jpg | slika_širina = | naslov = Richard E. Nisbett 2014. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Littlefield]], [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Socijalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = [[Univerzitet Michigan]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Tufts]] (A.B. iz psihologije, 1962) * [[Univerzitet Columbia]] (doktorat iz socijalne psihologije, 1966) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Schachter]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje socijalne kognicije * Istraživanje kulturnih razlika u mišljenju i zaključivanju * Istraživanje društvene klase i inteligencije * [[Pristrasnost aktera i posmatrača]] * Rad "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima" (1977) }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Donald T. Campbell" (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1991) * Nagrada "William James Fellow" (1996) * Nagrada "Oswald-Külpe" (2007) }} | religija = | fusnote = }} '''Richard Eugene Nisbett''' (rođen 1. juna 1941) je [[SAD|američki]] [[Socijalna psihologija|socijalni]] [[psiholog]] i autor, poznat po istraživanjima socijalne kognicije, kulturnih razlika u [[mišljenje|mišljenju]] i zaključivanju te utjecaja okolinskih faktora na [[Inteligencija|inteligenciju]]. Djelovao je kao istaknuti univerzitetski profesor na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]] u [[Ann Arbor]]u, gdje je bio i kodirektor univerzitetskog programa za kulturu i [[Spoznaja|kogniciju]]. Na istom univerzitetu nosilac je zvanja profesora [[emeritus]]a, a povezan je i s tamošnjim Centrom za istraživanje grupne dinamike.<ref name="umich">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett.html |publisher=University of Michigan Department of Psychology |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="nas">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/richard-e-nisbett-50wsa7/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Nisbett je 1962. diplomirao psihologiju na Univerzitetu Tufts. Doktorat iz socijalne psihologije stekao je 1966. na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] pod mentorstvom [[Stanley Schachter|Stanleya Schachtera]]. Nakon doktoriranja radio je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je od 1966. do 1971. bio [[docent]] psihologije. Godine 1971. prešao je na [[Univerzitet u Michiganu]], na kojem je obavljao različite nastavne i istraživačke funkcije. Od 1992. nosio je zvanje istaknutog univerzitetskog profesora ({{en|Theodore M. Newcomb Distinguished University Professor}}), a od 1991. bio je kodirektor programa za kulturu i kogniciju. Od 2017. ima status profesora [[emeritus]]a.<ref name="bio">{{cite web |title=Richard E. Nisbett Biosketch |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/biosketch/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett/_jcr_content/file.res/nisbett_vita.pdf |publisher=University of Michigan Department of Psychology |date=2004 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad == Nisbettova istraživanja obuhvataju socijalnu kogniciju, zaključivanje, kauzalno pripisivanje, kulturne razlike u [[mišljenje|mišljenju]] i utjecaj društvenog okruženja i [[Obrazovanje|obrazovanja]] na kognitivne sposobnosti. U ranijim radovima proučavao je načine na koje ljudi izvode zaključke iz svakodnevnih iskustava i koriste statističke i druge formalne postupke zaključivanja. U kasnijim istraživanjima bavio se razlikama između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih načina mišljenja, kao i mogućnošću unapređenja zaključivanja učenjem [[Statistika|statistike]], [[Logika|logike]] i drugih metoda analitičkog mišljenja.<ref name="research">{{cite web |title=Research Interests – Richard E. Nisbett |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/research-2/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Verbalni izvještaji o mentalnim procesima === Jedan od Nisbettovih najpoznatijih radova jeste članak "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima", koji je 1977. objavio u koautorstvu s [[Timothy Wilson|Timothyjem D. Wilsonom]] u časopisu ''[[Psychological Review]]''.<ref name="Nisbett_Wilson_1977">{{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=maj 1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Autori su zaključili da ljudi nemaju uvijek direktan uvid u vlastite [[misao|misli]] i razloge koji utječu na njihove procjene, odluke i [[ponašanje]]. Kada objašnjavaju zašto su nešto učinili, često nude pretpostavke i opće zaključke umjesto stvarnog uvida u svoje mentalne procese. Ipak, autori nisu tvrdili da su svi introspektivni izvještaji nužno netačni: ljudi mogu tačno prepoznati uzroke svojih reakcija kada su oni očigledni i jasno povezani s konačnim ishodom.<ref name="Nisbett_Wilson_1977" /> Rad je potaknuo raspravu o vrijednosti verbalnih izvještaja u psihološkim istraživanjima. [[K. Anders Ericsson]] i [[Herbert A. Simon]] u članku "Verbalni izvještaji kao podaci", objavljenom 1980, razmatrali su uslove pod kojima verbalni izvještaji mogu pružiti pouzdane podatke o kognitivnim procesima. Naglasili su značaj načina prikupljanja izvještaja i vrste informacija kojima ispitanici imaju pristup u trenutku odgovaranja.<ref name="Ericsson_Simon_1980_Verbal_Reports">{{cite journal |last1=Ericsson |first1=K. Anders |last2=Simon |first2=Herbert A. |title=Verbal reports as data |journal=Psychological Review |date=maj 1980 |volume=87 |issue=3 |pages=215–251 |doi=10.1037/0033-295X.87.3.215 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.87.3.215 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Knjige i odabrane publikacije == * {{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=maj 1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231}} == Također pogledajte == * [[Introspekcija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Lee Ross]] * [[Socijalna kognicija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Stanley Schachter]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www-personal.umich.edu/~nisbett/ Službena stranica na Univerzitetu u Michiganu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20090407032624/http://www.lsa.umich.edu/psych/people/directory/profiles/faculty/?uniquename=nisbett Profil na stranici fakulteta] {{en simbol}} * [http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett Godišnje pitanje organizacije Edge — 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604230840/http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett |date=4. juni 2011.}} {{en simbol}} * [https://scholar.google.com/citations?user=lqg2Op8AAAAJ Profil na Google Scholaru] {{en simbol}} * [http://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/nisbett-richard-e-1941 Biografija] u izdanju ''Contemporary Authors'' (2009) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nisbett, Richard E.}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Littlefield]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnostii nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Američki socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] ovh2rbg4mw48o0xctnp1jj3pewiyk1c 3936862 3936844 2026-10-24T09:53:12Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936862 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = Richard E. Nisbett | slika = Richard Nisbett, 2014-1.jpg | slika_širina = | naslov = Richard E. Nisbett 2014. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Littlefield]], [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Socijalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = [[Univerzitet Michigan]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Tufts]] (A.B. iz psihologije, 1962) * [[Univerzitet Columbia]] (doktorat iz socijalne psihologije, 1966) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Schachter]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje socijalne kognicije * Istraživanje kulturnih razlika u mišljenju i zaključivanju * Istraživanje društvene klase i inteligencije * [[Pristrasnost aktera i posmatrača]] * Rad "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima" (1977) }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Donald T. Campbell" (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1991) * Nagrada "William James Fellow" (1996) * Nagrada "Oswald-Külpe" (2007) }} | religija = | fusnote = }} '''Richard Eugene Nisbett''' (rođen 1. juna 1941) je [[SAD|američki]] [[Socijalna psihologija|socijalni]] [[psiholog]] i autor, poznat po istraživanjima socijalne kognicije, kulturnih razlika u [[mišljenje|mišljenju]] i zaključivanju te utjecaja okolinskih faktora na [[Inteligencija|inteligenciju]]. Djelovao je kao istaknuti univerzitetski profesor na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]] u [[Ann Arbor]]u, gdje je bio i kodirektor univerzitetskog programa za kulturu i [[Spoznaja|kogniciju]]. Na istom univerzitetu nosilac je zvanja profesora [[emeritus]]a, a povezan je i s tamošnjim Centrom za istraživanje grupne dinamike.<ref name="umich">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett.html |publisher=University of Michigan Department of Psychology |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="nas">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/richard-e-nisbett-50wsa7/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Nisbett je 1962. diplomirao psihologiju na Univerzitetu Tufts. Doktorat iz socijalne psihologije stekao je 1966. na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] pod mentorstvom [[Stanley Schachter|Stanleya Schachtera]]. Nakon doktoriranja radio je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je od 1966. do 1971. bio [[docent]] psihologije. Godine 1971. prešao je na [[Univerzitet u Michiganu]], na kojem je obavljao različite nastavne i istraživačke funkcije. Od 1992. nosio je zvanje istaknutog univerzitetskog profesora ({{en|Theodore M. Newcomb Distinguished University Professor}}), a od 1991. bio je kodirektor programa za kulturu i kogniciju. Od 2017. ima status profesora [[emeritus]]a.<ref name="bio">{{cite web |title=Richard E. Nisbett Biosketch |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/biosketch/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett/_jcr_content/file.res/nisbett_vita.pdf |publisher=University of Michigan Department of Psychology |date=2004 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad == Nisbettova istraživanja obuhvataju socijalnu kogniciju, zaključivanje, kauzalno pripisivanje, kulturne razlike u [[mišljenje|mišljenju]] i utjecaj društvenog okruženja i [[Obrazovanje|obrazovanja]] na kognitivne sposobnosti. U ranijim radovima proučavao je načine na koje ljudi izvode zaključke iz svakodnevnih iskustava i koriste statističke i druge formalne postupke zaključivanja. U kasnijim istraživanjima bavio se razlikama između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih načina mišljenja, kao i mogućnošću unapređenja zaključivanja učenjem [[Statistika|statistike]], [[Logika|logike]] i drugih metoda analitičkog mišljenja.<ref name="research">{{cite web |title=Research Interests – Richard E. Nisbett |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/research-2/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Verbalni izvještaji o mentalnim procesima === Jedan od Nisbettovih najpoznatijih radova jeste članak "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima", koji je 1977. objavio u koautorstvu s [[Timothy Wilson|Timothyjem D. Wilsonom]] u časopisu ''[[Psychological Review]]''.<ref name="Nisbett_Wilson_1977">{{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Autori su zaključili da ljudi nemaju uvijek direktan uvid u vlastite [[misao|misli]] i razloge koji utječu na njihove procjene, odluke i [[ponašanje]]. Kada objašnjavaju zašto su nešto učinili, često nude pretpostavke i opće zaključke umjesto stvarnog uvida u svoje mentalne procese. Ipak, autori nisu tvrdili da su svi introspektivni izvještaji nužno netačni: ljudi mogu tačno prepoznati uzroke svojih reakcija kada su oni očigledni i jasno povezani s konačnim ishodom.<ref name="Nisbett_Wilson_1977" /> Rad je potaknuo raspravu o vrijednosti verbalnih izvještaja u psihološkim istraživanjima. [[K. Anders Ericsson]] i [[Herbert A. Simon]] u članku "Verbalni izvještaji kao podaci", objavljenom 1980, razmatrali su uslove pod kojima verbalni izvještaji mogu pružiti pouzdane podatke o kognitivnim procesima. Naglasili su značaj načina prikupljanja izvještaja i vrste informacija kojima ispitanici imaju pristup u trenutku odgovaranja.<ref name="Ericsson_Simon_1980_Verbal_Reports">{{cite journal |last1=Ericsson |first1=K. Anders |last2=Simon |first2=Herbert A. |title=Verbal reports as data |journal=Psychological Review |date=maj 1980 |volume=87 |issue=3 |pages=215–251 |doi=10.1037/0033-295X.87.3.215 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.87.3.215 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Kultura i mišljenje === U knjizi ''[[Geografija mišljenja|Geografija mišljenja: Kako Azijci i Zapadnjaci razmišljaju različito… i zašto]]'' iz 2003. Nisbett razmatra razlike između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih obrazaca [[mišljenje|mišljenja]]. Zastupa tezu da kulturne i društvene okolnosti utječu na to kako ljudi opažaju predmete i događaje, izdvajaju informacije i izvode zaključke. U knjizi poredi analitičke pristupe, koji naglašavaju izdvajanje objekta i njegovih karakteristika, s holističkim pristupima, koji veću pažnju posvećuju kontekstu i odnosima među pojavama.<ref name="Nisbett_2003">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nisbettova istraživanja ovog područja doprinijela su raspravama u kulturnoj psihologiji o odnosu između kulture i kognitivnih procesa.<ref name="research"/> === Inteligencija i utjecaj okruženja === U knjizi ''[[Inteligencija i kako je razviti|Inteligencija i kako je razviti: Zašto su škola i kultura važni]]'' iz 2009. Nisbett razmatra ulogu [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[porodica|porodičnog]] okruženja, društvene klase i [[Kultura|kulture]] u razvoju [[Inteligencija|inteligencije]]. Zalaže se za veće uvažavanje okolinskih faktora i mogućnosti unapređenja kognitivnih sposobnosti putem obrazovanja i odgovarajućih intervencija.<ref name="Nisbett_2009">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je izazvala i kritičke reakcije. U recenziji objavljenoj 2010. u časopisu ''[[Personality and Individual Differences]]'' psiholog James J. Lee osporio je dio Nisbettovih argumenata, smatrajući da su pojedini zaključci o [[nasljednost]]i [[Inteligencija|inteligencije]] i razlikama između društvenih grupa pretjerano kategorični ili nedovoljno potkrijepljeni dokazima koje je razmatrao.<ref name="Lee_2010">{{cite journal |last=Lee |first=James J. |title=Review of Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count, R. E. Nisbett, Norton, New York, NY |journal=Personality and Individual Differences |year=2010 |volume=48 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1016/j.paid.2009.09.015 |url=https://emilkirkegaard.dk/en/wp-content/uploads/Nisbett-intelligence-and-how-to-get-it-review-james-lee.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Pristrasnost aktera i posmatrača === Nisbett je s psihologom [[Edward E. Jones|Edwardom E. Jonesom]] opisao pojavu poznatu kao [[Asimetrija akter–posmatrač|pristrasnost aktera i posmatrača]] ({{en|actor–observer bias}}). Ovaj pojam označava sklonost ljudi da vlastite postupke opravdavaju vanjskim okolnostima, dok ponašanje drugih objašnjavaju njihovim ličnim osobinama. Jones i Nisbett su pokazali da do toga dolazi jer osoba koja djeluje i vanjski posmatrač usmjeravaju pažnju na različite stvari: akter gleda situaciju, a posmatrač gleda osobu.<ref name="Nisbett_Valins_1987">{{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Valins |first2=Stuart |chapter=Perceiving the causes of one's own behavior |title=Attribution: Perceiving the Causes of Behavior |editor1-last=Jones |editor1-first=Edward E. |editor2-last=Kanouse |editor2-first=David E. |editor3-last=Kelley |editor3-first=Harold H. |editor4-last=Nisbett |editor4-first=Richard E. |editor5-last=Valins |editor5-first=Stuart |editor6-last=Weiner |editor6-first=Bernard |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1987 |pages=63–78 |isbn=978-0-8058-0048-7 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja razmatrala su ograničenja i varijacije ovog fenomena, pa se njegova primjena ne smatra univerzalnim pravilom koje jednako važi u svim situacijama. == Knjige i odabrane publikacije == * {{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231}} * {{cite book |last1=Ross |first1=Lee |last2=Nisbett |first2=Richard E. |title=The Person and the Situation: Perspectives of Social Psychology |publisher=Pinter & Martin Publishers |year=2011 |isbn=978-1-905177-44-8 |url=https://books.google.ba/books?id=s_p2cgAACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |editor-last=Nisbett |editor-first=Richard E. |title=Rules for Reasoning |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1993 |isbn=978-0-8058-1256-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Rules_for_Reasoning.html?id=GP0kAQAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Cohen |first2=Dov |title=Culture of Honor: The Psychology of Violence in the South |publisher=Westview Press |year=1996 |isbn=978-0-8133-1993-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Culture_Of_Honor.html?id=7uOZtAEACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Mindware: Tools for Smart Thinking |publisher=Doubleday Canada |year=2015 |isbn=978-0-385-68099-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Mindware.html?id=VeTXrQEACAAJ}} == Također pogledajte == * ''[[Geografija mišljenja]]'' * [[Inteligencija i kako je razviti]]'' * [[Introspekcija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Lee Ross]] * [[Socijalna kognicija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Stanley Schachter]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www-personal.umich.edu/~nisbett/ Službena stranica na Univerzitetu u Michiganu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20090407032624/http://www.lsa.umich.edu/psych/people/directory/profiles/faculty/?uniquename=nisbett Profil na stranici fakulteta] {{en simbol}} * [http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett Godišnje pitanje organizacije Edge — 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604230840/http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett |date=4. juni 2011.}} {{en simbol}} * [https://scholar.google.com/citations?user=lqg2Op8AAAAJ Profil na Google Scholaru] {{en simbol}} * [http://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/nisbett-richard-e-1941 Biografija] u izdanju ''Contemporary Authors'' (2009) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nisbett, Richard E.}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Littlefield]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnostii nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Američki socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] k4r96z3fe8fj0xssvtbr2hnafs2uhd6 3936863 3936862 2026-10-24T10:19:19Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3936863 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Richard E. Nisbett | slika = Richard Nisbett, 2014-1.jpg | slika_širina = | naslov = Richard E. Nisbett 2014. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Littlefield]], [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Socijalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = [[Univerzitet Michigan]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Tufts]] (A.B. iz psihologije, 1962) * [[Univerzitet Columbia]] (doktorat iz socijalne psihologije, 1966) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Schachter]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje socijalne kognicije * Istraživanje kulturnih razlika u mišljenju i zaključivanju * Istraživanje društvene klase i inteligencije * [[Pristrasnost aktera i posmatrača]] * Rad "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima" (1977) }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Donald T. Campbell" (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1991) * Nagrada "William James Fellow" (1996) * Nagrada "Oswald-Külpe" (2007) }} | religija = | fusnote = }} '''Richard Eugene Nisbett''' (rođen 1. juna 1941) je [[SAD|američki]] [[Socijalna psihologija|socijalni]] [[psiholog]] i autor, poznat po istraživanjima socijalne kognicije, kulturnih razlika u [[mišljenje|mišljenju]] i zaključivanju te utjecaja okolinskih faktora na [[Inteligencija|inteligenciju]]. Djelovao je kao istaknuti univerzitetski profesor na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]] u [[Ann Arbor]]u, gdje je bio i kodirektor univerzitetskog programa za kulturu i [[Spoznaja|kogniciju]]. Na istom univerzitetu nosilac je zvanja profesora [[emeritus]]a, a povezan je i s tamošnjim Centrom za istraživanje grupne dinamike.<ref name="umich">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett.html |publisher=University of Michigan Department of Psychology |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="nas">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/richard-e-nisbett-50wsa7/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Nisbett je 1962. diplomirao psihologiju na Univerzitetu Tufts. Doktorat iz socijalne psihologije stekao je 1966. na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] pod mentorstvom [[Stanley Schachter|Stanleya Schachtera]]. Nakon doktoriranja radio je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je od 1966. do 1971. bio [[docent]] psihologije. Godine 1971. prešao je na [[Univerzitet u Michiganu]], na kojem je obavljao različite nastavne i istraživačke funkcije. Od 1992. nosio je zvanje istaknutog univerzitetskog profesora ({{en|Theodore M. Newcomb Distinguished University Professor}}), a od 1991. bio je kodirektor programa za kulturu i kogniciju. Od 2017. ima status profesora [[emeritus]]a.<ref name="bio">{{cite web |title=Richard E. Nisbett Biosketch |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/biosketch/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett/_jcr_content/file.res/nisbett_vita.pdf |publisher=University of Michigan Department of Psychology |date=2004 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad == Nisbettova istraživanja obuhvataju socijalnu kogniciju, zaključivanje, kauzalno pripisivanje, kulturne razlike u [[mišljenje|mišljenju]] i utjecaj društvenog okruženja i [[Obrazovanje|obrazovanja]] na kognitivne sposobnosti. U ranijim radovima proučavao je načine na koje ljudi izvode zaključke iz svakodnevnih iskustava i koriste statističke i druge formalne postupke zaključivanja. U kasnijim istraživanjima bavio se razlikama između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih načina mišljenja, kao i mogućnošću unapređenja zaključivanja učenjem [[Statistika|statistike]], [[Logika|logike]] i drugih metoda analitičkog mišljenja.<ref name="research">{{cite web |title=Research Interests – Richard E. Nisbett |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/research-2/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Verbalni izvještaji o mentalnim procesima === Jedan od Nisbettovih najpoznatijih radova jeste članak "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima", koji je 1977. objavio u koautorstvu s [[Timothy Wilson|Timothyjem D. Wilsonom]] u časopisu ''[[Psychological Review]]''.<ref name="Nisbett_Wilson_1977">{{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Autori su zaključili da ljudi nemaju uvijek direktan uvid u vlastite [[misao|misli]] i razloge koji utječu na njihove procjene, odluke i [[ponašanje]]. Kada objašnjavaju zašto su nešto učinili, često nude pretpostavke i opće zaključke umjesto stvarnog uvida u svoje mentalne procese. Ipak, autori nisu tvrdili da su svi introspektivni izvještaji nužno netačni: ljudi mogu tačno prepoznati uzroke svojih reakcija kada su oni očigledni i jasno povezani s konačnim ishodom.<ref name="Nisbett_Wilson_1977" /> Rad je potaknuo raspravu o vrijednosti verbalnih izvještaja u psihološkim istraživanjima. [[K. Anders Ericsson]] i [[Herbert A. Simon]] u članku "Verbalni izvještaji kao podaci", objavljenom 1980, razmatrali su uslove pod kojima verbalni izvještaji mogu pružiti pouzdane podatke o kognitivnim procesima. Naglasili su značaj načina prikupljanja izvještaja i vrste informacija kojima ispitanici imaju pristup u trenutku odgovaranja.<ref name="Ericsson_Simon_1980_Verbal_Reports">{{cite journal |last1=Ericsson |first1=K. Anders |last2=Simon |first2=Herbert A. |title=Verbal reports as data |journal=Psychological Review |date=maj 1980 |volume=87 |issue=3 |pages=215–251 |doi=10.1037/0033-295X.87.3.215 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.87.3.215 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Kultura i mišljenje === U knjizi ''[[Geografija mišljenja|Geografija mišljenja: Kako Azijci i Zapadnjaci razmišljaju različito… i zašto]]'' iz 2003. Nisbett razmatra razlike između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih obrazaca [[mišljenje|mišljenja]]. Zastupa tezu da kulturne i društvene okolnosti utječu na to kako ljudi opažaju predmete i događaje, izdvajaju informacije i izvode zaključke. U knjizi poredi analitičke pristupe, koji naglašavaju izdvajanje objekta i njegovih karakteristika, s holističkim pristupima, koji veću pažnju posvećuju kontekstu i odnosima među pojavama.<ref name="Nisbett_2003">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nisbettova istraživanja ovog područja doprinijela su raspravama u kulturnoj psihologiji o odnosu između kulture i kognitivnih procesa.<ref name="research"/> === Inteligencija i utjecaj okruženja === U knjizi ''[[Inteligencija i kako je razviti|Inteligencija i kako je razviti: Zašto su škola i kultura važni]]'' iz 2009. Nisbett razmatra ulogu [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[porodica|porodičnog]] okruženja, društvene klase i [[Kultura|kulture]] u razvoju [[Inteligencija|inteligencije]]. Zalaže se za veće uvažavanje okolinskih faktora i mogućnosti unapređenja kognitivnih sposobnosti putem obrazovanja i odgovarajućih intervencija.<ref name="Nisbett_2009">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je izazvala i kritičke reakcije. U recenziji objavljenoj 2010. u časopisu ''[[Personality and Individual Differences]]'' psiholog James J. Lee osporio je dio Nisbettovih argumenata, smatrajući da su pojedini zaključci o [[nasljednost]]i [[Inteligencija|inteligencije]] i razlikama između društvenih grupa pretjerano kategorični ili nedovoljno potkrijepljeni dokazima koje je razmatrao.<ref name="Lee_2010">{{cite journal |last=Lee |first=James J. |title=Review of Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count, R. E. Nisbett, Norton, New York, NY |journal=Personality and Individual Differences |year=2010 |volume=48 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1016/j.paid.2009.09.015 |url=https://emilkirkegaard.dk/en/wp-content/uploads/Nisbett-intelligence-and-how-to-get-it-review-james-lee.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Pristrasnost aktera i posmatrača === Nisbett je s psihologom [[Edward E. Jones|Edwardom E. Jonesom]] opisao pojavu poznatu kao [[Asimetrija akter–posmatrač|pristrasnost aktera i posmatrača]] ({{en|actor–observer bias}}). Ovaj pojam označava sklonost ljudi da vlastite postupke opravdavaju vanjskim okolnostima, dok ponašanje drugih objašnjavaju njihovim ličnim osobinama. Jones i Nisbett su pokazali da do toga dolazi jer osoba koja djeluje i vanjski posmatrač usmjeravaju pažnju na različite stvari: akter gleda situaciju, a posmatrač gleda osobu.<ref name="Nisbett_Valins_1987">{{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Valins |first2=Stuart |chapter=Perceiving the causes of one's own behavior |title=Attribution: Perceiving the Causes of Behavior |editor1-last=Jones |editor1-first=Edward E. |editor2-last=Kanouse |editor2-first=David E. |editor3-last=Kelley |editor3-first=Harold H. |editor4-last=Nisbett |editor4-first=Richard E. |editor5-last=Valins |editor5-first=Stuart |editor6-last=Weiner |editor6-first=Bernard |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1987 |pages=63–78 |isbn=978-0-8058-0048-7 |url=https://books.google.ba/books/about/Attribution.html?id=iAnvAAAAIAAJ&redir_esc=y |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja razmatrala su ograničenja i varijacije ovog fenomena, pa se njegova primjena ne smatra univerzalnim pravilom koje jednako važi u svim situacijama. == Knjige i odabrane publikacije == * {{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231}} * {{cite book |last1=Ross |first1=Lee |last2=Nisbett |first2=Richard E. |title=The Person and the Situation: Perspectives of Social Psychology |publisher=Pinter & Martin Publishers |year=2011 |isbn=978-1-905177-44-8 |url=https://books.google.ba/books?id=s_p2cgAACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |editor-last=Nisbett |editor-first=Richard E. |title=Rules for Reasoning |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1993 |isbn=978-0-8058-1256-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Rules_for_Reasoning.html?id=GP0kAQAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Cohen |first2=Dov |title=Culture of Honor: The Psychology of Violence in the South |publisher=Westview Press |year=1996 |isbn=978-0-8133-1993-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Culture_Of_Honor.html?id=7uOZtAEACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Mindware: Tools for Smart Thinking |publisher=Doubleday Canada |year=2015 |isbn=978-0-385-68099-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Mindware.html?id=VeTXrQEACAAJ}} == Nagrade i priznanja == Nisbett je dobitnik više nagrada i priznanja za doprinos psihologiji i istraživanju [[Socijalna kognicija|socijalne kognicije]]. Među njima su:<ref name="cv"/> * Nagrada Donald T. Campbell za izuzetan doprinos [[Socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]] (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1991) * Izbor za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] (1992)<ref name="AMACAD_Nisbett">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.amacad.org/person/richard-e-nisbett |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada za izuzetna dostignuća višeg naučnika [[Društvo za eksperimentalnu socijalnu psihologiju|Društva za eksperimentalnu socijalnu psihologiju]] (1995) * Nagrada "William James Fellow" za izuzetna naučna dostignuća (1996)<ref name="APS_Nisbett_1996">{{cite web |title=1996 William James Fellow Award: Richard E. Nisbett |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/richard_nisbett |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Guggenheimova stipendija (2002)<ref name="bio" /> * Izbor za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] (2002)<ref name="nas" /> * Nagrada "Oswald-Külpe" Univerziteta u Würzburgu (2007)<ref name="cv" /> == U popularnoj kulturi == U intervjuu za ''[[The New York Times]]'' objavljenom 2013. kanadski novinar i autor [[Malcolm Gladwell]] naveo je Nisbetta kao najutjecajnijeg mislioca u vlastitom životu i istakao njegov utjecaj na način na koji posmatra svijet.<ref name="Gladwell_2013">{{cite news |last=Gladwell |first=Malcolm |title=Malcolm Gladwell: By the Book |newspaper=The New York Times |date=3. 10. 2013 |url=https://www.nytimes.com/2013/10/06/books/review/malcolm-gladwell-by-the-book.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * ''[[Geografija mišljenja]]'' * [[Inteligencija i kako je razviti]]'' * [[Introspekcija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Lee Ross]] * [[Socijalna kognicija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Stanley Schachter]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www-personal.umich.edu/~nisbett/ Službena stranica na Univerzitetu u Michiganu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20090407032624/http://www.lsa.umich.edu/psych/people/directory/profiles/faculty/?uniquename=nisbett Profil na stranici fakulteta] {{en simbol}} * [http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett Godišnje pitanje organizacije Edge – 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604230840/http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett |date=4. juni 2011.}} {{en simbol}} * [https://scholar.google.com/citations?user=lqg2Op8AAAAJ Profil na Google Scholaru] {{en simbol}} * [http://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/nisbett-richard-e-1941 Biografija] u izdanju ''Contemporary Authors'' (2009) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nisbett, Richard E.}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Littlefield]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Američki socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] sk386uxllvq9xk6u6oogp9gkfvlv18w 3936864 3936863 2026-10-24T10:23:13Z Bosancica by MK 173186 3936864 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Richard E. Nisbett | slika = Richard Nisbett, 2014-1.jpg | slika_širina = | naslov = Richard E. Nisbett 2014. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Littlefield]], [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Socijalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = [[Univerzitet u Michiganu]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Tufts]] (A.B. iz psihologije, 1962) * [[Univerzitet Columbia]] (doktorat iz socijalne psihologije, 1966) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Schachter]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje socijalne kognicije * Istraživanje kulturnih razlika u mišljenju i zaključivanju * Istraživanje društvene klase i inteligencije * [[Pristrasnost aktera i posmatrača]] * Rad "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima" (1977) }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Donald T. Campbell" (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1991) * Nagrada "William James Fellow" (1996) * Nagrada "Oswald-Külpe" (2007) }} | religija = | fusnote = }} '''Richard Eugene Nisbett''' (rođen 1. juna 1941) je [[SAD|američki]] [[Socijalna psihologija|socijalni]] [[psiholog]] i autor, poznat po istraživanjima socijalne kognicije, kulturnih razlika u [[mišljenje|mišljenju]] i zaključivanju te utjecaja okolinskih faktora na [[Inteligencija|inteligenciju]]. Djelovao je kao istaknuti univerzitetski profesor na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]] u [[Ann Arbor]]u, gdje je bio i kodirektor univerzitetskog programa za kulturu i [[Spoznaja|kogniciju]]. Na istom univerzitetu nosilac je zvanja profesora [[emeritus]]a, a povezan je i s tamošnjim Centrom za istraživanje grupne dinamike.<ref name="umich">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett.html |publisher=University of Michigan Department of Psychology |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="nas">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/richard-e-nisbett-50wsa7/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Nisbett je 1962. diplomirao psihologiju na Univerzitetu Tufts. Doktorat iz socijalne psihologije stekao je 1966. na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] pod mentorstvom [[Stanley Schachter|Stanleya Schachtera]]. Nakon doktoriranja radio je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je od 1966. do 1971. bio [[docent]] psihologije. Godine 1971. prešao je na [[Univerzitet u Michiganu]], na kojem je obavljao različite nastavne i istraživačke funkcije. Od 1992. nosio je zvanje istaknutog univerzitetskog profesora ({{en|Theodore M. Newcomb Distinguished University Professor}}), a od 1991. bio je kodirektor programa za kulturu i kogniciju. Od 2017. ima status profesora [[emeritus]]a.<ref name="bio">{{cite web |title=Richard E. Nisbett Biosketch |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/biosketch/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett/_jcr_content/file.res/nisbett_vita.pdf |publisher=University of Michigan Department of Psychology |date=2004 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad == Nisbettova istraživanja obuhvataju socijalnu kogniciju, zaključivanje, kauzalno pripisivanje, kulturne razlike u [[mišljenje|mišljenju]] i utjecaj društvenog okruženja i [[Obrazovanje|obrazovanja]] na kognitivne sposobnosti. U ranijim radovima proučavao je načine na koje ljudi izvode zaključke iz svakodnevnih iskustava i koriste statističke i druge formalne postupke zaključivanja. U kasnijim istraživanjima bavio se razlikama između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih načina mišljenja, kao i mogućnošću unapređenja zaključivanja učenjem [[Statistika|statistike]], [[Logika|logike]] i drugih metoda analitičkog mišljenja.<ref name="research">{{cite web |title=Research Interests – Richard E. Nisbett |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/research-2/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Verbalni izvještaji o mentalnim procesima === Jedan od Nisbettovih najpoznatijih radova jeste članak "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima", koji je 1977. objavio u koautorstvu s [[Timothy Wilson|Timothyjem D. Wilsonom]] u časopisu ''[[Psychological Review]]''.<ref name="Nisbett_Wilson_1977">{{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Autori su zaključili da ljudi nemaju uvijek direktan uvid u vlastite [[misao|misli]] i razloge koji utječu na njihove procjene, odluke i [[ponašanje]]. Kada objašnjavaju zašto su nešto učinili, često nude pretpostavke i opće zaključke umjesto stvarnog uvida u svoje mentalne procese. Ipak, autori nisu tvrdili da su svi introspektivni izvještaji nužno netačni: ljudi mogu tačno prepoznati uzroke svojih reakcija kada su oni očigledni i jasno povezani s konačnim ishodom.<ref name="Nisbett_Wilson_1977" /> Rad je potaknuo raspravu o vrijednosti verbalnih izvještaja u psihološkim istraživanjima. [[K. Anders Ericsson]] i [[Herbert A. Simon]] u članku "Verbalni izvještaji kao podaci", objavljenom 1980, razmatrali su uslove pod kojima verbalni izvještaji mogu pružiti pouzdane podatke o kognitivnim procesima. Naglasili su značaj načina prikupljanja izvještaja i vrste informacija kojima ispitanici imaju pristup u trenutku odgovaranja.<ref name="Ericsson_Simon_1980_Verbal_Reports">{{cite journal |last1=Ericsson |first1=K. Anders |last2=Simon |first2=Herbert A. |title=Verbal reports as data |journal=Psychological Review |date=maj 1980 |volume=87 |issue=3 |pages=215–251 |doi=10.1037/0033-295X.87.3.215 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.87.3.215 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Kultura i mišljenje === U knjizi ''[[Geografija mišljenja|Geografija mišljenja: Kako Azijci i Zapadnjaci razmišljaju različito… i zašto]]'' iz 2003. Nisbett razmatra razlike između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih obrazaca [[mišljenje|mišljenja]]. Zastupa tezu da kulturne i društvene okolnosti utječu na to kako ljudi opažaju predmete i događaje, izdvajaju informacije i izvode zaključke. U knjizi poredi analitičke pristupe, koji naglašavaju izdvajanje objekta i njegovih karakteristika, s holističkim pristupima, koji veću pažnju posvećuju kontekstu i odnosima među pojavama.<ref name="Nisbett_2003">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nisbettova istraživanja ovog područja doprinijela su raspravama u kulturnoj psihologiji o odnosu između kulture i kognitivnih procesa.<ref name="research"/> === Inteligencija i utjecaj okruženja === U knjizi ''[[Inteligencija i kako je razviti|Inteligencija i kako je razviti: Zašto su škola i kultura važni]]'' iz 2009. Nisbett razmatra ulogu [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[porodica|porodičnog]] okruženja, društvene klase i [[Kultura|kulture]] u razvoju [[Inteligencija|inteligencije]]. Zalaže se za veće uvažavanje okolinskih faktora i mogućnosti unapređenja kognitivnih sposobnosti putem obrazovanja i odgovarajućih intervencija.<ref name="Nisbett_2009">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je izazvala i kritičke reakcije. U recenziji objavljenoj 2010. u časopisu ''[[Personality and Individual Differences]]'' psiholog James J. Lee osporio je dio Nisbettovih argumenata, smatrajući da su pojedini zaključci o [[nasljednost]]i [[Inteligencija|inteligencije]] i razlikama između društvenih grupa pretjerano kategorični ili nedovoljno potkrijepljeni dokazima koje je razmatrao.<ref name="Lee_2010">{{cite journal |last=Lee |first=James J. |title=Review of Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count, R. E. Nisbett, Norton, New York, NY |journal=Personality and Individual Differences |year=2010 |volume=48 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1016/j.paid.2009.09.015 |url=https://emilkirkegaard.dk/en/wp-content/uploads/Nisbett-intelligence-and-how-to-get-it-review-james-lee.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Pristrasnost aktera i posmatrača === Nisbett je s psihologom [[Edward E. Jones|Edwardom E. Jonesom]] opisao pojavu poznatu kao [[Asimetrija akter–posmatrač|pristrasnost aktera i posmatrača]] ({{en|actor–observer bias}}). Ovaj pojam označava sklonost ljudi da vlastite postupke opravdavaju vanjskim okolnostima, dok ponašanje drugih objašnjavaju njihovim ličnim osobinama. Jones i Nisbett su pokazali da do toga dolazi jer osoba koja djeluje i vanjski posmatrač usmjeravaju pažnju na različite stvari: akter gleda situaciju, a posmatrač gleda osobu.<ref name="Nisbett_Valins_1987">{{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Valins |first2=Stuart |chapter=Perceiving the causes of one's own behavior |title=Attribution: Perceiving the Causes of Behavior |editor1-last=Jones |editor1-first=Edward E. |editor2-last=Kanouse |editor2-first=David E. |editor3-last=Kelley |editor3-first=Harold H. |editor4-last=Nisbett |editor4-first=Richard E. |editor5-last=Valins |editor5-first=Stuart |editor6-last=Weiner |editor6-first=Bernard |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1987 |pages=63–78 |isbn=978-0-8058-0048-7 |url=https://books.google.ba/books/about/Attribution.html?id=iAnvAAAAIAAJ&redir_esc=y |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja razmatrala su ograničenja i varijacije ovog fenomena, pa se njegova primjena ne smatra univerzalnim pravilom koje jednako važi u svim situacijama. == Knjige i odabrane publikacije == * {{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231}} * {{cite book |last1=Ross |first1=Lee |last2=Nisbett |first2=Richard E. |title=The Person and the Situation: Perspectives of Social Psychology |publisher=Pinter & Martin Publishers |year=2011 |isbn=978-1-905177-44-8 |url=https://books.google.ba/books?id=s_p2cgAACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |editor-last=Nisbett |editor-first=Richard E. |title=Rules for Reasoning |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1993 |isbn=978-0-8058-1256-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Rules_for_Reasoning.html?id=GP0kAQAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Cohen |first2=Dov |title=Culture of Honor: The Psychology of Violence in the South |publisher=Westview Press |year=1996 |isbn=978-0-8133-1993-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Culture_Of_Honor.html?id=7uOZtAEACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Mindware: Tools for Smart Thinking |publisher=Doubleday Canada |year=2015 |isbn=978-0-385-68099-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Mindware.html?id=VeTXrQEACAAJ}} == Nagrade i priznanja == Nisbett je dobitnik više nagrada i priznanja za doprinos psihologiji i istraživanju [[Socijalna kognicija|socijalne kognicije]]. Među njima su:<ref name="cv"/> * Nagrada Donald T. Campbell za izuzetan doprinos [[Socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]] (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1991) * Izbor za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] (1992)<ref name="AMACAD_Nisbett">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.amacad.org/person/richard-e-nisbett |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada za izuzetna dostignuća višeg naučnika [[Društvo za eksperimentalnu socijalnu psihologiju|Društva za eksperimentalnu socijalnu psihologiju]] (1995) * Nagrada "William James Fellow" za izuzetna naučna dostignuća (1996)<ref name="APS_Nisbett_1996">{{cite web |title=1996 William James Fellow Award: Richard E. Nisbett |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/richard_nisbett |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Guggenheimova stipendija (2002)<ref name="bio" /> * Izbor za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] (2002)<ref name="nas" /> * Nagrada "Oswald-Külpe" Univerziteta u Würzburgu (2007)<ref name="cv" /> == U popularnoj kulturi == U intervjuu za ''[[The New York Times]]'' objavljenom 2013. kanadski novinar i autor [[Malcolm Gladwell]] naveo je Nisbetta kao najutjecajnijeg mislioca u vlastitom životu i istakao njegov utjecaj na način na koji posmatra svijet.<ref name="Gladwell_2013">{{cite news |last=Gladwell |first=Malcolm |title=Malcolm Gladwell: By the Book |newspaper=The New York Times |date=3. 10. 2013 |url=https://www.nytimes.com/2013/10/06/books/review/malcolm-gladwell-by-the-book.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * ''[[Geografija mišljenja]]'' * [[Inteligencija i kako je razviti]]'' * [[Introspekcija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Lee Ross]] * [[Socijalna kognicija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Stanley Schachter]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www-personal.umich.edu/~nisbett/ Službena stranica na Univerzitetu u Michiganu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20090407032624/http://www.lsa.umich.edu/psych/people/directory/profiles/faculty/?uniquename=nisbett Profil na stranici fakulteta] {{en simbol}} * [http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett Godišnje pitanje organizacije Edge – 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604230840/http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett |date=4. juni 2011.}} {{en simbol}} * [https://scholar.google.com/citations?user=lqg2Op8AAAAJ Profil na Google Scholaru] {{en simbol}} * [http://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/nisbett-richard-e-1941 Biografija] u izdanju ''Contemporary Authors'' (2009) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nisbett, Richard E.}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Littlefield]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Američki socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] 82gdlrk0qb7bephcmxzuvp08n6mmirc 3936883 3936864 2026-10-24T11:26:17Z Bosancica by MK 173186 3936883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Richard E. Nisbett | slika = Richard Nisbett, 2014-1.jpg | slika_širina = | naslov = Richard E. Nisbett 2014. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Littlefield]], [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Socijalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = [[Univerzitet u Michiganu]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Tufts]] (A.B. iz psihologije, 1962) * [[Univerzitet Columbia]] (doktorat iz socijalne psihologije, 1966) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Schachter]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje socijalne kognicije * Istraživanje kulturnih razlika u mišljenju i zaključivanju * Istraživanje društvene klase i inteligencije * [[Pristrasnost aktera i posmatrača]] * Rad "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima" (1977) }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Donald T. Campbell" (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1991) * Nagrada "William James Fellow" (1996) * Nagrada "Oswald-Külpe" (2007) }} | religija = | fusnote = }} '''Richard Eugene Nisbett''' (rođen 1. juna 1941) je [[SAD|američki]] [[Socijalna psihologija|socijalni]] [[psiholog]] i autor, poznat po istraživanjima socijalne kognicije, kulturnih razlika u [[mišljenje|mišljenju]] i zaključivanju te utjecaja okolinskih faktora na [[Inteligencija|inteligenciju]]. Djelovao je kao istaknuti univerzitetski profesor na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]] u [[Ann Arbor]]u, gdje je bio i kodirektor univerzitetskog programa za kulturu i [[Spoznaja|kogniciju]]. Na istom univerzitetu nosilac je zvanja profesora [[emeritus]]a, a povezan je i s tamošnjim Centrom za istraživanje grupne dinamike.<ref name="umich">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett.html |publisher=University of Michigan Department of Psychology |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="nas">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/richard-e-nisbett-50wsa7/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Nisbett je 1962. diplomirao psihologiju na Univerzitetu Tufts. Doktorat iz socijalne psihologije stekao je 1966. na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] pod mentorstvom [[Stanley Schachter|Stanleya Schachtera]]. Nakon doktoriranja radio je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je od 1966. do 1971. bio [[docent]] psihologije. Godine 1971. prešao je na [[Univerzitet u Michiganu]], na kojem je obavljao različite nastavne i istraživačke funkcije. Od 1992. nosio je zvanje istaknutog univerzitetskog profesora ({{en|Theodore M. Newcomb Distinguished University Professor}}), a od 1991. bio je kodirektor programa za kulturu i kogniciju. Od 2017. ima status profesora [[emeritus]]a.<ref name="bio">{{cite web |title=Richard E. Nisbett Biosketch |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/biosketch/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett/_jcr_content/file.res/nisbett_vita.pdf |publisher=University of Michigan Department of Psychology |date=2004 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad == Nisbettova istraživanja obuhvataju socijalnu kogniciju, zaključivanje, kauzalno pripisivanje, kulturne razlike u [[mišljenje|mišljenju]] i utjecaj društvenog okruženja i [[Obrazovanje|obrazovanja]] na kognitivne sposobnosti. U ranijim radovima proučavao je načine na koje ljudi izvode zaključke iz svakodnevnih iskustava i koriste statističke i druge formalne postupke zaključivanja. U kasnijim istraživanjima bavio se razlikama između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih načina mišljenja, kao i mogućnošću unapređenja zaključivanja učenjem [[Statistika|statistike]], [[Logika|logike]] i drugih metoda analitičkog mišljenja.<ref name="research">{{cite web |title=Research Interests – Richard E. Nisbett |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/research-2/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Verbalni izvještaji o mentalnim procesima === Jedan od Nisbettovih najpoznatijih radova jeste članak "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima", koji je 1977. objavio u koautorstvu s [[Timothy Wilson|Timothyjem D. Wilsonom]] u časopisu ''[[Psychological Review]]''.<ref name="Nisbett_Wilson_1977">{{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Autori su zaključili da ljudi nemaju uvijek direktan uvid u vlastite [[misao|misli]] i razloge koji utječu na njihove procjene, odluke i [[ponašanje]]. Kada objašnjavaju zašto su nešto učinili, često nude pretpostavke i opće zaključke umjesto stvarnog uvida u svoje mentalne procese. Ipak, autori nisu tvrdili da su svi introspektivni izvještaji nužno netačni: ljudi mogu tačno prepoznati uzroke svojih reakcija kada su oni očigledni i jasno povezani s konačnim ishodom.<ref name="Nisbett_Wilson_1977" /> Rad je potaknuo raspravu o vrijednosti verbalnih izvještaja u psihološkim istraživanjima. [[K. Anders Ericsson]] i [[Herbert A. Simon]] u članku "Verbalni izvještaji kao podaci", objavljenom 1980, razmatrali su uslove pod kojima verbalni izvještaji mogu pružiti pouzdane podatke o kognitivnim procesima. Naglasili su značaj načina prikupljanja izvještaja i vrste informacija kojima ispitanici imaju pristup u trenutku odgovaranja.<ref name="Ericsson_Simon_1980_Verbal_Reports">{{cite journal |last1=Ericsson |first1=K. Anders |last2=Simon |first2=Herbert A. |title=Verbal reports as data |journal=Psychological Review |date=maj 1980 |volume=87 |issue=3 |pages=215–251 |doi=10.1037/0033-295X.87.3.215 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.87.3.215 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Kultura i mišljenje === U knjizi ''[[Geografija mišljenja|Geografija mišljenja: Kako Azijci i Zapadnjaci razmišljaju različito… i zašto]]'' iz 2003. Nisbett razmatra razlike između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih obrazaca [[mišljenje|mišljenja]]. Zastupa tezu da kulturne i društvene okolnosti utječu na to kako ljudi opažaju predmete i događaje, izdvajaju informacije i izvode zaključke. U knjizi poredi analitičke pristupe, koji naglašavaju izdvajanje objekta i njegovih karakteristika, s holističkim pristupima, koji veću pažnju posvećuju kontekstu i odnosima među pojavama.<ref name="Nisbett_2003">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nisbettova istraživanja ovog područja doprinijela su raspravama u kulturnoj psihologiji o odnosu između kulture i kognitivnih procesa.<ref name="research"/> === Inteligencija i utjecaj okruženja === U knjizi ''[[Inteligencija i kako je razviti|Inteligencija i kako je razviti: Zašto su škola i kultura važni]]'' iz 2009. Nisbett razmatra ulogu [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[porodica|porodičnog]] okruženja, društvene klase i [[Kultura|kulture]] u razvoju [[Inteligencija|inteligencije]]. Zalaže se za veće uvažavanje okolinskih faktora i mogućnosti unapređenja kognitivnih sposobnosti putem obrazovanja i odgovarajućih intervencija.<ref name="Nisbett_2009">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je izazvala i kritičke reakcije. U recenziji objavljenoj 2010. u časopisu ''[[Personality and Individual Differences]]'' psiholog James J. Lee osporio je dio Nisbettovih argumenata, smatrajući da su pojedini zaključci o [[nasljednost]]i [[Inteligencija|inteligencije]] i razlikama između društvenih grupa pretjerano kategorični ili nedovoljno potkrijepljeni dokazima koje je razmatrao.<ref name="Lee_2010">{{cite journal |last=Lee |first=James J. |title=Review of Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count, R. E. Nisbett, Norton, New York, NY |journal=Personality and Individual Differences |year=2010 |volume=48 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1016/j.paid.2009.09.015 |url=https://emilkirkegaard.dk/en/wp-content/uploads/Nisbett-intelligence-and-how-to-get-it-review-james-lee.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Pristrasnost aktera i posmatrača === Nisbett je s psihologom [[Edward E. Jones|Edwardom E. Jonesom]] opisao pojavu poznatu kao [[Asimetrija akter–posmatrač|pristrasnost aktera i posmatrača]] ({{en|actor–observer bias}}). Ovaj pojam označava sklonost ljudi da vlastite postupke opravdavaju vanjskim okolnostima, dok ponašanje drugih objašnjavaju njihovim ličnim osobinama. Jones i Nisbett su pokazali da do toga dolazi jer osoba koja djeluje i vanjski posmatrač usmjeravaju pažnju na različite stvari: akter gleda situaciju, a posmatrač gleda osobu.<ref name="Nisbett_Valins_1987">{{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Valins |first2=Stuart |chapter=Perceiving the causes of one's own behavior |title=Attribution: Perceiving the Causes of Behavior |editor1-last=Jones |editor1-first=Edward E. |editor2-last=Kanouse |editor2-first=David E. |editor3-last=Kelley |editor3-first=Harold H. |editor4-last=Nisbett |editor4-first=Richard E. |editor5-last=Valins |editor5-first=Stuart |editor6-last=Weiner |editor6-first=Bernard |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1987 |pages=63–78 |isbn=978-0-8058-0048-7 |url=https://books.google.ba/books/about/Attribution.html?id=iAnvAAAAIAAJ&redir_esc=y |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja razmatrala su ograničenja i varijacije ovog fenomena, pa se njegova primjena ne smatra univerzalnim pravilom koje jednako važi u svim situacijama. == Knjige i odabrane publikacije == * {{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231}} * {{cite book |last1=Ross |first1=Lee |last2=Nisbett |first2=Richard E. |title=The Person and the Situation: Perspectives of Social Psychology |publisher=Pinter & Martin Publishers |year=2011 |isbn=978-1-905177-44-8 |url=https://books.google.ba/books?id=s_p2cgAACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |editor-last=Nisbett |editor-first=Richard E. |title=Rules for Reasoning |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1993 |isbn=978-0-8058-1256-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Rules_for_Reasoning.html?id=GP0kAQAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Cohen |first2=Dov |title=Culture of Honor: The Psychology of Violence in the South |publisher=Westview Press |year=1996 |isbn=978-0-8133-1993-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Culture_Of_Honor.html?id=7uOZtAEACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Mindware: Tools for Smart Thinking |publisher=Doubleday Canada |year=2015 |isbn=978-0-385-68099-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Mindware.html?id=VeTXrQEACAAJ}} == Nagrade i priznanja == Nisbett je dobitnik više nagrada i priznanja za doprinos psihologiji i istraživanju [[Socijalna kognicija|socijalne kognicije]]. Među njima su:<ref name="cv"/> * Nagrada Donald T. Campbell za izuzetan doprinos [[Socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]] (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1991) * Izbor za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] (1992)<ref name="AMACAD_Nisbett">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.amacad.org/person/richard-e-nisbett |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada za izuzetna dostignuća višeg naučnika [[Društvo za eksperimentalnu socijalnu psihologiju|Društva za eksperimentalnu socijalnu psihologiju]] (1995) * Nagrada "William James Fellow" za izuzetna naučna dostignuća (1996)<ref name="APS_Nisbett_1996">{{cite web |title=1996 William James Fellow Award: Richard E. Nisbett |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/richard_nisbett |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Guggenheimova stipendija (2002)<ref name="bio" /> * Izbor za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] (2002)<ref name="nas" /> * Nagrada "Oswald-Külpe" Univerziteta u Würzburgu (2007)<ref name="cv" /> == U popularnoj kulturi == U intervjuu za ''[[The New York Times]]'' objavljenom 2013. kanadski novinar i autor [[Malcolm Gladwell]] naveo je Nisbetta kao najutjecajnijeg mislioca u vlastitom životu i istakao njegov utjecaj na način na koji posmatra svijet.<ref name="Gladwell_2013">{{cite news |last=Gladwell |first=Malcolm |title=Malcolm Gladwell: By the Book |newspaper=The New York Times |date=3. 10. 2013 |url=https://www.nytimes.com/2013/10/06/books/review/malcolm-gladwell-by-the-book.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * ''[[Geografija mišljenja]]'' * [[Inteligencija i kako je razviti]]'' * [[Introspekcija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Lee Ross]] * [[Socijalna kognicija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Stanley Schachter]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www-personal.umich.edu/~nisbett/ Službena stranica na Univerzitetu u Michiganu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20090407032624/http://www.lsa.umich.edu/psych/people/directory/profiles/faculty/?uniquename=nisbett Profil na stranici fakulteta] {{en simbol}} * [http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett Godišnje pitanje organizacije Edge – 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604230840/http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett |date=4. juni 2011.}} {{en simbol}} * [https://scholar.google.com/citations?user=lqg2Op8AAAAJ Profil na Google Scholaru] {{en simbol}} * [http://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/nisbett-richard-e-1941 Biografija] u izdanju ''Contemporary Authors'' (2009) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nisbett, Richard E.}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Littlefield]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Američki socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Dobitnici APA nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji na početku karijere]] 7gupeqojmh4wl4182hgee6c0y4xrzus 3936885 3936883 2026-10-24T11:27:20Z Bosancica by MK 173186 3936885 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Richard E. Nisbett | slika = Richard Nisbett, 2014-1.jpg | slika_širina = | naslov = Richard E. Nisbett 2014. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Littlefield]], [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Socijalna psihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = [[Univerzitet u Michiganu]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Tufts]] (A.B. iz psihologije, 1962) * [[Univerzitet Columbia]] (doktorat iz socijalne psihologije, 1966) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Schachter]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje socijalne kognicije * Istraživanje kulturnih razlika u mišljenju i zaključivanju * Istraživanje društvene klase i inteligencije * [[Pristrasnost aktera i posmatrača]] * Rad "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima" (1977) }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Donald T. Campbell" (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1991) * Nagrada "William James Fellow" (1996) * Nagrada "Oswald-Külpe" (2007) }} | religija = | fusnote = }} '''Richard Eugene Nisbett''' (rođen 1. juna 1941) je [[SAD|američki]] [[Socijalna psihologija|socijalni]] [[psiholog]] i autor, poznat po istraživanjima socijalne kognicije, kulturnih razlika u [[mišljenje|mišljenju]] i zaključivanju te utjecaja okolinskih faktora na [[Inteligencija|inteligenciju]]. Djelovao je kao istaknuti univerzitetski profesor na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]] u [[Ann Arbor]]u, gdje je bio i kodirektor univerzitetskog programa za kulturu i [[Spoznaja|kogniciju]]. Na istom univerzitetu nosilac je zvanja profesora [[emeritus]]a, a povezan je i s tamošnjim Centrom za istraživanje grupne dinamike.<ref name="umich">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett.html |publisher=University of Michigan Department of Psychology |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="nas">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/richard-e-nisbett-50wsa7/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Nisbett je 1962. diplomirao psihologiju na Univerzitetu Tufts. Doktorat iz socijalne psihologije stekao je 1966. na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]] pod mentorstvom [[Stanley Schachter|Stanleya Schachtera]]. Nakon doktoriranja radio je na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], gdje je od 1966. do 1971. bio [[docent]] psihologije. Godine 1971. prešao je na [[Univerzitet u Michiganu]], na kojem je obavljao različite nastavne i istraživačke funkcije. Od 1992. nosio je zvanje istaknutog univerzitetskog profesora ({{en|Theodore M. Newcomb Distinguished University Professor}}), a od 1991. bio je kodirektor programa za kulturu i kogniciju. Od 2017. ima status profesora [[emeritus]]a.<ref name="bio">{{cite web |title=Richard E. Nisbett Biosketch |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/biosketch/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Richard E. Nisbett |url=https://lsa.umich.edu/psych/people/emeriti-faculty/nisbett/_jcr_content/file.res/nisbett_vita.pdf |publisher=University of Michigan Department of Psychology |date=2004 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad == Nisbettova istraživanja obuhvataju socijalnu kogniciju, zaključivanje, kauzalno pripisivanje, kulturne razlike u [[mišljenje|mišljenju]] i utjecaj društvenog okruženja i [[Obrazovanje|obrazovanja]] na kognitivne sposobnosti. U ranijim radovima proučavao je načine na koje ljudi izvode zaključke iz svakodnevnih iskustava i koriste statističke i druge formalne postupke zaključivanja. U kasnijim istraživanjima bavio se razlikama između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih načina mišljenja, kao i mogućnošću unapređenja zaključivanja učenjem [[Statistika|statistike]], [[Logika|logike]] i drugih metoda analitičkog mišljenja.<ref name="research">{{cite web |title=Research Interests – Richard E. Nisbett |url=https://sites.lsa.umich.edu/nisbett/research-2/ |publisher=University of Michigan |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Verbalni izvještaji o mentalnim procesima === Jedan od Nisbettovih najpoznatijih radova jeste članak "Pričati više nego što možemo znati: Verbalni izvještaji o mentalnim procesima", koji je 1977. objavio u koautorstvu s [[Timothy Wilson|Timothyjem D. Wilsonom]] u časopisu ''[[Psychological Review]]''.<ref name="Nisbett_Wilson_1977">{{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Autori su zaključili da ljudi nemaju uvijek direktan uvid u vlastite [[misao|misli]] i razloge koji utječu na njihove procjene, odluke i [[ponašanje]]. Kada objašnjavaju zašto su nešto učinili, često nude pretpostavke i opće zaključke umjesto stvarnog uvida u svoje mentalne procese. Ipak, autori nisu tvrdili da su svi introspektivni izvještaji nužno netačni: ljudi mogu tačno prepoznati uzroke svojih reakcija kada su oni očigledni i jasno povezani s konačnim ishodom.<ref name="Nisbett_Wilson_1977" /> Rad je potaknuo raspravu o vrijednosti verbalnih izvještaja u psihološkim istraživanjima. [[K. Anders Ericsson]] i [[Herbert A. Simon]] u članku "Verbalni izvještaji kao podaci", objavljenom 1980, razmatrali su uslove pod kojima verbalni izvještaji mogu pružiti pouzdane podatke o kognitivnim procesima. Naglasili su značaj načina prikupljanja izvještaja i vrste informacija kojima ispitanici imaju pristup u trenutku odgovaranja.<ref name="Ericsson_Simon_1980_Verbal_Reports">{{cite journal |last1=Ericsson |first1=K. Anders |last2=Simon |first2=Herbert A. |title=Verbal reports as data |journal=Psychological Review |date=maj 1980 |volume=87 |issue=3 |pages=215–251 |doi=10.1037/0033-295X.87.3.215 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.87.3.215 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Kultura i mišljenje === U knjizi ''[[Geografija mišljenja|Geografija mišljenja: Kako Azijci i Zapadnjaci razmišljaju različito… i zašto]]'' iz 2003. Nisbett razmatra razlike između [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] i zapadnih obrazaca [[mišljenje|mišljenja]]. Zastupa tezu da kulturne i društvene okolnosti utječu na to kako ljudi opažaju predmete i događaje, izdvajaju informacije i izvode zaključke. U knjizi poredi analitičke pristupe, koji naglašavaju izdvajanje objekta i njegovih karakteristika, s holističkim pristupima, koji veću pažnju posvećuju kontekstu i odnosima među pojavama.<ref name="Nisbett_2003">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nisbettova istraživanja ovog područja doprinijela su raspravama u kulturnoj psihologiji o odnosu između kulture i kognitivnih procesa.<ref name="research"/> === Inteligencija i utjecaj okruženja === U knjizi ''[[Inteligencija i kako je razviti|Inteligencija i kako je razviti: Zašto su škola i kultura važni]]'' iz 2009. Nisbett razmatra ulogu [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[porodica|porodičnog]] okruženja, društvene klase i [[Kultura|kulture]] u razvoju [[Inteligencija|inteligencije]]. Zalaže se za veće uvažavanje okolinskih faktora i mogućnosti unapređenja kognitivnih sposobnosti putem obrazovanja i odgovarajućih intervencija.<ref name="Nisbett_2009">{{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga je izazvala i kritičke reakcije. U recenziji objavljenoj 2010. u časopisu ''[[Personality and Individual Differences]]'' psiholog James J. Lee osporio je dio Nisbettovih argumenata, smatrajući da su pojedini zaključci o [[nasljednost]]i [[Inteligencija|inteligencije]] i razlikama između društvenih grupa pretjerano kategorični ili nedovoljno potkrijepljeni dokazima koje je razmatrao.<ref name="Lee_2010">{{cite journal |last=Lee |first=James J. |title=Review of Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count, R. E. Nisbett, Norton, New York, NY |journal=Personality and Individual Differences |year=2010 |volume=48 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1016/j.paid.2009.09.015 |url=https://emilkirkegaard.dk/en/wp-content/uploads/Nisbett-intelligence-and-how-to-get-it-review-james-lee.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Pristrasnost aktera i posmatrača === Nisbett je s psihologom [[Edward E. Jones|Edwardom E. Jonesom]] opisao pojavu poznatu kao [[Asimetrija akter–posmatrač|pristrasnost aktera i posmatrača]] ({{en|actor–observer bias}}). Ovaj pojam označava sklonost ljudi da vlastite postupke opravdavaju vanjskim okolnostima, dok ponašanje drugih objašnjavaju njihovim ličnim osobinama. Jones i Nisbett su pokazali da do toga dolazi jer osoba koja djeluje i vanjski posmatrač usmjeravaju pažnju na različite stvari: akter gleda situaciju, a posmatrač gleda osobu.<ref name="Nisbett_Valins_1987">{{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Valins |first2=Stuart |chapter=Perceiving the causes of one's own behavior |title=Attribution: Perceiving the Causes of Behavior |editor1-last=Jones |editor1-first=Edward E. |editor2-last=Kanouse |editor2-first=David E. |editor3-last=Kelley |editor3-first=Harold H. |editor4-last=Nisbett |editor4-first=Richard E. |editor5-last=Valins |editor5-first=Stuart |editor6-last=Weiner |editor6-first=Bernard |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1987 |pages=63–78 |isbn=978-0-8058-0048-7 |url=https://books.google.ba/books/about/Attribution.html?id=iAnvAAAAIAAJ&redir_esc=y |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija istraživanja razmatrala su ograničenja i varijacije ovog fenomena, pa se njegova primjena ne smatra univerzalnim pravilom koje jednako važi u svim situacijama. == Knjige i odabrane publikacije == * {{cite journal |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Wilson |first2=Timothy D. |title=Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes |journal=Psychological Review |date=1977 |volume=84 |issue=3 |pages=231–259 |doi=10.1037/0033-295X.84.3.231 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.3.231}} * {{cite book |last1=Ross |first1=Lee |last2=Nisbett |first2=Richard E. |title=The Person and the Situation: Perspectives of Social Psychology |publisher=Pinter & Martin Publishers |year=2011 |isbn=978-1-905177-44-8 |url=https://books.google.ba/books?id=s_p2cgAACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |editor-last=Nisbett |editor-first=Richard E. |title=Rules for Reasoning |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=1993 |isbn=978-0-8058-1256-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Rules_for_Reasoning.html?id=GP0kAQAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Nisbett |first1=Richard E. |last2=Cohen |first2=Dov |title=Culture of Honor: The Psychology of Violence in the South |publisher=Westview Press |year=1996 |isbn=978-0-8133-1993-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Culture_Of_Honor.html?id=7uOZtAEACAAJ}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently...and Why |publisher=Free Press |year=2003 |isbn=978-0-7432-1646-3 |url=https://books.google.ba/books?id=525HX623L_cC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count |publisher=W. W. Norton & Company |year=2009 |isbn=978-0-393-06505-3 |url=https://books.google.es/books?id=YdnK_PLtDVQC}} * {{cite book |last=Nisbett |first=Richard E. |title=Mindware: Tools for Smart Thinking |publisher=Doubleday Canada |year=2015 |isbn=978-0-385-68099-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Mindware.html?id=VeTXrQEACAAJ}} == Nagrade i priznanja == Nisbett je dobitnik više nagrada i priznanja za doprinos psihologiji i istraživanju [[Socijalna kognicija|socijalne kognicije]]. Među njima su:<ref name="cv"/> * Nagrada Donald T. Campbell za izuzetan doprinos [[Socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]] (1982) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1991) * Izbor za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] (1992)<ref name="AMACAD_Nisbett">{{cite web |title=Richard E. Nisbett |url=https://www.amacad.org/person/richard-e-nisbett |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada za izuzetna dostignuća višeg naučnika [[Društvo za eksperimentalnu socijalnu psihologiju|Društva za eksperimentalnu socijalnu psihologiju]] (1995) * Nagrada "William James Fellow" za izuzetna naučna dostignuća (1996)<ref name="APS_Nisbett_1996">{{cite web |title=1996 William James Fellow Award: Richard E. Nisbett |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/richard_nisbett |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Guggenheimova stipendija (2002)<ref name="bio" /> * Izbor za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] (2002)<ref name="nas" /> * Nagrada "Oswald-Külpe" Univerziteta u Würzburgu (2007)<ref name="cv" /> == U popularnoj kulturi == U intervjuu za ''[[The New York Times]]'' objavljenom 2013. kanadski novinar i autor [[Malcolm Gladwell]] naveo je Nisbetta kao najutjecajnijeg mislioca u vlastitom životu i istakao njegov utjecaj na način na koji posmatra svijet.<ref name="Gladwell_2013">{{cite news |last=Gladwell |first=Malcolm |title=Malcolm Gladwell: By the Book |newspaper=The New York Times |date=3. 10. 2013 |url=https://www.nytimes.com/2013/10/06/books/review/malcolm-gladwell-by-the-book.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * ''[[Geografija mišljenja]]'' * [[Inteligencija i kako je razviti]]'' * [[Introspekcija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Lee Ross]] * [[Socijalna kognicija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Stanley Schachter]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www-personal.umich.edu/~nisbett/ Službena stranica na Univerzitetu u Michiganu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20090407032624/http://www.lsa.umich.edu/psych/people/directory/profiles/faculty/?uniquename=nisbett Profil na stranici fakulteta] {{en simbol}} * [http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett Godišnje pitanje organizacije Edge – 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604230840/http://www.edge.org/q2006/q06_print.html#nisbett |date=4. juni 2011.}} {{en simbol}} * [https://scholar.google.com/citations?user=lqg2Op8AAAAJ Profil na Google Scholaru] {{en simbol}} * [http://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/nisbett-richard-e-1941 Biografija] u izdanju ''Contemporary Authors'' (2009) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nisbett, Richard E.}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Littlefield]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Američki socijalni psiholozi]] [[Kategorija:Dobitnici APA nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji na početku karijere]] hddwjcs8ldc7pxj1f6g9usw8ndme2dv 1 538884 3936850 2026-10-24T09:18:33Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936850 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 0 538885 3936873 2026-10-24T10:54:32Z AltHorizon 184884 Nova stranica: {{Geokutija|Naselje | ime = Berkane | izvorno_ime = بركان | drugo_ime = ⴱⵔⴽⴰⵏ | kategorija = Grad | država = Maroko | administrativna_podjela1 = [[Orijentalna regija]] | administrativna_podjela1_vrsta = [[Regije Maroka|Regija]] | administrativna_podjela2 = [[Pokrajina Berkane]] | administrativna_podjela2_vrsta = [[Pokrajine Maroka|Pokrajina]] | slika... 3936873 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Naselje | ime = Berkane | izvorno_ime = بركان | drugo_ime = ⴱⵔⴽⴰⵏ | kategorija = Grad | država = Maroko | administrativna_podjela1 = [[Orijentalna regija]] | administrativna_podjela1_vrsta = [[Regije Maroka|Regija]] | administrativna_podjela2 = [[Pokrajina Berkane]] | administrativna_podjela2_vrsta = [[Pokrajine Maroka|Pokrajina]] | slika = Berkane Panoramique.jpg | opis_slike = Panorama Berkanea | širina_stepeni = 34 | širina_minuta = 55 | širina_sekundi = 0 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 2 | dužina_minuta = 19 | dužina_sekundi = 0 | dužina_IZ = Z | stanovništvo = 99.069 | stanovništvo_datum = 2024 | poštanski_broj = 63300 }} '''Berkane''' ({{lang-ar|بركان}}, {{lang-zgh|ⴱⵔⴽⴰⵏ}}) je grad na sjeveroistoku [[Maroko|Maroka]], u [[Orijentalna regija|Orijentalnoj regiji]]. Administrativno je središte istoimene pokrajine i važno poljoprivredno i trgovačko središte ovog dijela zemlje.<ref name="opcina">{{Cite web |url=https://www.communeberkane.ma/ar/تقديم-الجماعة |title=تقديم الجماعة |website=Općina Berkane |language=ar}}</ref> Grad se nalazi u plodnoj ravnici Trifa, u podnožju planinskog područja Beni Snassen. Udaljen je približno 20 km od obale [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]], u blizini obalnih mjesta Saidia i Ras el Ma. Zahvaljujući položaju i poljoprivrednim resursima, Berkane ima važnu ulogu u privredi sjeveroistočnog Maroka.<ref name="opcina"/> == Geografija == Berkane se nalazi na sjeveroistoku Maroka, u području koje povezuje ravnicu Trifa s planinama Beni Snassen. U okolini grada nalaze se poljoprivredna zemljišta, voćnjaci i naselja koja zavise od poljoprivrede i trgovine. Grad je cestama povezan s [[Oujda|Oujdom]], [[Nador]]om i drugim naseljima Orijentalne regije. U blizini se nalazi i sredozemna obala. == Stanovništvo == Prema rezultatima općeg popisa stanovništva i domaćinstava u Maroku iz 2024. godine, gradska općina Berkane imala je 99.069 stanovnika.<ref name="popis">{{Cite web |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3975.html |title=Population légale du Royaume du Maroc selon les résultats du RGPH 2024 |website=Haut-Commissariat au Plan |language=fr}}</ref> == Historija == Ime pokrajine i grada povezano je s imenom Sidi Ahmeda Aberkanea, vjerskog učenjaka i ličnosti kojoj je posvećen mauzolej u gradu. Savremeni razvoj Berkanea povezan je s rastom poljoprivrede, širenjem trgovine i razvojem administrativnih i uslužnih djelatnosti.<ref name="historija">{{Cite web |url=https://berkanewecan.ma/fr/province-de-berkane/ |title=Province de Berkane |website=Berkane We Can |language=fr}}</ref> Tokom 20. stoljeća Berkane se razvio iz manjeg naselja u značajno urbano središte okolnog poljoprivrednog područja.<ref name="opcina"/> == Privreda == Poljoprivreda je jedna od najvažnijih privrednih djelatnosti Berkanea i njegove okoline. U ravnici Trifa uzgajaju se agrumi, povrće i druge poljoprivredne kulture. Berkane je posebno poznat po proizvodnji klementina i drugih agruma. Poljoprivredna proizvodnja podstiče razvoj prehrambene industrije, skladištenja, pakiranja i trgovine. U gradu su razvijene i uslužne djelatnosti koje opslužuju stanovništvo okolnih naselja.<ref name="opcina"/> == Kultura i znamenitosti == Među poznatijim mjestima u gradu nalazi se mauzolej Sidi Ahmeda Aberkanea. U Berkaneu se nalaze i javni parkovi, džamije, lokalne pijace i savremene gradske četvrti. Grad pripada kulturnom prostoru sjeveroistočnog Maroka, u kojem su prisutne arapske i amazigske jezičke i kulturne tradicije. == Saobraćaj == Berkane je cestovnim pravcima povezan s drugim gradovima Orijentalne regije, naročito s Oujdom i Nadorom. Najbliži međunarodni aerodromi nalaze se kod Oujde i Nadora. Grad služi i kao trgovačko i uslužno središte okolnih poljoprivrednih naselja.<ref name="opcina"/> == Vidi još == * [[Maroko]] * [[Orijentalna regija]] * [[Pokrajina Berkane]] * [[Oujda]] * [[Nador]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjske veze == * [https://www.communeberkane.ma/ Službena stranica općine Berkane] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Berkane Berkane na Wikimedia Commonsu] * [https://www.hcp.ma/ Visoka komisija za planiranje Maroka] == Galerija == <gallery> Berkane centre de ville.jpg|Centar grada Berkane Panoramique.jpg|Panorama Berkanea Jardin Mohammed VI.jpg|Vrt Mohammeda VI Sidi Ahmed Aberkane.jpg|Mauzolej Sidi Ahmeda Aberkanea Berkane baladiya.JPG|Zgrada gradske uprave Berkane letchina.JPG|Gradski prizor </gallery> [[Kategorija:Gradovi u Maroku]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u Orijentalnoj regiji]] ptm8ehgedmk6e03i603iwd4pojt7uha 3936874 3936873 2026-10-24T10:56:24Z AltHorizon 184884 3936874 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Naselje <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Berkane | izvorno_ime = بركان | drugo_ime = ⴱⵔⴽⴰⵏ | kategorija = Grad <!-- *** Ime **** --> | etimologija = Sidi Ahmed Aberkane | službeni_naziv = | moto = | nadimak = Grad narandži <!-- *** Slika *** --> | slika = Berkane Panoramique.jpg | opis_slike = Panorama grada Berkanea <!-- *** Simboli *** --> | simbol = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Maroko | zastava_države = da | administrativna_podjela1 = [[Orijentalna regija]] | administrativna_podjela1_vrsta = [[Regije Maroka|Regija]] | administrativna_podjela2 = [[Pokrajina Berkane]] | administrativna_podjela2_vrsta = [[Pokrajine Maroka|Pokrajina]] <!-- *** Položaj i visina *** --> | nadmorska_visina = 168 | širina_stepeni = 34 | širina_minuta = 55 | širina_sekundi = 12 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 2 | dužina_minuta = 19 | dužina_sekundi = 12 | dužina_IZ = o | najviši = | najviša_visina = | najniži = | najniža_visina = <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_metro = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 99.069 | stanovništvo_datum = 2024 | stanovništvo_urban = | stanovništvo_metro = | stanovništvo_opcina = | stanovništvo_gustoca = | stanovništvo_urban_gustoca = | stanovništvo_opcina_gustoca = | stanovništvo_metro_gustoca = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | vlada = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Zapadnoevropsko vrijeme]] | utc_odstupanje = +1 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = 63300 | pozivni broj = | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = | karta_lokacija = Maroko <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = [https://www.commune-berkane.ma/ Službena stranica grada] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Berkane''' (arapski: بركان; tamazight: ⴱⵔⴽⴰⵏ) je grad na sjeveroistoku [[Maroko|Maroka]]. Nalazi se u [[Orijentalna regija|Orijentalnoj regiji]] i administrativno je središte [[Pokrajina Berkane|Pokrajine Berkane]]. Grad je poznat po proizvodnji i trgovini citrusnim voćem, posebno narandžama i klementinama. Zbog toga se često povezuje s uzgojem narandži i poljoprivredom. Prema popisu stanovništva iz 2024. godine, općina Berkane imala je 99.069 stanovnika. == Položaj == Berkane se nalazi na sjeveroistoku Maroka, u podnožju planinskog područja [[Beni Snassen]], na rubu plodne ravnice Trifa. Grad je udaljen oko 20 kilometara od obale [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]], u blizini ljetovališta [[Saïdia]] i područja Ras El Ma. Berkane je povezan s drugim gradovima u regiji cestovnom mrežom. Nalazi se približno 50 kilometara od aerodroma [[Oujda Angads]] i oko 80 kilometara od aerodroma [[Nador]]. == Historija == Ime grada povezano je sa Sidi Ahmedom Aberkaneom, historijskom ličnošću po kojoj je grad dobio ime. Berkane se razvio u važnije naselje tokom francuskog protektorata u Maroku, kada su se širili poljoprivreda, trgovina i gradska infrastruktura. Početkom 20. stoljeća Berkane je bio znatno manje naselje nego danas. Razvoj poljoprivrede u okolnoj ravnici, naročito uzgoj citrusa, doprinio je rastu grada i njegovoj ulozi regionalnog trgovačkog središta. Nakon sticanja nezavisnosti Maroka 1956. godine, Berkane je nastavio da se razvija kao administrativno, trgovačko i poljoprivredno središte sjeveroistočnog dijela zemlje. == Stanovništvo == Berkane je jedno od važnijih urbanih središta Orijentalne regije. Prema popisu stanovništva iz 2024. godine, općina je imala 99.069 stanovnika. Grad pruža usluge stanovnicima okolnih naselja i sela, posebno u oblastima trgovine, obrazovanja, zdravstva i poljoprivrede. == Privreda == Poljoprivreda ima važnu ulogu u privredi Berkanea i okolnog područja. Plodna ravnica Trifa pogoduje uzgoju citrusa, uključujući narandže i klementine. Proizvodi iz ovog područja prodaju se na domaćem tržištu, a dio se izvozi. Osim poljoprivrede, važni su trgovina, transport, prehrambena industrija i različite uslužne djelatnosti. U gradu se nalaze prodavnice, pijace, banke, škole i druge ustanove koje služe stanovnicima grada i okolnih općina. == Kultura == Berkane se nalazi u području s bogatim amazighskim i arapskim kulturnim naslijeđem. U svakodnevnom životu koriste se marokanski arapski i amazighski jezici, dok je francuski prisutan u obrazovanju, poslovanju i administraciji. Kultura grada povezana je s tradicijama sjeveroistočnog Maroka, lokalnom kuhinjom, porodičnim okupljanjima i regionalnim poljoprivrednim običajima. == Znamenitosti == * '''Sidi Ahmed Aberkane''' – historijska ličnost s kojom se povezuje ime grada. * '''Vrt Mohammeda VI''' – gradski zeleni prostor za odmor i šetnju. * '''Crkva svete Agneze''' – historijska crkvena građevina u gradu. * '''Zgrada općine Berkane''' – jedna od gradskih administrativnih zgrada. * '''Gradsko središte''' – područje trgovina, poslovnih objekata i javnih prostora. == Saobraćaj == Berkane je cestama povezan s drugim gradovima Orijentalne regije, uključujući [[Oujda|Oujdu]], [[Nador]] i [[Saïdia|Saïdiju]]. Aerodrom Oujda Angads i aerodrom Nador omogućavaju pristup domaćim i međunarodnim odredištima. Grad ima važnu ulogu u prevozu poljoprivrednih proizvoda iz okolnih sela do gradskih pijaca, skladišta i prerađivačkih pogona. == Obrazovanje i zdravstvo == U Berkaneu se nalaze osnovne i srednje škole, ustanove za stručno obrazovanje i zdravstvene ustanove koje služe lokalnom stanovništvu. Za specijalističke zdravstvene usluge i visoko obrazovanje stanovnici mogu koristiti ustanove u drugim gradovima regije, posebno u Oujdi. == Sport == Nogomet je popularan sport u Berkaneu. Grad je poznat po nogometnom klubu [[RS Berkane]], koji učestvuje u najvišem rangu marokanskog nogometa i ostvario je značajne rezultate na domaćim i afričkim takmičenjima. == Galerija == <gallery> Datoteka:Berkane Panoramique.jpg|Panorama Berkanea Datoteka:Berkane centre de ville.jpg|Gradsko središte Datoteka:Jardin Mohammed VI.jpg|Vrt Mohammeda VI Datoteka:Sidi Ahmed Aberkane.jpg|Sidi Ahmed Aberkane Datoteka:Berkane baladiya.JPG|Zgrada općine Datoteka:Berkane kanisa.JPG|Crkva u Berkaneu Datoteka:Institut Spécialisé de Technologie Appliquée Berkane.JPG|Institut za stručno obrazovanje </gallery> == Vanjske veze == * [https://www.commune-berkane.ma/ Službena stranica općine Berkane] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Berkane Berkane na Wikimedia Commons] * [https://www.hcp.ma/ Visoki komesarijat za planiranje Maroka] == Reference == <references/> [[Kategorija:Gradovi u Maroku]] dacz7gy316dauni9r0yac82qzfg6htb 0 538886 3936877 2026-10-24T11:15:13Z Bosancica by MK 173186 Novi članak - dio 3936877 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Littlefield | naselje_vrsta = Grad | nazvano_po = [[George W. Littlefield]], osnivač | nadimak = | slika = Revised Littlefield, TX, City Hall IMG 4776.JPG | opis_slike = Gradska vijećnica u Littlefieldju (izgrađena 1930) | moto = Exactly What You're Looking For | pushpin_karta = USA | pushpin_karta_opis = Lokacija u Sjedinjenim Američkim Državama | koordinate = {{coord|33|55|02|N|102|19|30|W|type:city|display=inline,title}} | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|SAD}} | podjela_vrsta1 = Savezna država | podjela_ime1 = [[Teksas]] | dijelovi_vrsta = Okrug | dijelovi = [[Okrug Lamb (Texas)|Lamb]] | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = Gradonačelnik | vođa_ime = | površina_ukupno = 16.27 | površina_zemlje = 16.27 | površina_vode = 0.00 | stanovništvo_datum = 2020. | stanovništvo_ukupno = 5943 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_urban = | stanovništvo_metro = | stanovništvo_gustoća = auto | vremenska_zona = [[Srednje sjevernoameričko vrijeme|CST]] | utc_ofset = –6 | vremenska_zona_DST = [[Srednje sjevernoameričko ljetno vrijeme|CDT]] | utc_ofset_DST = –5 | poštanski_broj = 79339 | pozivni_broj = [[Pozivni broj 806|806]] | veb-sajt = {{URL|https://littlefieldtexas.net/|littlefieldtexas.net}} }} [[Datoteka:Littlefield, TX Water Tower IMG 4780.JPG|mini|desno|300px|Vodonapadni toranj u Littlefieldu s natpisom posvećenim lokalnoj muzičkoj zvijezdi [[Waylon Jennings|Waylonu Jenningsu]]]] [[Datoteka:Littlefield Lands-Duggan House Museum, Littlefield, TX IMG 4790.JPG|mini|desno|300px|Muzej Littlefield Lands/Kuća Duggan smješten je na Bulevaru Waylona Jenningsa]] [[Datoteka:First Baptist Church, Littlefield, TX IMG 4770.JPG|mini|desno|300px|Prva [[Baptisti|baptistička]] crkva u centru Littlefielda]] '''Littlefield''' je grad i sjedište okruga [[Okrug Lamb|Lamb]] u saveznoj državi [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države]].<ref name="GR6">{{cite web |title=County Explorer |url=https://ce.naco.org/?find=true |publisher=National Association of Counties |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 2020. imao je 5.943 stanovnika, dok je procjena Zavoda za popis stanovništva za juli 2025. iznosila 5.675 stanovnika. Grad se nalazi u južnom središnjem dijelu okruga Lamb, na području visoravni [[Llano Estacado]], sjeverozapadno od [[Lubbock]]a i južno od regije [[Texas Panhandle]]. Kroz Littlefield prolaze američki put 84 i željeznička pruga Santa Fe.<ref name="TSHA">{{cite web |last=Hunt |first=William R. |title=Littlefield, Texas: History and Economic Development |url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/littlefield-tx |publisher=Texas State Historical Association (TSHA) |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Poljoprivreda, naročito uzgoj pamuka, historijski je imala važnu ulogu u privredi grada i okolnog područja. Od 1975. u Littlefieldu je radio veliki pogon za proizvodnju teksasa kompanije American Cotton Growers, koji je decenijama bio jedan od glavnih poslodavaca u okrugu. Pogon je zatvoren u januaru 2015, a njegov nekadašnji industrijski kompleks kasnije je prenamijenjen za preradu mlijeka.<ref name="Dorsett_2020">{{cite news |last=Dorsett |first=Jennifer |title=Denim mill finds new life in dairy industry |url=https://texasfarmbureau.org/denim-mill-finds-new-life-in-dairy-industry/ |publisher=Texas Farm Bureau |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == Grad je dobio ime po teksaškom stočaru i zemljoposjedniku [[George W. Littlefield|Georgeu Washingtonu Littlefieldu]]. U julu 1901. Littlefield je kupio južni dio ranča [[XIT Ranch]], poznat kao Yellow Houses, i na tom području osnovao Yellow House Ranch, koji se prostirao na približno 312.175 akri u današnjim okruzima Lamb, Hockley, Bailey i Cochran.<ref name="Duke_Frantz_1961">{{cite book |last1=Duke |first1=Cordia Sloan |last2=Frantz |first2=Joe B. |title=6,000 Miles of Fence: Life on the XIT Ranch of Texas |publisher=University of Texas Press |year=1961 |isbn=978-0-292-73379-4 |series=M.K. Brown range life series |series-number=1 |url=https://books.google.ba/books/about/6_000_Miles_of_Fence.html?id=lLglGIxr7mMC |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Gracy_TSHA_Yellow_House_Ranch">{{cite web |last=Gracy |first=David B. |title=Yellow House Ranch |url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/yellow-house-ranch |publisher=Texas State Historical Association (TSHA) |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1912, nakon što je postalo jasno da će nova željeznička pruga kompanije Panhandle and Santa Fe Railway, koja je povezivala Coleman u Teksasu s Texicom u Novom Meksiku, prolaziti preko njegovog zemljišta, Littlefield je osnovao kompaniju Littlefield Lands Company. Kompanija je prodavala zemljište na sjeveroistočnom dijelu ranča, površine približno 79.040 akri, doseljenicima i učestvovala u osnivanju novog naselja. Littlefield je 1913. postao željeznička stanica, a iste godine osnovana je i škola koju je nekoliko godina finansirala kompanija Littlefield Lands Company. Do 1915. naselje je imalo oko 250 stanovnika, banku, nekoliko drugih preduzeća i [[Biblioteka|biblioteku]]. List ''Lamb County News'' počeo je izlaziti 1917. godine.<ref name="TSHA" /> Littlefield je službeno postao grad 1924. Do 1930. broj stanovnika porastao je na približno 3.500, a u gradu su nalazili silosi za žito, pogoni za preradu pamuka i uljare za preradu sjemena pamuka. Bolnica i klinika izgrađene su 1935. Littlefield je 1946. izabran za sjedište okruga Lamb.<ref name="TSHA" /> Okolinu grada obilježavala su navodnjavana poljoprivredna zemljišta na kojima su se uzgajali [[pamuk]], [[sirak]] i [[povrće]]. Littlefield se razvio u trgovački i privredni centar okruga Lamb te dijelova susjednih okruga Hockley i Bailey. Uz poljoprivredu, lokalnoj privredi doprinosili su proizvodnja [[Gnojivo|đubriva]] i opreme za navodnjavanje, a tekstilna industrija postala je značajna tokom 1980-ih.<ref name="TSHA" /> === Ostaci svemirskog šatla Columbia === Nakon katastrofe svemirskog šatla [[Svemirski šatl "Columbia"|''"Columbia"'']] 1. februara 2003, u Littlefieldu je pronađen najzapadniji identifikovani komad olupine. Radilo se o pločici toplotne zaštite s gornje površine lijevog krila letjelice. Prema [[NASA]]-inom izvještaju o istrazi, analiza putanje krhotina pokazala je da je taj dio otpao tokom završne faze leta, prije nego što se letjelica raspala tokom povratka u [[Zemljina atmosfera|Zemljinu atmosferu]].<ref name="NASA_2008">{{cite book |title=Columbia Crew Survival Investigation Report |publisher=National Aeronautics and Space Administration |year=2008 |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2015/01/298870main_SP-2008-565.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Željeznička nesreća 1973. === Dana 6. februara 1973, teretni voz kompanije [[Atchison, Topeka and Santa Fe Railway]] udario je u školski autobus u Littlefieldu. U nesreći je poginulo sedam učenika, dok je 16 učenika hospitalizirano. Povrijeđen je i vozač autobusa.<ref name="NYT_1973_Children_Killed_Bus">{{cite news |title=7 Children Killed in Bus Hit by Train |newspaper=The New York Times |date=7. 2. 1973 |url=https://www.nytimes.com/1973/02/07/archives/7-children-killed-in-bus-hit-by-train.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Littlefield, Texas}} * {{Službeni sajt|https://littlefieldtexas.net/}} *[https://web.archive.org/web/20160629184704/http://www.lbk.ars.usda.gov/WEWC/llano/estacado.htm Fotografije visoravni Llano Estacado] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gradovi u Texasu]] [[Kategorija:Gradovi u okrugu Lamb (Teksas)]] [[Kategorija:Sjedišta okruga u Teksasu]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u Teksasu osnovana 1912.]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u SAD-u osnovana 1912.]] 1oflvigclnnlvd2vu3u8beso8pgqcvw 1 538887 3936880 2026-10-24T11:19:31Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936880 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 14 538888 3936882 2026-10-24T11:23:22Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Američki psiholozi|Socijalni]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] 3936882 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Američki psiholozi|Socijalni]] [[Kategorija:Socijalni psiholozi]] ti4ljn830msq80d8v42r7sexhxdcx4c 0 538889 3936886 2026-10-24T11:37:40Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]... 3936886 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]]}}.<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == {{sekcija}} == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] 9czakiui8hm7yc33p271qblssm1sa76 3936887 3936886 2026-10-24T11:43:27Z AnToni 2325 3936887 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == Ključni element u razvoju rane glazbe Tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]][ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo glazbene inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice Tejano uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom flautu, gitaru i bubanj, a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih glazbenica bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. „rasne ploče” ("race records"). Ti su putujući glazbenici zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog podrijetla te drugi europski doseljenici. <!-- „Glazba ravnica” ("Music of the Plains" – studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939.), djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog podrijetla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").[7] Narciso Martínez, pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao „otac glazbe "conjunto"”, definirao je ulogu harmonike u tom glazbenom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.[8] Tijekom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda gumba, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa Santiagom Almeidom, sviračem instrumenta "bajo sexto".[9] Uz harmoniku, bubnjeve i "bajo sexto", Tejano glazbenici dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. stoljeća Valerio Longoria uveo je tekstove u "conjunto" glazbu, čime je dodatno učvrstio pravo Tejano glazbenika na taj novi zvuk.[10] Pedesetih godina Isidro Lopez dodatno je revolucionirao Tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tijekom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su Little Joe and The Latinaires (kasnije preimenovani u La Familia), The Latin Breed, Luis Ramirez Y su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u Tejano glazbu, crpeći utjecaje iz popa, R&B-a i drugih glazbenih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava Espejismo iz McAllena, koji je predvodio kantautor i glavni pjevač Rudy Valdez. Istovremeno, Joe Lopez, Jimmy Gonzalez i grupa Mazz – svi rodom iz Brownsvillea – uveli su klavijature u Tejano glazbu, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav La Mafia postao prvi Tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rock stilu. --> == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] 41q33hyaw4ofpp3wacnpw9ol8qtf9ye 3936888 3936887 2026-10-24T11:43:44Z AnToni 2325 AnToni premjestio je stranicu [[Tejano]] na [[Tejano (muzika)]] bez ostavljanja preusmjerenja 3936887 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == Ključni element u razvoju rane glazbe Tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]][ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo glazbene inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice Tejano uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom flautu, gitaru i bubanj, a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih glazbenica bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. „rasne ploče” ("race records"). Ti su putujući glazbenici zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog podrijetla te drugi europski doseljenici. <!-- „Glazba ravnica” ("Music of the Plains" – studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939.), djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog podrijetla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").[7] Narciso Martínez, pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao „otac glazbe "conjunto"”, definirao je ulogu harmonike u tom glazbenom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.[8] Tijekom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda gumba, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa Santiagom Almeidom, sviračem instrumenta "bajo sexto".[9] Uz harmoniku, bubnjeve i "bajo sexto", Tejano glazbenici dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. stoljeća Valerio Longoria uveo je tekstove u "conjunto" glazbu, čime je dodatno učvrstio pravo Tejano glazbenika na taj novi zvuk.[10] Pedesetih godina Isidro Lopez dodatno je revolucionirao Tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tijekom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su Little Joe and The Latinaires (kasnije preimenovani u La Familia), The Latin Breed, Luis Ramirez Y su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u Tejano glazbu, crpeći utjecaje iz popa, R&B-a i drugih glazbenih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava Espejismo iz McAllena, koji je predvodio kantautor i glavni pjevač Rudy Valdez. Istovremeno, Joe Lopez, Jimmy Gonzalez i grupa Mazz – svi rodom iz Brownsvillea – uveli su klavijature u Tejano glazbu, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav La Mafia postao prvi Tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rock stilu. --> == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] 41q33hyaw4ofpp3wacnpw9ol8qtf9ye 3936889 3936888 2026-10-24T11:48:58Z AnToni 2325 /* Porijeklo */ 3936889 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == Ključni element u razvoju rane glazbe Tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla te drugi evropski doseljenici. <!-- „Glazba ravnica” ("Music of the Plains" – studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939.), djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog podrijetla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").[7] Narciso Martínez, pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao „otac glazbe "conjunto"”, definirao je ulogu harmonike u tom glazbenom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.[8] Tijekom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda gumba, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa Santiagom Almeidom, sviračem instrumenta "bajo sexto".[9] Uz harmoniku, bubnjeve i "bajo sexto", Tejano glazbenici dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. stoljeća Valerio Longoria uveo je tekstove u "conjunto" glazbu, čime je dodatno učvrstio pravo Tejano glazbenika na taj novi zvuk.[10] Pedesetih godina Isidro Lopez dodatno je revolucionirao Tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tijekom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su Little Joe and The Latinaires (kasnije preimenovani u La Familia), The Latin Breed, Luis Ramirez Y su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u Tejano glazbu, crpeći utjecaje iz popa, R&B-a i drugih glazbenih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava Espejismo iz McAllena, koji je predvodio kantautor i glavni pjevač Rudy Valdez. Istovremeno, Joe Lopez, Jimmy Gonzalez i grupa Mazz – svi rodom iz Brownsvillea – uveli su klavijature u Tejano glazbu, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav La Mafia postao prvi Tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rock stilu. --> == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] jddraeoxh7xajuivfl2xxqnoxk33l2c