Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Argentina 0 1110 3937015 3936408 2026-10-24T21:25:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 14 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937015 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Argentina | izvorno_ime = República Argentina | ime_genitiv = Argentine | zastava = Flag of Argentina.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of Argentina.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Himno Nacional Argentino]]"{{Center|[[Datoteka:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]}} | karta = Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Buenos Aires]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | najveći_grad = [[Buenos Aires]] | službeni_jezik = [[španski jezik|Španski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Argentine|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Javier Milei]] | vrsta_druge_vlasti = [[Podpredsjednik Argentine|Podpredsjednik]] | vladar_druga_vlast = [[Victoria Villarruel]] | vrsta_treće_vlasti = [[Šef Kabineta ministara Argentine|Šef Kabineta ministara]] | vladar_treća_vlast = [[Diego Santilli]] | vrsta_četvrte_vlasti = [[Predsjednik Zastupničkog doma Argentine|Predsjednik Zastupničkog doma]] | vladar_četvrte_vlast = [[Martín Menem]] | zakonodavstvo = [[Nacionalni kongres Argentine|Nacionalni kongres]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat Argentine|Senat]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Zastupnički dom Argentine|Zastupnički dom]] | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 9. juli 1816. | površina = 2.780.085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km<sup>2</sup>); Argentina Continental (2,780,084.6 km<sup>2</sup>); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km<sup>2</sup>); Antártida Argentina (873,718.4 km<sup>2</sup>) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km<sup>2</sup>); Parte continental americana (2,780,084.8 km<sup>2</sup>); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km<sup>2</sup>); Sector antártico argentino (873,718.4 km<sup>2</sup>) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> | po_površini_na_svijetu = 8 | procenat_vode = 1,57 | stanovnika = {{Povećanje}} 46,044,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=Stanovništvo Argentine trenutno broji 46.044.703 stanovnika – što je za 5.927.607 ljudi više nego što je zabilježeno na posljednjem popisu stanovništva 2010. U maju 2022, svega nekoliko dana nakon prikupljanja podataka, INDEC je objavio prve preliminarne rezultate prema kojima je Argentina imala 47.327.407 stanovnika. Međutim, ta brojka je danas poslijepodne korigovana.|title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022: 4 datos claves sobre la población argentina |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}</ref> | stanovnika_godina = 2022 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 32 | procjena = {{Povećanje}} 46.735.004<ref name=renaper1>{{cite news|url=https://estadisticas.renaper.gob.ar/app_poblacion/|title=Sistema Estadístico de Población: Estructura de la población identificada con residencia en Argentina|work=RENAPER - Dirección Nacional de Población|access-date=26 May 2025}}</ref> | procjena_godina = 2025 | gustoća = 16,8 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 214 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $1,577 biliona<ref name="IMFWEO.AR">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 30 | bdp_per_capita = {{Povećanje}} $32.899<ref name="IMFWEO.AR" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 68 | bdp_nominalni_ukupno = {{Povećanje}} $768,206 milijardi<ref name="IMFWEO.AR" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 26 | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $16.021<ref name="IMFWEO.AR" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 66 | hdi = 0,865<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = 47 | gini = 40,7 | gini_godina = 2022 | gini_nivo = smanjenje | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Argentinski peso]] | vremenska_zona = [[UTC−03:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = [[Aconcagua]] | najviša_tačka_metara = 6.960 | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +54 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.ar]] | komentar = }} '''Argentina''', zvanično '''Republika Argentina''' ({{jez-es|República Argentina}}), federalna je republika smještena na jugu [[Južna Amerika|Južne Amerike]] između [[Andi|Anda]] i [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]]. Argentina zauzima veći dio [[Južna kupa|Južne kupe]], graničeći se s [[Čile|Čileom]] na zapadu, [[Bolivija|Bolivijom]] i [[Paragvaj|Paragvajem]] na sjeveru, [[Brazil|Brazilom]] na sjeveroistoku, [[Urugvaj|Urugvajem]] i Južnim [[Atlantski okean|Atlantskim okeanom]] na istoku, te [[Drakeov prolaz|Drakeovim prolazom]] na jugu. Argentina je savezna država podijeljena na dvadeset tri provincije i jedan autonomni grad – [[Buenos Aires]], koji je ujedno glavni grad federacije i najveći grad u zemlji. Provincije i glavni grad imaju vlastite ustave, ali funkcionišu unutar saveznog sistema. Argentina polaže pravo na suverenitet nad [[Folklandska ostrva|Foklandskim ostrvima]], [[Južna Georgia i Južna Sendvička ostrva|Južnom]] [[Južna Georgia i Južna Sendvička ostrva|Georgiom i Južnim Sendvičkim ostrvima]], [[Južnopatagonijsko ledeno polje|Južnim patagonijskim ledenim poljem]], kao i nad dijelom [[Antarktik|Antarktika]]. Ime je dobila po latinskoj riječi "argentum", što znači [[srebro]], plemenitoj kovini, koja je bila povod za evropsku kolonizaciju. S površinom 2.780.400&nbsp;km<sup>2</sup> Argentina je osma država svijeta po veličini i druga najveća u Južnoj Americi, poslije [[Brazil]]a, četvrtom najvećom državom na američkom kontinentu i osmom najvećom državom na svijetu. S više od 44 miliona stanovnika (prema procjeni iz 2019) predstavlja četvrtu najmnogoljudniju državu španskog govornog područja. Najraniji zabilježeni tragovi ljudskog prisustva na teritoriji današnje Argentine datiraju još iz perioda [[Paleolit|paleolita]].{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}}<ref>{{Cite journal |last=Borrero |first=Luis |date=September 1999 |title=The Prehistoric Exploration and Colonization of Fuego-Patagonia |url=http://www.jstor.org/stable/25801146 |journal=Journal of World Prehistory |volume=13 |issue=3 |pages=321–355 |doi=10.1023/A:1022341730119 |jstor=25801146 |bibcode=1999JWPre..13..321B |via=JSTOR}}</ref> U predkolumbovsko doba, [[Carstvo Inka]] proširilo se na sjeverozapadni dio današnje Argentine. Korijeni savremene države sežu u period španske kolonizacije regije tokom 16. vijeka.{{sfn|Crow|1992|p=128}} Argentina je nastala kao država nasljednica Vicekraljevstva Río de la Plata,{{sfnm|1a1=Levene|1y=1948|1p=11|1ps=: "[After the Viceroyalty became] a new period that commenced with the revolution of 1810, whose plan consisted in declaring the independence of a nation, thus turning the legal bond of vassalage into one of citizenship as a component of sovereignty and, in addition, organizing the democratic republic."|2a1=Sánchez Viamonte|2y=1948|2pp=196–97|2ps=: "The Argentine nation was a unity in colonial times, during the Viceroyalty, and remained so after the revolution of May 1810. [...] The provinces never acted as independent sovereign states, but as entities created within the nation and as integral parts of it, incidentally affected by internal conflicts."|3a1=Vanossi|3y=1964|3p=11|3ps=: "[The Argentine nationality is a] unique national entity, successor to the Viceroyalty, which, after undergoing a long period of anarchy and disorganization, adopted a decentralized form in 1853–1860 under the Constitution."}} španskog prekomorskog vicekraljevstva osnovanog 1776. Nakon proglašenja nezavisnosti 9. jula 1816. i [[Rat za nezavisnost Argentine|Rata za nezavisnost]] (1810–1825), uslijedio je dugotrajan [[Građanski rat u Argentini|građanski rat]] koji je trajao sve do 1880, a okončan je reorganizacijom zemlje u federaciju. U periodu nakon toga, tada rijetko naseljena zemlja uživala je relativan mir i stabilnost, uz nekoliko velikih talasa doseljavanja miliona evropskih imigranata (prvenstveno Italijana i Španaca), što je značajno uticalo na kulturu i demografiju zemlje.<ref>{{cite book |title=Britain and the Making of Argentina |url=https://books.google.com/books?id=jXNgInLwwIoC&pg=PA101 |page=101 |author=Gordon A. Bridger |year=2013 |publisher=WIT Press |isbn=9781845646844 |quote=Some 86% identify themselves as being of European descent, of whom 60% would claim Italian links |access-date=19 August 2021 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027022806/https://books.google.com/books?id=jXNgInLwwIoC&pg=PA101#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="LaMatanza">{{cite web |url=http://infouniversidades.siu.edu.ar/noticia.php?titulo=historias_de_inmigrantes_italianos_en_argentina&id=1432 |title=Historias de inmigrantes italianos en Argentina |date=14 November 2011 |author=Departamento de Derecho y Ciencias Políticas de la [[National University of La Matanza|Universidad Nacional de La Matanza]] |publisher=infouniversidades.siu.edu.ar |language=es |quote=Se estima que en la actualidad, el 90% de la población argentina tiene alguna ascendencia europea y que al menos 25 millones están relacionados con algún inmigrante de Italia. |access-date=9 October 2018 |archive-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226054106/http://infouniversidades.siu.edu.ar/noticia.php?titulo=historias_de_inmigrantes_italianos_en_argentina&id=1432 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf|title=Italiani nel Mondo: diaspora italiana in cifre|trans-title=Italians in the World: Italian diaspora in figures|language=it|date=30 April 2004|publisher=Migranti Torino|access-date=22 September 2012|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227022729/http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf|archive-date=27 February 2008}}</ref><ref>[http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/BajarondelosBarcos/frames.htm O.N.I. – Department of Education of Argentina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915043427/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/BajarondelosBarcos/frames.htm |date=15 September 2008}}</ref> Nacionalna autonomistička stranka dominirala je nacionalnom politikom u periodu poznatom kao Konzervativna republika, od 1880. do izbora 1916. [[Velika depresija]] dovela je do prvog [[Državni udar|državnog udara]] 1930, koji je predvodio [[José Félix Uriburu]], čime je započela takozvana "Neslavna decenija" (1930–1943). Nakon tog udara, uslijedila su još četiri – 1943, 1955, 1962. i 1966. Poslije smrti predsjednika [[Juan Perón|Juana Peróna]] 1974, njegova udovica i potpredsjednica, [[Isabel Martínez de Perón|Isabel Perón]], preuzela je dužnost predsjednice, sve dok nije svrgnuta u posljednjem državnom udaru 1976. Vojna hunta koja je potom preuzela vlast progonila je i ubila hiljade političkih kritičara, aktivista i ljevičara tokom "Prljavog rata" – perioda državnog terorizma i građanskih nemira koji je trajao sve do izbora [[Raúl Alfonsín|Raúla Alfonsína]] za predsjednika 1983. Argentina je regionalna sila i zadržava svoj historijski status srednje sile u međunarodnim odnosima.{{sfnm|1a1=Wood|1y=1988|1p=18|2a1=Solomon|2y=1997|2p=3}}{{sfnm|1a1=Huntington|1y=2000|1p=6|2a1=Nierop|2y=2001|2p=61|2ps=: "Secondary regional powers in Huntington's view (Huntington, 2000, p. 6) include Great Britain, Ukraine, Japan, South Korea, Pakistan, Saudi Arabia and Argentina."|3a1=Lake|3y=2009|3p=55|3ps=: "The US has created a foundation upon which the regional powers, especially Argentina and Brazil, can develop their own rules for further managing regional relations."|4a1=Papadopoulos|4y=2010|4p=283|4ps=: "The driving force behind the adoption of the MERCOSUR agreement was similar to that of the establishment of the EU: the hope of limiting the possibilities of traditional military hostility between the major regional powers, Brazil and Argentina."|5a1=Malamud|5y=2011|5p=9|5ps=: "Though not a surprise, the position of Argentina, Brazil's main regional partner, as the staunchest opponent of its main international ambition [to win a permanent seat on the UN Security Council] dealt a heavy blow to Brazil's image as a regional leader."|6a1=Boughton|6y=2012|6p=101|6ps=: "When the U.S. Treasury organized the next round of finance meetings, it included several non-APEC members, including all the European members of the G7, the Latin American powers Argentina and Brazil, and such other emerging markets as India, Poland, and South Africa."}}{{sfnm|1a1=Morris|1y=1988|1p=63|1ps=: "Argentina has been the leading military and economic power in the Southern Cone in the Twentieth Century."|2a1=Adler|2a2=Greve|2y=2009|2p=78|2ps=: "The southern cone of South America, including Argentina and Brazil, the two regional powers, has recently become a pluralistic security community."|3a1=Ruiz-Dana|3a2=Goldschag|3a3=Claro|3a4=Blanco|3y=2009|3p=18|3ps=: "[...] notably by linking the Southern Cone's rival regional powers, Brazil and Argentina."}} Kao značajan saveznik [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] izvan [[NATO|NATO-a]],<ref name="Major Non-NATO Ally Status">{{cite web | url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ | title=Major Non-NATO Ally Status | access-date=21 May 2022 | archive-date=27 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220227062358/https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ | url-status=live }}</ref> Argentina je zemlja u razvoju s drugim najvišim [[Indeks humanog razvoja|indeksom humanog razvoja]] (HDI) u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]], odmah iza Čilea.<ref>{{Cite web |title=Argentina – Human Development Index – HDI 2021 {{!}} countryeconomy.com |url=https://countryeconomy.com/hdi/argentina |access-date=28 May 2023 |website=countryeconomy.com |language=en |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528223912/https://countryeconomy.com/hdi/argentina |url-status=live }}</ref> Njena ekonomija je druga po veličini u Južnoj Americi, a zemlja je članica grupa [[G-15]] i [[G20]]. Argentina je također jedna od zemalja osnivačica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[Svjetska banka|Svjetske banke]], [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovinske organizacije]], [[Mercosur|Mercosura]], [[Zajednica latinoameričkih i karipskih država|Zajednice latinoameričkih i karipskih država]] te [[Organizacija iberoameričkih država|Organizacije iberoameričkih država]]. == Historija == {{Glavni|Historija Argentine}} Područje današnje Argentine bilo je rijetko naseljeno prije dolaska [[Evropa|evropskih]] kolonista. [[Indijanci|Indijanski]] narod [[Diaguita]] živio je na prostoru sjeverozapadne Argentine, uz rub [[Carstvo Inka|Carstva Inka]], a nešto istočnije narod [[Guaraní]]. Prvi Evropljani pod vodstvom [[Amerigo Vespucci|Ameriga Vespuccia]] dolaze 1502. [[Španija|Španci]] uspostavljaju stalnu koloniju na mjestu današnjeg [[Buenos Aires]]a 1580, kao dio [[Potkraljevstvo Peru|Potkraljevstva Peru]]. Nakon uspostavljanja [[Potkraljevstvo Río de la Plata|Potkraljevstva Río de la Plata]] 1776, koje je obuhvatalo današnje države Argentinu, Paragvaj, Urugvaj i veći dio Bolivije, Buenos Aires postaje važna luka. Zbog proizvodnje privrednih dobara i iz političkih razloga postupno se razvija u jedan od najvažnijih trgovačkih centara u regiji. Potkraljevstvo se nakon kratkog vremena raspalo zbog unutrašnjih neslaganja i manjka potpore iz Španije kada je [[Napoleon Bonaparte]] srušio Špansko kraljevstvo. Neuspjeli [[Britanski imperij|britanski]] pokušaj invazije 1806–1807. osnažio je samopouzdanje stanovništva. Buenos Aires 1810. formira vlastitu [[vojna hunta|huntu]] i poziva ostale pokrajine da se pridruže. Različiti politički pogledi odugovlače formalnu objavu nezavisnosti, a u međuvremenu Paragvaj proglašava vlastitu nezavisnost. Konačno, 9. jula 1816. Kongres proglašava nezavisnost od Španije. U drugoj polovini 19. stoljeća Argentina se razvija zahvaljujući modernijim poljoprivrednim tehnikama i izlasku na svjetsko tržište. U to vrijeme zajedno s Brazilom i Urugvajom vodi rat protiv Paragvaja (1865–1870). Većim dijelom kasnije historije izmjenjuju se vlasti i vojne diktature. Socijalne i političke prilike dovode do uspona [[Juan Domingo Perón|Juana Peróna]], koji dolazi na vlast 1946. i provodi agresivnu politiku osnaživanja države. Veliku podršku dobija od supruge [[Eva Duarte de Perón|Evite Perón]]. Perónov drugi mandat prekida vojna grupa predvođena Eduardom Lonardijem 1955. i Perón odlazi u egzil, ali ostaje popularan u Argentini. Tokom 1960-ih izmjenjuju se vojne i civilne vlasti, pokušavajući se nositi sa smanjenim ekonomskim rastom i socijalnim problemima. Cijelo desetljeće traju sukobi peronista i antiperonista. Uz potporu pristaša Perón se vraća iz progonstva i osvaja pobjedu na izborima 1973. Umire 1974, a vlast ubrzo preuzimaju militaristi. Država ostaje pod pritiskom ekonomskih problema i rastućeg terorizma. Ponovo slijedi razdoblje diktature u kojem vojska provodi oštre mjere protiv svih koji joj se protive. Proces je poznat pod nazivom "prljavi rat" i odnosi velik broj života uz kršenje ljudskih prava. Konzervativnije liste navode između 10.000 i 30.000 "nestalih" osoba – uhapšenih i potajno ubijenih bez suđenja u razdoblju 1976–1983. Militaristički režim osim protivljenja stanovništva dolazi u krizu i zbog nerješavanja ekonomskih problema, korupcije, te poraza od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] u [[Folklendski rat|ratu]] za [[Folklandska ostrva]] 1982. Pod pritiskom javnosti dozvoljava se osnivanje političkih stranaka, polahko vraćaju političke slobode te 1983. raspisuju demokratski izbori. == Geografija == {{Glavni|Geografija Argentine}} [[Datoteka:ViñedoCafayate.jpg|mini|lijevo|230px|Salta]] Argentina je smještena na jugu [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. Dio je "južnog roga" (Corno Sur), koji čini zajedno sa [[Čile]]om, [[Urugvaj]]em, [[Paragvaj]]em i južnim [[Brazil]]om. Na sjeveru graniči sa [[Bolivija|Bolivijom]] i [[Paragvaj]]em. Granica s Paragvajem prostire se do rijeka [[Pilcomayo (rijeka)|Pilcomayo]], [[Paragvaj (rijeka)|Paragvaj]] i [[Paraná (rijeka)|Paraná]], dok je granica s Bolivijom obilježena rijekama [[Chocinoca]], [[Bermejo (rijeka)|Bermejo]], [[Grande de Tarija]], [[Itaú (rijeka)|Itaú]] i [[Plicomayo]]. Na sjeveroistoku graniči s [[Brazil]]om, [[Urugvaj]]em, rijekom [[La Plata (rijeka)|La Plata]] i [[Argentinsko more|Argentinskim morem]]. Granica s Brazilom obilježena je rijekama [[Iguazú]], [[San Antonio (rijeka)|San Antonio]], [[Pepiri Guazú]] i [[Urugvaj (rijeka)|Urugvaj]], dok se granica sa Urugvajem prostire do istoimene rijeke i [[La Plata (rijeka)|La Plate]]. Na zapadu graniči sa [[Čile]]om. Na jugu se teritorijalnim vodama prostire do [[Drakeov prolaz|Drakeovog prolaza]], koji povezuje [[Atlantski okean|Atlantski]] i [[Tihi okean]]. Prema podacima međunarodne hidrografske organizacije, Argentina posjeduje dva sektora u Južnom Pacifiku. === Reljef === Osnovne karakteristike topografije Argentine čine planine na zapadu, te ravnice na istoku. [[Andi|Andski Kordiljeri]] se poput bedema pružaju duž granicom sa [[Čile]]om. S obzirom na geografski položaj, morfološka obilježja i klimatske odlike, Andi se dijele na: sjeverne, ili ekvatorijalne, centralne i južne. Ova podjela u potpunosti odražava složenost njihove regionalno-geografske strukture. Najviši vrh Argentine, obje Amerike i južne hemisfere jest [[Aconcagua]] (6960,8 m). Ona je dio [[planinski lanac|planinskog lanca]] [[Andi|Anda]]. U Andima je i vulkan [[Monte Pissis]], koji pripada regiji [[La Rioja (pokrajina)|La Rioja]]. Osim njega, poznati su još [[stratovulkan]]i [[Tronador]], [[Llullaillaco]] i [[Domuyo]]. Na sjeveru, istočno od Anda, smješten je [[Sierras Subandinas]], niz terasastih brežuljaka. Južno od njih nalazi se [[Sierras Pampeanas]], razmaknute i odvojene ravnice. Na istoku su [[pampa]]si, ogromne i veoma plodne aluvijalne ravni. Na samom jugu zemlje između [[Magellanov prolaz|Magellanova prolaza]] i [[Río Negro|Río Negra]] se nalazi [[Patagonija]]. Ona sastoji se od visoravni, ispresijecane paralelnim tokovima rijeka, koja se stepeničasto spušta prema [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]]. Patagoniji se često pripisuje i [[Ognjena zemlja]], otočje na krajnjem jugu zemlje. === Hidrologija === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="green"|'''Najduže rijeke Argentine''' |- |colspan=4 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Rijeka''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Dužina ([[Kilometar|km]])''' |- background:#efefef |[[Salado (rijeka)|Salado]] || align=right| 2.355 |- background:#e9e9e9; | |[[Paraná (rijeka)|Paraná]] || align=right|1.630 |- background:#e9e9e9 | [[Rijeka Colorado (Argentina)|Colorado]] || align=right| 1.140 |- background:#efefef |[[Uruguaj (rijeka)|Uruguaj]] || align=right| 1.170 |- background:#efefef |[[Bermejo (rijeka)|Bermejo]]-[[Teuco (rijeka)|Teuco]] || align=right| 1.000 |- background:#efefef |[[Pilcomajo (rijeka)|Pilcomajo]] || align=right| 850 |- background:#e9e9e9 | [[Chubut (rijeka)|Chubut]] || align=right| 810 |- background:#efefef |[[Rijeka Salado (Buenos Aires)|Salado (Buenos Aires)]] || align=right|640 |- background:#e9e9e9; | |[[Rijeka Negro (Argentina)|Negro]] || align=right| 635 |- background:#e9e9e9 |[[Deseado (rijeka)|Deseado]] || align=right| 615 |- background:#e9e9e9 |[[Chico de Santa Cruz (rijeka)|Chico de Santa Cruz]] || align=right| 600 |- background:#e9e9e9 |[[Rijeka San Juan (Argentina)|San Juan]] || align=right| 500 |- background:#efefef |[[Mendoza (rijeka)|Mendoza]] || align=right| 400 |- |} </div> S obzirom da je cijelo područje Argentine nagnuto prema [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]], većina rijeka otiče u tom smijeru. Mnoge rijeke završavaju u unutrašnjosti u močvarama ili jezerima. Najveću površinu odvodnjava sistem [[La Plata (rijeka)|La Plata]], zajedničko estuarijsko ušće rijeka [[Urugvaj (rijeka)|Uruguaja]] i [[Paraná (rijeka)|Paraná]], te ostale veće rijeke u tom sistemu: [[Iguaçu]], [[Paraguaj]], [[Bermejo]], [[Salado]] i [[Carcaraná]]. U južnom dijelu države najveće rijeke su [[Rijeka Colorado (Argentina)|Colorado]], [[Rijeka Negro (Argentina)|Negro]], [[Chubut (rijeka)|Chubut]] i [[Chico de Santa Cruz (rijeka)|Chico de Santa Cruz]]. U podnožju [[Andi|Anda]] nalaze se mnogobrojna velika jezera, od kojih se izdvajaju [[Argentino]], [[Nahuel]], [[Huapí]] i [[Viedma]]). Oko 600 malih, pretežno bočatnih jezera nalazi se u pokrajini [[Buenos Aires]]. U Pampi se nalazi Mar Chiquita (špansko malo more), najveće jezero u Argentini. Jezero je slano, te prima nekoliko pritoka. Osim oko La Plate i nekoliko velikih zaliva u [[Patagonija|Patagoniji]], obala je slabo razuđena. Na granici između brazilske države [[Paraná (federalna brazilska država)|Paraná]] i argentinske provincije [[Misiones (provincija)|Misiones]] nalaze se slapovi Iguazu, nazvani po istoimenoj rijeci. Zbog svoje izrazite ljepote i veličine, slapovi svrstavaju se među najljepše vodopade svijeta, te predstavljaju jedno od čuda svjetske prirodne baštine. Sistem slapova sastoji se od 275 slapova prosječne visine od oko 70 metara. Iako se dvije trećine slapova nalaze se u Argentini, čitav sistem vodopada je podijeljen između nacionalnog parka Iguazu u Argentini i nacionalnog parka u Iguacu u Brazilu, oboje proglašenima zaštićenim mjestom svjetske baštine od strane [[UNESCO]]-a. Također, slapovi dijele rijeku [[Iguazu (rijeka)|Iguazu]] na gornji i donji tok. <gallery mode=packed> Esteros del Iberá.jpg|Satalitski prikaz močvare [[Močvara Iberá|Iberá]], koja se prostire između 15.000 i 25.000&nbsp;km, druga je po veliči u svijetu. Lago Desierto 182.jpg|[[Pustinjsko jezero]] u podnožju planine [[Fitzroy]], [[Santa Cruz (provincija)|Santa Cruz]] Cabra corral.jpg|Cabra Corral, [[Salta (provnicija)|Salta]]. Upsala Glacier, Argentina.jpg|[[Glečer Upsala]], [[Santa Cruz (provincija)|Santa Cruz]]. </gallery> <gallery mode=packed> Bariloche-11-2003.jpg|Jezera [[Moreno (jezero)|Moreno]] i [[Nahuel Huapi (jezero)|Nahuel Huapi]], [[San Carlos de Bariloche]]. </gallery> == Državno uređenje == Prvi [[ustav]] kojim je Argentina proklamovana kao [[savezna republika]] donešen je [[1853]]. godine. [[Federacija|Federaciju]] sačinjavaju [[pokrajina|pokrajine]] koje imaju svoje ustave i autonomiju u onim oblastima koje nisu saveznim ustavom prenijele na državu. Posljednji ustav donešen je [[1994]]. === Savezna vlast === Državni organi smješteni su u [[Buenos Aires]]u. Zakonodavnu vlast vrši Narodni Kongres (Congreso Nacional) koji se sastoji iz dva doma: Predstavničkog doma i Doma senatora. Zastupnike u Predstavnički dom narod bira na četiri godine s time da se svake dvije godine obnavlja polovina doma. Dom senatora predstavlja 23 pokrajine i Autonomni grad Buenos Aires i broji 72 senatora koji se biraju direktnim izborom na mandat od šest godina a svake druge godine obnavlja se trećina doma. Kongres donosi osnovne državne zakone (građanski, krivični, trgovački, zakon o radu). Izvršna vlast pripada [[Predsjednik]]u čiji mandat traje četiri godine i može biti biran najviše dva puta. [[Vrhovni sud]] je najviša sudska instanca. Broji devet sudija koje imenuje Predsjednik uz odobrenje Doma senatora. Niži sudovi se djele na Savezne sudove (u pokrajinama) i Državne sudove (u Buenos Airesu). Sudije nadzire i razrješava dužnosti Sudsko vijeće. === Pokrajinska vlast === U skladu sa federalnim načelom pokrajine su autonomne. One ustavima uređuju svoje uređenje i podjelu vlasti. [[Izvršna vlast]] pripada guverneru koji svoju dužnost obavlja četiri godine i može biti ponovo biran. [[Zakonodavna vlast|Zakonodavnu vlast]] vrši jednodomna ili dvodomna skupština. Svaka pokrajina ima Vrhovni sud i pokrajinske sudove. Grad Buenos Aires ima slično uređenje ali nema policiju i posebnu sudsku vlast kao pokrajine. === Administrativna podjela === {{Glavni|Argentinske provincije}} Argentina je podijeljena na 23 provincije (španski.: provincias) i jedan autonomni grad, Buenos Aires, koji je i savezni glavni grad (Capital Federal). Prema odluci Kongresa provincije i glavni grad imaju svoje ustave, ali koji egzistiraju po federalnom sistemu. Provincije se dalje dijele na niže administrativne jedinice okruge (departamentos) izuzev glavnog grada Buenos Airesa koji se dijeli na partidose (dijelove). {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" | # [[Datoteka:Bandera_de_la_Ciudad_de_Buenos_Aires.svg|25px]] [[Buenos Aires|Autonomni grad Buenos Aires]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Buenos_Aires.svg|25px]] [[Buenos Aires (provincija)|Buenos Aires]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Catamarca.svg|25px]] [[Catamarca (provincija)|Catamarca]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_del_Chaco.svg|25px]] [[Chaco (provincija)|Chaco]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_del_Chubut.svg|25px]] [[Chubut (provincija)|Chubut]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_C%C3%B3rdoba.svg|25px]] [[Córdoba (argentinska provincija)|Córdoba]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Corrientes.svg|25px]] [[Corrientes]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Entre_R%C3%ADos.svg|25px]] [[Entre Ríos (provincija)|Entre Ríos]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Formosa.svg|25px]] [[Formosa (provincija)|Formosa]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Jujuy.svg|25px]] [[Jujuy (provincija)|Jujuy]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_La_Pampa.svg|25px]] [[La Pampa (provincija)|La Pampa]] # [[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_La_Rioja.svg|25px]] [[La Rioja (provincija)|La Rioja]] || <ol start=16> <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Mendoza.svg|20px]] [[Mendoza (provincija)|Mendoza]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Misiones.svg|25px]] [[Misiones (provincija)|Misiones]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Neuqu%C3%A9n.svg|25px]] [[Neuquén (provincija)|Neuquén]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Tierra_del_Fuego.svg|25px]] [[Ognjena Zemlja (argentinska provincija)|Ognjena Zemlja]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_del_R%C3%ADo_Negro.svg|25px]] [[Río Negro (provincija)|Río Negro]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Salta.svg|25px]] [[Salta (provincija)|Salta]] <li>[[Datoteka:Bandera de la Provincia de San Juan (1997-2018).svg|25px]] [[San Juan (provincija)|San Juan]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_San_Luis.svg|25px]] [[San Luis (provincija)|San Luis]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Santa_Cruz.svg|25px]] [[Santa Cruz (provincija)|Santa Cruz]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Santa_Fe.svg|25px]] [[Santa Fe (provincija)|Santa Fe]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Santiago_del_Estero.svg|25px]] [[Santiago del Estero (provincija)|Santiago del Estero]] <li>[[Datoteka:Bandera_de_la_Provincia_de_Tucum%C3%A1n.svg|25px]] [[Tucumán (provincija)|Tucumán]] ||[[Datoteka:Map of Argentina with provinces names en.png|240px]] |} == Privreda == {{Glavni|Privreda Argentine}} Privreda Argentine oslanja se na bogate prirodne resurse, izvozno orijentiranu [[poljoprivreda|poljoprivredu]] i raznoliku industriju. Zbog političkih previranja u prošlosti je bilježila velike uspone i padove. Od kraja [[1970ih]] nagomilan je ogroman vanjski dug, a visoka [[inflacija]] je dostizala maksimum u razdoblju [[1989]].-[[1991]]. Zbog ekonomske krize vlada je pokrenula procese [[liberalizacija|liberalizacije]], [[deregulacija|deregulacije]] i [[privatizacija|privatizacije]]. Radikalnim monetarnim reformama [[1991]]. [[argentinski peso]] je vezan uz [[američki dolar]] i usvojena nova monetarna politika. Ekonomija se počela oporavljati [[2002]]. bolje nego su predviđali strani i domaći analitičari. Nakon desetljeća tržišnih reformi postižu se dobri rezultati, naročito u izvozu, no još uvijek ostaje pitanje velike zaduženosti. Od industrije razvijene su: prehrambena, automobilska i tekstilna. == Stanovništvo == Prema popisu iz 2001, Argentina je imala populaciju od 36.260.130 stanovnika, a prema preliminarni mrezultatima popisa stanovništva iz 2010. ima 40.091.359 stanovnika.<ref name="st">"Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001–2015" (PDF). Gustavo Pérez (in Spanish). INDEC. p. 16.</ref><ref>"Censo 2010: Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas" (in Spanish). Censo2010.indec.gov.ar. Archived from the original on 15 June 2011.</ref> Po broju stanovnika zauzima 3. mjesto u Južnoj Americi i 33. u svijetu. Gustoća naseljenosti iznosi 15 stanovnika po kvadratnom kilometru površine što je znatno ispod svjetskog prosjeka od 50 stanovnika po istoj površini. Stopa rasta stanovnika u 2010. bila je procijenjena na 1,03% na godišnjem nivou, sa stopom nataliteta od 17,7 živorođenih i stopom smrtnosti od 7,4 umrlih na 1.000 stanovnika. Kao i druga područjima [[Novi svijet|Novog svijeta]], kao što su [[SAD]], [[Kanada]], [[Australija]], [[Brazil]] i dr., i Argentina se smatra zemljom useljenika.<ref>"Encuesta Complementaria de Pueblos Indígenas 2004–2005". National Institute of Statistics and Census of Argentina</ref><ref>Cruz-Coke, R.; Moreno, R. S. (1994). "Genetic epidemiology of single gene defects in Chile". Journal of medical genetics 31 (9): 702–706.</ref><ref>"About Argentina". Government of Argentina. Archived from the original on 19 September 2009.</ref> Argentinsko stanovništvo je uglavnom mješavina različitih nacionalnih i etničkih grupa, dominantno potomaka [[italija]]nskih i španskih doseljenika koji zajedno čine oko 88% populacije. Valovi doseljavanja iz mnogih evropskih zemalja stigli su u Argentinu krajem 19. vijeka i početkom 20. vijeka: [[Vels|Velšani]], [[Njemačka|Nijemci]], [[Francuska|Francuzi]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanci]], [[Irska|Irci]], [[Poljska|Poljaci]], [[Rusija|Rusi]], [[Ukrajina|Ukrajinci]], [[Hrvati]], [[Srbi]] i drugi, te manji broj [[Azija|azijskih]] doseljenika. Izvorno indijansko stanovništvo broji oko 700 000 pripadnika koncentriranih uglavnom na sjeveroistoku, sjeverozapadu i jugu zemlje. No i u tim krajevima veći uticaj imaju [[mestici]] miješanog evropskog i indijanskog porijekla iako čine oko 40% stanovništva u domorodačkim područjima. Među religijama prevladava [[katoličanstvo]], koje država podupire iako nije službena religija. Osim katolika, postoji i veći broj pripadnika židovske religije i protestanata. == Obrazovanje == {{Glavni|Obrazovni sistem u Argentini}} Argentinski obrazovni sistem se sastoji od četiri nivoa:<ref>{{cite web|url=http://portal.educacion.gov.ar/sistema/la-estructura-del-sistema-educativo/|title=El Sistema Educativo – Acerca del Sistema Educativo Argentino|publisher=Ministerio de Educación – Presidencia de la Nación|place=Buenos Aires|year=2009|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226041917/http://portal.educacion.gov.ar/sistema/la-estructura-del-sistema-educativo/|archive-date=26. 2. 2014|access-date=9. 5. 2014|df=dmy-all}}</ref> * Početni obavezni nivo obrazovanja za djecu starosti od 4 do 5 godina.<ref>{{cite web|url=http://www.infobae.com/2015/01/07/1619385-desde-hoy-es-obligatorio-que-todos-los-ninos-cuatro-anos-ingresen-al-sistema-educativo|title=Desde hoy, es obligatorio que todos los niños de cuatro años ingresen al sistema educativo – educación, Escuelas, Sociedad, Docentes bonaerenses |website=Infobae.com|access-date=28. 8. 2016}}</ref> * Osnovni ili niži nivo obaveznog obrazovanja u trajanju od 6 ili 7 godina. U 2010. stopa pismenosti je bila 98,07%.<ref name=educ1>{{cite web|url=http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/5/P7-P_Total_pais.xls|format=XLS|title=Población de 10 años y más por condición de alfabetismo y sexo, según provincia. Año 2010|work=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2010|publisher=INDEC – Instituto Nacional de Estadística y Censos|place=Buenos Aires|year=2010|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226003634/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/5/P7-P_Total_pais.xls|archive-date=26. 2. 2014|url-status=dead|access-date=2. 4. 2019}}</ref> * Obavezni nivo srednjeg školskog obrazovanja u trajanju od 5 ili 6 godina. U 2010. godini 38,5% osoba starijih od 20 godina završilo je srednju školu.<ref name=educ2>{{cite web|url=http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/5/P29-Total_pais.xls|format=XLS|title=Total del país. Población de 5 años y más que asistió a un establecimiento educativo por nivel de educación alcanzado y completud del nivel, según sexo y grupo de edad. Año 2010|work=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2010|publisher=INDEC – Instituto Nacional de Estadística y Censos|place=Buenos Aires|year=2010|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226003726/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/5/P29-Total_pais.xls|archive-date=26. 2. 2014|url-status=dead|access-date=2. 4. 2019}}</ref> * Viši nivo, podijeljen na tercijarne, univerzitetske i postdiplomske nivoe. u 2013. bilo je 47 nacionalnih javnih univerziteta širom zemlje, kao i 46 privatnih. U 2010. godini 7.1% ljudi starijih od 20 godina završilo je fakultet. [281] Javni [[Univerzitet u Buenos Airesu|univerziteti u Buenos Airesu]], Cordobi, La Plati, Rosariju i Nacionalnom tehnološkom univerzitetu su neki od najvažnijih. Argentinska država garantuje univerzalno, [[Sekularizam|sekularno]] i besplatno obrazovanje za sve nivoe. Odgovornost za obrazovni nadzor organizuje se u saveznim i pojedinačnim pokrajinskim državama. Posljednjih decenija uloga privatnog sektora rasla je u svim obrazovnim fazama. == Kultura == {{Glavni|Argentinska kultura}} * Pjesnik [[Juan Laurentino Ortiz]] == Također pogledajte == * [[Humaguaca]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == === Pravni dokumenti === {{refbegin}} * {{citation|url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/english.php |title=Constitution of the Argentine Nation |author=National Constituent Convention |place=Santa Fe |publisher=[[Argentine Senate]] |date=22 August 1994 |ref={{harvid|Constitution of Argentina}} |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040509144959/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/english.php |archive-date= 9 May 2004}} {{refend}} === Članci === {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Bolt |first1=Jutta |last2=Van Zanden |first2=Jan Luiten |title=The First Update of the Maddison Project; Re-estimating Growth Before 1820 |url=http://www.ggdc.net/maddison/maddison-project/data/mpd_2013-01.xlsx |format=XLS |journal=Maddison Project Working Paper 4 |year=2013 |access-date=1 March 2014 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105044340/http://www.ggdc.net/maddison/maddison-project/data/mpd_2013-01.xlsx |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Colantoni |first1=Laura |last2=Gurlekian |first2=Jorge |title=Convergence and intonation. Historical evidence from Buenos Aires Spanish |journal=Bilingualism: Language and Cognition |volume=7 |issue=2 |place=Cambridge, UK |date=August 2004 |pages=107–19 |doi=10.1017/S1366728904001488 |hdl=11336/118441 |s2cid=56111230 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/5602/592422ab3fa2442138ac0c00ecd0aa4374bb.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726085900/http://pdfs.semanticscholar.org/5602/592422ab3fa2442138ac0c00ecd0aa4374bb.pdf |url-status=dead |archive-date=26 July 2020}} * {{cite magazine |last1=Cruz |first1=Arturo Jr. |title=Glory Past but Not Forgotten |magazine=Insight on the News |volume=6 |issue=32 |publisher=News World Communications |place=New York |date=6 August 1990 |page=8}} * {{cite book <!-- no bot --> |last1=DellaPergola |first1=Sergio |author-link=Sergio DellaPergola |chapter=World Jewish Population, 2013 |chapter-url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |volume=113 |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-last=Sheskin |editor2-first=Ira |title=The American Jewish Year Book, 2013 |publisher=Springer |place=Dordrecht |year=2013 |pages=279–358 |isbn=978-3-319-01658-0 |doi=10.1007/978-3-319-01658-0_6 |series=American Jewish Year Book}} * {{cite journal |last1=Long |first1=Marshall |title=What is So Special About Shoebox Halls? Envelopment, Envelopment, Envelopment |url=http://mlacoustics.com/PDF/Shoebox.pdf |journal=Acoustics Today |volume=5 |issue=2 |date=April 2009 |pages=21–25 |doi=10.1121/1.3182843 |access-date=19 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808081005/http://www.mlacoustics.com/PDF/Shoebox.pdf |archive-date=8 August 2017 |url-status=dead}} * {{cite journal |last=Malamud |first=Andrés |title=A Leader Without Followers? The Growing Divergence Between the Regional and Global Performance of Brazilian Foreign Policy |journal=Latin American Politics and Society |volume=53 |issue=3 |place=Lisbon |year=2011 |pages=1–24 |doi=10.1111/j.1548-2456.2011.00123.x |hdl=10451/15545 |s2cid=154469332 |hdl-access=free}} * {{cite web |last1=Mallimaci |first1=Fortunato |last2=Esquivel |first2=Juan Cruz |last3=Irrazábal |first3=Gabriela |date=26 August 2008 |title=Primera Encuesta Sobre Creencias y Actitudes Religiosas En Argentina |publisher=CONICET – Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas |place=Buenos Aires |language=Es |url=https://www.ceil-conicet.gov.ar/wp-content/uploads/2013/02/encuesta1.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-date=10 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010051330/http://edant.clarin.com/diario/2008/08/27/um/encuesta1.pdf |url-status=live}} * {{cite web |last1=Solomon |first1=Hussein |year=1997 |title=South African Foreign Policy, Middle Power Leadership and Preventive Diplomacy |publisher=Centre for International Political Studies |place=Pretoria, South Africa |url=http://www.cips.up.ac.za/files/pdf/uafspublications/South%20African%20foreign%20policy%2C%20middle%20power%20leadership%20and%20preventive%20diplomacy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419052314/http://www.cips.up.ac.za/files/pdf/uafspublications/South%20African%20foreign%20policy%2C%20middle%20power%20leadership%20and%20preventive%20diplomacy.pdf |archive-date=19 April 2014}} {{refend}} === Knjige === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Abad de Santillán |first=Diego |author-link=Diego Abad de Santillán |title=Historia Argentina |publisher=Tipográfica Editora Argentina |place=Buenos Aires |year=1971 |language=es}} * {{cite book |last1=Adler |first1=Emanuel |last2=Greve |first2=Patricia |title=Globalising the Regional, Regionalising the Global |series=Review of International Studies |volume=35 |contribution=When security community meets balance of power: overlapping regional mechanisms of security governance |editor-last=Fawn |editor-first=Rick |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2009 |pages=59–84 |isbn=978-0-521-75988-5}} * {{cite book |last1=Aeberhard |first1=Danny |last2=Benson |first2=Andrew |last3=Phillips |first3=Lucy |title=The rough guide to Argentina |url=https://archive.org/details/roughguidetoarge0000aebe_z0y6 |url-access=registration |publisher=Rough Guides |place=London |year=2000 |isbn=978-1-85828-569-6}} * {{cite book |last=Akstinat |first=Björn |title=Handbuch der deutschsprachigen Presse im Ausland |publisher=IMH–Verlag |place=Berlin |year=2013 |language=de |isbn=978-3-9815158-1-7}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Sean K. |last2=Sloan |first2=Stephen |author-link2=Stephen Sloan |url=https://books.google.com/books?id=aVcG7EkuPgAC |title=Historical Dictionary of Terrorism |publisher=[[Rowman & Littlefield#Imprints|Scarecrow Press]] |date=3 August 2009 |access-date=19 December 2022 |isbn=9780810863118 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129143454/https://books.google.com/books?id=aVcG7EkuPgAC |url-status=live}} * {{cite book |last=Arbena |first=Joseph |title=Latin American sport: an annotated bibliography, 1988–1998 |series=Bibliographies and indexes on sports history |volume=3 |publisher=Greenwood Press |place=Westport, CT |year=1999 |isbn=978-0-3132-9611-6}} * {{harvc|last=Arbena|first=Joseph |c=In Search of the Latin American Female Athlete |in1=Arbena |in2=LaFrance |year=2002 |pp=219–232}} * {{cite book |editor-last1=Arbena |editor-first1=Joseph |editor-last2=LaFrance |editor-first2=David Gerald |title=Sport in Latin America and the Caribbean |publisher=Rowman & Littlefield |place=Lanham, MD |year=2002 |isbn=978-0-8420-2821-9}} * {{cite book |last=Barnes |first=John |title=Evita, First Lady: A Biography of Eva Perón |publisher=Grove Press |place=New York |year=1978 |isbn=978-0-8021-3479-0 |url=https://archive.org/details/evitafirstlady00john}} * {{cite book |last=Bidart Campos |first=Germán J. |title=Manual de la Constitución Reformada |volume=I |publisher=Ediar |place=Buenos Aires |year=2005 |language=es |isbn=978-950-574-121-2}} * {{cite book |last=Bloom |first=Harold |title=The Western Canon:la The Books and School of the Ages |publisher=Harcourt Brace & Company |place=New York |year=1994 |isbn=978-1-57322-514-4 |url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloo}} * {{cite book |last=Boughton |first=James M. |title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990–1999 |publisher=International Monetary Fund |place=Washington, DC |year=2012 |isbn=978-1-61635-084-0}} * {{cite book |last=Crow |first=John A. |title=The Epic of Latin America |edition=4th |publisher=University of California Press |place=Berkeley |year=1992 |isbn=978-0-520-07723-2 |url=https://archive.org/details/epicoflatinameri00crow}} * {{cite book |last=Díaz Alejandro |first=Carlos F. |title=Essays on the Economic History of the Argentine Republic |url=https://archive.org/details/essaysoneconomic0000diaz |publisher=Yale University Press |place=New Haven, CT |year=1970 |isbn=978-0-300-01193-7}} * {{cite book |last=Dougall |first=Angus |title=The Greatest Racing Driver |publisher=Balboa Press |place=Bloomington, IN |year=2013 |isbn=978-1-4525-1096-5}} * {{cite book |last=Edwards |first=Todd L. |title=Argentina: A Global Studies Handbook |url=https://archive.org/details/argentinaglobals0000edwa |url-access=registration |publisher=ABC-CLIO |place=Santa Barbara, CA |year=2008 |isbn=978-1-85109-986-3}} * {{cite book |last1=Epstein |first1=Edward |last2=Pion-Berlin |first2=David |title=Broken Promises?: The Argentine Crisis and Argentine Democracy |contribution=The Crisis of 2001 and Argentine Democracy |editor-last1=Epstein |editor-first1=Edward |editor-last2=Pion-Berlin |editor-first2=David |publisher=Lexington Books |place=Lanham, MD |year=2006 |pages=3–26 |isbn=978-0-7391-0928-1}} * {{cite book |last=Fayt |first=Carlos S. |author-link=Carlos Fayt |title=Derecho Político |volume=I |edition=6th |publisher=Depalma |place=Buenos Aires |year=1985 |language=es |isbn=978-950-14-0276-6}} * {{cite book |last1=Fearns |first1=Les |last2=Fearns |first2=Daisy |title=Argentina |url=https://archive.org/details/argentina0000fear_l2j3 |publisher=Evans Brothers |place=London |year=2005 |isbn=978-0-237-52759-4}} * {{cite book |last1=Foster |first1=David W. |last2=Lockhart |first2=Melissa F. |last3=Lockhart |first3=Darrell B. |title=Culture and Customs of Argentina |publisher=Greenwood Publishing Group |place=Westport, CT |year=1998 |isbn=978-0-313-30319-7 |url=https://archive.org/details/culturecustomsof00fost}} * {{cite book |last=Friedman |first=Ian C. |title=Latino Athletes |url=https://archive.org/details/latinoathletesat00ianc |publisher=Infobase Publishing |place=New York |year=2007 |isbn=978-1-4381-0784-4}} * {{cite book |last=Galasso |first=Norberto |author-link=Norberto Galasso |title=Historia de la Argentina, vol. I&II |publisher=Colihue |place=Buenos Aires |year=2011 |language=es |isbn=978-950-563-478-1}} * {{cite book |last=Huntington |first=Samuel P. |author-link=Samuel P. Huntington |title=Globalization, Power, and Democracy |url=https://archive.org/details/globalizationpow0000unse |contribution=Culture, Power, and Democracy |editor-last=Plattner |editor-first=Marc |editor2-last=Smolar |editor2-first=Aleksander |publisher=The Johns Hopkins University Press |place=Baltimore, MD |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/globalizationpow0000unse/page/3 3]–13 |isbn=978-0-8018-6568-8}} * {{cite book |last=King |first=John |title=Magical Reels: A History of Cinema in Latin America |url=https://archive.org/details/magicalreelshist0000king_l8g8 |series=Critical Studies in Latin American & Iberian Cultures |publisher=Verso |place=London |year=2000 |isbn=978-1-85984-233-1}} * {{cite book |last=Kopka |first=Deborah |title=Central & South America |url=https://archive.org/details/centralsouthamer0000kopk |publisher=Lorenz Educational Press |place=Dayton, OH |year=2011 |isbn=978-1-4291-2251-1}} * {{cite book |last=Lake |first=David |title=Globalising the Regional, Regionalising the Global |series=Review of International Studies |volume=35 |contribution=Regional Hierarchies: Authority and Local International Order |editor-last=Fawn |editor-first=Rick |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge, UK |year=2009 |pages=35–58 |isbn=978-0-521-75988-5}} * {{cite book |last=Levene |first=Ricardo |title=Desde la Revolución de Mayo a la Asamblea de 1813–15 |series=Historia del Derecho Argentino |volume=IV |publisher=Editorial G. Kraf |place=Buenos Aires |year=1948 |language=es}} * {{cite book |last=Lewis |first=Daniel K. |title=The History of Argentina |series=Palgrave Essential Histories Series |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2003 |isbn=978-1-4039-6254-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofargenti00lewi}} * {{cite book |editor-last1=Lewis |editor-first1=M. Paul |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |title=Ethnologue: Languages of the World |edition=17th |publisher=Summer Institute of Linguistics International |place=Dallas, TX |year=2014}} * {{cite book |last=Lewis |first=Paul |title=The Crisis of Argentine Capitalism |url=https://archive.org/details/crisisofargentin0000lewi |publisher=University of North Carolina Press |place=Chapel Hill, NC |year=1990 |isbn=978-0-8078-4356-7}} * {{cite book |last1=Maldifassi |first1=José O. |last2=Abetti |first2=Pier A. |title=Defense industries in Latin American countries: Argentina, Brazil, and Chile |url=https://archive.org/details/defenseindustrie0000mald |publisher=Praeger |year=1994 |isbn=978-0-275-94729-3}} * {{cite book |last1=McCloskey |first1=Erin |last2=Burford |first2=Tim |title=Argentina |url=https://archive.org/details/argentina0000mccl |publisher=Bradt Travel Guides |place=Guilford, CT |year=2006 |isbn=978-1-84162-138-8}} * {{cite book |last=McKinney |first=Kevin |title=Everyday geography |publisher=GuildAmerica Books |place=New York |year=1993 |isbn=978-1-56865-032-6 |url=https://archive.org/details/everydaygeograph00mcki}} * {{cite book |last1=Menutti |first1=Adela |last2=Menutti |first2=María Mercedes |title=Geografía Argentina y Universal |publisher=Edil |place=Buenos Aires |year=1980 |language=es}} *{{cite book |last=Miller |first=Marilyn Grace |title=Rise and Fall of the Cosmic Race |year=2004 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-70572-7 |pages=82–89 |url=https://books.google.com/books?id=fK1xia7EQjkC&pg=PA86 |access-date=22 March 2009 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129143447/https://books.google.com/books?id=fK1xia7EQjkC&pg=PA86#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Morris |first=Michael |title=The Strait of Magellan |series=International Straits of the World |volume=11 |editor-last=Mangone |editor-first=Gerard |publisher=Martinus Nijhoff Publishes |place=Dordrecht |year=1988 |isbn=978-0-7923-0181-3}} * {{cite book |last=Mosk |first=Sanford A. |title=People and Issues in Latin American History |volume=II: From Independence to the Present |contribution=Latin America and the World Economy, 1850–1914 |editor-last1=Hanke |editor-first1=Lewis |editor-last2=Rausch |editor-first2=Jane M. |publisher=Markus Wiener Publishing |place=New York |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/peopleissuesinla00hank/page/86 86–96] |isbn=978-1-55876-018-9 |url=https://archive.org/details/peopleissuesinla00hank/page/86}} * {{cite book |editor1-last=Nauright |editor1-first=John |editor2-last=Parrish |editor2-first=Charles |title=Sports around the World: History, Culture, and Practice |volume=3 |publisher=ABC-CLIO |place=Santa Barbara, CA |year=2012 |isbn=978-1-59884-301-9}} * {{cite book |last=Nierop |first=Tom |title=The Territorial Factor |contribution=The Clash of Civilisations |editor-last=Dijkink |editor-first=Gertjan |editor2-last=Knippenberg |editor2-first=Hans |publisher=Vossiuspers UvA – Amsterdam University Press |place=Amsterdam |year=2001 |pages=51–76 |isbn=978-90-5629-188-4}} * {{cite book |last=O'Donnell |first=Pacho |year=1998 |title=El Aguila Guerrera: La Historia Argentina Que No Nos Contaron |url=https://archive.org/details/elaguilaguerrera00odon |publisher=Editorial Sudamericana |edition=3rd |language=es |isbn=978-9500714617}} * {{cite book |last=Papadopoulos |first=Anestis |title=The International Dimension of EU Competition Law and Policy |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2010 |isbn=978-0-521-19646-8}} * {{cite book |last=Rey Balmaceda |first=Raúl |title=Mi país, la Argentina |publisher=Arte Gráfico Editorial Argentino |place=Buenos Aires |year=1995 |language=es |isbn=978-84-599-3442-8}} * {{cite book |last=Rivas |first=José Andrés |title=Santiago en sus letras: antología criticotemática de las letras santiagueñas |publisher=Universidad Nacional de Santiago del Estero |place=Santiago del Estero, SE, Argentina |year=1989 |language=es}} * {{cite book |last=Robben |first=Antonius C.G.M. |title=Political Violence and Trauma in Argentina |publisher=University of Pennsylvania Press |place=Philadelphia |year=2011 |isbn=978-0-8122-0331-8}} * {{cite book |last=Rock |first=David |author-link=David Rock (historian) |title=Argentina, 1516–1987: From Spanish Colonization to the Falklands War |url=https://archive.org/details/argentina15161980000rock_m1i9 |publisher=University of California Press |place=Berkeley, CA |year=1987 |isbn=978-0-520-06178-1}} * {{cite book |last=Rodríguez |first=Robert G. |title=The Regulation of Boxing: A History and Comparative Analysis of Policies Among American States |url=https://archive.org/details/regulationofboxi0000rodr |publisher=McFarland |place=Jefferson, NC |year=2009 |isbn=978-0-7864-5284-2}} * {{cite book |last=Rosenblat |first=Ángel |author-link=Ángel Rosenblat |title=El nombre de la Argentina |publisher=EUDEBA – Editorial Universitaria de Buenos Aires |place=Buenos Aires |year=1964 |language=es}} * {{cite book |last1=Ruiz-Dana |first1=Alejandra |last2=Goldschag |first2=Peter |last3=Claro |first3=Edmundo |last4=Blanco |first4=Hernán |title=Regional Trade Integration and Conflict Resolution |url=https://archive.org/details/regionaltradeint0000unse |contribution=Regional Integration, Trade and Conflicts in Latin America |editor-last=Khan |editor-first=Shaheen Rafi |publisher=Routledge |place=New York |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/regionaltradeint0000unse/page/15 15]–44 |isbn=978-0-415-47673-7}} * {{cite book |last=Sánchez Viamonte |first=Carlos |title=Historia Institucional Argentina |edition=2nd |publisher=Fondo de Cultura Económica |place=Mexico D. F. |year=1948 |language=es}} * {{cite book |last=Traba |first=Juan |title=Origen de la palabra "¿¡Argentina!?" |publisher=Escuela de Artes Gráficas del Colegio San José |place=Rosario, SF, Argentina |year=1985 |language=es}} * {{cite book |last=Vanossi |first=Jorge R. |series=Cuadernos de ciencia política de la Asociación Argentina de Ciencia Política |volume=2 |title=Situación actual del federalismo: aspectos institucionales y económicos, en particular sobre la realidad argentina |publisher=Ediciones Depalma |place=Buenos Aires |year=1964 |language=es}} * {{cite book |last=Wilson |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=NP7cCgAAQBAJ |title=Angels with Dirty Faces: How Argentine Soccer Defined a Nation and Changed the Game Forever |publisher=[[PublicAffairs]] |date=23 August 2016 |access-date=19 December 2022 |isbn=9781568585529 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418040522/https://books.google.com/books?id=NP7cCgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Wood |first=Bernard |title=The middle powers and the general interest |url=https://archive.org/details/middlepowersgene0000wood |url-access=registration |publisher=North–South Institute |place=Ottawa |year=1988 |isbn=978-0-920494-81-3}} * {{cite book |last1=Young |first1=Richard |last2=Cisneros |first2=Odile |title=Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000youn |url-access=registration |publisher=Scarecrow Press |place=Lanham, MD |year=2010 |isbn=978-0-8108-7498-5}} * {{cite book |last=Young |first=Ronald |title=Encyclopedia of World Geography |volume=I |contribution=Argentina |editor-last=McColl |editor-first=Robert W. |publisher=Golson Books |place=New York |year=2005 |pages=51–53 |isbn=978-0-8160-7229-3}} {{refend}} == Dodatna literatura == * {{cite book|last=Calvo|first=Carlos|title=Anales históricos de la revolucion de la América latina, acompañados de los documentos en su apoyo. Desde el año 1808 hasta el reconocimiento de la independencia de ese extenso continente|volume=2|publisher=A. Durand|place=Paris|year=1864|language=es}} * {{cite book|last=Crooker|first=Richard A.|title=Argentina|publisher=Infobase Publishing|place=New York|year=2009|isbn=978-1-4381-0481-2}} * {{cite book|last=Ferro|first=Carlos A.|title=Historia de la Bandera Argentina|publisher=Ediciones Depalma|place=Buenos Aires|year=1991|language=es|isbn=978-950-14-0610-8}} * {{Cite EB1911|wstitle= Argentina | volume= 2 |last1= Lamoureux |first1= Andrew Jackson |author1-link= |last2= Edmundson |first2= George |author2-link= George Edmundson | pages = 460–475 |short= 1}} * {{cite book|last=Maddison|first=Angus|author-link=Angus Maddison|title=Monitoring the World Economy 1820–1992|url=https://archive.org/details/monitoringworlde0000madd|publisher=OECD Publishing|place=Paris|year=1995|isbn=978-92-64-14549-8}} * {{cite book|last=Maddison|first=Angus|author-link=Angus Maddison|title=The World Economy: A Millennial Perspective|url=https://archive.org/details/worldeconomymill0000madd|publisher=OECD Publishing|year=2001|isbn=978-92-64-18654-5}} * {{cite book|last=Margheritis|first=Ana|title=Argentina's foreign policy: domestic politics and democracy promotion in the Americas|publisher=FirstForumPress|place=Boulder, CO|year=2010|isbn=978-1-935049-19-7}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Argentina}} {{Commonscat|Argentina}} {{wikiatlas|Argentina}} * [http://www.argentina.gob.ar Zvanični sajt Vlade Argentine] * {{CIA World Factbook link|ar|Argentina}} {{Države Južne Amerike}} {{Organizacija američkih država}} {{G20}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Argentina|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1816.]] 9b6z9g1hc3bayzttg2as88rv1tfz3v1 Razgovor:Početna strana 1 1365 3937087 3751421 2026-10-25T10:53:17Z ~2026-56976-54 187213 /* Vijesti */ odgovor 3937087 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} {{Godišnji broj pregleda}} {{arhiva|širina=170px| [[/Arhiva1|Arhiva 1]] <small>(do 11/04/2006)</small><br> [[/Arhiva2|Arhiva 2]] <small>(do 12/03/2012)</small><br> [[/Arhiva3|Arhiva 3]] <small>(do 13/02/2018)</small> }} == Vijesti == Trebalo bi ažurirati vijesti sa današnjim terorističkim činom na Novom Zelandu. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 10:12, 15 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 10:20, 15 mart 2019 (CET) Vijseti sa današnje presude Radovanu Karadžiću bi trebalo ažurirati. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 16:43, 20 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 08:20, 21 mart 2019 (CET) :b [[Posebno:Doprinosi/~2026-56976-54|~2026-56976-54]] ([[Razgovor s korisnikom:~2026-56976-54|talk]]) 11:53, 25 oktobar 2026 (CET) rjk7mm9gainj7y3xgzh3mea9k0dq51s 3937088 3937087 2026-10-25T10:53:50Z ~2026-56976-54 187213 Poništena izmjena [[Special:Diff/3937087|3937087]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-56976-54|~2026-56976-54]] ([[User talk:~2026-56976-54|razgovor]]) 3937088 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} {{Godišnji broj pregleda}} {{arhiva|širina=170px| [[/Arhiva1|Arhiva 1]] <small>(do 11/04/2006)</small><br> [[/Arhiva2|Arhiva 2]] <small>(do 12/03/2012)</small><br> [[/Arhiva3|Arhiva 3]] <small>(do 13/02/2018)</small> }} == Vijesti == Trebalo bi ažurirati vijesti sa današnjim terorističkim činom na Novom Zelandu. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 10:12, 15 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 10:20, 15 mart 2019 (CET) Vijseti sa današnje presude Radovanu Karadžiću bi trebalo ažurirati. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 16:43, 20 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 08:20, 21 mart 2019 (CET) rqujsqfl3939k7c4dfirezx47vcay3d 3937089 3937088 2026-10-25T10:55:39Z ~2026-56976-54 187213 Poništena izmjena [[Special:Diff/3937088|3937088]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-56976-54|~2026-56976-54]] ([[User talk:~2026-56976-54|razgovor]]) 3937089 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} {{Godišnji broj pregleda}} {{arhiva|širina=170px| [[/Arhiva1|Arhiva 1]] <small>(do 11/04/2006)</small><br> [[/Arhiva2|Arhiva 2]] <small>(do 12/03/2012)</small><br> [[/Arhiva3|Arhiva 3]] <small>(do 13/02/2018)</small> }} == Vijesti == Trebalo bi ažurirati vijesti sa današnjim terorističkim činom na Novom Zelandu. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 10:12, 15 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 10:20, 15 mart 2019 (CET) Vijseti sa današnje presude Radovanu Karadžiću bi trebalo ažurirati. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 16:43, 20 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 08:20, 21 mart 2019 (CET) :b [[Posebno:Doprinosi/~2026-56976-54|~2026-56976-54]] ([[Razgovor s korisnikom:~2026-56976-54|talk]]) 11:53, 25 oktobar 2026 (CET) rjk7mm9gainj7y3xgzh3mea9k0dq51s 3937090 3937089 2026-10-25T10:55:54Z ~2026-56976-54 187213 Poništena izmjena [[Special:Diff/3937089|3937089]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-56976-54|~2026-56976-54]] ([[User talk:~2026-56976-54|razgovor]]) 3937090 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} {{Godišnji broj pregleda}} {{arhiva|širina=170px| [[/Arhiva1|Arhiva 1]] <small>(do 11/04/2006)</small><br> [[/Arhiva2|Arhiva 2]] <small>(do 12/03/2012)</small><br> [[/Arhiva3|Arhiva 3]] <small>(do 13/02/2018)</small> }} == Vijesti == Trebalo bi ažurirati vijesti sa današnjim terorističkim činom na Novom Zelandu. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 10:12, 15 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 10:20, 15 mart 2019 (CET) Vijseti sa današnje presude Radovanu Karadžiću bi trebalo ažurirati. [[Korisnik:AuroraAustralis1995|AuroraAustralis1995]] ([[Razgovor s korisnikom:AuroraAustralis1995|razgovor]]) 16:43, 20 mart 2019 (CET) :{{OK}} --- [[Korisnik:C3r4|CH<sub>3</sub>OHCl<sub>3</sub>Ra]][[Razgovor s korisnikom:C3r4|<sup>dodaj H<sub>2</sub>O</sup>]] 08:20, 21 mart 2019 (CET) rqujsqfl3939k7c4dfirezx47vcay3d Safet Sušić 0 1503 3936910 3936857 2026-10-24T14:26:28Z Bosancica by MK 173186 3936910 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Čišćenje}} {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Safet Sušić | slika = SusicPSG (cropped).jpg | punoime = | nadimak = ''Pape'' | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|1955|4|13}} | rodnigrad = [[Zavidovići]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 174&nbsp;cm | pozicija = [[Vezni igrač|Ofanzivni veznjak]]/[[napadač]] | brojnadresu = | datumimjestodebija = | trenutniklub = | omladinskegodine = 1971–1972.<br />1972–1973. | omladinskipogoni = [[NK Krivaja Zavidovići|NK Krivaja]]<br />[[FK Sarajevo]] | godine1 = 1973–1982. | klubovi1 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | nastupi(golovi)1 = 221 (86) | godine2 = 1982–1991. | klubovi2 = [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] | nastupi(golovi)2 = 287 (67) | godine3 = 1991–1992. | klubovi3 = [[Red Star FC|Red Star]] | nastupi(golovi)3 = 17 (3) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1977–1990. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 54 (21) | trenergodine = 1994–1995.<br>1996–1999.<br>2001.<br>2004–2005.<br>2005–2006.<br>2006–2007.<br>2007–2008.<br>2008.<br>2009–2014.<br>2015–2016.<br>2017.<br>2018. | trenerklubovi = [[AS Cannes]]<br>[[İstanbulspor]]<br>[[Al-Hilal FC|Al Hilal]]<br>[[Konyaspor]]<br>[[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Çaykur Rizespor]]<br>[[Ankaraspor]]<br>[[Bosna i Hercegovina]]<br />[[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]]<br />[[Alanyaspor]]<br />[[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] | zadnjeuređivanje = 10. juni 2026 }} '''Safet Sušić Pape''' (rođen 13. aprila 1955) je [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[bosanskohercegovački]] [[nogometaš]] i trener. Proglašen za najboljeg bosanskohercegovačkog nogometaša 20. vijeka == Karijera == Karijeru je započeo u Krivaji iz [[Zavidovići]], gdje je sa 16 godina počeo igrati u prvom timu. Sezonu 1972/73. počeo je kao igrač [[FK Sarajevo|FK Sarajeva]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], prvo kao junior da bi 3. augusta 1973. debitovao u prvoj postavi seniora. U sljedećih desetak godina, i 350 odigranih utakmica, Safet je za tim sa [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševa]] postigao oko 250 golova. Za reprezentaciju [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] Sušić je debitovao 5. oktobra 1977. u [[Budimpešta|Budimpešti]] protiv [[Mađarska|Mađarske]] i postigao 2 gola. Na sljedećoj utakmici, protiv [[Rumunija|Rumunije]] u [[Bukurešt]]u, postiže prvi [[hattrick]]. Slijedi još jedan protiv [[Italija|Italije]] u [[Zagreb]]u u junu 1978, te još jedan protiv tadašnjih svjetskih prvaka [[Argentina|Argentine]] dva mjeseca poslije u [[Beograd]]u. Ukupno, Safet Sušić je odigrao 51 utakmicu i postigao 21 pogodak za reprezentaciju bivše Jugoslavije u periodu između 1977. i 1990. Godine 1979. Safet Sušić je izabran za najboljeg sportistu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i za najboljeg fudbalera Jugoslavije. Godine 1981. dobija [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]. Nakon sjanih izdanja u nacionalnom dresu i [[FK Sarajevo]], te nakon što je ispunio zakonsku normu od 28 godina starosti potrebnu za odlazak u inostranstvo, Sušić je postao tražen od evropskih klubova. Posao sa [[Internazionale Milano F.C|Interom]] je već bio dogovoren i Sušić je potpisao predugovor; međutim, umiješao se [[Torino FC|Torino]] s boljom ponudom i nakon što je Sušić odlučio potpisati za Torino, Inter se žalio fudbalskom savezu [[Italija|Italije]], a kao rezultat svega Sušić je dobio jednogodišnju suspenziju za dolazak u [[Italija|Italiju]]. Početkom osamdesetih, 1982. prelazi u [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]], gdje ostaje devet godina. Jedan je od najvećih fudbalera koji su igrali u klubu. Mnogi navijači PSG-a tvrde da je najbolji strani igrač svih vremena. Godine 1983. zvanično je proglašen za najboljeg stranog igrača u Francuskoj. Naime, PSG je klub osnovan u sedamdesetim godinama i u Sušićevom vremenu je postao veoma slavan i jak. Pored toga, nosilac je laskave titule najvećeg umjetnika sa loptom u historiji PSG-a. Iste godine osvojio je kup Francuske, a 1986. bio je šampion Francuske u dresu Parižana. Fudbalsku karijeru je okončao 1992. sa 37 godina, igrajuću za francuski Red Star. Nakon igračke karijere, Pape je počeo da radi kao trener. Trenirao je francuski [[Cannes]], turski [[Istanbulspor]], [[Konyaspor]], [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] i klubove u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Pretposljednja trenerska destinacija mu je bio turski prvoligaš [[Rizespor]]. Safetov stariji brat [[Sead Sušić]], također je bio veoma talentovan fudbaler koji je oblačio reprezentativni dres. Safet je 2000. povodom proslavljanja 50 godina [[UEFA|UEFA-e]], zvanično proglašen za najboljeg fudbalera Bosne i Hercegovine u posljednjih pola vijeka. Susića je na sjednici Izvršnog odbora Nogometnog saveza BiH održanoj 29. decembra 2009. jednoglasno imenovao za novog selektora bosanskohercegovačke reprezentacije. Nakon pobjede [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] 15. oktobra 2013. i direktnog plasmana na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u nogometu]] koje se održalo 2014. u [[Brazil]]u, Safet Sušić je postao prvi selektor koji je nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine odveo na neko veliko nogometno takmičenje. Nakon loših rezultata u početku kvalifikacija za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Evropsko prvenstvo 2016.]] Safet Sušić je smijenjen sa pozicije selektora.<ref name="Sušić više nije selektor , akos.ba">[http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor ''Sušić više nije selektor , akos.ba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141201025813/http://www.akos.ba/sport-i-zdravlje/sportske-novosti/susic-vise-nije-selektor |date=1. 12. 2014 }}; pristupljeno: 17. 11. 2014.</ref> == Rekli su o Safetu Sušiću == * [[Miroslav Blažević|Miroslav Ćiro Blažević]]: "Ćiro je trenirao svjetske igrače, ali je Safet Sušić neponovljiv, jedan i jedini. On je bio umjetnik!"<ref>{{Cite web |url=http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |title=IZBORNIK SUŠIĆ PRED MEČ S FRANCUZIMA: Nestrpljiv sam i malo nervozan! |access-date=2. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100908074831/http://www.dnevnik.ba/sport/nogomet/izbornik-su%C5%A1i%C4%87-pred-me%C4%8D-s-francuzima-nestrpljiv-sam-i-malo-nervozan |archive-date=8. 9. 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[Bogdan Tanjević]]: Na osnovu mog fudbalskog znanja, mogu kazati da je Safet Sušić Pape bio jedan od najtalentovanijih igrača na svijetu. Sjećam se, naprimjer, kada je na nekoliko utakmica reprezentacije tadašnje Jugoslavije postigao po tri gola. Njegov talenat se, zapravo, vidio sa kilometar. I njegov brat Sead bio je također izrazito talentovan fudbaler, ali je Safet za razliku od njega imao veću neophodnu samokontrolu. Safet Sušić je, jednostavno rečeno, vanserijski, veliki fudbalski as.<ref>''Slobodna Bosna'' od 26.12.2002.</ref> * [[Aleksandar Ristić]]: Mislim da se u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini, nakon Asima Ferhatovića, nije rodio tako talentiran nogometaš kakav je Safet. Izuzetan igrač, ali i ljudska veličina, koji je svojom tehnikom i izrazito izraženom individualnošću obogaćivao svaki tim u kojem je ikada nastupao. On je rođen sa nečim čudesnim u sebi, to je u njemu bilo urođeno i to ga je i činilo velikim. * [[Elvir Bolić]]: Za mene je to zaista najbolji nogometaš s naših prostora svih vremena. Dok sam bio dječak, bio mi je fudbalski idol, a poslije sam imao sreću da ga upoznam i lično i da vidim da je isto tako sjajna osoba, možda je bolji kao čovjek nego kao igrač. U svakom slučaju, za mene najbolji igrač svih vremena i izvanredna osoba koja sve koji ga poznaju zaista čini sretnim i ponosnim. * [[Darko Pančev]]: Činilo mi se da bismo mi ostali igrači trebali plaćati da igramo u istoj ekipi sa Papetom. Bio je bogatstvo za svaki napad. Pasovi su bili nevjerovatni. Nekada bi me lopta pogodila a da je nisam bio svjestan. Fantastičan igrač.<ref>[http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan "Legenda BiH otkrila zašto nije htjela doći u Zagreb!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603020023/http://sportski.net.hr/nogomet/safet-susic-jedan-na-jedan |date=3. 6. 2013 }}, ''sportski.net.hr'', učitano 25.10.2013.</ref> == Uspjesi == === Igrač === * 54 nastupa i 21 gol za Jugoslavensku fudbalsku reprezentaciju od 1977. do 1990. * Šampion Francuske 1986. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Francuske 1989. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Pobjednik Kupa Francuske 1983. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Finalista Kupa Francuske 1985. sa [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] * Drugo mjesto u šampionatu Jugoslavije 1980. sa ekipom Sarajeva * Najbolji igrač i najbolji strijelac šampionata Jugoslavije u sezoni 1979/80 sa ekipom Sarajeva (17 golova) * U listi 10 najboljih evropskih igrača 1979. prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' * Izabran kao najbolji strani igrač u šampionatu Francuske 1983. * Izabran kao najbolji igrač Bosne i Hercegovine u zadnjih 50 godina (''UEFA Hall of Fame'') u 2003. * Izabran kao najbolji igrač u historiji [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 5. februara 2010. * Izabran kao najbolji strani igrač koji je ikada igrao u šampionatu Francuske prema najelitnijem fudbalskom časopisu ''France Football'' od 28. augusta 2012. === Trener === * 1995: [[AS Cannes|Cannes]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1997: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Intertoto kup]] * 1998: [[İstanbulspor]] – Kvalifikacije za [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] * 2001: [[Al Hilal Riyad]] – Drugo mjesto u šampionatu Saudijske Arabije * 2011: [[Bosna i Hercegovina]] – Baraž za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Evropsko prvenstvo 2012.]] * 2013: [[Bosna i Hercegovina]] – Nacionalna ekipa kvalificirana za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu]] u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Brazilu 2014.]] * 2018: [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] – Osvojen Super Kup Turske === [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- ! Selektor ! Od ! Do ! {{Tooltip| O | Odigrano}} ! {{Tooltip| P | Pobjede}} ! {{Tooltip| N | Neriješeno}} ! {{Tooltip| I | Izgubljeno}} ! {{Tooltip| DG | Dati golovi}} ! {{Tooltip| PG | Primljeni golovi}} ! {{Tooltip| GR | Gol-razlika}} ! {{Tooltip| P% | Pobjede %}} ! {{Tooltip| BpU | Bodovi po utakmici}}{{#tag:ref|Računanje sprovedeno na taj način da su pobjede pomnožene sa brojem 3, plus nerješeno, pa dobiveni broj podijelii sa brojem odigranih utakmica}} ! {{Tooltip| PuK | Pozicija u kvalifikacijama}} |- |style="text-align: left;"|{{ZD|BIH}} '''Safet Sušić''' |style="text-align: center;"|29. 12. 2009. |style="text-align: center;"|17. 11. 2014. |style="text-align: center;"|49 |style="text-align: center;"|23 |style="text-align: center;"|9 |style="text-align: center;"|17 |style="text-align: center;"|83 |style="text-align: center;"|59 |style="text-align: center;"|+24 |style="text-align: center;"|46.94% |style="text-align: center;"|1.56 |style="text-align: center;"|<small>2/6 Baraž za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|EURO 2012]]<br>1/6 za [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|SP 2014]]</small> |} == Karijera == [[Datoteka:SusicPSG-Juventus.jpg|mini|Sušić u dresu [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germaina]], 1983.]] '''Igračka karijera:''' * 1971–72: [[FK Krivaja Zavidovići]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]) {{ZD|JUG}} * 1972–82: [[FK Sarajevo|Sarajevo]] (SFRJ) {{ZD|JUG}} * 1982–91: [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1991–92: [[Red Star]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} '''Trenerska karijera:''' * 1994–95: {{ZD|FRA}} [[AS Cannes]] * 1996–98: {{ZD|TUR}} [[İstanbulspor A.Ş.|İstanbulspor]] * 2001–02: {{ZD|SAU}} [[Al-Hilal FC|Al Hilal]] * 2004–05: {{ZD|TUR}} [[Konyaspor]] * 2005–06: {{ZD|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] * 2006–06: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2007–08: {{ZD|TUR}} [[Çaykur Rizespor]] * 2008–09: {{ZD|TUR}} [[Ankaraspor]] * 2009–14: {{NOG|BIH}} * 2015–16: {{ZD|FRA}} [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Evian]] * 2017: {{ZD|TUR}} [[Alanyaspor]] * 2018: {{ZD|TUR}} [[Akhisar Belediyespor|Akhisarspor]] == Nagrade == * 1981 – [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] == Također pogledajte == * [[Safet Sušić (knjiga)|''Safet Sušić'' (knjiga)]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Safet Sušić}} * {{FIFA igrač|44677}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ Safet Sušić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113043733/https://www.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=72386/profile/ |date=13. 11. 2019 }} na [[UEFA]].com * {{Nogometni reprezentativac Srbije|1545}} * [http://balkans.aljazeera.net/video/oni-pobjeduju-safet-susic Intervju sa Safetom Sušićem], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 24. 10. 2013. {{Navkutije |ime = |naslov = Sastavi Jugoslavije i Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#00338D; color:white; border: 1px solid #DE0000; |podaci1 = {{Sastav Jugoslavije na SP 1982. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na EP 1984. u nogometu}} {{Sastav Jugoslavije na SP 1990. u nogometu}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} }} {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Treneri Ankaragücüa}} {{Najbolji strijelci Prvenstva Jugoslavije u nogometu}} {{Jugoslavenski nogometaš godine}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sušić, Safet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Biografije, Zavidovići]] [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Jugoslavenski nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1982.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1984.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1990.]] [[Kategorija:Nogometaši Sarajeva]] [[Kategorija:Nogometaši PSG-a]] [[Kategorija:Nogometaši Red Stara]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Trener godine u Bosni i Hercegovini]] 54fntyce7lp1olj7to3rb3hd39j524k Amerika 0 1510 3936990 3935360 2026-10-24T20:44:34Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936990 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kontinent | naziv = Amerike | slika = Americas (orthographic projection).svg | površina = 42.549.000 | stanovništvo = {{Increase}} 1,02 milijarde<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/global-issues/population |title=Population |publisher=United Nations |access-date=July 25, 2021 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409220454/https://www.un.org/en/global-issues/population |url-status=live }}</ref> | gustoća = 22,67/km<sup>2</sup> | nominalni_BDP = | BDP_PPP = | demonim = | spisak_država = | države = | zavisne_teritorije = | nisu_članice_UN_a = | jezici = [[Španski jezik|Španski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Portugalski jezik|portugalski]], [[Francuski jezik|francuski]], [[Haićanski kreolski jezik]], [[Kečuanski jezik|kečuanski]], [[Guarani (jezik)|Guaraní]], [[Ajmarski jezik|ajmarski]], [[Nahuatlanski jezici|nahuatlanski]], i mnogi drugi | vremenske_zone = [[UTC±10:00|UTC−10]] do [[UTC±00:00|UTC+0]] | internet = | gradovi = {{collapsible list | list_style = text-align:left; <!--1-->|1. [[São Paulo]]<!--11,967,825--> <!--2-->|2. [[Lima]]<!--8,894,412--> <!--3-->|3. [[Ciudad de México]]<!--8,854,600--> <!--4-->|4. [[New York]]<!--8,550,405--> <!--5-->|5. [[Bogotá]]<!--7,862,277--> <!--6-->|6. [[Rio de Janeiro]]<!--6,476,631--> <!--7-->|7. [[Santiago de Chile]]<!--5,507,282--> <!--8-->|8. [[Los Angeles]]<!--3,971,883--> <!--9-->|9. [[Caracas]]<!--3,289,886--> <!--10-->|10. [[Buenos Aires]]<!--3,054,267--> }} }} '''Amerike,''' koje se ponekad zajedničkim imenom nazivaju '''Amerika,'''<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/american_english/america?q=america|title=Definition of America noun from the Oxford Advanced American Dictionary}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Americas|title=Americas {{!}} Map, Regions, & Hemispheres {{!}} Britannica|date=19. 5. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=20. 5. 2024}}</ref><ref name="oxfordc">"America." ''"The Oxford Companion to the English Language" ({{ISBN|0-19-214183-X}}). McArthur, Tom (ur.), 1992. New York: Oxford University Press, str. 33: "[16. vijek: izvedeno iz ženskog oblika imena *Americus*, latiniziranog imena istraživača Ameriga Vespuccija (1454–1512). Ime *America* se prvi put pojavilo na karti njemačkog kartografa Martina Waldseemüllera iz 1507, označavajući područje koje se danas naziva Brazil]. Od 16. vijeka, naziv za zapadnu hemisferu, često u množini *Americas* i manje-više sinonim za *Novi svijet*. Od 18. vijeka, naziv za Sjedinjene Američke Države. Ovo drugo značenje danas je primarno u engleskom jeziku:&nbsp;... Međutim, taj termin je podložan nedoumicama:&nbsp;..."</ref><ref name="Burchfield">Burchfield, R. W. 2004. ''[[Fowler's Modern English Usage]].'' ({{ISBN|0-19-861021-1}}) Oxford, UK: Oxford University Press; str. 48.</ref> su zemlje [[Zapadna hemisfera|zapadne hemisfere]] ili [[Novi svijet|Novog svijeta]] koje se sastoje od [[kontinent|kontinenata]] [[Sjeverna Amerika]] i [[Južna Amerika]] sa svim pridruženim [[ostrvo|ostrvima]] i [[regija]]ma.<ref name=":0">''[[Webster's New World College Dictionary]]'', 2010 by Wiley Publishing, Inc., Cleveland, Ohio.</ref><ref>{{cite book|title=Merriam Webster dictionary|year=2013|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/america|access-date=March 23, 2016|archive-date=March 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320173809/http://www.merriam-webster.com/dictionary/America|url-status=live}}</ref><ref>"continent n. 5. a." (1989) ''[[Oxford English Dictionary]]'', 2nd edition. [[Oxford University Press]]; "continent<sup>1</sup> n." (2006) ''The [[Concise Oxford English Dictionary]]'', 11th edition revised. (Ed.) Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press; "continent<sup>1</sup> n." (2005) ''The [[New Oxford American Dictionary]]'', 2nd edition. (Ed.) [[Erin McKean]]. Oxford University Press; "continent [2, n] 4 a" (1996) ''[[Webster's Dictionary#WebsThird New International|Webster's Third New International Dictionary, Unabridged]]''. [[ProQuest]] Information and Learning; "continent" (2007) ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved January 14, 2007, from Encyclopædia Britannica Online.</ref> Amerike pokrivaju 8.3% ukupne površine [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] (28.4% kopna) i sadrže 14% [[svjetsko stanovništvo|svjetskog stanovništva]]. Kada se posmatraju kao jedinstven kontinent, Amerike su drugi najveći kontinent po površini (nakon Azije) i treći po broju stanovnika. Amerike zauzimaju većinu kopna na zapadnoj hemisferi Zemlje i čine "Novi svijet", za razliku od "Starog svijeta" (Afro-Evroazije).<ref name="oxfordc"/> Izraz je relativno nov i predstavlja nešto jasniju zamjenu za izraz Amerika, koji može značiti i cijelu [[kopnena masa|kopnenu masu]] ili [[Sjedinjene Američke Države]]. Originalni izraz se koristio za ono što se ponekad smatra jednim kontinentom ili [[superkontinent]]om , pri čemu ''Amerike'' predstavljaju skupni izraz za kopnenu masu i pojedine regiju u njemu. Kada se koristi za kopnenu masu, izraz koji odgovara ''Americi'' ili ''Amerikama'' su ''[[Evroazija]]'', koja se sastoji od [[Evropa|Evrope]] i [[Azija|Azije]], odnosno ''[[Eurafrazija]]'', koja označava Euraziju i [[Afrika|Afriku]]. Zajedno sa pripadajućim ostrvima, Amerike pokrivaju 8% ukupne površine [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i 28,4% njene kopnene površine. Topografijom dominiraju [[Kordiljeri]], dugi planinski lanac koji se proteže duž zapadne obale. Ravnijim istočnim dijelom Amerika dominiraju veliki riječni slivovi, kao što su slivovi [[Amazon|Amazona]], [[rijeka Svetog Lawrencea]] i [[Velika jezera|Velikih jezera]], [[Mississippi (rijeka)|Misisipija]] i sliv [[Río de la Plata|La Plate]]. Budući da se Amerike protežu 14.000&nbsp;km od sjevera ka jugu, klima i ekološki uslovi znatno variraju – od arktičke tundre sjeverne Kanade, Grenlanda i Aljaske do tropskih kišnih šuma u Srednjoj i Južnoj Americi. Granica između ova dva kontinenta se nalazi na granici država [[Kolumbija]] i [[Panama]]. * [[Južna Amerika]] (južno od Paname). * [[Sjeverna Amerika]] (sjeverno od Kolumbije). Kao zasebni dijelovi ponekad se također pominju i [[Srednja Amerika]] i [[Karibi]]. Ponekad se sa pojmom Amerika (američki, američka, američko) misli na [[Sjedinjene Američke Države]] ili nešto što dolazi iz Sjedinjenih Američkih Država, a građani ove zemlje se nazivaju Amerikancima. Ljudi su prvi put naselili Amerike dolaskom iz Azije prije 20.000 do 16.000 godina. Kasnije je uslijedio drugi talas migracije iz Azije, koji su činili govornici [[Na-Dene jezici|Na-Dene jezika]]. Naknadna migracija [[Inuiti|Inuita]] u neoarktičko područje, oko 3500. godine p. n. e, zaokružila je proces koji se općenito smatra naseljavanjem autohtonih naroda Amerika. Tokom nordijske kolonizacije Sjeverne Amerike osnovano je nekoliko naselja na [[Grenland|Grenlandu]], a možda i na samom kopnu, no ona su kasnije napuštena. Španske ekspedicije [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]], vođene između 1492. i 1504, rezultirale su trajnim kontaktom sa evropskim (a kasnije i drugim) silama Starog svijeta; to je naposljetku dovelo do tzv. [[Kolumbovska razmjena|Kolumbovske razmjene]] i označilo početak perioda istraživanja, osvajanja i kolonizacije, čiji se efekti i posljedice osjećaju i danas. Špansko prisustvo uključivalo je porobljavanje velikog broja pripadnika autohtonog stanovništva Amerika.<ref>{{cite book |last1=Kamen |first1=Henry |title=Spain's Road to Empire: The Making of a World Power, 1492–1763|year=2003 |url=https://archive.org/details/spainsroadtoempi0000kame }}</ref> Bolesti donesene iz Evrope i zapadne Afrike desetkovale su autohtono stanovništvo, a evropske sile su kolonizovale Ameriku.<ref name="Taylor 2001">{{cite book|last=Taylor|first=Alan|author-link=Alan Taylor (historian)|title=American Colonies|year=2001|publisher=Penguin Books|location=New York|isbn=9780142002100|url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl}}</ref> Masovno iseljavanje iz Evrope – uključujući veliki broj radnika pod ugovornom obavezom – te dovođenje afričkih robova u velikoj mjeri su zamijenili autohtono stanovništvo u većem dijelu Amerike. Proces dekolonizacije Amerike započeo je [[Američka revolucija|Američkom revolucijom]] 1770-ih, a uglavnom je okončan [[Špansko-američki rat|Špansko-američkim ratom]] krajem 1890-ih. Danas gotovo cjelokupno stanovništvo Amerike živi u nezavisnim državama; međutim, naslijeđe evropske kolonizacije i naseljavanja ogleda se u tome što Amerika dijeli mnoge zajedničke kulturne odlike, prvenstveno [[kršćanstvo]] i upotrebu zapadnoevropskih jezika: prije svega [[Španski jezik|španskog]], [[Engleski jezik|engleskog]], [[Portugalski jezik|portugalskog]], [[Francuski jezik|francuskog]] i, u manjoj mjeri, [[Nizozemski jezik|nizozemskog]]. Amerika je dom za više od milijardu stanovnika, od kojih dvije trećine žive u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Brazil|Brazilu]] i [[Meksiko|Meksiku]]. Na ovom prostoru nalazi se osam megagradova (metropolitanskih područja sa 10 ili više miliona stanovnika): šire područje [[Ciudad de México]] (21,2 miliona), [[São Paulo|Sao Paulo]] (21,2 miliona), [[New York]] (19,7 miliona), [[Los Angeles]] (18,8 miliona), [[Buenos Aires]] (15,6 miliona),<ref name="indecpop">{{cite web |url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp |title=Censo 2010. Resultados provisionales: cuadros y grá |access-date=25 February 2011 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101220143832/http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp |archive-date=20 December 2010 }}</ref> [[Rio de Janeiro|Rio de Žaneiro]] (13,0 miliona), [[Bogotá]] (10,4 miliona) i [[Lima]] (10,1 milion). == Također pogledajte == * [[Kolumbija (višeznačnica)]] * [[Konkvistador]] * [[Srednja Amerika]] * [[Nova Švedska]] * [[Južna kupa]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * "Americas". ''[http://www.columbiagazetteer.org/ The Columbia Gazetteer of the World Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901152611/http://www.columbiagazetteer.org/ |date=September 1, 2006 }}''. New York: Columbia University Press, 2006. * "Americas". ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 15th ed. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc., 1986. {{ISBN|0-85229-434-4}} * Burchfield, R. W. ''[[Fowler's Modern English Usage]]''. Oxford: Oxford University Press, 2004. {{ISBN|0-19-861021-1}} * Fee, Margery, and J. McAlpine. ''Oxford Guide to Canadian English Usage.'' Toronto: Oxford University Press, 1997. {{ISBN|0-19-541619-8}} * {{cite journal | last1 = Kane | first1 = Katie | year = 1999| title = Nits Make Lice: Drogheda, Sand Creek, and the Poetics of Colonial Extermination | url = https://archive.org/details/sim_cultural-critique_spring-1999_42/page/81 | journal = Cultural Critique | volume = 42 | issue = 42| pages = 81–103 | doi = 10.2307/1354592 | jstor = 1354592 }} * Pearsall, Judy, and Bill Trumble, ed. ''[[Oxford English Dictionary|Oxford English Reference Dictionary]]'', 2nd ed. (rev.). Oxford: Oxford University Press, 2002. {{ISBN|0-19-860652-4}} * Rosenberg, Matt (9 April 2018). "[https://www.thoughtco.com/define-north-south-latin-anglo-america-4068990 How to Define North, South, Latin, and Anglo America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809202344/https://www.thoughtco.com/define-north-south-latin-anglo-america-4068990 |date=August 9, 2020 }}". ''ThoughtCo''. {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Americas}} *[https://www.youtube.com/watch?v=QGvgs3DBN6A Amerika pre Kolumba (Centar za društvenu stabilnost - Zvanični kanal)] *[https://www.youtube.com/watch?v=gnT6gBLL81A Kako je Kolumbo otkrio Ameriku? (Centar za društvenu stabilnost - Zvanični kanal)] * [http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html The Naming of America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |date=22. 4. 2022 }} * Organization of American States [http://www.oas.org] * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-2422 America noviter delineata / M. Merian, fecit.] 1633 Map of North and South America, hosted by the Portal to Texas History. {{Regija}} [[Kategorija:Kontinenti]] 1582yal6ik2p0rv7ewg7fscc41yecgn Peru 0 1628 3936928 3936303 2026-10-24T18:36:10Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936928 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Peru | izvorno_ime = República del Perú | ime_genitiv = Perua | zastava = Flag of Peru.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Escudo nacional del Perú.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Himno Nacional del Perú]]"{{Center|[[Datoteka:United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg]]}} | karta = PER orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Lima]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|12|2.6|S|77|1.7|W|region:PE-LIM_type:city(9,500,000)}} | najveći_grad = [[Lima]] | službeni_jezik = [[španski jezik|španski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = [[Unitarna država|Unitarna]], [[Polupredsjednički sistem|polupredsjednička]] [[republika]]<ref name="Draft">{{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link= |date=septembar 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19. 8. 2008 |access-date=31. 8. 2017 |postscript=. |ref=harv }}</ref><ref name="Dual">{{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=decembar 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2Fpalgrave.fp.8200087.pdf |journal=French Politics |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |issn=1476-3427 |oclc=6895745903 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |access-date=31. 8. 2017 |quote=Only in Latin America have all new democracies retained a pure presidential form, except for Peru (president-parliamentary) and Bolivia (assembly-independent). |postscript=. |ref=harv }}</ref> | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Perua|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Keiko Fujimori]] | vrsta_druge_vlasti = [[Premijer Perua|Premijer]] | vladar_druga_vlast = [[Luis Galarreta]] | vrsta_treće_vlasti = [[Predsjednik Senata Perua|Predsjednik Senata]] | vladar_treća_vlast = [[Miki Torres]] | zakonodavstvo = [[Kongres Perua|Kongres]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat Perua|Senat]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Zastupnički dom (Peru)|Zastupnički dom]] | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 28. juli 1821. | površina = 1.285.216<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/#geography|title=Peru|date=27 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=24 February 2023|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru#geography|url-status=dead}}</ref><ref name="IfKRF">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/un-population-projection-medium-variant?tab=table&time=2023|title=Population, including UN projections, 2023|author=United Nations|access-date=25 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226040947/https://ourworldindata.org/grapher/un-population-projection-medium-variant?tab=table&time=2023|url-status=live}}</ref> | po_površini_na_svijetu = 19 | procenat_vode = 0,41 | stanovnika = 34.157.732 | stanovnika_godina = 2025 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = {{Povećanje}} 34.352.720<ref name="IfKRF" /> | procjena_godina = 2023 | gustoća = 23 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 198 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $703,327 milijardi<ref name="IMFWEO.Peru">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 46 | bdp_per_capita = {{Povećanje}} $20.238<ref name="IMFWEO.Peru" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 99 | bdp_nominalni_ukupno = {{Povećanje}} $399,593 milijardi<ref name="IMFWEO.Peru" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 44 | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $11.498<ref name="IMFWEO.Peru" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = | hdi = 0,794<ref name="UNDP2024">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/PER|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = 79 | gini = 40,2<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PE |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |access-date=12 March 2024 |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303115916/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PE |url-status=live}}</ref> | gini_godina = 2022 | gini_nivo = smanjenje | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[peruanski sol]] | vremenska_zona = [[UTC−05:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +51 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.pe]] | komentar = }} '''Peru''' ([[Španski jezik|španski]] ''Perú''), službeno '''Republika Peru''' je [[suverena država]] u zapadnom dijelu [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. Na sjeveru graniči sa [[Ekvador]]om i [[Kolumbija|Kolumbijom]], [[Brazil]]om na istoku, [[Bolivija|Bolivijom]] na jugoistoku, [[Čile]]om na jugu i sa [[Tihi okean|Tihim okeanom]] na zapadu. Peru je zemlja s izuzetno velikom [[Bioraznolikost|biološkom raznolikošću]]; njena staništa obuhvataju sve – od sušnih ravnica pacifičkog priobalja na zapadu, preko vrhova [[Andi|Anda]] koji se protežu od sjevera do jugoistoka zemlje, pa sve do tropskih kišnih šuma u slivu Amazona na istoku, gdje protiče rijeka [[Amazon]].<ref>{{cite web|url=http://www.sernanp.gob.pe/sernanp/archivos/imagenes/vida/Peru-%20Pais%20Megadiverso.pdf |title=Perú: País megadiverso |trans-title=Peru: Megadiverse country |publisher=Servicio Nacional de Áreas Naturales Protegidas |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622152015/http://www.sernanp.gob.pe/sernanp/archivos/imagenes/vida/Peru-%20Pais%20Megadiverso.pdf |archive-date=22 June 2014}}</ref> Peru ima više od 32 miliona stanovnika, a glavni i najveći grad je [[Lima]]. S površinom od 1.285.216 km², Peru je 19. najveća država na svijetu i treća najveća u Južnoj Americi. Teritorija Perua bila je dom brojnim kulturama tokom antičkog i srednjovjekovnog perioda. Ova zemlja ima jednu od najdužih civilizacijskih historija na svijetu, čije korijene možemo pratiti sve do civilizacije Caral–Supe iz 10. milenija p. n. e. – najstarije civilizacije na američkom kontinentu, koja se smatra jednom od kolijevki civilizacije. Među značajnim kulturama i civilizacijama koje su uslijedile spadaju kultura [[Nazca]], carstva Moche, Wari i Tiwanaku, Kraljevstvo Cusco, te Carstvo Inka – najveća poznata država u pretkolumbovskoj Americi. [[Špansko Carstvo]] osvojilo je ovo područje u 16. vijeku, a [[Karlo V, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo V]] uspostavio je potkraljevstvo pod službenim nazivom [[Kraljevstvo Peru]]. Ono je obuhvatalo većinu španskih teritorija u Južnoj Americi, sa sjedištem u Limi.<ref>{{cite journal |last1=Wilmer Angel |first1=Aguilar Pereda |title=Establecimiento y organización del virreinato del Perú |journal=[[Universidad Nacional de Trujillo]] |date=2019 |url=https://dspace.unitru.edu.pe/server/api/core/bitstreams/b4664398-8f69-4d88-b426-c04edaa8cc8d/content |access-date=19 March 2024 |archive-date=19 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319041111/https://dspace.unitru.edu.pe/server/api/core/bitstreams/b4664398-8f69-4d88-b426-c04edaa8cc8d/content |url-status=live}}</ref> Visoko obrazovanje u Amerikama započelo je zvaničnim osnivanjem [[Nacionalni univerzitet San Marcos|Nacionalnog univerziteta San Marcos]] u Limi 1551. Peru je zvanično proglasio nezavisnost od Španije 1821, a nakon vojnih pohoda [[Bernardo O'Higgins|Bernarda O'Higginsa]], [[José de San Martín|Joséa de San Martína]] i [[Simón Bolívar|Simóna Bolívara]], kao i odlučujuće bitke kod Ayacucha, stekao je potpunu nezavisnost 1824. U narednim godinama, zemlja se suočavala s političkom nestabilnošću, sve dok eksploatacija guana nije dovela do perioda relativne ekonomske i političke stabilnosti, koji je okončan [[Pacifički rat|Pacifičkim ratom]] (1879–1884). Tokom 20. vijeka, Peru se borio s političkom i društvenom nestabilnošću, uključujući unutrašnji sukob između države i gerilskih grupa, uz povremene periode ekonomskog rasta. Implementacija "Plana Verdea"<ref>{{Cite book |last1=Back |first1=Michele |url=https://repositoriodigital.bnp.gob.pe/bnp/recursos/2/html/Racismo-y-lenguaje/286/ |title=Racialization and Language: Interdisciplinary Perspectives From Perú |last2=Zavala |first2=Virginia |publisher=[[Routledge]] |year=2018 |pages=286–291 |quote=At the end of the 1980s, a group of military elites secretly developed an analysis of Peruvian society called ''El cuaderno verde''. This analysis established the policies that the following government would have to carry out in order to defeat Shining Path and rescue the Peruvian economy from the deep crisis in which it found itself. ''El cuaderno verde'' was passed onto the national press in 1993, after some of these policies were enacted by President Fujimori. |access-date=4 August 2021 |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804105110/https://repositoriodigital.bnp.gob.pe/bnp/recursos/2/html/Racismo-y-lenguaje/286/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Alfredo Schulte-Bockholt |title=The politics of organized crime and the organized crime of politics: a study in criminal power |url=https://archive.org/details/politicsoforgani0000schu |publisher=Lexington Books |year=2006 |isbn=978-0-7391-1358-5 |pages=[https://archive.org/details/politicsoforgani0000schu/page/114 114]–118 |chapter=Chapter 5: Elites, Cocaine, and Power in Colombia and Peru |quote=important members of the officer corps, particularly within the army, had been contemplating a military coup and the establishment of an authoritarian regime, or a so-called directed democracy. The project was known as 'Plan Verde', the Green Plan. ... Fujimori essentially adopted the Green Plan and the military became a partner in the regime. ... The self-coup, of April 5, 1992, dissolved the Congress and the country's constitution and allowed for the implementation of the most important components of the Green Plan}}</ref> usmjerila je Peru ka neoliberalnoj ekonomiji pod autoritarnom vladavinom [[Alberto Fujimori|Alberta Fujimorija]] i [[Vladimir Montesinos|Vladimira Montesinosa]] tokom 1990-ih; Fujimorijeva politička ideologija, poznata kao "fujimorizam", ostavila je trajan pečat na način upravljanja zemljom koji je prisutan i danas.<ref name="Villalba-2022">{{cite journal |last1=Villalba |first1=Fernando Velásquez |date=2022 |title=A Totalidade Neoliberal-Fujimorista: Estigmatização e Colonialidade No Peru Contemporâneo |journal=Revista Brasileira de Ciências Sociais |volume=37 |issue=109 |article-number=e3710906 |doi=10.1590/3710906/2022 |quote=terruqueo, ou seja, a construção artificial, racista e conveniente de um inimigo sociopolítico para deslegitimar formas de protesto social|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book |last1=Asensio |first1=Raúl |url=https://fondoeditorial.iep.org.pe/producto/el-profe-como-pedro-castillo-se-convirtio-en-presidente-del-peru-y-que-pasara-a-continuacion-2/ |title=El Profe: Cómo Pedro Castillo se convirtió en presidente del Perú y qué pasará a continuación |last2=Camacho |first2=Gabriela |last3=González |first3=Natalia |last4=Grompone |first4=Romeo |last5=Pajuelo Teves |first5=Ramón |last6=Peña Jimenez |first6=Omayra |last7=Moscoso |first7=Macarena |last8=Vásquez |first8=Yerel |last9=Sosa Villagarcia |first9=Paolo |date=August 2021 |publisher=[[Institute of Peruvian Studies]] |isbn=978-612-326-084-2 |edition=1 |location=[[Lima, Peru]] |page=92 |language=es |access-date=17 November 2021 |archive-date=5 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105081352/https://fondoeditorial.iep.org.pe/producto/el-profe-como-pedro-castillo-se-convirtio-en-presidente-del-peru-y-que-pasara-a-continuacion-2/ |url-status=live}}</ref> Prva decenija 21. vijeka donijela je ekonomsku ekspanziju i smanjenje siromaštva, ali je naredna decenija otkrila dugotrajne društveno-političke ranjivosti. One su dodatno pogoršane političkom krizom koju je inicirao Kongres, kao i [[Pandemija COVID-a 19|pandemijom COVID-a 19]], što je dovelo do perioda nemira koji je započeo 2022.<ref name="Banda-2023">{{Cite web |last1=Banda |first1=Gonzalo |date=12 January 2023 |title=At Peru Protests' Epicenter, Rage—And a Sense of Betrayal |url=https://www.americasquarterly.org/article/at-peru-protests-epicenter-rage-and-a-sense-of-betrayal/ |access-date=15 January 2023 |website=[[Americas Quarterly]] |language=en-US |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112203739/https://www.americasquarterly.org/article/at-peru-protests-epicenter-rage-and-a-sense-of-betrayal/ |url-status=live}}</ref> Suverena država Peru je predstavnička demokratska republika, podijeljena na 25 regija. Glavne privredne aktivnosti uključuju rudarstvo, prerađivačku industriju, poljoprivredu i ribarstvo, uz druge sektore u razvoju, poput telekomunikacija i biotehnologije.<ref>{{cite web |url=http://biocanperu.minam.gob.pe/ciisbPeru/wp-content/uploads/2014/11/2-MD-AQP-Biotecnologia-moderna-y-bioseg.pdf |title=Módulo de capacitación en recursos genéticos y bioseguridad |trans-title=Training module on genetic resources and biosafety |publisher=[[Ministry of Environment (Peru)|Ministerio de Ambiente de la República de Perú]] |author=David E. Castro Garro |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424072625/http://biocanperu.minam.gob.pe/ciisbPeru/wp-content/uploads/2014/11/2-MD-AQP-Biotecnologia-moderna-y-bioseg.pdf |archive-date=24 April 2018}}</ref> Ova zemlja je dio "Pacifičkih puma" – političko-ekonomske grupacije država duž pacifičke obale Latinske Amerike koje dijele zajedničke karakteristike: pozitivan rast, stabilne makroekonomske temelje, unaprijeđeno upravljanje i otvorenost ka globalnoj integraciji. Peru zauzima visoko mjesto po pitanju društvenih sloboda;<ref>[https://freedomhouse.org/sites/default/files/FH_FIW_2017_Report_Final.pdf "Freedom in the World 2017 – Populists and Autocrats: The Dual Threat to Global Democracy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727054703/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FH_FIW_2017_Report_Final.pdf |date=27 July 2017}} by [[Freedom House]], 31 January 2017</ref> aktivna je članica organizacija kao što su [[Azijsko-pacifička ekonomska saradnja]] (APEC), [[Pacifička alijansa]], [[Sveobuhvatni i progresivni sporazum o transpacifičkom partnerstvu]] (CPTPP) i [[Svjetska trgovinska organizacija]]. Smatra se srednjom silom.<ref>{{cite book|last1=McKercher|first1=B. J. C.|title=Routledge Handbook of Diplomacy and Statecraft|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-66436-6|url=https://books.google.com/books?id=EtCoAgAAQBAJ|language=en|quote=a Middle Power like Peru lack the diplomatic and other resources...|access-date=30 May 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417043716/https://books.google.com/books?id=EtCoAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref> Stanovništvo Perua čine mestici, američki starosjedioci, bijelci, osobe afričkog porijekla i osobe azijskog porijekla. Glavni jezik koji se govori je [[španski]], iako značajan broj Peruanaca govori kečuanske jezike, ajmara jezik ili druge autohtone jezike. Ova mješavina kulturnih tradicija rezultirala je velikom raznolikošću izraza u oblastima kao što su umjetnost, kulinarstvo, književnost i muzika. Peru je nedavno stekao međunarodno priznanje zahvaljujući svojoj živopisnoj gastronomiji, koja spaja autohtone, španske, afričke i azijske uticaje. == Historija == [[Datoteka:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|mini|desno|Machu Picchu]] {{Glavni|Historija Perua}} Tokom srednjeg vijeka, Peru je bio centar staro Američkog [[Inka|Inka Carstva]]. Njihov glavni grad, [[Cuzco]], je i danas veliki grad, sa otprilke 300.000 stanovnika. O bogatstvu Inka je čuo i [[Španija|Španski]] istraživač [[Francisco Pizarro]], koji 1531. stigao na zemlju koja je danas dio Perua. Slabi poslje nedavnog građanskog rata, Inke su izgubili rat sa moćnijim Špancima, i Carstvo Inka pada 1541. Za sljedećih 300 godina, Peru je jedna od najvažnijih kolonija španskog carstva. Glavni grad [[Lima]], brzo postaje najvažniji grad u južnoj Americi. Staro domaće stanovnistvo, se drastično smanjilo u ovom periodu. Sa 12.000.000 stanovnika pri kraju vlade Inka, 45 godina kasnije Peru ima malo više od 1.000.000 ljudi. Ni politika Peru kolonije nije stabilna, pa je sam Pizzaro 1541. bio ubijen. Ipak [[zlato]] i [[srebro]] sa [[Andi|Anda]] bogati špansko carstvo, i Peru ostaje vrlo važna kolonija. Peru dobija nezavisnost od Španije godine 1821. Uz pomoć susjednih zemalja, i ljudi kao [[Simón Bolívar]], Španski zemljovlasnici su konačno protjerani pri kraju 1824. poslje bitke kod grada [[Ayacucho]]. Španija konačno prihvata nezavisnost Perua 1879. Poslje rata za nezavisnost slijedi rat sa Ekvadorom oko međusobnih granica, koje će se tek utvrditi 1999. Od 1945. do 1980, vojska vlada Peruom. Drugom polovinom dvadesetog vijeka u Peruu postoji značajan [[terorizam]] i veliki problemi sa drogom. Sadašnji [[predsjednik]] Perua je [[Alejandro Toledo]], čija vlada je imala nekoliko velikih kriza, poput terorističkih napada grupe ''Sendero Luminoso'' (Osvjetljeni Put) u 2003. == Geografija == [[Datoteka:Pe-map-bs.jpg|desno|Mapa Perua]] {{Glavni|Geografija Perua}} Peru se nalazi u Jugozapadnoj Americi, i graniči sa Tihim Okeanom, između Čilea i Ekvadora. Također graniči sa Kolumbijom, Brazilom, i Bolivijom. Najduža granica je s Brazilom (1560 kilometara), a najkraća je sa Čileom (160 kilometara). Peru se prostire na površini od 1.285.216&nbsp;km<sup>2</sup>, od čega je 1.28 milion km<sup>2</sup> kopno a 5,220&nbsp;km<sup>2</sup> voda. Zapadno primorska polja (Costa) su odvojena od istočne nizije blizu rijeke [[Amazon]] (Selva). Između njih su visoki [[Andi]] (sierra). Na granici s Bolivijom je jezero [[Titicaca]], visoko 3821 metara. == Vlada == Peru je republika. Svi stariji od 18 godina mogu da glasaju. Za predsjednika se glasa svakih 5 godina, i osoba ne može da bude predsjednik više od dva puta. Svaki predsjednik ima dva podpresjednika. Vijeće Ministara mora da provjeri svaki zakon koji predsjednik predloži parlamentu. Parlament (Ili Kongres) ima 120 članova. Glavni sud se drži u Limi, i ima 16 članova. Danas predsjednik Perua je [[Alejandro Toledo]], vođa stranke [[Peru Posible|Perú Posible]]. Sa 45 članova stranke u Peru parlamentu, Peru Posible je najveća i najmoćnija stranka u Peru. Druga i treća najveća stranka u Peru su [[Partido Aprista Peruano]] (Apra, 28 članova), i [[Unidad Nacional]] (17 članova). Danas predsjednik Perua je [[Pedro Pablo Kuczynski]], vođa stranke [[Peruanos por el Kambio]]. Sa 73 članova stranke u Peru parlamentu, Fuerza Popular je najveća i najmoćnija stranka u Peru. == Administrativne podjele == {{Glavni|Administrativna podjela Perua}} Peru je podijeljen na 24 područja (departmana) i jedno specijalno područje [[Callao]], glavna luka Perua blizu Lime. Područja su podijeljena na 195 provincija, a one su podijeljene na 1828 distrikta. Zajedno sa njihovim glavnim gradovima su: {{div col||15em}} * [[Amazonas (Peru)|Amazonas]] * [[Ancash]] * [[Apurimac]] * [[Arequipa (područje)|Arequipa]] * [[Ayacucho (područje)|Ayacucho]] * [[Cajamarca (područje)|Cajamarca]] * [[Callao područje|Callao]] * [[Cusco (područje)|Cusco]] * [[Huancavelica (područje)|Huancavelica]] * [[Huánuco (područje)|Huánuco]] * [[Ica (područje)|Ica]] * [[Junín (područje)|Junín]] * [[La Libertad]] * [[Lambayeque]] * [[Lima (područje)|Lima]] * [[Loreto (područje)|Loreto]] * [[Madre de Dios]] * [[Moquegua (područje)|Moquegua]] * [[Pasco]] * [[Piura (područje)|Piura]] * [[Puno (područje)|Puno]] * [[San Martín (Peru)|San Martín]] * [[Tacna (područje)|Tacna]] * [[Tumbes (područje)|Tumbes]] * [[Ucayali]] {{div col end}} == Privreda == Privatizacija ekonomije Perua desila se devedesetih godina, naročito u industriji telekomunikacije, rudarstva, i struje. Od 1994. do 1997. ekonomija Perua je napredovala od stanja iz ranih devedesetih godina, međutim od 1998. ekonomija Perua je značajno oslabila. Za ovo je krivo stanje ekonomije u Aziji, nestabilnost u Brazilu, i oluja [[El Nino|El Niño]]. Važne industrije u Peruu su ribarstvo, i produkcija automobila, željezo, i produkcija brodova. == Stanovništvo == Peru, po procjenama iz 2000, ima 27,012,899 stanovnika. Od njih, 35% su mlađi od 14 godina, 61% starih između 15 i 64 godina, a 4% su stariji od 65 godina. Stanovništvo Perua raste 1.75% godišnje. 45% stanovništva Perua su Indijanci, 37% mestizo (Mješoviti bijelci i Indijanci), 15% bijelci, a crnci, Japanci, Kinezi, i ostali 3%. Glavna grupa indijanaca su [[Quechua]], glavna etnička grupa starog Inka Carstva. Zvanični jezici su španski, i quechua. 90% stanovništva su katolici. 88,7% stanovništva je pismeno. == Kultura == [[Datoteka:Procesion del Señor de los Milagros.jpg|mini|desno|Señor de los Milagros [[Lima]]]] [[Datoteka:Urarina_shaman_B_Dean.jpg|mini|Urarina [[shaman]], 1988.]] Kultura Perua je kombinacija [[Španija|španske]] kulture, i kulture Indijanaca. Čak i prije Inka Carstva, Peru je bio center umjetnosti na Južno Američkom kontinentu. Kulture indijanaca poput Chavin, Paracas, Wari, Nazca, Chimu, and Tiahuanaco su davno pravili objekte umjetnosti poput kipova i nakita. U Inka Carstvu, ove tradicije su nastavile ali zajedno sa uspjehima u [[Arhitektura|Arhitekturi]], poput gradovima Maču Piču i Cuzco. U dvadesetom stoljeću pokret "indigenismo" je vratio interes u staru indijansku kulturu. Danas Peru umjetnici, pisci, i intelektualci učestvuju u raznim međunarodnim pokretima i stilovima. Državna [[Krilatica]]: Libertad y Orden ([[Španski jezik|Španski]]; "Sloboda i red") == Također pogledajte == * [[Alan Garcia]] * [[Alberto Fujimori]] * [[Acre (rijeka)]] * [[Apurimac (rijeka)]] * [[Urubamba (rijeka)]] * [[Zemljotres u Peruu 2007.]] * [[Nogomet u Peruu]] == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{refbegin|30em|indent=yes}} * Bailey, Gauvin Alexander. ''Art of colonial Latin America''. London: Phaidon, 2005. {{ISBN|0714841579}}. * [https://web.archive.org/web/20070324043856/http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html ''Constitución Política del Perú'']. 29 December 1993. * Custer, Tony. ''The Art of Peruvian Cuisine''. Lima: Ediciones Ganesha, 2003. {{ISBN|9972920305}}. * [[Gonzalo Garland|Garland, Gonzalo]]. "Perú Siglo XXI", series of 11 working papers describing sectorial long-term forecasts, Grade, Lima, Peru, 1986–1987. * Garland, Gonzalo. Peru in the 21st Century: Challenges and Possibilities in ''Futures: the Journal of Forecasting, Planning, and Policy'', Volume 22, No. 4, Butterworth-Heinemann, London, England, May 1990. * Gootenberg, Paul. (1991) ''Between silver and guano: commercial policy and the state in postindependence Peru''. Princeton: Princeton University Press. {{ISBN|0691023425}}. * Gootenberg, Paul. (1993) ''Imagining development: economic ideas in Peru's "fictitious prosperity" of Guano, 1840–1880''. Berkeley: University of California Press. {{ISBN|0520082907}}. * Higgins, James (editor). ''The Emancipation of Peru: British Eyewitness Accounts'', 2014. Online at [https://sites.google.com/site/jhemanperu jhemanperu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200421153751/https://sites.google.com/site/jhemanperu |date=21 April 2020 }} * Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú. ''El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico''. Lima: Auge, 1996. * Instituto Nacional de Estadística e Informática. {{cite web |url= http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0638/Libro.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20070307225725/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0638/Libro.pdf |archive-date= 7 March 2007 |title= ''Perú: Compendio Estadístico 2005'' }}&nbsp;{{small|(8.31&nbsp;MB)}}. Lima: INEI, 2005. * Instituto Nacional de Estadística e Informática. ''Perfil sociodemográfico del Perú''. Lima: INEI, 2008. * Instituto Nacional de Estadística e Informática. ''Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población, 1950–2050''. Lima: INEI, 2001. * Ley N° 27867, [https://web.archive.org/web/20070702195833/http://www.pmde.gob.pe/taller/Compilacion%20normativa/DESCENTRALIZACI%C3%93N/LEY%20N%C2%BA%2027867_LEY%20ORG%C3%81NICA%20DE%20GOBIERNOS%20LOCALES.pdf ''Ley Orgánica de Gobiernos Regionales'']. 16 November 2002. * Martin, Gerald. "Literature, music and the visual arts, c. 1820–1870". In: Leslie Bethell (ed.), ''A cultural history of Latin America''. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp.&nbsp;3–45. * Martin, Gerald. "Narrative since c. 1920". In: Leslie Bethell (ed.), ''A cultural history of Latin America''. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp.&nbsp;133–225. * Porras Barrenechea, Raúl. ''El nombre del Perú''. Lima: Talleres Gráficos P.L. Villanueva, 1968. * {{citation | title = Latin America's Wars: The Age of the Caudillo, 1791–1899 | first = Robert | last = Scheina | publisher = Brassey's | year = 2003 | isbn = 978-1-57488-450-0 }} * Thorp, Rosemary, and Geoffrey Bertram. ''Peru 1890–1977: growth and policy in an open economy''. New York: Columbia University Press, 1978. {{ISBN|0231034334}} {{refend}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * {{Cite EB1911|wstitle= Peru |volume= 21 |last1= Akers |first1= Charles Edmond |author1-link= |last2= Edmundson |first2= George |author2-link= George Edmundson | pages = 264–278 |short= 1 }} ;Economy * Banco Central de Reserva. [http://www.bcrp.gob.pe/estadisticas/cuadros-anuales-historicos.html ''Cuadros Anuales Históricos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501045724/http://www.bcrp.gob.pe/estadisticas/cuadros-anuales-historicos.html |date=1 May 2011 }}. * Instituto Nacional de Estadística e Informática. ''Perú: Perfil de la pobreza por departamentos, 2004–2008''. Lima: INEI, 2009. * Concha, Jaime. "Poetry, c. 1920–1950". In: Leslie Bethell (ed.), ''A cultural history of Latin America''. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp.&nbsp;227–260. {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Peru}} {{wikiatlas}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html Peru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105025708/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |date=5. 11. 2016}} na ''CIA World Factbooku'' {{Države Južne Amerike}} {{Organizacija američkih država}} {{APEC}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Peru|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1821.]] olojf028wstqnodv26e02ws2p9550i7 Heinrich Himmler 0 4572 3936999 3903643 2026-10-24T21:06:15Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936999 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Heinrich Luitpold Himmler | slika = Bundesarchiv Bild 183-S72707, Heinrich Himmler.jpg | veličina_slike = | opis = Heinrich Himmler 1942. godine | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1900|10|7}} | mjesto_rođenja = [[München]], [[Njemačko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|5|23|1900|10|7}} | mjesto_smrti = [[Lüneburg]], [[Nacistička Njemačka]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Heinrich Luitpold Himmler''' je bio [[Njemačka|njemački]] [[nacizam|nacionalsocijalistički]] političar za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Bio je vođa (''Reichsführer'') [[SS|SS trupa]] i time odgovoran za zločine i [[holokaust]] nad evropskim [[Židovi]]ma, kao i za zločine jedinica [[Waffen-SS]]-a. Izvršio je samoubistvo uzimanjem kapsule cijankalija 23. maja 1945. godine. Himmler se pridružio Nacističkoj stranci 1. augusta 1923.{{Sfn|Gellately|2020}} dobivši partijski broj 14303.{{Sfn|Manvell|Fraenkel|2007}} Kao član Röhmove paravojne jedinice, Himmler je bio uključen u [[Hitlerov puč|Beer Hall Pusch]] — neuspješan pokušaj Hitlera i Nacističke partije da preuzmu vlast u Minhenu. Ovaj događaj bi pokrenuo Himmlera na politički život. Policija ga je ispitivala o njegovoj ulozi u puču, ali nije optužen zbog nedovoljnih dokaza. Međutim, izgubio je posao, nije mogao da se zaposli kao upravnik farme i morao je da se preseli kod roditelja u Minhen. Frustriran ovim neuspjesima, postao je sve razdražljiviji, agresivniji i tvrdoglaviji, otuđujući se od prijatelja i članova porodice.{{Sfn|Longerich|2012}} Nakon ostavke komandanta SS [[Erhard Heiden|Erharda Heidena]] u januaru 1929., Himmler je preuzeo poziciju ''Reichsführera-SS'' uz Hitlerovo odobrenje;{{Sfn|McNab|2009}} {{Efn|naziv=note}} i dalje je obavljao svoje dužnosti u propagandnom štabu. Jedna od njegovih prvih obaveza bila je da organizuje SS učesnike na [[Nirnberški miting|Nirnberškom mitingu]] tog septembra.{{Sfn|Longerich|2012}} Tokom naredne godine, Himmler je povećao SS sa snage od oko 290 ljudi na oko 3.000. Do 1930. Himmler je uvjerio Hitlera da vodi SS kao zasebnu organizaciju, iako je službeno još uvijek bila podređena SA.{{Sfn|Evans|2003}} Početkom 1945. godine, njemački ratni napori bili su na ivici propasti i Himmlerov odnos sa Hitlerom se pogoršao. Himmler je razmatrao samostalno pregovaranje o mirovnom rešenju. Njegov maser, [[Felix Kersten|Feliks Kersten]], koji se preselio u Švedsku, bio je posrednik u pregovorima sa grofom [[Folke Bernadotte|Folkeom Bernadotom]], šefom [[Švedski Crveni krst|švedskog Crvenog krsta]] . Razmijenjena su pisma između dvojice muškaraca,{{Sfn|Manvell|Fraenkel|2007}} a direktne sastanke je organizirao [[Walter Schellenberg]] iz RSHA.{{Sfn|Kershaw|2008}} U martu 1945. Himmler je izdao direktivu da se Jevreji odvedu od projekta izgradnje utvrđenja [[Jugoistočni zid|jugoistočnog zida]] (''Südostwall'') na granici Austro-Ugarske do Mauthausena. Želio je taoce za potencijalne mirovne pregovore. Hiljade su poginule na marševima.{{Sfn|Rathkolb|2022}} {{Sfn|Nuremberg Trials|1946}} == Reference == {{Refspisak}} === Bilješke === {{notelist | notes = {{efn | name = note | U to vrijeme ''Reichsführer-SS'' bio je samo naslovna pozicija, a ne stvarni SS čin {{harv|McNab|2009|pp=18, 29}}. }} }} === Citati === === Bibliografija === '''Printana''' {{refbegin}} {{divcol}} * {{cite book | editor1-last = Biondi | editor1-first = Robert | title = SS Officers List: (as of 30 January 1942): SS-Standartenfuhrer to SS-Oberstgruppenfuhrer: Assignments and Decorations of the Senior SS Officer Corps | publisher = Schiffer | location = Atglen, PA | year = 2000 | orig-year = 1942 | isbn = 978-0-7643-1061-4 }} * {{cite book | last = Breitman | first = Richard | title = Himmler and the Final Solution: The Architect of Genocide | url = https://archive.org/details/architectofgenoc0000brei | publisher = Pimlico | location = London | year = 2004 | isbn = 978-1-84413-089-4 }} * {{cite book | last = Bullock | first = Alan | title = Hitler: A Study in Tyranny | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr0000bull | year = 1999 | orig-year = 1952 | publisher = Konecky & Konecky | location = New York | isbn = 978-1-56852-036-0 }} * {{cite book | last = Cecil | first = Robert | author-link = Robert Cecil (British diplomat) | title = The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology | url = https://archive.org/details/mythofmasterrace0000ceci | publisher = Dodd, Mead | location = New York | year = 1972 | isbn= 978-0-396-06577-7 }} * {{cite book | last = Cesarani | first = David | author-link = David Cesarani | title = Holocaust: From the Persecution of the Jews to Mass Murder | publisher = Routledge | location = London | year = 2004 | isbn = 978-0-415-27511-8 }} * {{cite book | last = Duffy | first = Christopher | author-link = Christopher Duffy | title = Red Storm on the Reich: The Soviet March On Germany, 1945 | year = 1991 | publisher = Da Capo Press | location = New York | isbn = 978-0-306-80505-9 }} * {{cite book | last = Evans | first = Richard J. | author-link = Richard J. Evans | title = The Coming of the Third Reich | year = 2003 | publisher = Penguin Group | location = New York | isbn = 978-0-14-303469-8 | title-link = The Coming of the Third Reich }} * {{cite book | last = Evans | first = Richard J. | title = The Third Reich in Power | url = https://archive.org/details/thirdreichinpowe0000evan_q2i7 | year = 2005 | publisher = Penguin Group | location = New York | isbn = 978-0-14-303790-3 }} * {{cite book | last = Evans | first = Richard J. | title = The Third Reich at War | url = https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_1 | year = 2008 | publisher = Penguin Group | location = New York | isbn = 978-0-14-311671-4 }} * {{cite book | last = Flaherty | first = T. H. | title = The Third Reich: The SS | publisher = Time-Life Books, Inc | year = 2004 | orig-year = 1988 | isbn = 1-84447-073-3 }} * {{cite book | editor1-last = Frank | editor1-first = Hans | editor1-link = Hans Frank | title = Jahrbuch der Akademie für Deutsches Recht | trans-title = Yearbook of the Academy for German Law | year = 1933–1934 | edition = 1st | publisher = Schweitzer Verlag | location = München/Berlin/Leipzig }} * {{Cite book |last=Gellately |first=Robert | author-link=Robert Gellately |title=Hitler's True Believers: How Ordinary People Became Nazis |date=2020 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-068990-2}} * {{cite book | last = Gerwarth | first = Robert | author-link = Robert Gerwarth | year = 2011 | title = Hitler's Hangman: The Life of Heydrich | url = https://archive.org/details/hitlershangmanli0000gerw_y2h1 | publisher = Yale University Press | location = New Haven, CT | isbn = 978-0-300-11575-8 }} * {{cite book | last = Gilbert | first = Martin | author-link = Martin Gilbert | title = The Holocaust: A History of the Jews of Europe During the Second World War | year = 1987 | orig-year = 1985 | publisher = Holt | location = New York | isbn = 978-0-8050-0348-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/holocausthistory0000gilb }} * {{cite book | last = Goldhagen | first = Daniel | author-link = Daniel Goldhagen | title = Hitler's Willing Executioners: Ordinary Germans and the Holocaust | year = 1996 | publisher = Knopf | location = New York | isbn = 978-0-679-44695-8 | title-link = Hitler's Willing Executioners }} * {{cite AV media | people = Grazhdan, Anna (director); Artem Drabkin & Aleksey Isaev (writers); Valeriy Babich, Vlad Ryashin, et al. (producers) | date = 2011 | title = The Battle for Germany | series = [[Soviet Storm: World War II in the East]] | medium = television documentary | url = https://www.youtube.com/watch?v=fUFHAYCAD70 | publisher =Star Media's Official YouTube Channel | access-date = 15. 5. 2015 | ref = {{sfnRef|''The Battle for Germany'' 2011}} }} * {{cite book | last = Hillgruber | first = Andreas | author-link = Andreas Hillgruber | title = The Nazi Holocaust Part 3, The "Final Solution": The Implementation of Mass Murder, Volume 1 | url = https://archive.org/details/naziholocausthis0000unse | publisher = Meckler | location = Westpoint, CT | year = 1989 | isbn = 978-0-88736-266-8 }} * {{cite book | last = Himmler | first = Katrin | author-link = Katrin Himmler | title = The Himmler Brothers | url = https://archive.org/details/himmlerbrothersg0000himm | publisher = Pan Macmillan | location = London | year = 2007 | isbn = 978-0-330-44814-7 }} * {{Cite book | author = Internationaler Militärgerichtshof Nürnberg (IMT) | title = Der Nürnberger Prozess gegen die Hauptkriegsverbrecher | volume = Band 29: ''Urkunden und anderes Beweismaterial'' | publisher = Delphin Verlag | location = Nachdruck München | year = 1989 | language = de | isbn = 978-3-7735-2523-9 | ref = {{sfnRef|IMT : Volume 29}} }} * {{cite book | last = Kershaw | first = Ian | author-link = Ian Kershaw | title = Hitler: A Biography | url = https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers | publisher = W. W. Norton & Company | location = New York | year = 2008 | isbn = 978-0-393-06757-6 }} * {{cite book | last = Koehl | first = Robert | title = The SS: A History 1919–45 | url = https://archive.org/details/sshistory1919450000robe | publisher = Tempus | location = Stroud | year = 2004 | isbn = 978-0-75242-559-7 }} * {{cite book | last = Kohn-Bramstedt | first = Ernest | title = Dictatorship and Political Police: The Technique of Control by Fear | orig-year = 1945 | year = 1998 | publisher = Routledge | location = London | isbn = 978-0-415-17542-5 }} * {{cite book | last = Kolb | first = Eberhard | author-link = Eberhard Kolb | title = The Weimar Republic | orig-year = 1984 | year = 2005 | isbn = 978-0-415-34441-8 | publisher = Routledge | location = London; New York }} * {{Cite thesis | last=Lens | first=Lennart | title=The Forgotten Holocaust: The systematic genocide on the Slavic people by the Nazis during the Second World War | url=https://studenttheses.universiteitleiden.nl/handle/1887/75106 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210625154049/https://studenttheses.universiteitleiden.nl/handle/1887/75106 | archive-date=25. 6. 2021 | via=Leiden University | degree=BA | date=2019 }} * {{cite book | last = Lewy | first = Guenter | author-link = Guenter Lewy | title = The Nazi Persecution of the Gypsies | url = https://archive.org/details/nazipersecutiono0000lewy | url-access = registration | year = 2000 | publisher = Oxford University Press USA | isbn = 0195142403 }} * {{cite book | last = Longerich | first = Peter | author-link = Peter Longerich | year = 2012 | title = Heinrich Himmler: A Life | url = https://archive.org/details/heinrichhimmler0000long | publisher = Oxford University Press | location = Oxford; New York | isbn = 978-0-19-959232-6 }} * {{cite book | last = Lukas | first = Richard C. | author-link = Richard C. Lukas | title = Did the Children Cry?: Hitler's War Against Jewish and Polish Children, 1939–1945 | orig-year = 1994 | year = 2001 | publisher = Hippocrene | location = New York | isbn = 978-0-7818-0870-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/didchildrencryhi0000luka }} * {{cite book | last = Majer | first = Diemut | title = "Non-Germans" Under the Third Reich: The Nazi Judicial and Administrative System in Germany and Occupied Eastern Europe with Special Regard to Occupied Poland, 1939–1945 | year=2003 | publisher = Johns Hopkins University Press | location = Baltimore; London | isbn = 978-0-8018-6493-3 }} * {{cite book | last1 = Manvell | first1 = Roger | author1-link = Roger Manvell | last2 = Fraenkel | first2 = Heinrich | author2-link = Heinrich Fraenkel | title = Goering: The Rise and Fall of the Notorious Nazi Leader | publisher = Skyhorse | location = London | year = 2011 | orig-year = 1962 | isbn = 978-1-61608-109-6 }} * {{cite book | last1 = Manvell | first1 = Roger | last2 = Fraenkel | first2 = Heinrich | title = Heinrich Himmler: The Sinister Life of the Head of the SS and Gestapo | url = https://archive.org/details/heinrichhimmlers0000manv | year = 2007 | orig-year = 1965 | publisher = Greenhill; Skyhorse | location = London; New York | isbn = 978-1-60239-178-9 }} * {{cite book | last = McNab | first = Chris | title = The SS: 1923–1945 | url = https://archive.org/details/ssgrowthorganisa00unse | publisher = Amber Books | location = London | year = 2009 | isbn = 978-1-906626-49-5 }} * {{Cite book |last=Naimark |first=Norman |title=The Cambridge World History of Genocide |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2023 |isbn=978-1-108-48707-8 |volume=3: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |chapter=15: The Nazis and the Slavs - Poles and Soviet Prisoners of War |doi=10.1017/9781108767118 | editor1-last =Kiernan | editor1-first =Ben | editor2-last =Lower | editor2-first =Wendy | editor3-last =Naimark | editor3-first =Norman | editor4-last =Straus | editor4-first =Scott }} * {{cite book | last = Nicholas | first = Lynn H. | author-link = Lynn H. Nicholas | title = Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web | url = https://archive.org/details/cruelworldchildr0000nich_w2v0 | orig-year = 2005 | year = 2006 | publisher = Vintage | location = New York | isbn = 978-0-679-77663-5 }} * {{cite book | last = Overy | first = Richard | author-link = Richard Overy | title = The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia | year = 2004 | publisher = Norton | location = New York | isbn = 978-0-393-02030-4 | url = https://archive.org/details/dictators00rich }} * {{cite book |title=Trial of The Major War Criminals before The Internal Military Tribunal, Nuremberg, 14 November 1945 – 1 October 1946. One hundred and thirty-eighth day, Friday, 24 May 1946 |date=1948 |publisher=International Military Tribunal Nuremberg |page=440 |url=https://www.uni-marburg.de/de/icwc/dokumentation/icwc-datenbank/dokumente/protokolle-nuernberg/ntvol14.pdf |access-date=26. 6. 2023 |ref={{sfnRef|Nuremberg Trials|1946}} }} * {{cite book | last = Padfield | first = Peter | author-link = Peter Padfield | title = Himmler: Reichsführer-SS | url = https://archive.org/details/himmlerreischfue0000pete | year = 1990 | publisher = Henry Holt | location = New York | isbn = 0-8050-2699-1 }} * {{cite book | last = Penkower | first = Monty Noam | title = The Jews Were Expendable: Free World Diplomacy and the Holocaust | year = 1988 | publisher = Wayne State University Press | location = Detroit | isbn = 978-0-8143-1952-9 }} * {{cite book | last = Pringle | first = Heather | author-link = Heather Pringle (writer) | year = 2006 | title = The Master Plan: Himmler's Scholars and the Holocaust | publisher = Hyperion | location = New York | isbn = 978-0-7868-6886-5 | url = https://archive.org/details/masterplanhimmle00prin }} * {{cite book |last1=Rathkolb |first1=Oliver |author1-link=Oliver Rathkolb |title=Baldur von Schirach: Nazi Leader and Head of the Hitler Youth |date=2022 |publisher=Frontline Books |isbn=978-1-3990-2096-1 |language=en}} * {{cite book | last = Rupp | first = Leila J. | author-link = Leila J. Rupp | title = Mobilizing Women for War: German and American Propaganda, 1939–1945 | year = 1979 | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, NJ | isbn = 0-691-04649-2 | url = https://archive.org/details/mobilizingwomenf00leil }} * {{cite book | last = Sereny | first = Gitta | author-link = Gitta Sereny | year = 1996 | orig-year = 1995 | title = Albert Speer: His Battle With Truth | url = https://archive.org/details/albertspeerhisba00sere | publisher = Random House | location = New York; Toronto | isbn = 978-0-679-76812-8 }} * {{cite book | last = Shirer | first = William L. | author-link = William L. Shirer | title = The Rise and Fall of the Third Reich | publisher = Simon & Schuster | location = New York | year = 1960 | isbn = 978-0-671-62420-0 | title-link = The Rise and Fall of the Third Reich }} * {{cite book | last = Speer | first = Albert | author-link = Albert Speer | orig-year = 1969 | year = 1971 | title = Inside the Third Reich | publisher = Avon | location = New York | isbn = 978-0-380-00071-5 | title-link = Inside the Third Reich }} * {{cite book | last = Steinbacher | first = Sybille | title = Auschwitz: A History | year = 2005 | orig-year = 2004 | publisher = Verlag C. H. Beck | location = Munich | isbn = 0-06-082581-2 | url = https://archive.org/details/auschwitzhistory00stei }} * {{cite book | last = Toland | first = John | author-link = John Toland (author) | title = Adolf Hitler: The Definitive Biography | publisher = Book Club Associates | location = London | year = 1977 | orig-year = 1976 }} * {{cite book | last = Trevor-Roper | first = Hugh | author-link = Hugh Trevor-Roper | year = 2012 | orig-year = 1947 | title = The Last Days of Hitler | url = https://archive.org/details/lastdaysofhitler0000trev_k5f7 | edition = Seventh | location = London | publisher = Pan Books | isbn = 978-1-4472-1861-6 }} * {{cite book |last= Trigg |first= Jonathan |title= To VE-Day through German Eyes: The Final Defeat of Nazi Germany |access-date= |edition= |origyear= |year= 2020 |publisher= Amberley |location= Stroud UK |isbn= 978-1-4456-9944-8 |oclc= |page= |pages= }} * {{cite book | last = Weale | first = Adrian | author-link = Adrian Weale | title = The SS: A New History | year = 2010 | publisher =Little, Brown | location = London | isbn = 978-1-4087-0304-5 }} * {{cite book | last = Williams | first = Max | year = 2001 | title = Reinhard Heydrich: The Biography: Volume 1 | publisher = Ulric | location = Church Stretton | isbn = 978-0-9537577-5-6 }} * {{cite book | last = Williams | first = Max | title = SS Elite: The Senior Leaders of Hitler's Praetorian Guard, Vol. 1 (A-J) | year = 2015 | publisher = Fonthill Media LLC | isbn = 978-1-78155-433-3 }} * {{cite book | last = Yenne | first = Bill | year = 2010 | title = Hitler's Master of the Dark Arts: Himmler's Black Knights and the Occult Origins of the SS | url = https://archive.org/details/hitlersmasterofd0000yenn | publisher = Zenith | location = Minneapolis | isbn = 978-0-7603-3778-3 }} * {{cite book | editor1-last = Zentner | editor1-first = Christian | editor2-last = Bedürftig | editor2-first = Friedemann | others = Amy Hackett (trans.) | title = The Encyclopedia of the Third Reich | publisher = Macmillan | location = New York | year = 1991 | isbn = 978-0-02-897502-3 | title-link = The Encyclopedia of the Third Reich }} * {{cite book |last=Ziemke |first=Earl F. |author-link=Earl F. Ziemke |title=Stalingrad to Berlin: The German Defeat in the East |url=https://archive.org/details/stalingradtoberl00ziem |url-access=registration |series=Army Historical Series |year=1968 |publisher=Office of the Chief of Military History, U.S. Army |location=Washington, D.C. }} {{divcol-end}} '''Online''' {{divcol}} * {{cite web | title = How many Jews were murdered in the Holocaust? How do we know? Do we have their names? | publisher = [[Yad Vashem]] | url = http://www1.yadvashem.org/about_holocaust/faqs/answers/faq_3.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20080519014604/http://www1.yadvashem.org/about_holocaust/faqs/answers/faq_3.html | archive-date = 19. 5. 2008 | access-date=1. 7. 2012 | ref = {{sfnRef|Yad Vashem, 2008}} }} * {{cite web | title = Introduction to the Holocaust | publisher = [[United States Holocaust Memorial Museum]] | work = ushmm.org | url = http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005143 | access-date = 1. 7. 2012 | ref = {{sfnRef|Introduction: Holocaust Memorial Museum}} }} * {{cite web | title = The Treatment of Soviet POWs: Starvation, Disease, and Shootings, June 1941– January 1942 | work = ushmm.org | publisher = United States Holocaust Memorial Museum | url = http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007183 | access-date = 9. 6. 2012 | ref = {{sfnRef|POWs: Holocaust Memorial Museum}} }} * {{cite news | last = Corera | first = Gordon | author-link = Gordon Corera | url = https://www.bbc.co.uk/news/uk-52755565 | title = Heinrich Himmler: How a fake stamp led to the Nazi SS leader's capture | work = BBC News | date = 23. 5. 2020 | access-date = 23. 5. 2020 }} * {{cite book | last = Himmler | first = Heinrich | title = The SS as an Anti-Bolshevist Fighting Organization | trans-title = Die Schutzstaffel als antibolschewistische Kampforganisation | url = https://archive.org/details/Himmler-Heinrich-Die-Schutzstaffel | year = 1936 | language = de | publisher = Franz Eher Verlag }} * {{cite web |last = Himmler |first = Heinrich |title = Heinrich Himmler's Speech at Poznan (Posen) |date = 6. 10. 1943 |publisher = Holocaust History Project |url = http://www.holocaust-history.org/himmler-poznan/ |access-date = 5. 6. 2012 |ref = {{sfnRef|Posen speech (1943), audio recording}} |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120507140239/http://www.holocaust-history.org/himmler-poznan/ |archive-date = 7. 5. 2012 |df = dmy-all }} * {{cite web |last = Himmler |first = Heinrich |title = The Complete Text of the Poznan Speech |date = 6. 10. 1943 |publisher = Holocaust History Project |url = http://www.holocaust-history.org/himmler-poznan/speech-text.shtml |access-date = 5. 6. 2012 |ref = {{sfnRef|Posen speech (1943), transcript}} |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120212053624/http://www.holocaust-history.org/himmler-poznan/speech-text.shtml |archive-date = 12. 2. 2012 |df = dmy-all }} * {{cite web | last = Lisciotto | first = Carmelo | title = SS & Other Nazi Leaders | year = 2007 | publisher = Holocaust Research Project | url = http://www.holocaustresearchproject.org/holoprelude/ssleaders.html | access-date = 20. 6. 2012 }} * {{cite book | last = Longerich | first = Heinz Peter | title = Hitler's Role in the Persecution of the Jews by the Nazi Regime | chapter = 15. Hitler and the Mass Shootings of Jews During the War Against Russia | publisher = Emory University | location = Atlanta | year = 2003 | chapter-url = http://www.hdot.org/en/trial/defense/pl1/15.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20120722085727/http://www.hdot.org/en/trial/defense/pl1/15 | archive-date = 22. 7. 2012 | access-date = 31. 7. 2013 | ref = {{sfnRef|Longerich, Chapter 15|2003}} }} * {{cite book | last = Longerich | first = Heinz Peter | title = Hitler's Role in the Persecution of the Jews by the Nazi Regime | chapter = 17. Radicalisation of the Persecution of the Jews by Hitler at the Turn of the Year 1941–1942 | publisher = Emory University | location = Atlanta | year = 2003 | chapter-url = http://www.hdot.org/en/trial/defense/pl1/17.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20090709111759/http://www.hdot.org/en/trial/defense/pl1/17 | archive-date = 9. 7. 2009 | access-date = 31. 7. 2013 | ref = {{sfnRef|Longerich, Chapter 17|2003}} }} * {{cite journal | last = van Roekel | first = Evertjan | journal = Historisch Nieuwsblad | title = Nederlandse SS'ers en de Holocaust |trans-title=Dutch SS and the Holocaust | language = nl | date = 2010 | url = http://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/26355/nederlandse-ss-ers-en-de-holocaust.html | access-date = 28. 8. 2014 }} * {{cite web | last = Sauer | first = Wolfgang | title = Heinrich Himmler | work = grolier.com | url = http://www.grolier.com/wwii/wwii_himmler.html | archive-url = https://web.archive.org/web/19971211162233/http://www.grolier.com/wwii/wwii_himmler.html | access-date = 21. 6. 2012 | archive-date = 11. 12. 1997 | ref = {{sfnRef|Sauer, Wolfgang}} }} * {{cite journal | last = Sereny | first = Gitta | author-link = Gitta Sereny | date = novembar 1999 | title = Stolen Children | journal = Talk | publisher = Jewish Virtual Library | url = https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/children.html | access-date = 1. 7. 2012 }} * {{Cite web | author = Staff | title = Germany's BND spy agency employed Heinrich Himmler's daughter | publisher = Deutsche Welle | url = https://www.dw.com/en/germanys-bnd-spy-agency-employed-heinrich-himmlers-daughter/a-44465200 | access-date = 13. 10. 2018 | ref = {{sfnRef|Deutsche Welle|2018}} }} * {{cite news | author = Staff | title = Heinrich Himmler Kills Himself in British Prison | work = Bend Bulletin | date = 24. 5. 1945 | url = https://news.google.com/newspapers?nid=1243&dat=19450523&id=Tx9PAAAAIBAJ&pg=6266,6071339 | access-date = 17. 3. 2014 | ref = {{sfnRef|''Bend Bulletin''|1945}} }} * {{cite web | author = Staff | title = Shadowy Nazi support group still honours daughter of SS head | work = sify.com | date = 2. 12. 2010 | url = http://www.sify.com/news/shadowy-nazi-support-group-still-honours-daughter-of-ss-head-news-international-kmcpajdcaee.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20101208013153/http://sify.com/news/shadowy-nazi-support-group-still-honours-daughter-of-ss-head-news-international-kmcpajdcaee.html | url-status = dead | archive-date = 8. 12. 2010 | access-date=1. 7. 2012 | ref = {{sfnRef|Sify News|2010}} }} * {{cite web | author = US War Department, Office of Strategic Services | title = The Career of Heinrich Himmler | publisher = CIA.gov | date = 2001 | url = https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/THE%20CAREER%20OF%20HEINRICH%20HIMMLER_0001.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170122232650/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/THE%20CAREER%20OF%20HEINRICH%20HIMMLER_0001.pdf | url-status = dead | archive-date = 22. 1. 2017 | access-date = 27. 12. 2020 | ref = {{sfnRef|The Career of Heinrich Himmler|2001}} }} * {{cite magazine | last = Von Wiegrefe | first = Klaus | title = Das Dunkle im Menschen |trans-title=The Darkness in Man | magazine = Der Spiegel | date = 11. 3. 2008 | issue = 45 | publisher = SpiegelNet GmbH | location = Hamburg | url = http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-61822072.html | access-date = 21. 6. 2012 }} {{divcol-end}} '''Dalje čitanje''' {{divcol}} * {{cite book | last = Frischauer | first = Willi | orig-year = 1953 | year = 2013 | title = Himmler: The Evil Genius of the Third Reich | publisher = Unmaterial Books | isbn = 978-1-78301-254-1 }} * {{cite journal | last = Haiger | first = Ernst | title = Fiction, Facts, and Forgeries: The 'Revelations' of Peter and Martin Allen about the History of the Second World War | journal = The Journal of Intelligence History | volume = 6 | issue = 1 | date =Summer 2006 | pages = 105–117 | url = https://books.google.com/books?id=pzfTBMsoj6QC&pg=PA105 | doi = 10.1080/16161262.2006.10555127 | s2cid = 161410964 }} * {{cite book | last = Hale | first = Christopher | author-link = Christopher Hale | year = 2003 | title = Himmler's Crusade: The True Story of the 1938 Nazi expedition into Tibet | publisher = Transworld | location = London | isbn = 978-0-593-04952-5 }} * {{cite book | last = Himmler | first = Katrin | author-link = Katrin Himmler | year = 2005 | title = Die Brüder Himmler. Eine deutsche Familiengeschichte |trans-title=The Brothers Himmler: A German Family History | publisher = S. Fischer Verlag, Frankfurt a. M | language = de | isbn = 978-3-10-033629-3 }} * {{cite book | last = Himmler | first = Katrin | title =The Private Heinrich Himmler | url = https://archive.org/details/privateheinrichh00unse | year = 2016 | publisher = St. Martin's Press | location = New York | isbn = 978-1-250-06465-3 }} * {{cite book | last = Höhne | first = Heinz | author-link = Heinz Höhne | others = Translated from German by Richard Barry | year = 1972 | title = The Order of the Death's Head: The Story of Hitler's SS | url = https://archive.org/details/orderofdeathshea0000hohn_r8w1 | publisher = Penguin Classic | location = London; New York | isbn = 978-0-14-139012-3 }} * {{cite book | last = Höss | first = Rudolf | author-link = Rudolf Höss | year = 2000 | orig-year = 1951 | title = Commandant of Auschwitz: The Autobiography of Rudolf Hoess | url = https://archive.org/details/commandantofausc0000hoss | location = London | publisher = Phoenix Press | isbn = 978-1-84212-024-8 }} * {{cite book | last = Morgan | first = Ted | author-link = Ted Morgan (writer) | year = 1990 | title = An Uncertain Hour: The French, the Germans, the Jews, the Klaus Barbie Trial, and the City of Lyon, 1940–1945 | publisher = The Bodley Head | location = London | isbn = 978-0-370-31504-1 }} * {{cite book | last = Reitlinger | first = Gerald | author-link = Gerald Reitlinger | year = 1981 | orig-year = 1956 | title = The SS: Alibi of a Nation 1922–1945 | publisher = Prentice Hall | location = Englewood Cliffs, NJ | isbn = 978-0-13-839936-8 }} * {{cite book | last = Russell | first = Stuart | title = La fortezza di Heinrich Himmler&nbsp;– Il centro ideologico di Weltanschauung delle SS&nbsp;– Cronaca per immagini della scuola-SS Haus Wewelsburg 1934–1945 |trans-title=The Fortress of Heinrich Himmler: The Center of SS Ideology: A Chronicle With Pictures of the SS Haus Wewelsburg School, 1934–1945 | year = 2007 | publisher = Editrice Thule Italia | location = Rome | isbn = 978-88-902781-0-5 }} {{divcol-end}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Heinrich Himmler}} {{Wikiquote}} {{wikisource author}} * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Germany/Himmlerspeeches.htm List of Himmler speeches] Ova lista Himmlerovih govora uključuje internetske izvore i materijal u Američkom nacionalnom arhivu. * [http://www.holocaustresearchproject.org/holoprelude/himmler.html Heinrich Himmler] u Holocaust Research Project * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf2w1002fp/ Register of the Heinrich Himmler Papers, 1914–1944] at the [http://www.hoover.org/library-and-archives Hoover Institution Archives] * [http://www.britishpathe.com/video/death-of-himmler Footage of Himmler's corpse and the cyanide capsule he used to kill himself] * {{PM20|FID=pe/007856}} {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Hitlerov kabinet}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Himmler, Heinrich}} [[Kategorija:Nacistička Njemačka]] [[Kategorija:Članovi SS]] [[Kategorija:Članovi SA]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Biografije, München]] [[Kategorija:Rođeni 1900.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Ratni zločinci u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Holokaust]] 7p39te1xsy03q0a6jm2ignen69on0ej 1460-e 0 4791 3936900 3646528 2026-10-24T13:11:07Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936900 wikitext text/x-wiki {{Decenija|147}} Dekada '''1460-ih''' trajala je od 1. januara 1460. do 31. decembra 1469. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}}1460. Januar–mart * 14. januar – Nakon postizanja konsenzusa na Saboru u Mantovi, papa Pio II formalno proglašava kršćanski križarski rat protiv muslimanskog Osmanskog carstva kako bi povratio Carigrad, koji su Osmanlije zauzele 1453. godine. * 15. januar – U bici kod Sandwicha u Engleskoj, Yorkisti napadaju Sandwich, Kent, i zarobljavaju kraljevsku flotu.<ref>{{Cite book|last=Burley|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=DlR-AwAAQBAJ&pg=PA46|title=The Battles of St Albans|last2=Elliot|first2=Michael|last3=Watson|first3=Harvey|date=2013-09-09|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1-84415-569-9|language=en}}</ref> == Ličnosti == === Rođeni === {{Proširiti sekciju}} === Umrli === {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1460s}} [[Kategorija:Decenije]] 376btu5usn28zrjoyeqnvxdm8765m1c Kuba 0 5416 3937027 3936272 2026-10-24T21:59:35Z InternetArchiveBot 118070 Adding 15 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937027 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Kuba | izvorno_ime = ''República de Cuba'' {{Simboli jezika|es|španski}} | ime_genitiv = Kube | zastava = Flag of Cuba.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of Cuba.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = Patria o Muerte <br />([[bosanski|bs]]: za državu ili smrt)<ref>{{cite web |url=http://www.bc.gob.cu/english/cuban_bills.asp |title=Cuban Peso Bills |publisher=Central Bank of Cuba |year=2015 |access-date=14 February 2017 |archive-date=26 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926193856/http://www.bc.gob.cu/English/cuban_bills.asp}}</ref> | himna = [[La Bayamesa]] {{Center|[[Datoteka:Cuban national anthem (abridged version), performed by the U.S. Navy Band.oga]]}} | karta = CUB orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Havana]] | glavni_grad_koordinate = {{coord|23|6|N|82|23|W|type:city|title=Havana}} | najveći_grad = | službeni_jezik = [[Španski jezik|španski ]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = Unitarna [[Marksizam|marksističko]]-[[Lenjinizam|lenjinistička]] jednostranačka [[Socijalistička država (komunizam)|socijalistička republika]] | vrsta_prve_vlasti = [[Prvi sekretar Komunističke partije Kube|Prvi sekretar]] i [[Predsjednik Kube|predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Miguel Díaz-Canel]] | vrsta_druge_vlasti = | vladar_druga_vlast = | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = Od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 20. maj 1902. | površina = 110.860<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/#geography|title=Cuba|date=20 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=20 November 2023|archive-date=12 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/#geography|url-status=dead}}</ref> | po_površini_na_svijetu = 104 | procenat_vode = 0,94 | stanovnika = {{Smanjenje}} 11.089.511<ref>{{cite web |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022 |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |publisher=Oficina Nacional de Estadística e Information República de Cuba |access-date=8 June 2023 |language=es |archive-date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/}}</ref> | stanovnika_godina = 2022 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = {{Smanjenje}} 9.434.593<ref>{{citeweb|url=https://www.onei.gob.cu/sites/default/files/publicaciones/2026-07/indicadores-demograficos-2025.pdf|title=INDICADORES DEMOGRÁFICOS DE CUBA Y SUS TERRITORIOS 2025|date=July 2026|author=Oficina Nacional de Estadística e Información|p=3|lang=es}}</ref> | procjena_godina = 2025 | gustoća = 89,8 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 125 | bdp_ukupno = $254,865 milijarde<ref name="auto">{{cite web|title=World Bank GDP PPP 2015, 28 April 2017 PDF |url=https://archive.org/details/GDPPPP1|access-date=18 January 2018}}</ref> | bdp_godina = 2015 | po_broju_bdp_na_svijetu = | bdp_per_capita = $22.237<ref name="auto"/><ref>{{cite web|title=World Bank total population of Cuba in 2015 (GDP PPP divided by Population data)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2015&locations=CU&start=1960|access-date=18 January 2018|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111235251/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2015&locations=CU&start=1960|url-status=live}}</ref> | bdp_per_capita_na_svijetu = | bdp_nominalni_ukupno ={{Povećanje}} $252,063 billion<ref name=C>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic |title=Basic Data Selection |publisher=United Nations |access-date=14 February 2026|archive-date=9 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309165120/https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic |url-status=live }}</ref> | bdp_nominalni_godina = 2024 | bdp_nominalni_na_svijetu = 59 | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $22.957<ref name=C/> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 60 | hdi = {{Smanjenje}} 0,762 | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = 97 | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Kubanski peso]] (CUP)<br />[[Kubanski konvertibilni peso]] (CUC) | vremenska_zona = [[UTC−05:00]] | ljetno_računanje_vremena = [[UTC−04:00]] | format_datuma = | najviša_tačka_ime = [[Pico Real del Turquino]] | najviša_tačka_metara = 1.974 | najveće_jezero_ime = [[Zaza Reservoir]] | najveće_jezero_površina = 113,5 | najveća_rijeka_ime = [[Rio Cauto]] | najveća_rijeka_dužina = 330 | nacionalni_dan = 26. juli | vozacka_strana = | pozivni_broj = +53 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.cu]] | komentar = }} '''Kuba''' je [[Ostrvo|ostrvska]] [[država]] u [[Karibi]]ma. Obuhvata istoimeno glavno ostrvo, kao i 4.195 ostrva, otočića i koraljnih grebena. Smještena na mjestu gdje se susreću [[Karipsko more]], [[Meksički zaliv]] i [[Atlantski okean]], Kuba se nalazi istočno od poluostrva [[Yucatán]], južno od [[Florida|Floride]] i [[Bahami|Bahama]], zapadno od [[Hispaniola|Hispaniole]] te sjeverno od [[Jamajka|Jamajke]] i [[Kajmanska ostrva|Kajmanskih ostrva]]. Kuba je najveća država na Karibima po površini i treća po broju stanovnika, nakon [[Haiti|Haitija]] i [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]]. Kulturološki se smatra dijelom [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]]. Glavni i najveći grad je [[Havana]].<ref>{{cite book |last=Rangel |first=Carlos |author-link=Carlos Rangel |title=The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States |url=https://archive.org/details/latinamericans0000carl |publisher=[[Harcourt Brace Jovanovich]] |year=1977 |isbn=978-0-15-148795-0 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/latinamericans0000carl/page/3 3]–5}} {{cite book |last=Skidmore |first=Thomas E. |author-link=Thomas E. Skidmore|url=https://archive.org/details/modernlatinameri0006skid/page/1 |title=Modern Latin America |author2-first=Peter H. |author2-last=Smith |author2-link=Peter H. Smith|publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-19-517013-9 |edition=6 |location=Oxford and New York |pages=[https://archive.org/details/modernlatinameri0006skid/page/1 1–10] |url-access=registration}}</ref> Drugi po veličini grad je [[Santiago de Cuba]]. Na sjeveru se nalaze [[Sjedinjene Američke Države]] (udaljene oko 150&nbsp;km), [[Bahami]] i [[Turks i Caicos|Ostrva Turks i Caicos]] na sjeveroistoku, [[Meksiko]] na zapadu (oko 210&nbsp;km). Najveće je ostrvo u Karibima a s preko 11 miliona stanovnika i drugo najmnogoljudnije ostrvo nakon Hispaniole. Danas je jedina preostala izvorno komunistička država u svijetu s visokim indeksom humanog razvoja i dobro rangirana u oblastima zdravstva i obrazovanja.<ref>http://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 4. 2015 |archive-date=24. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.thenation.com/article/193273/why-us-cuba-deal-really-victory-cuban-revolution</ref> Kuba je bila naseljena još u 4. mileniju p. n. e, a narodi [[Guanahatabey]] i [[Taíno]] bili su prisutni u vrijeme španske kolonizacije u 15. vijeku. Stanovništvo Kube prvenstveno potječe iz tri grupe: pretkolumbovskih autohtonih naroda (uglavnom Taíno i Ciboney),<ref>{{cite journal |last1=Lalueza-Fox |first1=Carles |last2=Gilbert |first2=M. Thomas P. |last3=Martínez-Fuentes |first3=Antonio J. |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Bertranpetit |first5=Jaume |year=2003 |title=Mitochondrial DNA from Pre-Columbian Ciboneys from Cuba and the Prehistoric Colonization of the Caribbean |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2003-06_121_2/page/97 |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=121 |issue=2 |pages=97–108 |doi=10.1002/ajpa.10236 |pmid=12740952 |bibcode=2003AJPA..121...97L }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mendizabal |first1=Isabel |last2=Sandoval |first2=Karla |last3=Berniell-Lee |first3=Gemma |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Salas |first5=Antonio |last6=Martínez-Fuentes |first6=Antonio |last7=Comas |first7=David |year=2008 |title=Genetic origin, admixture, and asymmetry in maternal and paternal human lineages in Cuba |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=8 |issue=1 |pages=213 |doi=10.1186/1471-2148-8-213 |doi-access=free |pmc=2492877 |pmid=18644108 |bibcode=2008BMCEE...8..213M }}</ref> španskih doseljenika i imigranata (uglavnom iz Andaluzije, s Kanarskih ostrva, iz Galicije i Asturije)<ref>{{cite book |last=Pérez Jr. |first=Louis A. |year=2006 |title=Cuba: Between Reform and Revolution |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-517911-8}}</ref> te Afrikanaca iz područja južno od [[Sahara|Sahare]], dovedenih putem transatlantske trgovine robljem.<ref>{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |year=2010 |title=The Atlantic Slave Trade |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000klei_b0k9 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-18250-8}}</ref> Teritorija je ostala dio Španskog Carstva sve do Špansko-američkog rata 1898, nakon čega su je okupirale [[Sjedinjene Američke Države]], a nezavisnost je stekla 1902. Državni udar 1933. srušio je demokratski izabranu vladu [[Carlos Manuel de Céspedesa y Quesade|Carlosa Manuela de Céspedesa y Quesade]] i označio početak dugog perioda vojnog uticaja, posebno pod vodstvom [[Fulgencio Batista|Fulgencija Batiste]]. Kuba je 1940. usvojila novi ustav, ali su rastući politički nemiri kulminirali državnim udarom 1952. Batistina autokratska vlast konačno je srušena u januaru 1959. od strane Pokreta 26. juli, tokom [[Kubanska revolucija|Kubanske revolucije]]. Revolucija je uspostavila komunističku vlast pod vodstvom [[Fidel Castro|Fidela Castra]], koja opstaje do danas. Castrova vlada postala je značajan izvor sukoba između [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i Sjedinjenih Američkih Država tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]]; [[Kubanska raketna kriza]] iz 1962. općenito se smatra trenutkom kada je svijet bio najbliže [[Nuklearni rat|nuklearnom ratu]]. Od 1970-ih pa sve do kraja 1980-ih, Kuba je intervenisala u brojnim sukobima pružajući podršku antikolonijalnim i marksističkim vladama ili pokretima širom [[Afrika|Afrike]], Latinske Amerike i [[Bliski istok|Bliskog istoka]]. Prema deklasificiranom izvještaju [[Centralna obavještajna agencija|CIA-e]], Kuba je do 1984. primila sovjetsku pomoć u vrijednosti od 33 milijarde dolara. Nakon raspada Sovjetskog Saveza, Kuba se tokom 1990-ih suočila s teškim ekonomskim padom, poznatim kao "Posebni period". Castro se povukao 2008. nakon 49 godina na vlasti, a za njegovog nasljednika izabran je [[Raúl Castro]]. Raúl se povukao s dužnosti predsjednika Državnog vijeća 2018, a [[Miguel Díaz-Canel]] je nakon parlamentarnih izbora izabran za predsjednika od Nacionalne skupštine. Raúl se 2021. povukao s mjesta prvog sekretara Komunističke partije, nakon čega je na tu dužnost izabran Díaz-Canel, postavši tako prvi kubanski lider rođen nakon Kubanske revolucije. Kuba je socijalistička država u kojoj je uloga [[Savez komunista Kube|Komunističke partije]] utvrđena Ustavom. Kuba je trenutno jedina komunistička zemlja na svijetu izvan [[Azija|Azije]]. Ima autoritarnu vlast u kojoj je politička opozicija zabranjena.<ref>{{cite book |last1=Levitsky |first1=Steven |author1-link=Steven Levitsky|url=https://books.google.com/books?id=NZDI05p1PDgC&pg=PA361 |title=Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War |last2=Way |first2=Lucan A. |date=16 August 2010 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-49148-8 |pages=361–363 |access-date=19 March 2023 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409052842/https://books.google.com/books?id=NZDI05p1PDgC&pg=PA361 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lachapelle |first1=Jean |last2=Levitsky |first2=Steven |last3=Way |first3=Lucan A. |last4=Casey |first4=Adam E. |title=Social Revolution and Authoritarian Durability |journal=World Politics |date=October 2020 |volume=72 |issue=4 |pages=557–600 |doi=10.1017/S0043887120000106 }}</ref> [[Cenzura]] je opsežna, a nezavisno novinarstvo se guši;<ref>{{cite encyclopedia |last1=Stein |first1=Elizabeth Ann |title=Information and Civil Unrest in Dictatorships |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Politics |date=2016 |doi=10.1093/acrefore/9780190228637.013.35 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Six facts about censorship in Cuba |url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2016/03/six-facts-about-censorship-in-cuba/ |access-date=17 December 2020 |publisher=Amnesty International |date=11 March 2016 |language=en |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011094221/https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2016/03/six-facts-about-censorship-in-cuba/ |url-status=live }}</ref><ref name="Press Freedom Index 2015">{{Cite web |title=2015 World Press Freedom Index |url=http://index.rsf.org/#!/index-details/CUB |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827202105/http://index.rsf.org/#!/index-details/CUB |archive-date=27 August 2015 |access-date=23 April 2026 |website=Reporters Without Borders}}</ref> organizacija [[Reporteri bez granica]] ocijenila je Kubu kao jednu od najgorih zemalja po pitanju slobode medija.<ref>{{cite web|year=2008|title=Press Freedom Index 2008 |url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/cl_en_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221403/http://www.rsf.org/IMG/pdf/cl_en_2008.pdf|archive-date=3 March 2009|publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref name="Press Freedom Index 2015" /> Kuba je zemlja osnivačica [[Ujedinjene nacije|UN-a]], [[G77]], [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] (NAM), [[Organizacija afričkih, karipskih i pacifičkih država|OACPS-a]], [[Bolivarska alternativa za Ameriku|ALBA-e]] i [[Organizacija američkih država|OAS-a]]. Od 1959. Kuba smatra američku vojnu bazu u zaljevu [[Guantánamo]] ilegalnom, a od 1961. održava minska polja duž svoje strane granice.<ref name="auto1">{{Cite news |date=30 January 2015 |title=US rejects Cuba demand to hand back Guantanamo Bay base |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-31059030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207183342/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-31059030 |archive-date=7 December 2016 |access-date=23 April 2026 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref name=hrw>{{cite web |title=Landmine Monitor Report 2000: Cuba |url=https://www.hrw.org/reports/2000/landmines/LMWeb-14.htm |publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref> Kuba ima jednu od rijetkih svjetskih komandnih ekonomija, a u njoj dominiraju [[turizam]] te izvoz kvalificirane radne snage, [[Šećer|šećera]], [[Duhan|duhana]] i [[kafe]]. Kuba je historijski gledano – kako prije, tako i tokom komunističke vladavine – postizala bolje rezultate od drugih zemalja Latinske Amerike i Kariba kada je riječ o [[Pismenost|pismenosti]].<ref>{{cite web |title=Pre-Castro Cuba {{!}} American Experience |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/comandante-pre-castro-cuba/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722110826/https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/comandante-pre-castro-cuba/ |archive-date=22 July 2021 |access-date=20 July 2021 |publisher=PBS}}</ref><ref name=":15">{{cite web |last1=Greenberg |first1=Jon |date=24 February 2020 |title=Fact-checking Bernie Sanders' claim on Cuba literacy under Castro |url=https://www.politifact.com/factchecks/2020/feb/24/bernie-sanders/sanders-correct-cuba-literacy-campaign-skimps-prop/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720000408/https://www.politifact.com/factchecks/2020/feb/24/bernie-sanders/sanders-correct-cuba-literacy-campaign-skimps-prop/ |archive-date=20 July 2021 |access-date=20 July 2021 |website=[[PolitiFact]]}}</ref> Nakon revolucije 1959, Kuba je bilježila bolje pokazatelje od drugih latinoameričkih zemalja u pogledu smrtnosti dojenčadi i majki, kao i očekivanog životnog vijeka. Prema studiji iz 2012, Kuba je jedina zemlja na svijetu koja ispunjava kriterije održivog razvoja koje je utvrdio WWF.<ref>{{cite journal |last1=Cabello |first1=Juan José |display-authors=etal. |year=2012 |title=An approach to sustainable development: the case of Cuba |journal=Environment, Development and Sustainability |volume=14 |issue=4 |pages=573–591 |doi=10.1007/s10668-012-9338-8 |bibcode=2012EDSus..14..573C }}</ref> Kuba ima sistem [[Univerzalna zdravstvena zaštita|univerzalne zdravstvene zaštite]] koji svim kubanskim građanima osigurava besplatno liječenje,<ref>{{cite journal |last1=Geloso |first1=Vincent |last2=Pavlik |first2=Jamie Bologna |title=The Cuban revolution and infant mortality: A synthetic control approach |journal=Explorations in Economic History |date=April 2021 |volume=80 |article-number=101376 |doi=10.1016/j.eeh.2020.101376 }}</ref><ref name=":1">{{cite news |last=Kessler |first=Glenn |author-link=Glenn Kessler (journalist)|date=1 December 2016 |title=Justin Trudeau's claim that Castro made 'significant improvements' to Cuban health care and education |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2016/12/01/justin-trudeaus-claim-that-castro-made-significant-improvements-to-cuban-health-care-and-education/ |url-access=registration |access-date=19 August 2017 |archive-date=17 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417102506/https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2016/12/01/justin-trudeaus-claim-that-castro-made-significant-improvements-to-cuban-health-care-and-education/ |url-status=live }}</ref> iako postoje izazovi poput niskih plata ljekara, lošeg stanja objekata, nedostatne opremljenosti i čestih nestašica osnovnih lijekova.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Studija iz 2023, koju je provela organizacija [[Kubanska opservatorija za ljudska prava]] (uz finansijsku podršku SAD-a), procijenila je da 88% stanovništva živi u ekstremnom siromaštvu.<ref>{{Cite web |year=2023 |title=The State of Social Rights in Cuba: VI Report 2023 |url=https://derechossocialescuba.com/wp-content/uploads/2023/09/ODS6_EN.pdf |publisher=Observatorio Cubano de Derechos Humanos (OCDH) |access-date=2 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005132152/https://derechossocialescuba.com/wp-content/uploads/2023/09/ODS6_EN.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2026-04-03 |title=Cuba begins releasing prisoners under scrutiny of rights groups, US government |url=https://www.jpost.com/international/article-892006 |access-date=2026-08-09 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en |quote="The process should be agile, transparent, and should include the totality of political prisoners," said the Cuban Observatory for Human Rights, a Madrid-based group that has received US funding.}}</ref> Prema podacima [[Svjetski program za hranu|Svjetskog programa za hranu]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], hrana koja se distribuira putem sistema racioniranja zadovoljava tek mali dio dnevnih nutritivnih potreba mnogih Kubanaca, što dovodi do zdravstvenih problema.<ref name=":10">{{Cite web |date=5 April 2023 |title=Un informe de la ONU señala que los cubanos de 14 a 60 años sufren de malnutrición |url=https://www.14ymedio.com/cuba/informe-ONU-senala-cubanos-malnutricion_0_3508449125.html |access-date=8 October 2023 |website=14ymedio |language=es}}</ref> Embargo Sjedinjenih Američkih Država prema Kubi, na snazi ​​još od 1960, predstavlja jednu od najdugotrajnijih trgovinskih i ekonomskih mjera u historiji bilateralnih odnosa.<ref name=":6">{{Cite web |last=Padinger |first=Germán |date=9 November 2021 |title=En qué consiste el embargo comercial de Estados Unidos sobre Cuba |url=https://cnnespanol.cnn.com/2021/11/09/embargo-eeuu-cuba-afectado-economia-isla-orix/ |access-date=7 October 2023 |publisher=CNN |language=es |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923191445/https://cnnespanol.cnn.com/2021/11/09/embargo-eeuu-cuba-afectado-economia-isla-orix/ |url-status=live }}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija Kube}} Otkrivena je tokom ekspedicije [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1492.<ref>Cuba Oficina Del Censo (2009). Cuba: Population, History and Resources 1907. BiblioBazaar, LLC. p. 28. {{ISBN|978-1-110-28818-2}}. (gives the landing date in Cuba as October 28)</ref> i pokušaja da se pronađe zapadni prolaz do [[Indija|Indije]]. Godine 1511. Španci započinju [[kolonizacija|kolonizaciju]] njene teritorije čime počinje i istrebljenje autohtonih [[Domorodački narodi Amerike|indijanaca]]. Od 1523. počinje dovođenje crnaca -robova iz [[Afrika|Afrike]]. Tek 1898, nakon [[Američko-španski rat|Američko-španskog rata]], Kuba se oslobađa [[Španija|španskog]], ali istovremeno pada pod uticaj [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]]. Amerikanci su priznali Kubi nezavisnost 1902., ali su zadržali uticaj ([[Plattovi amandmani]], ukinuti 1934). Diktator [[Fulgencio Batista Y Zaldivar]], 1952-1958 vladao je uz pomoć američkih imperijalističkih krugova. Srušen revolucijom 1959, na vlast dolazi [[Fidel Castro]], neprihvatljiv vlastima SAD-a, koje ubrzo uvode trgovinski [[embargo]] prema Kubi. Castro je nakon toga 1961. revoluciju proglasio [[socijalizam|socijalističkom]], i uspostavio [[komunizam|komunističku]] državu. Castro se održao na vlasti i nakon što je njegov najveći saveznik, [[Sovjetski Savez]], prestao postojati 1991. == Geografija == {{Glavni|Geografija Kube}} Kuba je najveće ostrvo u Karipskom moru. Na sjeveru graniči sa [[Floridski prolaz|Floridskim prolazom]] i Atlanskim okeanom, na sjeverozapadu s Meksičkim zaljevom, na jugu s Karipskim morem i na istoku [[Windwarski prolaz|Windwardskim prolazom]]. Prema površini, Kuba je po veličini [[Popis ostrva|16. ostrvo na svijetu]]. Klima na ostrvu je tropska, iako pušu i jaki vjetrovi. Postoji sušni dio godine i kišni dio godine. [[Havana]] (Habana) je glavni i najveći grad, ostali veći gradovi su [[Santiago de Cuba]] i [[Camaguey]]. == Politika == {{Glavni|Politički ustroj Kube}} Kuba je [[Socijalizam|socijalistička]] država. Na njenom čelu dugo je bio [[Fidel Castro]], tačnije, od 1959, prvo kao [[premijer]], a od 1976. kao [[predsjednik]]. Na toj je funkciji zvanično ostao do 2008, kada se povukao zbog narušenog zdravlja (iako je već od 2006. bio na medicinskom odsustvu). Bio je šef države, šef vlade, [[Prvi sekretar Komunističke partije Kube|prvi sekretar]] [[Komunistička partija Kube|Komunističke partije Kube]], te vrhovni zapovjednik Kubanskih oružanih snaga. Naslijedio ga je njegov brat [[Raúl Castro|Raúl]], koji je ostao predsjednik do 19. aprila 2018, također se povukavši zbog poodmakle dobi. Novi predsjednik postao je [[Miguel Díaz-Canel]], dotadašnji potpredsjednik. Kubanski [[parlament]], [[Nacionalna skupština narodne vlasti (Kuba)|Nacionalna skupština narodne vlasti]] (''Asamblea Nacional del Poder Popular''), ima 609 članova, a biraju se na rok od 5 godina. Komunistička stranka je jedina politička stranka na Kubi koja je legalna. Ona drži vodeće funkcije u upravi zemlje, uključujući i [[sudstvo]]. Ostala politička pitanja uključuju ilegalnu emigraciju kubanaca u SAD, ekonomski [[embargo]] koji je SAD nametnuo Kubi i zatvaranje političkih disidenata koji su u opoziciji prema vlasti. == Administrativna podjela == {{Glavni|Administrativna podjela Kube}} [[Datoteka:CubaSubdivisions.png|desno|350px|Administrativna podjela Kube]] Kuba je podijeljena na 15 pokrajina i jednu općinu sa specijalnim statusom (Isla de la Juventud). * [[Pinar del Rio]] * [[Artemisa]] * [[La Habana]] * [[Mayabeque]] * [[Matanzas]] * [[Cienfuegos]] * [[Villa Clara]] * [[Sancti Spíritus]] * [[Ciego de Ávila]] * [[Camagüey]] * [[Las Tunas]] * [[Granma]] * [[Holguín]] * [[Santiago de Cuba]] * [[Guantánamo]] * [[Isla de la Juventud]] (općina sa specijalnim statusom) == Privreda == {{Glavni|Privreda Kube}} Kubanska država većim dijelom kontroliše i planira ekonomske aktivnosti, na osnovu socijalističkih principa. Većina sredstava za proizvodnju je u vlasništvu vlade i ona njima upravlja, a većina radne snage je zaposlena u državnom sektoru. Posljednjih godina uočen je trend ka porastu broja zaposlenih u privatnom sektoru. Do 2006. godine zaposlenost u javnom sektoru iznosila je 78%, a u privatnom sektoru 22%, u poređenju sa 91,8% do 8,2% u 1981. godini. Državna potrošnja iznosi 78,1% BDP-a. Od ranih 2010-ih, nakon početnih tržišnih reformi, postalo je popularno navođenje kubanske ekonomije kao tržišnog socijalizma ili kretanja ka tržišnom socijalizmu.<ref>Feinberg, Richard (14 June 2016). Open for Business: Building the New Cuban Economy. Publisher: Brookings Institution Press. pp. 214–215. ISBN 9780815727699.</ref> Svaka firma koja angažuje radnika Kubanca, njegovu platu daje kubanskoj vladi, koja ga dalje isplaćuje u [[Kubanski pezos|kubanskim pezosima]]. Prosječna mjesečna plata od jula 2013. iznosila je 466 kubanskih pezosa—oko 19 [[Američki dolar|američkih dolara]]. Međutim, nakon ekonomske reforme u januaru 2021., minimalna plata je oko 2100 CUP (17,50 USD), a srednja plata je oko 4000 CUP (33 USD). Svako kubansko domaćinstvo ima knjigu obroka (poznatu kao libreta) koja mu daje pravo na mjesečnu zalihu hrane i drugih osnovnih namirnica, koje se obezbjeđuju po nominalnoj cijeni. Prema Havana Consulting Group, u 2014. godini, novčane doznake iz inostranstva upućene na Kubu iznosile su 3.129 miliona dolara, što je čini sedmom zemljom u Latinskoj Americi po iznosu ovih sredstava.<ref>"CUBA: The Fastest Growing Remittances Market in Latin America". The Havana Consulting Group & Tech. 23 June 2016. Retrieved 29 May 2022.</ref> U 2019. doznake su porasle na 6.616 miliona dolara, ali su pale na 1.967 miliona dolara u 2020., zbog pandemije COVID-19. Pandemija je teško pogodila i kubansku turističku industriju, što je, uz pooštravanje američkih sankcija, dovelo do velikog porasta emigracije među mlađim radno sposobnim Kubancima. Ovo je opisano kao kriza koja "prijeti stabilnosti" Kube, koja "već ima jednu od najstarijih populacija na hemisferi". {{sekcija}} == Reference == {{refspisak|2}} == Dodatna literatura == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite journal |last= Albornoz |first= Sara Carrillo de |year= 2006 |title= On a mission: how Cuba uses its doctors abroad |journal= [[The BMJ]] |volume= 333 |issue= 7566 |page= 464 |jstor= 40700096 |doi=10.1136/bmj.333.7566.464 |pmid=16946334 |pmc=1557950}} * {{cite book |last=Allaire |first=Louis |editor=Frank Salomon |others=Stuart B. Schwartz |title=South America |edition=third |series=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas |volume=III |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-63075-4 |chapter=Archaeology of the Caribbean Region}} * {{Cite book |last= Alvarez |first= José |year= 2001 |chapter= Rationed Products and Something Else: Food Availability and Distribution in 2000 |chapter-url= http://www.ascecuba.org/c/wp-content/uploads/2014/09/v11-alvarez.pdf |title= Cuba in Transition, Volume&nbsp;11 |url= http://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-11/ |location= Silver Spring,&nbsp;MD |publisher= [[Association for the Study of the Cuban Economy|ASCE]] |pages= 305–322 |isbn= 978-0-9649082-0-8 |access-date= 25 March 2013 |archive-date= 24 December 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211224093911/https://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-11/ |url-status= dead }} * {{Cite book |last= Alvarez |first= José |year= 2004 |title= Cuban Agriculture Before 1959: The Social Situation |url= http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/FE/FE48000.pdf |location= Gainesville,&nbsp;FL |publisher= Department of Food and Resource Economics, [[University of Florida]] |access-date= 25 March 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180508181213/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/FE/FE48000.pdf |archive-date= 8. 5. 2018 |url-status= dead }} * {{Cite book |last= Baklanoff |first= Eric N. |year= 1998 |chapter= Cuba on the Eve of the Socialist Transition: A Reassessment of the Backwardness-Stagnation Thesis |chapter-url= http://www.ascecuba.org/c/wp-content/uploads/2014/09/v08-31baklanoff.pdf |title= Cuba in Transition, Volume&nbsp;8 |url= http://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/ |location= Silver Spring,&nbsp;MD |publisher= ASCE |pages= 260–272 |isbn= 978-0-9649082-7-7 |access-date= 25 March 2013 |archive-date= 6 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230406061627/https://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/ |url-status= dead }} * {{Cite book |last1=Breier |first1=Mignonne |last2=Wildschut |first2=Angelique |year=2007 |title=Doctors in a Divided Society: The Profession and Education of Medical Practitioners in South Africa |publisher=[[HSRC|HSRC Press]] |isbn=978-0-7969-2153-6 |url=https://books.google.com/books?id=WtuiTYThR7sC&pg=PP1 }} * {{Cite book |editor1-last=Chomsky |editor1-first=Aviva |editor1-link=Aviva Chomsky |editor2-last=Carr |editor2-first=Barry |editor3-last=Smorkaloff |editor3-first=Pamela Maria |year=2004 |title=The Cuba Reader: History, Culture, Politics |location=Durham,&nbsp;NC |publisher=[[Duke University Press]] |isbn=978-0-8223-3197-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/cubareaderhistor0000unse}} * {{cite book |last1=Clodfelter |first1=Micheal |date=2017 |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |edition=4th |publisher=McFarland |isbn=978-0786474707}} * {{Cite book |last=Corbett |first=Ben |year=2002 |title=This Is Cuba: An Outlaw Culture Survives |publisher=[[Westview Press]] |isbn=978-0-8133-3826-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/thisiscubaoutlaw00benc}} * {{Cite book |last= Domínguez |first= Jorge I. |author-link= Jorge I. Dominguez |year= 1978 |title= Cuba: Order and Revolution |url= https://archive.org/details/cubaorderrevolut0000domn |location= Cambridge,&nbsp;MA |publisher= [[Belknap Press]] |isbn= 978-0-674-17925-7}} * {{Cite book |last= Domínguez |first= Jorge I. |year= 1989 |title= To Make a World Safe for Revolution: Cuba's Foreign Policy |url= https://archive.org/details/tomakeworldsafef0000domi |location= Cambridge,&nbsp;MA |publisher= [[Harvard University Press]] |isbn= 978-0-674-89325-2}} * {{Cite book |last= Domínguez |first= Jorge I. |year= 2003 |title= A Constitution for Cuba's Political Transition: The Utility of Retaining (and Amending) the 1992 Constitution |url= http://www.people.fas.harvard.edu/~jidoming/images/jid_constitution.PDF |location= Coral Gables,&nbsp;FL |publisher= Institute for Cuban and Cuban-American Studies, [[University of Miami]] |isbn= 978-1-932385-04-5 |access-date= 19 August 2012 }} * {{Cite book |last= Espino |first= María Dolores |year= 2000 |chapter= Cuban Tourism During the Special Period |chapter-url= http://www.ascecuba.org/c/wp-content/uploads/2014/09/v10-espino.pdf |title= Cuba in Transition, Volume&nbsp;10 |url= http://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-10/ |location= Silver Spring,&nbsp;MD |publisher= ASCE |isbn= 978-0-9649082-8-4 |access-date= 25 March 2013 |archive-date= 24 December 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211224093915/https://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-10/ }} * {{Cite journal |last= Falk |first= Pamela S. |year= 1988 |title= Washing and Havana |url= https://archive.org/details/sim_wilson-quarterly_winter-1988_12_5/page/64 |journal= [[The Wilson Quarterly]] |volume= 12 |issue= 5 |pages= 64–74 |jstor= 40257732}} * {{Cite journal |last= Feinsilver |first= Julie M. |year= 1989 |title= Cuba as a 'World Medical Power': The Politics of Symbolism |journal= Latin American Research Review |volume= 24 |issue= 2 |pages= 1–34 |doi= 10.1017/S0023879100022810 |jstor= 2503679 |doi-access= free }} * {{Cite book |author= Gebru Tareke <!-- Ethiopian names, remember! --> |year= 2009 |title= The Ethiopian Revolution: War in the Horn of Africa |url= https://archive.org/details/ethiopianrevolut0000gebr|location= New Haven,&nbsp;CT |publisher= [[Yale University Press]] |isbn= 978-0-300-14163-4}} * {{cite journal |last1=Gershman |first1=Carl |last2=Gutierrez |first2=Orlando |title=Can Cuba Change? Ferment in Civil Society |url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_2009-01_20_1/page/36 |journal=Journal of Democracy |date=January 2009 |volume=20 |issue=1 |pages=36–53 |doi=10.1353/jod.0.0051 }} * {{Cite journal |last= Gleijeses |first= Piero |year= 1996 |title= Cuba's First Venture in Africa: Algeria, 1961–1965 |journal= [[Journal of Latin American Studies]] |volume= 28 |issue= 1 |pages= 159–195 |jstor= 157991 |doi=10.1017/s0022216x00012670 }} * {{Cite journal |last= Gleijeses |first= Piero |year= 1997 |title= The First Ambassadors: Cuba's Contribution to Guinea-Bissau's War of Independence |journal= Journal of Latin American Studies |volume= 29 |issue= 1 |pages= 45–88 |jstor= 158071 |doi=10.1017/s0022216x96004646 }} * {{Cite book |last= Gleijeses |first= Piero |year= 2002 |title= Conflicting Missions: Havana, Washington, and Africa, 1959–1976 |url= https://archive.org/details/conflictingmissi0000pier |location= Chapel Hill, NC |publisher= [[University of North Carolina Press]] |isbn= 978-0-8078-2647-8}} * {{Cite book |last= Gleijeses |first= Piero |year= 2010 |chapter= Cuba and the Cold War, 1959–1980 |title= ''In Melvyn P. Leffler & Odd Arne Westad, eds.,'' The Cambridge History of the Cold War, Volume&nbsp;II: Crises and Détente |location= Cambridge |publisher= [[Cambridge University Press]] |pages= 327–348 |isbn= 978-0-521-83720-0}} * {{Cite book |last= Gott |first= Richard |author-link= Richard Gott |year= 2004 |title= Cuba: A New History |location= New Haven, CT |publisher= [[Yale University Press]] |isbn= 978-0-300-10411-0 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/cubanewhistory0000gott }} * {{Cite book |last= Horowitz |first= Irving Louis |author-link= Irving Louis Horowitz |year= 1988 |title= Cuban Communism |url= https://archive.org/details/cubancommunism0000unse_b5h3 |location= New Brunswick,&nbsp;NJ |publisher= Transaction Books |isbn= 978-0-88738-672-5}} <!-- :{{Cite book |last= Horowitz |first= Irving Louis |year= 2000 |title= ''In [[Irving Louis Horowitz]] and Jaime Suchlicki,&nbsp;eds.,'' Cuban Communism |edition= 10th |location= New Brunswick,&nbsp;NJ |publisher= [[Transaction Publishers]] |isbn= 978-0-7658-0765-6}} Using the 10th edition, since that's that one that Google Books has and so that is used for convenience links. --> * {{Cite book |last= McAlister |first= Lyle N. |year= 1984 |title= Spain and Portugal in the New World, 1492–1700 |location= Minneapolis,&nbsp;MN |publisher= [[University of Minnesota Press]] |isbn= 978-0-8166-1216-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/spainportugalinn0000mcal }} * {{Cite book |last= Pedraza |first= Silvia |year= 2007 |title= Political Disaffection in Cuba's Revolution and Exodus |url= https://archive.org/details/politicaldisaffe0000pedr |location= New York,&nbsp;NY |publisher= [[Cambridge University Press]] |isbn= 978-0-521-86787-0}} * {{Cite book |last= Ramazani |first= Rouhollah K. |year= 1975 |title= The Persian Gulf and the Strait of Hormuz |url= https://archive.org/details/persiangulfstrai0000rama |location= Alphen aan den Rijn |publisher= Sijthoff & Noordhoff |isbn= 978-90-286-0069-0}} * {{Cite book |last= Roy |first= Joaquín |year= 2000 |title= Cuba, the United States, and the Helms-Burton Doctrine: International Reactions |url= https://archive.org/details/cubaunitedstates0000royj |location= Gainesville,&nbsp;FL |publisher= [[University of Florida Press]] |isbn= 978-0-8130-1760-0}} * {{Cite book |last= Scheina |first= Robert L. |year= 2003 |title= Latin America's Wars, Volume I: The Age of the Caudillo, 1791–1899 |location= Dulles,&nbsp;VA |publisher= Brassey's |isbn= 978-1-57488-449-4}} * {{cite book |last1=Scheina |first1=Robert L. |year=2003b |title=Latin America's Wars Volume II: The Age of the Professional Soldier, 1900-2001|url=https://archive.org/details/latinamericaswar0000robe }} * {{Cite book |last= Scott |first= Rebecca J. |author-link= Rebecca J. Scott |year= 2000 |orig-year= 1985 |title= Slave Emancipation in Cuba: The Transition to Free Labor, 1860–1899 |url= https://archive.org/details/slaveemancipatio0000scot_y7e3 |location= Pittsburgh,&nbsp;PA |publisher= [[University of Pittsburgh Press]] |isbn= 978-0-8229-5735-5}} * {{Cite journal |last= Smith |first= Wayne S. |author-link= Wayne Smith (diplomat) |year= 1996 |title= Cuba's Long Reform |url= https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_march-april-1996_75_2/page/n144 |journal= [[Foreign Affairs]] |volume= 75 |issue= 2 |pages= 99–112 |jstor= 20047491 |doi= 10.2307/20047491 }} * {{Cite book |last1= Smith |first1= Kirby |last2= Llorens |first2= Hugo |year= 1998 |chapter= Renaissance and Decay: A Comparison of Socioeconomic Indicators in Pre-Castro and Current-Day Cuba |chapter-url= http://www.ascecuba.org/c/wp-content/uploads/2014/09/v08-30smith.pdf |title= Cuba in Transition, Volume&nbsp;8 |url= http://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/ |location= Silver Spring,&nbsp;MD |publisher= ASCE |pages= 247–259 |isbn= 978-0-9649082-7-7 |access-date= 25 March 2013 |archive-date= 6 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230406061627/https://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/ |url-status= dead }} * {{Cite book |last= Sweig |first= Julia E. |author-link= Julia E. Sweig |year= 2004 |orig-year= 2002 |title= Inside the Cuban Revolution: Fidel Castro and the Urban Underground |edition= New |location= Cambridge,&nbsp;MA |publisher= [[Harvard University Press]] |isbn= 978-0-674-01612-5 |url= https://archive.org/details/insidecubanrevol00juli }} * {{Cite book |last= Thomas |first= Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year= 1998 |title= Cuba; or, The Pursuit of Freedom |url= https://archive.org/details/cubaorpursuitoff0000thom |edition= updated |location= Cambridge,&nbsp;MA |publisher= [[Da Capo Press]] |isbn= 978-0-306-80827-2}} * {{Cite book |last= Westad |first= Odd Arne |author-link= Odd Arne Westad |year= 2012 |title= Restless Empire: China and the World Since 1750 |url= https://archive.org/details/isbn_9781847921987 |location= London |publisher= [[The Bodley Head]] |isbn= 978-1-84792-197-0}} * {{Cite book |last1= Whiteford |first1= Linda M. |last2= Branch |first2=Laurence G. |year=2008 |title=Primary Health Care in Cuba: The Other Revolution |url= https://archive.org/details/primaryhealthcar00lind |location= Lanham, MD |publisher= [[Rowman & Littlefield]] |isbn= 978-0-7425-5994-3}} * {{Cite book |last= Wright |first= Irene Aloha |year= 1916 |title= The Early History of Cuba, 1492–1586 |url= https://openlibrary.org/works/OL143127W/The_early_history_of_Cuba_1492-1586 |location= New York,&nbsp;NY |publisher= [[Macmillan Publishers|The Macmillan Company]] }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Kuba}} {{Commonscat|Cuba}} {{wikiatlas|Cuba}} * {{službeni website|http://www.cubagob.cu/}} Vlade Kube * {{CIA World Factbook link|cu|Kuba}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Najveća ostrva na svijetu}} [[Kategorija:Kuba|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Komunističke države]] [[Kategorija:Meksički zaliv]] [[Kategorija:Ostrva u Karipskom moru]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1902.]] erv76rl3n148un5csldblcre1zvgbq7 Dominikanska Republika 0 5813 3937034 3934903 2026-10-24T22:17:32Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937034 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Dominikanska Republika | izvorno_ime = República Dominicana | ime_genitiv = Dominikanske Republike | zastava = Flag of the Dominican Republic.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of the Dominican Republic.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Quisqueyanos valientes]]"<br />("Hrabri sinovi Quisqueya")<center>[[Datoteka:Dominican Republic National Anthem.ogg]]</center> | karta = Dominican Republic (orthographic projection).svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Santo Domingo]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|18|27|N|69|56|W|type:city}} | najveći_grad = [[Santo Domingo]] | službeni_jezik = [[Španski jezik|španski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = Unitarna [[Predsjednik|predsjednička republika]]<ref name="CIADemo"/> | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak predsjednika Dominikanske Republike|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Luis Abinader]] | vrsta_druge_vlasti = [[Spisak potpredsjednika Dominikanske Republike|Potpredsjednik]] | vladar_druga_vlast = [[Raquel Peña]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = (od [[Haiti]]ja) | nezavisnost_priznato = 27. februar 1844. | površina = 48.671 | po_površini_na_svijetu = 128 | procenat_vode = 0,7<ref name="CIADemo"/> | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = {{Povećanje}} 11.532.151<ref name="Dominican Republic Macrotrends">{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/DOM/dominican-republic/population/ |title=Macrotrends Historical Population Database, 2025. (DO) |website=macrotrends.net |date=January 1, 2025 |access-date=January 7, 2025 |archive-date=January 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120092428/https://macrotrends.net/global-metrics/countries/DOM/dominican-republic/population |url-status=dead }}</ref> | procjena_godina = 2025 | gustoća = 220 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 64 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $353,732 milijarde<ref name="IMFWEO.DO">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (DO) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=October 14, 2025 |access-date=March 25, 2026 }}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 64 | bdp_per_capita = {{Povećanje}} $32.232<ref name="IMFWEO.DO" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 67 | bdp_nominalni_ukupno = {{Povećanje}} $138,340 milijarde<ref name="IMFWEO.DO" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 64 | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $12.605<ref name="IMFWEO.DO" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 74 | hdi = 0,776<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=May 6, 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=May 6, 2025 |access-date=May 6, 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = 89 | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = 39 | gini_godina = 2024 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Dominikanski peso]] (DOP) | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +1-809 i +1-829 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.do]] | komentar = }} '''Dominikanska Republika''' je ostrvska [[država]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dominican-Republic|title=Dominican Republic {{!}} History, People, Map, Flag, Population, Capital, & Facts {{!}} Britannica|date=23. 8. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=25. 8. 2025}}</ref> smještena na istočnom dijelu karipskog otoka [[Hispaniola]], unutar arhipelaga [[Veliki Antili]] u [[Karipsko more|Karipskom moru]]. Zauzima dvije trećine istočnog dijela ostrva [[Hispaniola]] i graniči sa [[Haiti]]jem. Dijeli pomorsku granicu s [[Portoriko|Portorikom]] na istoku i kopnenu granicu s Haitijem na zapadu, zauzimajući istočnih pet osmina otoka Hispaniola; taj otok je, uz [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], jedan od samo dva otoka na Karibima koja dijele dvije suverene države.<ref>{{cite book |last1=Vanderpool |first1=David M. |last2=Bush |first2=Ruth L. |title=Vascular Surgery |chapter=Surgical Care in Haiti |date=2017 |pages=341–345 |doi=10.1007/978-3-319-33745-6_53 |isbn=978-3-319-33743-2 |chapter-url={{GBurl|de9NDQAAQBAJ|p=341}} }}</ref><ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=5wBsDQAAQBAJ |title=Current Affairs November 2016 eBook |editor=Josh, Jagran |page=93 |year=2016}}</ref> Među državama na Antilima, ova zemlja je druga po površini (nakon [[Kuba|Kube]]) sa 48.671&nbsp;km<sup>2</sup> i druga po broju stanovnika (nakon Haitija) sa približno 11,4 miliona stanovnika u 2024, od kojih 3,6 miliona živi u metropolitanskom području glavnog grada [[Santo Domingo|Santo Dominga]].<ref name="CIADemo"/> Dominikansku Republiku često miješaju sa [[Dominika|Dominikom]], također državom u Karipskom moru. Domorodačko stanovništvo, uključujući narod [[Taíno]] koji je ostrvo podijelio na pet poglavarstava, naseljavalo je Hispaniolu prije dolaska Evropljana. [[Kristofor Kolumbo]] je proglasio otok posjedom Kastilje nakon što se na njega iskrcao tokom svog prvog putovanja 1492. Kolonija Santo Domingo postala je mjesto prvog stalnog evropskog naselja u Americi. Španija je 1697. priznala francusku vlast nad zapadnom trećinom otoka, koja je 1804. postala nezavisno [[Prvo Haićansko Carstvo]]. Grupa Dominikanca svrgnula je španskog guvernera i proglasila nezavisnost od Španije u novembru 1821, ali je Haiti aneksirao tu teritoriju u februaru 1822. Nezavisnost je konačno stečena 22 godine kasnije, 1844, nakon pobjede u Dominikanskom ratu za nezavisnost. Tokom naredne 72 godine zemlja je prošla kroz nekoliko građanskih ratova, korumpiranih diktatura, neuspjelih invazija Haitija i kratkotrajnog povratka pod špansku kolonijalnu vlast, prije nego što su Španci trajno protjerani tokom Dominikanskog rata za obnovu (1863–1865). [[Sjedinjene Američke Države]] okupirale su Dominikansku Republiku u periodu od 1916. do 1924, nakon čega je uslijedila diktatura [[Rafael Trujillo|Rafaela Trujilla]], koji je vladao od 1930. do ubistva 1961. [[Juan Bosch]] je izabran za predsjednika 1962, ali je svrgnut u vojnom udaru 1963. Dominikanski građanski rat iz 1965. prethodio je drugoj američkoj okupaciji i autoritarnoj vladavini Joaquína Balaguera (1966–1978. i 1986–1996). Od 1996, Dominikanska Republika se kreće ka predstavničkoj demokratiji. Dominikanska Republika ima najveću ekonomiju na Karibima i sedmu po veličini u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]].<ref name="gdp rank">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Rank Order&nbsp;– GDP (purchasing power parity) |access-date=February 27, 2009 |archive-date=June 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |url-status=dead }}</ref><ref name="worldbank.org">{{cite news|url=http://www.worldbank.org/en/country/dominicanrepublic|title=Dominican Republic|newspaper=World Bank|access-date=April 28, 2016|archive-date=May 7, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507043743/http://www.worldbank.org/en/country/dominicanrepublic|url-status=live}}</ref> Zemlja je imala ekonomiju s najbržim rastom na zapadnoj hemisferi – uz prosječnu stopu rasta realnog BDP-a od 5,3&nbsp;% u periodu između 1992. i 2018.<ref name=":0"/> Rast BDP-a u 2014. i 2015. dostigao je 7,3&nbsp;%, odnosno 7,0&nbsp;%, što su bile najviše stope rasta na zapadnoj hemisferi.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/dominicanrepublic/overview |title=Dominican Republic Overview |publisher=[[World Bank]] |access-date=April 29, 2016 |archive-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502175746/http://www.worldbank.org/en/country/dominicanrepublic/overview |url-status=live }}</ref> Nedavni rast potaknut je [[Građevinarstvo|građevinarstvom]], proizvodnjom, [[Turizam|turizmom]] i [[Rudarstvo|rudarstvom]]. U zemlji se nalazi treći najveći rudnik zlata na svijetu po obimu proizvodnje – rudnik Pueblo Viejo.<ref name="investingnews.com">{{Cite web|url=https://investingnews.com/daily/resource-investing/precious-metals-investing/gold-investing/largest-gold-mines/|title=World's 10 Largest Gold Mines by Production &#124; INN|date=July 31, 2019|access-date=September 27, 2017|archive-date=September 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926144158/https://investingnews.com/daily/resource-investing/precious-metals-investing/gold-investing/largest-gold-mines/|url-status=live}}</ref><ref name="lawrieongold.com">{{cite web|title=World Top 20 Gold: Countries, Companies and Mines|url=https://lawrieongold.com/2017/04/02/world-top-20-gold-countries-companies-and-mines/|access-date=September 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926190819/https://lawrieongold.com/2017/04/02/world-top-20-gold-countries-companies-and-mines/|archive-date=September 26, 2017|url-status=dead}}</ref> Proizvodnja zlata u zemlji iznosila je 31 metričku tonu 2015.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=November 29, 2023 |access-date=December 18, 2024 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> Dominikanska Republika je najposjećenija destinacija na Karibima.<ref name="WTO Tourism Highlights 2018 Edition">{{cite book |title=UNWTO Tourism Highlights: 2018 Edition |date=2018 |doi=10.18111/9789284419876 |isbn=978-92-844-1987-6 }}{{page needed|date=February 2026}}</ref> Kao geografski raznolika zemlja, ona je dom najvišem planinskom vrhu na Karibima ([[Pico Duarte]]), kao i najvećem jezeru i najnižoj tački na Karibima (jezero [[Enriquillo]]).<ref name="Baker 2008 190">{{cite book |last=Baker |first=Christopher P. |author2=Mingasson, Gilles |title=Dominican Republic |publisher=National Geographic Books |year=2008 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=toEFe48MD1IC&pg=PA190 |isbn=978-1-4262-0232-2 |access-date=January 11, 2024 |archive-date=January 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111005803/https://books.google.com/books?id=toEFe48MD1IC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ostrvo ima prosječnu temperaturu od 26 °C te veliku klimatsku i biološku raznolikost.<ref name=consulate>{{cite web |url=http://www.dominicanconsulate.org/gralinfo.htm |title=Consulate-General of the Dominican Republic Bangkok Thailand |access-date=February 27, 2009 |archive-date=September 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909021203/http://www.dominicanconsulate.org/gralinfo.htm |url-status=live }}</ref> U zemlji se također nalaze prva katedrala, palata, manastir i tvrđava izgrađeni na američkom kontinentu; smješteni su u Kolonijalnoj zoni Santo Dominga, koja je uvrštena na listu svjetske baštine.<ref name="Colonial City of Santo Domingo">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/526|title=Colonial City of Santo Domingo|work=UNESCO World Heritage Centre|access-date=August 24, 2016|archive-date=January 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142249/http://whc.unesco.org/en/list/526|url-status=live}}</ref><ref name="unesco.org">[http://www.unesco.org/nac/geoportal.php?country=DO&language=S UNESCO around the World | República Dominicana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208195531/http://www.unesco.org/nac/geoportal.php?country=DO&language=S |date=December 8, 2013 }}. Unesco.org (November 14, 1957). Retrieved on April 2, 2014.</ref> == Historija == Ostrvo Hispaniola otkrio je [[Kristofor Kolumbo]] 1492. Narod [[Arawak]], koji je naseljavao ostrvo, je ubrzo istrijebljen. Od 1503. Španci dovoze na ostrvo crnce-[[robovlasništvo|robove]]. [[Francuska|Francuzi]] i [[Španija|Španci]] su 1697. podijelili ostrvo. 1795. Španija se odrekla svog dijela ostrva. 1822-1844. cijelo je ostrvo Hispaniola ujedinio pod svojom vlašću [[Jean Pierre Boyer]]. 1844. godine Dominikanska Republika, gdje su u većini bili [[mulati]], se ponovno odvojio. U periodu 1930-1961, diktatorski je vladao [[Rafael Leonidas Trujillo]], sve dok nije ubijen u atentatu 1965. SAD su vojnom intervencijom spriječili da izabrani predsjednik [[Juan Bosch Gavino]] zavlada. Rezultat američkog upletanja bila je diktatura [[Joaquin Vidella Balaguera|Joaquina Vidella Balaguere]], 1966-1978. == Vlada == Predsjednik republike je i šef države i predsjednik vlade. Predsjednik i potpredsjednik se biraju svake 4 godine. == Političke podjele == Dominikanska Republika se dijeli na 29 provincija i jedan distrikt. == Geografija == Glavni i najveći grad je [[Santo Domingo]]. Dominikanska Republika ima kopnenu granicu samo sa Haitijem. == Privreda == Ekonomija se uglavnom oslanja na [[turizam]]. [[Nezaposlenost]] je 1999. bila 13,8%. == Stanovništvo == Od ranih 1960-ih velik broj stanovnika emigrirao je u [[Sjedinjene Američke Države]]. Dominikanci su danas u SAD-u, od svih nacionalnih [[manjina]], najveća [[latino]] grupa. Dobna struktura: * 0-14 godina: 34% (muški 1,486,902; žene 1,422,977) * 15-64 godina: 61% (muški 2,609,934; žene 2,518,330) * 65 godina i više: 5% (muški 192,254; žene 212,136) (2000, približno.) * Prirodni prirast:1.64% (2000, približno) == Kultura == U Dominikanskoj Republici glavna vjera je [[katoličanstvo]]. Vjerska tolerancija je velika. == Također pogledajte == * [[Rafael Leónidas Trujillo]] == Reference == {{refspisak|2}} === Izvori === * {{cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015 |publisher=McFarland |year=2017 |edition=4th}}{{isbn?}} * {{cite book |last=Scheina |first=Robert L. |title=Latin America's Wars Volume I: The Age of the Caudillo, 1791–1899 |publisher=Potomac Books |year=2003}}{{isbn?}} * {{cite book |last=Scheina |first=Robert L. |title=Latin America's Wars Volume II: The Age of the Professional Soldier, 1900–2001 |url=https://archive.org/details/latinamericaswar0000robe |publisher=Potomac Books |year=2003b}}{{isbn?}} * {{cite book |last=Musicant |first=Ivan |title=The Banana Wars: A History of United States Military Intervention in Latin America from the Spanish-American War to the Invasion of Panama |url=https://archive.org/details/bananawarshistor00musi |publisher=Macmillan Publishing Company |year=1990}}{{isbn?}} * {{cite book |last=Gleijeses |first=Piero |title=The Dominican Crisis: The 1965 Constitutional Revolt and American Intervention |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=1978}}{{isbn?}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last1=Goff |first1=Fred |last2=Locker |first2=Michael |title=The Violence of Domination: U.S. Power and the Dominican Republic |date=1967 |publisher=North American Congress on Latin America |oclc=5337272 }} * {{cite book |last1=Wiarda |first1=Howard J. |last2=Kryzanek |first2=Michael J. |title=The Dominican Republic |date=2019 |doi=10.4324/9780429310119 |isbn=978-0-429-31011-9 }} * {{cite book |last1=Diamond |first1=Jared |authorlink1=Jared Diamond |chapter=One Island, Two People, Two Histories: The Dominican Republic and Haiti |pages=329–357 |chapter-url={{GBurl|mYPXUHZCp3gC|p=329}} |title=[[Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed]] |date=2011 |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-50200-6 }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Dominican Republic}} {{wikiatlas|the Dominican Republic}} * {{službeni website|http://www.presidencia.gob.do}} Predsjednika Dominikanske Republike * {{službeni website|http://www.dominicanrepublic.com}} * {{CIA World Factbook link|dr|Dominikanska Republika}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dominikanska Republika|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1844.]] cg52jhsx6ot25u27wawesdpaf7mqhlh Bolivija 0 5884 3937019 3936417 2026-10-24T21:31:40Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937019 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Bolivija | izvorno_ime = Estado Plurinacional de Bolivia {{simboli jezika|es|španski}}<br />Buliwya Mamallaqta {{simboli jezika|qu|kečuanski}}<br />Wuliwya Suyu {{simboli jezika|ay|ajmarski}}<br />Tetã Volívia {{simboli jezika|gn|gvarani}} | ime_genitiv = Bolivije | zastava = Flag of Bolivia.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Escudo de Bolivia.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Bolivianos, el Hado Propicio]]"<center>[[Datoteka:Himno Nacional de Bolivia instrumental.ogg]]</center> | karta = BOL orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Sucre]] <small>(po Ustavu)</small><br />[[La Paz]] <small>(sjedište vlade)</small> | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz]]{{coord|17|48|S|63|10|W}} | službeni_jezik = [[španski jezik|španski]], [[Kečuanski jezik|Kečuanski]], [[Aymara]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = | vrsta_prve_vlasti = | vladar_prva_vlast = | vrsta_druge_vlasti = | vladar_druga_vlast = | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 6. august 1825. | površina = 1.098.581 | po_površini_na_svijetu = 27 | procenat_vode = 1,29 | stanovnika = {{Povećanje}} 12,749,291<ref name="ine2024">{{cite web |title=Principales resultados - Censo 2024 |url=https://cpv2024.ine.gob.bo/index.php/principal/principales-resultados-v3/ |publisher=Instituto Nacional de Estadística |access-date=31 August 2025 |language=Spanish |date=2025 }}</ref> | stanovnika_godina = 2026 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 79 | procjena = | procjena_godina = | gustoća = 10,4 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 224 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $162,373&nbsp;milijardi<ref name="IMFWEO.BO">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=19 October 2026}}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 89 | bdp_per_capita = {{Smanjenje}} $12.736<ref name="IMFWEO.BO" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 122 | bdp_nominalni_ukupno = {{Smanjenje}} $53,843&nbsp;milijardi<ref name="IMFWEO.BO" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 86 | bdp_nominalni_per_capita = {{Smanjenje}} $4.223<ref name="IMFWEO.BO" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 115 | hdi = 0,733<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|title=Human Development Report 2025|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=30 April 2025|access-date=30 April 2025|archive-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = povećanje | po_broju_hdi_na_svijetu = 108 | gini = 40,9<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|access-date=3 January 2026|archive-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/|url-status=live}}</ref> | gini_godina = 2021 | gini_nivo = smanjenje | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Bolivijski boliviano]] | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +591 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.bo]] | komentar = }} [[Datoteka:Salar_de_Uyuni,_Bolivia2.jpg|thumb|Uyuni]] '''Republika Bolivija,''' zvanično '''Višenacionalna Država Bolivija''' je kopnena [[država]] u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bolivia|title=Bolivia {{!}} History, Language, Capital, Flag, Population, Map, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=15. 5. 2023}}</ref><ref>{{Citation|title=Bolivia|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bolivia/|publisher=Central Intelligence Agency|date=9. 5. 2023|access-date=15. 5. 2023|language=en|archive-date=27. 9. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041747/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bolivia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bolivia country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18727507|newspaper=BBC News|date=21. 8. 2012|access-date=15. 5. 2023|language=en-GB}}</ref> Njena geografija se uglavnom sastoji od andske regije na zapadu te tropskih nizina na istoku i sjeveru. Zemlja se odlikuje raznolikim okruženjem koje obuhvata prostranu [[Amazonija|amazonsku]] nizinu, [[Gran Chaco]], doline s umjerenom klimom, visoku visoravan [[Altiplano]], snijegom prekrivene vrhove i planine, što rezultira širokim spektrom klima i bioma širom njenih regija i gradova. Uz istočnu granicu nalazi se dio [[Pantanal|Pantanala]], najvećeg tropskog močvarnog područja na svijetu. Graniči sa [[Brazil]]om na sjeveru i istoku, [[Paragvaj]]em na jugoistoku, [[Argentina|Argentinom]] na jugu, [[Čile]]om na jugozapadu i [[Peru]]om na sjeverozapadu. Zapadni dio zemlje je planinsko područje [[Andi|Anda]] i obuhvata oko jedne trećine površine zemlje, a istočni nizijski dio pripada [[amazon]]skom slivu pokrivenom [[prašuma]]ma. Sjedište vlade je [[La Paz]], gdje su smještene izvršna, zakonodavna i izborna grana vlasti, dok je ustavni glavni grad [[Sucre]], sjedište pravosuđa. Iako se većina stanovništva i urbanih centara nalazi u andskoj regiji, najveći grad i glavni industrijski centar je [[Santa Cruz de la Sierra]], smješten u istočnim tropskim nizinama. Bolivija je prema ustavu [[unitarna država]], podijeljena na [[Departmani u Boliviji|devet departmana]]. Geografska podjela na andski dio i nizine prati ekonomske i kulturne razlike, poput onih koje se vezuju za nazive "camba" i "colla". Jedna trećina teritorije zemlje nalazi se unutar planinskog lanca [[Andi|Anda]]. Najveća je i pri tome jedna od dvije kopnene države (druga je Paragvaj) koje leže izvan [[Afroevroazija|Afroevroazije]]. S površinom od 1.098.581&nbsp;km<sup>2</sup>, Bolivija je peta najveća država u Južnoj Americi i, uz Paragvaj, jedna od dvije države na američkom kontinentu koje nemaju izlaz na more. To je najveća država bez izlaza na more na južnoj hemisferi; posjeduje riječne luke koje omogućavaju pristup [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]] putem dva riječna sistema: Acre-Purus-Amazon i Paragvaj-Parana. Prema posljednjem popisu stanovništva iz 2024, Bolivija ima 11,4 miliona stanovnika.<ref name="ine2024"/> Stanovništvo je multietničko i uključuje autohtone narode (Amerindijance), mestike, te potomke Evropljana i Afrikanaca. Španski je službeni i dominantni jezik, iako 36 autohtonih jezika također ima službeni status, od kojih su najrasprostranjeniji gvarani, ajmara i kečua. Vjekovima prije španske kolonizacije, ova regija je bila dio države Tiwanaku, koja je propala oko 1000. godine nove ere. Rat između naroda Colla i Inka 1440-ih označio je početak vladavine Inka u zapadnoj Boliviji. Istočne i sjeverne nizije bile su nastanjene nezavisnim amazonskim i gvarani plemenima, koja nisu pripadala andskoj kulturi. Španski [[Konkvistador|konkvistadori]], pristižući iz Kuska (Peru) i Asunsiona (Paragvaj), silom su preuzeli kontrolu nad regijom u 16. vijeku. Tokom kasnijeg španskog kolonijalnog perioda, Bolivijom je upravljala Kraljevska audijencija Charcas (Real Audiencia de Charcas). Španija je izgradila veliki dio svog globalnog carstva zahvaljujući ogromnim zalihama srebra iz planine [[Cerro Rico]] u [[Potosí|Potosíju]]. Nakon neuspjele pobune u Sukreu 25. maja 1809, uslijedilo je šesnaest godina borbi prije uspostavljanja republike, koja je dobila ime po [[Simón Bolívar|Simónu Bolívaru]].<ref>{{Cite web|date=25 August 2013|title=Salem Press|url=https://salempress.com/store/samples/great_lives_from_history_19th/great_lives_from_history_19th_bolivar.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825121538/https://salempress.com/store/samples/great_lives_from_history_19th/great_lives_from_history_19th_bolivar.htm|archive-date=25 August 2013|access-date=23 November 2020}}</ref> Tokom 19. i početkom 20. vijeka, Bolivija je izgubila kontrolu nad nekoliko perifernih teritorija u korist susjednih zemalja; primjeri za to su teritorija Acre, koju je Brazil preuzeo u periodu 1899–1903, te obalno područje uz Tihi okean koje je Čile zauzeo 1879. Bolivijom je vladala oligarhija koju su činili vlasnici zemljišta i rudarski magnati – među kojima su bili Simón Iturri Patiño, Moritz Hochschild i Carlos Víctor Aramayo – sve dok Bolivijska nacionalna revolucija 1952. nije uvela opće pravo glasa, nacionalizirala profitabilne rudnike kalaja i provela ograničenu zemljišnu reformu. Smijenjivale su se vojne i civilne vlade, a posljednji neizabrani vojni vladar napustio je vlast 1982. Rasna i socijalna [[segregacija]], nastala još za vrijeme španske kolonizacije ovog prostora, se u velikoj mjeri zadržala i danas. [[Španski jezik]] je službeni jezik i prema tome i dominantni jezik u upotrebi iako se u Boliviji koristi još 36 jezika urođenika, od kojih su najčešće u upotrebi jezici Guarani, Aymara i Quechua. Moderna Bolivija je ustavna, demokratska republika, administrativno podijeljena na 9 departmana. U geografskom smislu je raznolika, od visokih vrhova Anda na zapadu do istočne nizije unutar Amazonskog bazena. Država je u razvoja sa srednjom vrijednošću [[Indeks ljudskog razvoja|indeksa ljudskog razvoja]]. Glavne privredne aktivnosti uključuju poljoprivredu, šumarstvo, ribolov, rudarstvo, drvnu i tekstilnu industriju. Članica je [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]],<ref>{{Cite news |url=https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam |title=Non-Aligned Movement (NAM) – The Nuclear Threat Initiative |newspaper=The Nuclear Threat Initiative |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019023811/https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam/ |url-status=live}}</ref> [[Organizacija američkih država|Organizacije američkih država]] (OAS), [[Organizacije Ugovora o saradnji u Amazoniji]] (ACTO), [[Banke juga]], [[Unija južnoameričkih nacija|Unije južnoameričkih nacija]] (USAN) i [[Mercosur|Južnog zajedničkog tržišta]].<ref>{{Cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/2024/07/26/bolivia-mercosur-gas-lithium-arce-coup-economy-politics/ |title=Bolivia's Busy Month |magazine=Foreign Policy |access-date=25 January 2025 |archive-date=5 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250105112744/https://foreignpolicy.com/2024/07/26/bolivia-mercosur-gas-lithium-arce-coup-economy-politics/ |url-status=live }}</ref> Bolivija je i dalje zemlja u razvoju i druga najsiromašnija država u Južnoj Americi, iako je značajno smanjila stope siromaštva. Njeni glavni ekonomski resursi uključuju [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], [[šumarstvo]], [[Ribolov|ribarstvo]], [[rudarstvo]], te proizvode kao što su [[tekstil]] i [[odjeća]], prerađeni metali i naftni derivati. Bolivija je geološki veoma bogata, a njeni rudnici proizvode [[kalaj]], [[litij]], [[srebro]] i [[bakar]]. Poznata je po uzgoju biljke koke i proizvodnji prerađenog kokaina. Prema procjenama iz 2021. godine, površina pod usjevima koke iznosila je 39.700 hektara, dok je proizvodnja kokaina procijenjena na 317 metričkih tona.<ref>{{Cite web |date=14 July 2022 |title=ONDCP Releases Data on Coca Cultivation and Production in the Andean Region {{!}} ONDCP |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/ondcp/briefing-room/2022/07/14/ondcp-releases-data-on-coca-cultivation-and-production-in-the-andean-region/ |access-date=21 September 2023 |website=The White House |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002050917/https://www.whitehouse.gov/ondcp/briefing-room/2022/07/14/ondcp-releases-data-on-coca-cultivation-and-production-in-the-andean-region/ |url-status=live}}</ref> == Historija == Bolivija je u 7. vijeku bila središte indijanske civilizacije [[Ajmari|Ajmara]], pa potom [[Inka]]. U 16. vijeku dolaze [[Španci]]. 19. vijek obilježile su borbe za [[nezavisnost]] i ratovi s [[Čile]]om, pa potom [[Paragvaj]]om. Nakon niza vojnih režima uspostavljena je 1982. građanska vlast. == Vlada == === Vlada Luisa Arcea: 2020 – danas === Luis Arce je 8. novembra 2020. položio zakletvu kao predsjednik Bolivije zajedno sa svojim potpredsjednikom [[David Choquehuanca|Davidom Choquehuancom]].<ref>{{Cite news|title=Bolivia's Arce sworn in as socialists return to power after turbulent year|url=https://www.france24.com/en/americas/20201109-bolivia-s-arce-sworn-in-as-socialists-return-to-power-after-turbulent-year|work=France 24|date=9. 11. 2020|language=en}}</ref> U februaru 2021. vlada Arcea vratila je MMF-u iznos od oko 351 milion dolara. To se sastojalo od zajma od 327 miliona dolara koji je privremena vlada podigla u aprilu 2020. i kamate od oko 24 miliona dolara. Vlada je saopštila da je vratila zajam kako bi zaštitila ekonomski suverenitet Bolivije i zato što su uslovi vezani za zajam bili neprihvatljivi.<ref name="sopitas1802212">{{Cite news|last=Ponce|first=Erick|date=18. 2. 2021|title=¿Por qué Bolivia regresó crédito para enfrentar la pandemia de COVID al FMI?|language=es|work=Sopitas.com|url=https://www.sopitas.com/noticias/bolivia-regreso-credito-enfrentar-pandemia-covid-fmi/|access-date=19. 2. 2021}}</ref> Prema Bolivijskom institutu za vanjsku trgovinu, Bolivija je imala najnižu akumuliranu inflaciju u Latinskoj Americi do oktobra 2021.<ref>{{Cite web|url=https://kawsachunnews.com/bolivia-has-the-lowest-inflation-in-latin-america|title=Bolivia Has The Lowest Inflation in Latin America|date=2. 12. 2021|website=Kawsachun News|language=en-US|access-date=27. 6. 2022|archive-date=27. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527222536/https://kawsachunnews.com/bolivia-has-the-lowest-inflation-in-latin-america|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.plenglish.com/news/2022/05/26/imf-recognizes-bolivias-strength-in-the-face-of-inflation/,%20https://www.plenglish.com/news/2022/05/26/imf-recognizes-bolivias-strength-in-the-face-of-inflation/|title=IMF recognizes Bolivia's strength in the face of Inflation - Prensa Latina|date=26. 5. 2022|language=en-US|access-date=27. 9. 2022}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ibce.org.bo/publicaciones-ibcecifras-pdf.php?id=994|title=Boletín IBCE Cifras: Inflación en Bolivia|website=ibce.org.bo|access-date=26. 10. 2022}}</ref> == Političke podjele == Bolivija je podijeljena je na 9 departmana. == Geografija == Bolivija se nalazi u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]]. Nalazi se u njenom zapadnom dijelu, ali bez izlaza na okean. Glavni grad je [[Sucre]], a površina države je 1.098.581&nbsp;km<sup>2</sup>, a ima oko 8 miliona stanovnika. Na zapadnom dijelu su planine [[Andi]]. Najveći vrh je [[Illimani]] (6 885 mnv) dok je drugi najveći vrh [[Illampu]] (6 555 mnv). Također se u Boliviji nalazi jezero na najvećoj nadorskoj visini. To je jezero [[Titicaca]] na 3.810 mnv. Klima je različita. U nizijama je tropska i suptropska dak na planinama umjerena, te hladna. == Privreda == Slabo razijena zemlja. Najviše je razvijena [[poljoprivreda]] i [[rudarstvo]]. Do skoro je Bolivija bila feudalna zemlja mada se ono iskorijenilo. Najviše se poljoprivrednih proizvoda uzgaja na planinama gdje vlada umjerena klima. Rude: prirodni gas, nafta, kalaj, cink, olovo, zlato, volfram, srebro, sumpor, antimon, bakar, azbest, kalaj.. . Glavni poljoprivredni proizvodi: kakao, kafa, agrumi, banane, voće, pamuk, kaučuk, pšenica, krompir, riža. Industrija: Rafinerija nafte (put vodi od Arika Čile do Santa Krus de la Sijera), te do samog juga zemlja i gasovod od [[Buenos Aires]]a do istog grada, proizvodnja obojenih metala, kožna, tekstilna... == Stanovništvo == {{Proširiti sekciju}} == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{refspisak|2}} == Dodatna literatura == * Crabtree, John, and Laurence Whitehead, eds. ''Unresolved tensions: Bolivia past and present'' (2008) [https://www.amazon.com/Unresolved-Tensions-Bolivia-Present-American/dp/0822943557/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220425044439/https://www.amazon.com/Unresolved-Tensions-Bolivia-Present-American/dp/0822943557 |date=25 April 2022}} * Klein, Herbert S. ''A Concise History of Bolivia'' (Cambridge UP, 2021) [https://www.amazon.com/Concise-History-Bolivia-Cambridge-Histories-dp-1108844820/dp/1108844820/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709173311/https://www.amazon.com/Concise-History-Bolivia-Cambridge-Histories-dp-1108844820/dp/1108844820/ |date=9 July 2023}} * Morales, Waltraud Q. ''A brief history of Bolivia'' (Infobase Publishing, 2010). * Rohan, Rebecca. ''Bolivia'' (Cavendish Square, 2021) 32pp; for middle schools. * Thomson, Sinclair, et al., eds. ''The Bolivia Reader: History, Culture, Politics'' (Duke University Press, 2018). * Young, Kevin A. ''Blood of the earth: resource nationalism, revolution, and empire in Bolivia'' (University of Texas Press, 2017). * {{cite web | author=Constitute Assembly of Bolivia | year=2007 | publisher=[[Government of Bolivia]] | url=http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | title=Nueva Constitucion Politica del Estatdo | trans-title=New State Constitution | language=es | archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221158/http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | archive-date=3 March 2009 | access-date=28 January 2014}} * {{Cite book | last=Fagan | first=Brian | year=2001 | title=The Seventy Great Mysteries of the Ancient World: Unlocking the Secrets of Past Civilizations | publisher=Thames & Hudson | isbn=978-0-500-51050-6 | url=https://archive.org/details/seventygreatmyst00faga}} * {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1993 | title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization | url=https://archive.org/details/tiwanakuportrait00unse | publisher=Wiley | isbn=978-1-55786-183-2}} * {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1996 | title=Valley of the Spirits: A Journey into the Lost Realm of the Aymara | url=https://archive.org/details/valleyofspiritsj0000kola | publisher=Wiley | isbn=978-0-47157-507-8}} * {{cite journal |title=Bolivia |first=Daniel |last=Eisenberg |journal=Journal of Hispanic Philology |volume=11 |date=1987 |pages=193–198 |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/52136358/The_Editors_Column_Bolivia__by_Daniel_Eisenberg-libre.pdf?1489417284=&response-content-disposition=attachment%3B+filename%3D1_Bolivia.pdf&Expires=1710720392&Signature=VV0HKvhoXExc-dK3qkQakWDer9sUj9URCF4Sn6Kcfb7ubL0S8cPWJhpPk7cM-JCbSwci-lIi5HkGiCEW3xlJHPZhXIT0MLG518N7APw975lslzjCa-q8qwll4uX701-BVvpcYL~x0j8DQ2Q5Y0Xpp6U5ijz0nEKEvp8rXBEa0iAAiSUZQ0MKQaRoH0nU30eVasPXxwsyOdTqg5EbPgGTWMlYpk1ZexgcEKHC0zfosVxFjQ65w~eqwfPpV0tQLfKYo79a7uJq9rX4Yu73P4lQw0jqhBXr2OUTm3cLCropgByuh7PQXbjjO8pxx1CzVSlRlj1LfJjmRqOYQZ6GMonOzQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |access-date=17 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233125/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/52136358/The_Editors_Column_Bolivia__by_Daniel_Eisenberg-libre.pdf?1489417284=&response-content-disposition=attachment%3B+filename%3D1_Bolivia.pdf&Expires=1710720392&Signature=VV0HKvhoXExc-dK3qkQakWDer9sUj9URCF4Sn6Kcfb7ubL0S8cPWJhpPk7cM-JCbSwci-lIi5HkGiCEW3xlJHPZhXIT0MLG518N7APw975lslzjCa-q8qwll4uX701-BVvpcYL~x0j8DQ2Q5Y0Xpp6U5ijz0nEKEvp8rXBEa0iAAiSUZQ0MKQaRoH0nU30eVasPXxwsyOdTqg5EbPgGTWMlYpk1ZexgcEKHC0zfosVxFjQ65w~eqwfPpV0tQLfKYo79a7uJq9rX4Yu73P4lQw0jqhBXr2OUTm3cLCropgByuh7PQXbjjO8pxx1CzVSlRlj1LfJjmRqOYQZ6GMonOzQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bolivia}} {{wikiatlas|Bolivia}} * [https://web.archive.org/web/20130410181559/http://www.presidencia.gob.bo/ Stranica predsjednika Bolivije] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html Bolivija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225154232/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html%20 |date=25. 12. 2018 }} na CIA World Factbook {{Departmani u Boliviji}} {{Države Južne Amerike}} {{Organizacija američkih država}} [[Kategorija:Bolivija|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Kontinentalne države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1825.]] mxmrafeq6bu3i9el2fuisqnb6tc7jxk Mary Higgins Clark 0 6034 3936936 3903767 2026-10-24T18:57:49Z InternetArchiveBot 118070 Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936936 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Mary Higgins Clark at the Mazza Museum.jpg|mini|desno|200p|Mary Higgins Clark (2012)]] '''Mary Higgins Clark''' (24. decembar 1927 – 31. januar 2020) bila je spisateljka najprodavanijih [[roman]]a [[Misterija|misterije]] i [[Intriga|intrige]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]].<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Mary-Higgins-Clark|title=Mary Higgins Clark {{!}} American author|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=4. 4. 2018}}</ref> Rođena je u [[New York]]u. Otac joj je umro, kada je imala 10 godina. Po završetku [[Srednja škola|srednje škole]], Mary upisuje [[sekretarijat]]sku školu, te počinje raditi u [[Reklamna agencija|reklamnoj agenciji]]. 1949. je počela raditi kao [[stjuardesa]] za kompaniju [[Pan American Airlines]]. Ubrzo se udala za svog susjeda [[Warren Clark|Warrena Clarka]]. Počela je pisati kratke priče ubrzo poslije vjenčanja, te je objavila svoje prve priče u magazinu [[Extension (magazin)|Extension]] 1956. Muž joj je umro 1964, i Mary je ostala s petero djece. Tada je Mary počela pisati [[radio]] scenarije i kasnije, [[Knjiga|knjige]]. Njena prva knjiga, biografski roman o [[George Washington|Georgeu Washingtonu]] je loše prošao na tržištu, ali njen roman [[Gdje su djeca? (roman)|Gdje su djeca?]] iz 1975. je postao najprodavaniji u to doba. Pohađala je [[Fordham Univerzitet]] od 1974. do 1979, gdje je studirala [[Filozofija|filozofiju]]. Ponovo se udala 1996. za [[John J. Conheeney|Johna Conheeneya]]. Njena kćerka, [[Carol Higgins Clark]], i bratova žena, [[Mary Jane Clark]], su također pisci romana misterije. == Bibliografija == === Fikcija === '''Samostalne priče''' * 1968 ''Aspire to the Heavens'' (reizdana 2002. pod nazivom ''Mount Vernon Love Story: A Novel of George and Martha Washington''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Mount Vernon Love Story: A Novel of George and Martha Washington (previously Aspire to the Heavens, 1996) |url=https://archive.org/details/mountvernonloves00mary |year=2002 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743229876}}</ref>) * 1975 ''Where Are the Children?''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Where Are The Children? |url=https://archive.org/details/wherearechildren0000clar_e8l9 |year=2001 |publisher=ImPress |isbn=9780762188628}}</ref> * 1977 ''[[A Stranger Is Watching (novela)|A Stranger is Watching]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=A Stranger is Watching |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark0000unse_t7f9 |year=1977 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671230715}}</ref> * 1980 ''The Cradle Will Fall''<ref name=":2">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Cradle Will Fall |year=1980 |publisher=Literary Express |isbn=978-1581650600}}</ref> * 1982 ''[[A Cry in the Night (novela)|A Cry in the Night]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=A Cry in the Night |url=https://archive.org/details/cryinnightclar00clar |year=1982 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671431280}}</ref> * 1984 ''Stillwatch''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Stillwatch |url=https://archive.org/details/stillwatch00clar_fs1 |date=18. 10. 1984 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671469528}}</ref> * 1986 ''Murder in Manhattan''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Murder in Manhattan |url=https://archive.org/details/murderinmanhatta00chas |year=1986 |publisher=Morrow |isbn=978-0688064754}}</ref> (co-author Thomas Chastain) * 1987 ''Terror Stalks The Class Reunion''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Terror Stalks the Class Reunion |isbn=978-0671708924}}</ref> (short story) * 1987 ''Murder On The Aisle''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Murder on the Aisle |url=https://archive.org/details/murderonaisle19800clar |year=1987 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671634667}}</ref> (short story) * 1987 ''Weep No More, My Lady''<ref name=":1">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Weep No More, My Lady |date=25. 5. 2000 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206167}}</ref> * 1988 ''Caribbean Blues''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Caribbean Blues |year=1988 |publisher=PaperJacks |isbn=978-0770107840}}</ref> * 1988 ''Double Vision''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Double Vision |isbn=978-0671736149}}</ref> (short story) * 1989 ''[[While My Pretty One Sleeps]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=While My Pretty One Sleeps |url=https://archive.org/details/whilemyprettyoneclar00clar |year=1989 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671556655}}</ref> * 1989 ''That's The Ticket'' (kratka priča, audio knjiga) * 1989 ''The Anastasia Syndrome and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Anastasia Syndrome |isbn=978-0671688127}}</ref> * 1989 ''The Lost Angel'' (kratka priča, audio knjiga) * 1990 ''Voices in the Coal Bin'' (kratka priča, audio knjiga sa [[Carol Higgins Clark]] ''That's the Ticket'') * 1990 ''The Body in the Closet'' (kratka priča, audio knjiga) * 1991 ''[[Loves Music, Loves to Dance]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Loves Music, Loves to Dance |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark1991unse |date=mart 1992 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671758899}}</ref> * 1992 ''All Around the Town''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=All Around the Town |url=https://archive.org/details/allaroundtown00clar |date=maj 1992 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0671673659}}</ref> * 1992 ''Missing in Manhattan''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Missing in Manhattan |url=https://archive.org/details/missinginmanhatt00chas |year=1992 |publisher=Longmeadow Press |collaboration=The Adams Round Table |isbn=978-0681415768 |editor-last=Adler |editor-first=Bill}}</ref> (anthology) * 1993 ''I'll Be Seeing You''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I'll Be Seeing You |date=5. 5. 1993 |publisher=R.R. Bowker Company |isbn=978-0671673666}}</ref> * 1993 ''Death on the Cape and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Death On The Cape and Other Stories |url=https://archive.org/details/deathoncapeother0000mary |year=1993 |publisher=Arrow |isbn=978-0099280415}}</ref> * 1993 ''Stowaway and'' ''Milk Run''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Stowaway and Milk Run |isbn=978-1558007505}}</ref> (two stories) * 1994 ''[[Remember Me (novela)|Remember Me]]''<ref name=":3">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Remember Me |url=https://archive.org/details/rememberme0000clar_a9k2 |year=1994 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671894689 }}</ref> * 1995 ''Let Me Call You Sweetheart''<ref name=":4">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Let Me Call You Sweetheart |url=https://archive.org/details/letmecallyousweeclar00clar |year=1995 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684803968}}</ref> * 1995 ''Justice'' ''in Manhattan''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Justice in Manhattan |url=https://archive.org/details/justiceinmanhatt0000unse |year=1994 |publisher=Longmeadow Press |collaboration=The Adams Round Table |isbn=978-0681454804 |editor-last=Chastain |editor-first=Thomas}}</ref> (anthology) * 1995 ''Silent Night''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Silent Night |url=https://archive.org/details/silentnightclar00clar |date=novembar 1996 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671000424}}</ref> * 1995 ''Bad Behavior''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Bad Behavior |url=https://archive.org/details/internationalas00clar |year=1995 |publisher=Harcourt Brace |isbn=978-0152001797}}</ref> * 1996 ''Moonlight Becomes You''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Moonlight Becomes You |url=https://archive.org/details/moonlightbecomes0000clar_q8v0 |year=1996 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684810386}}</ref> * 1996 ''Mother: Famous Writers Celebrate Motherhood with a Treasury of Short Stories, Essays, and Poems''<ref>{{Cite book |last=O'Keefe |first=Claudia |title=Mother: Famous Writers Celebrate Motherhood with a Treasury of Short Stories, Essays, and Poems |url=https://archive.org/details/motherfamouswrit0000unse |others=Mary Higgins Clark |date=maj 1996 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671529987}}</ref> * 1996 ''My Gal Sunday''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=My Gal Sunday |isbn=978-0684832296}}</ref> * 1997 ''[[Pretend You Don't See Her]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Pretend You Don't See Her |url=https://archive.org/details/pretendyoudont00clar |year=1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684810393}}</ref> * 1998 ''You Belong to Me''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=You Belong To Me |url=https://archive.org/details/youbelongtome0000clar |year=1998 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684835952}}</ref> * 1999 ''[[We'll Meet Again (novela)|We'll Meet Again]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=We'll Meet Again |url=https://archive.org/details/isbn_9780739403259 |year=1999 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684835976}}</ref> * 1999 ''The Night Awakens: A Mystery Writers of America Anthology''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Night Awakens: A Mystery Writers of America Anthology |url=https://archive.org/details/nightawakens00mary |date=februar 2000 |publisher=Pocket Books |collaboration=Mystery Writers of America Anthology |isbn=978-0671519186}}</ref> * 1999 ''The Plot Thickens''<ref>{{Cite book |title=The Plot Thickens |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark0000unse_k2y7 |date=novembar 1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |collaboration=Block, Lawrence; Buchanan, Edna; Clark, Carol Higgins; Demille, Lauren; Demille, Nelson; Evanovich, Janet; Fairstein, Linda; Mosley, Walter; Pickard, Nancy |isbn=978-0671015572 |editor-last=Clark |editor-first=Mary Higgins}}</ref> (editor) * 2000 ''{{ill|Before I Say Good-bye|fr|Avant de te dire adieu|lt=Before I Say Good-Bye}}''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Before I Say Goodbye |url=https://archive.org/details/beforeisaygoodby00clar_0 |year=2000 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684835983}}</ref> * 2000 ''Deck The Halls''<ref name="Clark">{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Deck the Halls |url=https://archive.org/details/deckhalls0000clar_l0a8 |last2=Clark |first2=Carol Higgins |year=2000 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743209649}}</ref> * 2001 ''On the Street Where You Live''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=On The Street Where You Live |isbn=978-5551136842}}</ref> * 2001 ''He Sees You When You're Sleeping''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=He Sees You When You're Sleeping |year=2001 |url=https://archive.org/details/heseesyouwheny00clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |isbn=978-0743230056}}</ref> * 2002 ''Daddy's Little Girl''<ref name=":5">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Daddy's Little Girl |url=https://archive.org/details/daddyslittlegirl00clar_0 |year=2002 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206044}}</ref> * 2002 ''Murder in the Family''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Murder in the Family |url=https://archive.org/details/murderinfamily00vari |year=2002 |publisher=Berkley Prime Crime |collaboration=Block, Lawrence Block; Straub, Peter; Strieber, Whitley; et al |isbn=978-0425183359}}</ref> (anthology) * 2003 ''The Second Time Around''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Second Time Around |url=https://archive.org/details/secondtimearound0000clar_d3h6 |year=2003 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206068}}</ref> * 2004 ''Nighttime Is My Time''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Nighttime Is My Time |url=https://archive.org/details/nighttimeismytim00clar |year=2004 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206075}}</ref> * 2005 ''[[No Place Like Home (novela)|No Place Like Home]]''<ref name=":6">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=No Place Like Home |url=https://archive.org/details/noplacelikehomeclar00clar |year=2005 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743264891}}</ref> * 2006 ''Two Little Girls in Blue''<ref name=":7">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Two Little Girls in Blue |url=https://archive.org/details/twolittlegirlsin00clar_0 |date=4. 4. 2006 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743264907}}</ref> * 2007 ''Ghost Ship''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Ghost Ship |url=https://archive.org/details/ghostshipcapecod0000clar_z7v8 |date=3. 4. 2007 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1416935148}}</ref> * 2007 ''[[I Heard That Song Before]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I Heard That Song Before |isbn=978-5557759021}}</ref> * 2008 ''[[Where Are You Now? (novela)|Where Are You Now?]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Where Are You Now? |url=https://archive.org/details/whereareyounow0567clar_KN938 |year=2008 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1847371898}}</ref> * 2009 ''[[Just Take My Heart]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Just Take My Heart |isbn=978-1416570868}}</ref> * 2010 ''The Shadow of Your Smile''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Shadow of Your Smile |url=https://archive.org/details/shadowofyoursmil0000unse_e8u3 |date=26. 4. 2010 |publisher=[[Simon & Schuster]], Limited |isbn=978-1847377869}}</ref> * 2011 ''The Magical Christmas Horse''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Magical Christmas Horse |url=https://archive.org/details/magicalchristmas0000clar |others=Illustrated by Wendell Minor |date=25. 10. 2011 |publisher=[[Simon & Schuster]]/Paula Wiseman Books |isbn=978-1416994787}}</ref> * 2011 ''I'll Walk Alone''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I'll Walk Alone |url=https://archive.org/details/illwalkalone0000clar |date=5. 4. 2011 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1439180969}}</ref> * 2012 ''The Lost Years''<ref name=":8">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Lost Years |url=https://archive.org/details/lostyears00clar |date=3. 4. 2012 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1451668865}}</ref> * 2013 ''Daddy's Gone A Hunting''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Daddy's Gone A Hunting |url=https://archive.org/details/daddysgonehuntin00mary |date=9. 4. 2013 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1451668940}}</ref> * 2013 ''Plot Thickens''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Plot Thickens |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark0000unse_k2y7 |date=novembar 1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |collaboration=Block, Lawrence; Buchanan, Edna; Clark, Carol Higgins; Demille, Lauren; Demille, Nelson; Evanovich, Janet; Fairstein, Linda; Mosley, Walter; Pickard, Nancy |isbn=978-0671015572}}</ref> (anthology) * 2015 ''The Melody Lingers On''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Melody Lingers On |url=https://archive.org/details/melodylingersonn0000clar |date=23. 6. 2015 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1476749112}}</ref> * 2016 ''Death Wears a Beauty Mask and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Death Wears a Beauty Mask and Other Stories |url=https://archive.org/details/deathwearsbeauty0000clar_x8u5 |date=28. 4. 2015 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501110993}}</ref> * 2016 ''As Time Goes By''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=As Time Goes By |url=https://archive.org/details/astimegoesby0000clar |date=5. 4. 2016 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501130441}}</ref> * 2017 ''All By Myself, Alone''<ref name="ALLBYMYSELF">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=All By Myself, Alone |url=https://archive.org/details/allbymyselfalone0000clar_i8r4 |date=4. 4. 2017 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501131110}}</ref> * 2018 ''I've Got My Eyes on You''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I've Got My Eyes on You |url=https://archive.org/details/ivegotmyeyesonyo0000clar_b6r2 |date=26. 2. 2019 |publisher=Pocket Books |isbn=978-1501171765}}</ref> * 2019 ''Kiss the Girls and Make Them Cry''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Kiss the Girls and Make Them Cry |url=https://archive.org/details/kissgirlsmakethe0000clar |date=5. 11. 2019 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501171703}}</ref> '''Alvirah and Willy serija''' * 1992 ''Plumbing For Willy'' (kratka priča, uključena u ''The Lottery Winner'') * 1994 ''The Lottery Winner and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Lottery Winner and Other Stories |url=https://archive.org/details/lotterywinneralv00clar |year=1994 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671867164}}</ref> * 1998 ''All Through the Night''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=All Through the Night |url=https://archive.org/details/allthroughnights00mary |year=1998 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684856605}}</ref> * 2000 ''Deck the Halls''<ref name="Clark"/> (crossover with [[Carol Higgins Clark|Carol's]] main protagonist Reagan Reilly) * 2004 ''The Christmas Thief And Other Stories''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=The Christmas Thief |url=https://archive.org/details/christmasthiefhigg00clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |year=2004 |publisher=[[Simon & Schuster]]/Scribner |isbn=978-0743231206}}</ref> (crossover with Carol's main protagonist Reagan Reilly) * 2006 ''Santa Cruise: A Holiday Mystery at Sea''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Santa Cruise |url=https://archive.org/details/santacruiseholidclar00clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |date=5. 11. 2007 |publisher=[[Simon & Schuster]], Limited |isbn=978-1416526759}}</ref> (crossover with Carol's main protagonist Reagan Reilly) * 2008 ''Dashing Through the Snow''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Dashing Through the Snow |url=https://archive.org/details/dashingthroughs100clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |date=18. 11. 2008 |isbn=978-1439129173}}</ref> (crossover with Carol's main protagonist Reagan Reilly) '''Under Suspicion serija''' * 2014 ''I've Got You Under My Skin''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I've Got You Under My Skin |url=https://archive.org/details/ivegotyouundermy0000clar_f6h6 |date=april 2014 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1476749068}}</ref> * 2014 ''The Cinderella Murder''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=The Cinderella Murder |url=https://archive.org/details/isbn_9781476763125 |last2=Burke |first2=Alafair |date=18. 11. 2014 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1476763125}}</ref> (with [[Alafair Burke]]) * 2015 ''All Dressed in White''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=All Dressed in White |url=https://archive.org/details/alldressedinwhit0000clar_q1d6 |last2=Burke |first2=Alafair |date=17. 11. 2015 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501108556}}</ref> (with Alafair Burke) * 2016 ''The Sleeping Beauty Killer''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=The Sleeping Beauty Killer |url=https://archive.org/details/sleepingbeautyki0000clar_j8u9 |last2=Burke |first2=Alafair |date=15. 11. 2016 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501108587}}</ref> (with Alafair Burke) * 2017 ''Every Breath You Take''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Every Breath You Take |url=https://archive.org/details/isbn_9781683316862 |last2=Burke |first2=Alafair |date=7. 11. 2017 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501171642}}</ref> (with Alafair Burke) * 2018 ''You Don't Own Me''<ref name="YOUDONTOWNME">{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=You Don't Own Me |url=https://archive.org/details/youdontownme0000clar_x6n0 |last2=Burke |first2=Alafair |date=6. 11. 2018 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1501171666}}</ref> (with Alafair Burke) * 2020 ''Piece of My Heart''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Piece of My Heart |url=https://archive.org/details/pieceofmyheart0000clar_o4a3 |last2=Burke |first2=Alafair |date=28. 9. 2021 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1982132552}}</ref> (with Alafair Burke) * 2024 It had to be you (with Alafair Burke) === Nefikcija === * 2001 ''Kitchen Privileges: A Memoir''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Kitchen Privileges: A Memoir |url=https://archive.org/details/kitchenprivilege0000clar_j5m2 |year=2002 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206051}}</ref> * 2002 ''Kitchen Privileges: A Memoir'' (Simon & Schuster Audiocassette Audiobook) (4 audio kasetw, oko 5 sati) {{ISBN|0-7435-2919-7}}. == Reference == {{Refspisak|}} == Dodatna literatura == * Higgins Clark, Mary, ''Kitchen Privileges: A Memoir'', [[Simon & Schuster]] (2002); 224 pages; {{ISBN|0743412613}}/{{ISBN|978-0743412612}}; reprint edition Gallery Books (October 21, 2003). == Vanjski linkovi == {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Higgins Clark, Mary}} [[Kategorija:Rođeni 1929.|Clark,Mary Higgins]] [[Kategorija:Američki pisci|Clark,Mary Higgins]] [[Kategorija:Biografije, New York]] [[Kategorija:Umrli 2020.]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] bhy9q2zsvk2ippx0wxmxj5zi0j7w2g2 Čile 0 6742 3936988 3936509 2026-10-24T20:40:42Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936988 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Čile | izvorno_ime = República de Chile | ime_genitiv = Čilea | zastava = Flag of Chile.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of Chile.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Himno Nacional de Chile]]"{{Center|[[Datoteka:United States Navy Band - National Anthem of Chile.ogg]]}} | karta = CHL orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Santiago de Chile]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|33|26|S|70|40|W|type:city}} | najveći_grad = [[Santiago de Chile]] | službeni_jezik = [[španski jezik|Španski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = [[Unitarna država|Unitarna]], [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[Republika|ustavna republika]] | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Čilea|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[José Antonio Kast]] | vrsta_druge_vlasti = [[Predsjednik Senata Čilea|Predsjednik Senata]] | vladar_druga_vlast = [[Paulina Núñez]] | vrsta_treće_vlasti = [[Predsjednik Zastupničkog doma Čilea|Predsjednik Zastupničkog doma]] | vladar_treća_vlast = [[Jorge Alessandri]] | zakonodavstvo = [[Nacionalni kongres Čilea|Nacionalni kongres]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat Čilea]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Zastupnički dom Čilea]] | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 12. februar 1818. | površina = 756.101,96<ref name="ce2006">{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Compendio estadístico 2006 |access-date=29 November 2007 |publisher=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006 }}</ref><ref name="Chile country profile">{{cite web |title=Chile country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19357497 |website=BBC News |access-date=17 October 2023 |date=17 October 2023 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411095040/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19357497 |url-status=live }}</ref> | po_površini_na_svijetu = 37 | procenat_vode = 2,1 | stanovnika = 18.480.432<ref>{{Cite web|url=https://www.censo2024.ine.gob.cl|title=Censo 2024|access-date=26 September 2026|publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]|url-status=live}}</ref> | stanovnika_godina = 2024 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = {{Povećanje}} 19.629.588<ref>{{Cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&time=2023|title=Our World in Data|access-date=11 January 2024|archive-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112120730/https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&time=2023|url-status=live}}</ref> | procjena_godina = 2023 | gustoća = 24 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 198 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $745,751 milijardi<ref name="IMFWEO.CL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 43 | bdp_per_capita = {{Povećanje}} $37.008<ref name="IMFWEO.CL" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 64 | bdp_nominalni_ukupno = {{Povećanje}} $402,243 milijardi<ref name="IMFWEO.CL" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 43 | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $19.961<ref name="IMFWEO.CL" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 64 | hdi = 0,878<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = 45 | gini = 43,0<ref name="WorldBank_Gini_Chile">{{cite web |last=World Bank |title=Gini index - Chile |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CL |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=April 14, 2026 |language=en}}</ref> | gini_godina = 2024 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Čileanski peso]] | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = [[Ojos del Salado]] | najviša_tačka_metara = 6.893 | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +56 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.cl]] | komentar = }} '''Čile''' ({{jez-es|Chile}}), službeno '''Republika Čile''' ({{jez-es|República de Chile|linkovi=ne}} {{malo|/{{audio|pomoć=ne|Es-República de Chile.oga|izgovor}}/}}), jest [[suverena država]] u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], smještena na zapadu kontinenta. Najjužnija je zemlja na svijetu i najbliža [[Antarktik|Antarktiku]]. Zauzima uski pojas između [[Tihi okean|Tihog okeana]] na zapadu i [[Andi|Anda]] na istoku. Prema popisu stanovništva iz 2024, Čile je imao 18,5 miliona stanovnika. Država obuhvata teritoriju od 756.102&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name="2024 census">{{cite web |title=The first results of the 2024 Census: 18,480,432 people enumerated in Chile and an increasing trend in population aging |url=https://www.ine.gob.cl/press-room/news/2025/03/28/the-first-results-of-the-2024-census-18-480-432-people-enumerated-in-chile-and-an-increasing-trend-in-population-aging |website=ine.gob.cl |access-date=5 November 2025 |date=28 March 2025}}</ref><ref name="Chile country profile"/> Zemlja je izdužena 4.630&nbsp;km u smjeru sjever-jug, s najvećom širinom 350&nbsp;km. Na sjeveru graniči s [[Peru]]om, na sjeveroistoku s [[Bolivija|Bolivijom]] te na istoku s [[Argentina|Argentinom]], dok na krajnjem jugu izlazi na [[Drakeov prolaz]]. Čile također upravlja s nekoliko ostrva u Tihom okeanu, uključujući [[Juan Fernández (arhipelag)|arhipelag Juan Fernández]], ostrvo [[Salas y Gómez (ostrvo)|Salas y Gómez]], ostrva [[Desventuradas]] i [[Uskršnje ostrvo]], a polaže pravo i na oko 1.250.000&nbsp;km<sup>2</sup> Antarktika, što naziva [[Čileanska antarktička teritorija|Čileanskom antarktičkom teritorijom]].{{refn|group=nb|Od 1961, svi zahtjevi za polaganje prava na teritoriju na Antarktiku su, ''[[de jure]]'', suspendovani u okviru [[Antarktički ugovor|Antarktičkog ugovora]].}} Glavni i najveći grad je [[Santiago de Chile]], a službeni i nacionalni jezik je [[Španski jezik|španski]]. [[Španija]] je osvojila i kolonizirala ovo područje sredinom 16. vijeka, zamijenivši vlast [[Inka]]; međutim, nisu uspjeli pokoriti autonomno pleme Mapuče, koje je nastanjivalo prostor današnjeg južno-centralnog Čilea. Nakon proglašenja nezavisnosti od Španije 1818, Čile se 1830-ih razvio u relativno stabilnu autoritarnu republiku. Tokom 19. vijeka, Čile je doživio značajan ekonomski i teritorijalni rast; 1880-ih okončan je otpor naroda Mapuče, a tokom [[Pacifički rat|Pacifičkog rata]] (1879–1883), pobjedom nad Peruom i Bolivijom, Čile je stekao svoje današnje sjeverne teritorije. U 20. vijeku, sve do 1970-ih, Čile je prošao kroz proces demokratizacije,<ref>{{Cite web|url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html|title=Elecciones, sufragio y democracia en Chile (1810–2012)|access-date=20 June 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spanish|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606211346/http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html|title=Sufragio femenino universal|access-date=20 June 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spanish|archive-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627203312/http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html|url-status=live}}</ref> uz brz rast stanovništva i urbanizaciju,<ref>{{Cite web|url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html|title=Desarrollo y dinámica de la población en el siglo XX|access-date=20 June 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spanish|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711012135/http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html|url-status=live}}</ref> pri čemu se njegova ekonomija sve više oslanjala na izvoz [[Bakar|bakra]] dobijenog rudarenjem.<ref>[[Gabriel Salazar|Salazar, Gabriel]]; [[Julio Pinto|Pinto, Julio]] (2002). ''Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores.'' [[LOM Ediciones]]. {{ISBN?}}. Pages 124–125.</ref><ref>[[Sergio Villalobos|Villalobos, Sergio]]; [[Osvaldo Silva|Silva, Osvaldo]]; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). ''Historia De Chile'' (14th ed.). [[Editorial Universitaria]]. {{ISBN|956-11-1163-2}}. Pages 773–775.</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih, zemlju su obilježile snažna politička polarizacija između ljevice i desnice te previranja, što je kulminiralo državnim udarom 11. septembra 1973. Taj udar, izveden uz podršku [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]], srušio je demokratski izabranu ljevičarsku vladu [[Salvador Allende|Salvadora Allendea]]. Nakon toga uslijedila je šesnaestipolgodišnja desničarska vojna diktatura pod vodstvom [[Augusto Pinochet|Augusta Pinocheta]]. U tom periodu donesen je Ustav iz 1980.<ref>{{cite web |title=History of our constitutions |url=https://www.gob.cl/hagamoshistoria/en/timeline/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724024551/https://www.gob.cl/hagamoshistoria/en/timeline/ |archive-date=24 July 2024 |access-date=12 January 2025 |publisher=Government of Chile}}</ref> i provedene su brojne političke i ekonomske reforme,<ref>{{cite book |last1=Ffrench-Davis |first1=Ricardo |title=Economic reforms in Chile: from dictatorship to democracy |url=https://archive.org/details/economicreformsi0000ffre |date=2002 |publisher=Univ. of Michigan Press |isbn=9780472112326 |location=Ann Arbor, Mich}}</ref> ali je taj režim također obilježilo masovno kršenje [[Ljudska prava|ljudskih prava]], uključujući više od 3.000 smrtnih slučajeva i nestanaka ljudi.<ref name="BBC-Chile">{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm |title=Country profile: Chile |work=BBC News |date=16 December 2009 |access-date=31 December 2009 |archive-date=14 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100114035710/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm |url-status=live }}</ref> Režim je okončan 1990, nakon referenduma održanog 1988, a zamijenila ga je koalicija lijevog centra koja je vladala do 2010. Čile je danas jedna od najstabilnijih i najnaprednijih država Južne Amerike, s ekonomijom visokog dohotka i visokim životnim standardom.<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/au/Documents/public-sector/deloitte-au-ps-social-progress-index-executive-summary-2015-90415.pdf|format=PDF|title=SOCIAL PROGRESS INDEX 2015: EXECUTIVE SUMMARY|website=2.deloitte.com|access-date=2. 8. 2017|archive-date=23. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723035217/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/au/Documents/public-sector/deloitte-au-ps-social-progress-index-executive-summary-2015-90415.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="hdrstats.undp.org">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |title=Human and income poverty: developing countries |work=UNDP |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140250/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=12 February 2009 }}</ref> Ova država predvodi latinoameričke nacije po rangiranju [[Indeks ljudskog razvoja|indeksa ljudskog razvoja]], konkurentnosti, prihoda po glavi stanovnika, globalizacije, stanja mira, ekonomskih sloboda i niske percepcije korupcije.<ref name="hdrstats.undp.org"/> Također, u regionalnom pogledu Čile je visokorangiran po pitanju održivosti države i demokratskog razvoja.<ref name="wdi">{{cite web|url=http://databank.worldbank.org/ddp/home.do |title=World Development Indicators |publisher=World Bank |date=17. 4. 2012 |access-date=12. 5. 2012}}</ref> Čile je jedini južnoamerički član [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj]] (OECD), kojoj se pridružio 2010. Trenutno ima i najnižu stopu ubistava u Južnoj Americi. Čile je jedan od osnivača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[Unija južnoameričkih država|Unije južnoameričkih država]] (UNASUR) i [[Zajednica latinoameričkih i karipskih država|Zajednice latinoameričkih i karipskih država]] (CELAC). == Geografija == {{Glavni|Geografija Čilea}} [[Datoteka:Mapa administrativo de Chile.png|mini|lijevo]] [[Datoteka:San Pedro de Atacama (street view).jpg|mini|lijevo|[[Atacama]]]] Pustinja [[Atacama]] na sjeveru zemlje sadrži velika mineralna bogatstva, prvenstveno [[bakar]] i [[Nitrat|nitrate]]. Najveći dio stanovništva i poljoprivrednog zemljišta koncentrirani su u relativno maloj središnoj dolini u kojoj se nalazi i glavni grad Santiago. Ova je regija i historijsko središte Čilea iz koje se zemlja širila prema sjeveru i jugu. Južni Čile bogat je šumama i pašnjacima, a reljefom dominira niz [[vulkan]]a i [[jezero|jezera]]. Južna je obala labirint [[fjord]]ova, [[Zaliv|zaliva]], prolaza, te zavojitih poluostrva i ostrva. Istočnu granicu zemlje čine [[Andi|Ande]] u kojima se nalazi najviši vrh Nevado Ojos del Salado (6.880 m). Čile kontrolira i [[Uskršnje ostrvo]], najistočnije ostrvo [[Polinezija|Polinezije]], te [[Ostrvo Robinsona Crusoea]] u arhipelagu [[Juan Fernández]]. Polaže pravo i na velik dio [[Antarktik|Antarktike]]. == Historija == {{Glavni|Historija Čilea}} Prije oko 10.000 godina na područje današnjeg Čilea doselili su se preci [[Američki Indijanci|Američkih Indijanaca]]. Kratko su vrijeme sjevernim Čileom gospodarili [[Inka|Inke]], ali u znatnijem naseljavanju spriječio ih je otpor domorodaca i udaljenost od središta njihove države. [[Datoteka:Pedro de Valdivia.jpg|mini|lijevo|Pedro de Valdivia]] Godine 1520. Portugalac [[Ferdinand Magellan]], oplovljavajući po prvi put [[Zemlja (planeta)|Zemljinu]] kuglu, otkrio je južni prolaz koji se danas po njemu zove [[Magellanov prolaz]]. Sljedeći kontakt Evropljana s Čileom zbio se kad je Španac [[Diego de Almagro]] sa grupom konkvistadora stigao ovamo iz [[Peru]]a 1535. u potrazi za [[zlato]]m, ali se ubrzo vratio praznih ruku. Prvo stalno evropsko naselje, [[Santiago de Chile|Santiago]], osnovao je 1541. [[Pedro de Valdivia]], jedan od časnika [[Francisco Pizzaro|Francisca Pizzara]]. Umjesto željenih nalazišta zlata i [[srebro|srebra]] Španci su se okrenuli [[poljoprivreda|poljoprivredi]] u središnoj dolini Čilea. Područje je postalo dijelom [[Potkraljevstvo Peru|Potkraljevstva Peru]]. Kolonizatori su se ubrzo suočili s otporom domorodaca, najviše naroda [[Mapuche]] u čijoj je pobuni 1553. ubijen Valdivia i uništeno nekoliko većih naselja. Ukidanje ropstva u koloniji 1683. smanjilo je napetosti između dviju grupa. Dolazak [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovog]] brata Josepha na špansko prijestolje 1808. potakao je koloniju na pobunu. Dana [[18. septembar|18. septembra]] 1808. stvoreno vijeće koje je trebalo predstavljati Ferdinanda, nasljednika svrgnutog kralja, proglasilo je Čile autonomnom republikom unutar španlske monarhije. Uskoro su postali sve glasniji zahtjevi za punom neovisnošću. Pokušaji Španije da obnovi svoju vlast doveli su do oružanih borbi. [[Datoteka:Ohiggins.jpg|mini|Bernardo O'Higgins]] Povremeni sukobi trajali su do 1817, kada je vojska pod vodstvom [[Bernardo O'Higgins|Bernarda O'Higginsa]], najpoznatijeg čileanskog domoljuba, i [[José de San Martín|Joséa de San Martína]], heroja [[Argentina|argentinske]] borbe za nezavisnost, prešla Ande i u Čileu pobijedila rojaliste. Dana 12. februara 1818. Čile je proglašen nezavisnom republikom s O'Higginsom kao [[predsjednik]]om. Političke promjene nisu bile popraćene društvenima, tako da je čileansko društvo 19. vijeka očuvalo raslojenu kolonijalnu strukturu s velikim uticajem moćnih obitelji i [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Nakon političkih borbi oko uređenja države, postignut je kompromis prema kojem je stvoreno jako predsjedništvo, ali pod kontrolom velikih zemljoposjednika. Prema kraju 19. vijeka središnja je vlast dovršila kolonizaciju čileanskog juga i pobijedila ostatke naroda [[Mapuche]]. Godine 1881. ugovorom s Argentinom potvrđen je čileanski suverenitet nad Magelanovim prolazom. U [[Pacifički rat|Pacifičkom ratu]] vođenom od 1879. do 1883. protiv [[Peru]]a i [[Bolivija|Bolivije]] Čile se proširio za gotovo jednu trećinu dotadašnjeg teritorija na sjever i oduzeo Boliviji izlaz na more, dobivši vrijedna ležišta nitrata koja su zemlji donijela značajno bogatstvo. Poslije kratkog Čileanskog građanskog rata 1891. došlo je do preraspodjele političke moći između predsjednika i kongresa (parlamenta) i Čile je postao parlamentarna demokratije. U ratu je ojačala i pozicija čileanske financijske oligarhije, osobito bankarske kuće Edwards povezane sa stranim investitorima. Ipak, srednja i radnička klasa ojačale su do 1920-ih dovoljno da bi mogle izabrati reformski orijentiranog predsjednika, Artura Alessandija Palmu, čiji je program djelomično blokirao konzervativni kongres. Palmine reformske težnje bile su pomiješane s divljenjem prema nekim elementima [[Benito Mussolini|Mussolinijeve]] korporativne države. U dvadesetima su se pojavile i prve [[marksizam|marksističke]] grupe sa značajnom podrškom. Vojnim udarom generala [[Luis Altamirano|Luisa Altamirana]] 1924. započelo je razdoblje političke nestabilnosti koje je potrajalo do 1932. Najduže se na vlasti zadržao general [[Carlos Ibáñez]] koji je i prepustio 1931. vlast demokratski izabranom nasljedniku. Uslijedila je dvadesetogodišnja dominacija [[Radikalna stranka (Čile)|Radikalne stranke]], bliske srednjoj klasi, tokom koje je država povećala svoju ulogu u privrednom životu. Jačanje srednje klase dovelo je do političke aktivacije nižih slojeva stanovništva pa je na izborima 1964. pobijedila [[Kršćansko-demokratska stranka Čilea]] na čelu s [[Eduardo Frei Montalva|Eduardom Freijem Montalvom]] koja je obećala reforme u korist siromašnijih seljaka i provođenje [[agrarna reforma|agrarne reforme]] te nacionalizaciju najvećih rudnika [[bakar|bakra]]. Ipak, Frei se u ostvarivanju svojih obećanja susreo s otporom na oba kraja političkog spektra, tako da je u radikaliziranoj političkoj klimi na izborima 1970. za predsjednika izabran [[marksizam|marksistički]] senator [[Salvador Allende]], vođa koalicije "Narodno jedinstvo" koja je uključivala socijaliste, komuniste, radikale i socijaldemokrate te disidente Kršćansko-demokratske stranke. Allendeov je program predviđao nastavak i jačanje procesa agrarne reforme i uvođenje društvenog vlasništva nad najvećim privrednim subjektima. Snažno su mu se usprotivili strani investitori i započeli s povlačenjem svojih uloga iz čileanske privrede, a zbog približavanja zemljama [[Istočni blok|Istočnog bloka]] Allendeu su se suprotstavile i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] koje su iskoristile svoj uticaj u međunarodnim financijskim institucijama za otežavanje privrednog položaja Čilea. U prvoj godini mandata Allendeove su mjere dovele do izvjesnog poboljšanja ekonomskog stanja, ali već 1972. ekonomija je počela posrtati, a politička se situacija zaoštrila s čestim sukobima Allendeovih pristaša i protivnika. Tokom 1973. [[inflacija]] se otela kontroli i zaredali su [[štrajk]]ovi u mnogim djelatnostima. Dana 11. septembra 1973. Allende je zbačen u vojnom udaru izvedenom uz podršku [[Centralna obavještajna agencija|CIA]]-e. Umro je istog dana pod nerazjašnjenim okolnostima u predsjedničkoj palači, a vlast je preuzela vojna hunta pod vodstvom generala [[Augusto Pinochet|Augusta Pinocheta]]. Prve godine vojne vladavine bile su obilježene brojnim kršenjima ljudskih prava i pogubljenjima političkih protivnika. Novi je ustav potvrđen na referendumu sumnjive demokratičnosti 1980. i prema njemu je Pinochet izabran za predsjednika uz osmogodišnji mandat. Krajem 1980-ih režim je postupno dopustio veću slobodu govora, javnog okupljanja i političke aktivnosti. Ekonomska je politika vojne vlade bila gotovo potpuno liberalna, nasuprot dotadašnjem uplitanju države u ekonomiju, što je pogodovalo domaćim i stranim ulaganjima, premda industrija bakra i drugi veliki rudnici nisu vraćeni prijašnjim vlasnicima. Na referendumu 5. oktobra 1988. general Pinochet nije uspio dobiti drugi osmogodišnji mandat. Godinu dana kasnije za predjsjednika je izabran kršćanski demokrat [[Patricio Aylwin]] na čelu široke koalicije 16 stranaka. Godine 1993. predsjednikom je postao [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], sin bivšeg predsjednika Freija Montalve, a 1999. u drugom je krugu pobijedio kandidat Socijalističke stranke [[Ricardo Lagos]]. == Stanovništvo == [[Datoteka:Bachelet y campeones de polo.jpg|mini|lijevo|250px|Čileanska reprezentacija]] Čile su mješavina različitih etničkih grupa, dominantno potomaka [[Evropa|evropskih doseljenika]].<ref>{{Cite web |url=http://www.umng.edu.co/www/resources/idsocial.doc |title=SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist. |access-date=25. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225203250/http://www.umng.edu.co/www/resources/idsocial.doc |archive-date=25. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iidh.ed.cr/comunidades/diversidades/docs/div_docpublicaciones/Derecho%20Indigena/Cap.%202.%20Pensar%20a%20los%20indios,%20tarea%20de%20criollos.pdf |title=massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil |access-date=16. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225190038/http://www.iidh.ed.cr/comunidades/diversidades/docs/div_docpublicaciones/Derecho%20Indigena/Cap.%202.%20Pensar%20a%20los%20indios,%20tarea%20de%20criollos.pdf |archive-date=25. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://revistas.ucm.es/fll/02104547/articulos/ALHI8383110228A.PDF |title=Latinoamerica. |access-date=16. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318213911/http://revistas.ucm.es/fll/02104547/articulos/ALHI8383110228A.PDF |archive-date=18. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref> Čine oko 52,7% i 90% populacije.<ref name="Lizcano">{{cite web |url=http://books.google.cl/books?id=LcabJ98-t1wC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=chile+60%25+blancos+Esteva-Fabregat&source=bl&ots=AMUjY09aVi&sig=3PCwfKDokrZYem3dcZ2gkToFIoE&hl=es&ei=k8WjSYT3HJaitgfGncnOBA&sa=X&oi=book_result&resnum=9&ct=result#PPA110,M1 |title=Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI |format=PDF}}</ref><ref name="Garcia">{{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/02119803/articulos/AGUC0202110079A.PDF |title=Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19. |access-date=10. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225143052/http://revistas.ucm.es/ghi/02119803/articulos/AGUC0202110079A.PDF |archive-date=25. 12. 2009 |url-status=dead }}</ref> Valovi doseljenika iz evropskih zemalja stigli su u Čile krajem 19. vijeka i početkom 20. vijeka: [[Nijemci]], [[Francuzi]], [[Engleska|Britanci]], [[Irska|Irci]], [[Poljaci]], [[Italijani]], [[Španija|Španci]], [[Rusi]], [[Hrvati]], [[Srbi]] i drugi, kao i manji broj doseljenika s [[Bliski istok|Bliskog istoka]]. [[Hrvatska]] zajednica u Čileu broji oko 380.000 ljudi i naročito je brojna na sjeveru, u [[Antofagasta]], u području oko glavnog grada Santiaga, te na jugu zemlje (''Ognjena zemlja, Porvenir, Punta Arenas''). Najviše iseljenika je s [[Brač]]a koji su u Čile došli zbog zlatne groznice krajem 19. stoljeća.<ref>{{Cite web |url=http://www.matis.hr/vijesti.php?id=2265 |title=Splitski osnovnoškolci rođeni u Čileu. |access-date=10. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917024605/http://www.matis.hr/vijesti.php?id=2265 |archive-date=17. 9. 2011 |url-status=dead }}</ref> Izvorno indijansko stanovništvo sačinjava oko 3,2% ukupnog stanovništva. Među religijama prevladava [[katoličanstvo]], koje država podupire iako nije službena religija. <br /> Osim katolika, postoji i veći [[broj]] pripadnika židovske religije i protestanata. [[Katoličanstvo|Katolika]] je 70%, [[Protestantizam|protestanata]] 15,1%<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |title=Arhivirana kopija |access-date=15. 3. 2008 |archive-date=6. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |url-status=dead }}</ref>. == Ekonomija == Čile spada u srednje razvijene zemlje. Nakon kratke ekonomske krize krajem 1990-ih ekonomija ponovno bilježi visoke stope rasta. Najvažniji izvozni proizvodi su [[bakar]], [[voće]], [[Ribe|riba]], [[vino]], [[papir]] i dr. [[Bruto domaći proizvod|BDP]] je za 2004. procijenjen na 10.400 [[američki dolar|USD]] po stanovniku, mjereno po PPP-u. == Također pogledajte == * [[Čileanska ratna mornarica]] * [[Michelle Bachelet]] * [[Castro (Čile)]] == Bilješke == {{Reflist|group=nb}}<references group="lower-alpha" /> == Reference == {{Refspisak|2}} == Dodatna literatura == {{Refbegin}} * Christian Balteum: ''The Strip. A Marxist critique of a semicomparador economy'', University of Vermont Press, 2018 * Simon Collier and William F. Sater, ''A History of Chile, 1808–1894'', Cambridge University Press, 1996 * Paul W. Drake, and others., ''Chile: A Country Study'', Library of Congress, 1994 * Luis Galdames, ''A History of Chile'', University of North Carolina Press, 1941 * {{Cite EB1911|wstitle= Chile | volume= 6 |last1= Lamoureux |first1= Andrew Jackson |author1-link= |last2= and three others |first2= |author2-link= | pages = 142&ndash;160 |short= 1}} * Brian Lovemen, ''Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism'', 3rd ed., Oxford University Press, 2001 * John L. Rector, ''The History of Chile'', Greenwood Press, 2003 {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Chile}} {{Commonscat|Chile}} {{wikiatlas|Chile}} * {{službeni website|https://www.thisischile.cl/}} * [http://www.gobiernodechile.cl/ Zvanična stranica vlade Čilea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113010706/http://www.gobiernodechile.cl/ |date=13. 1. 2011 }} * {{CIA World Factbook link|ci|Čile}} {{Države Južne Amerike}} {{Organizacija američkih država}} {{APEC}} [[Kategorija:Čile|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1818.]] br6hthribdvyd8ejgzqa5iwhp9psede Gvajana 0 6787 3936961 3934098 2026-10-24T19:52:34Z InternetArchiveBot 118070 Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936961 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Gvajana | izvorno_ime = Co-operative Republic of Guyana | ime_genitiv = Gvajane | zastava = Flag_of_Guyana.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of Arms of Guyana.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains]]" | karta = Guyana (orthographic projection).svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Georgetown (Gvajana)|Georgetown]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|6|48|04|N|58|09|18|W|type:city}} | najveći_grad = [[Georgetown (Gvajana)|Georgetown]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = Unitarna parlamentarna republika s izvršnom predsjedničkom vlašću{{efn |Predsjednik je ustavno obavezan raspustiti parlament nakon uspješnog izglasavanja nepovjerenja vladi (član 106. stav 6), a novi izbori se raspisuju u roku od tri mjeseca (član 61).<ref>{{cite web|url=http://parliament.gov.gy/constitution.pdf|title=CONSTITUTION OF THE CO-OPERATIVE REPUBLIC OF GUYANA ACT|last1=Constitution|year=2012|website=Parliament of Guyana|access-date=21 March 2024|archive-date=11 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211164535/https://parliament.gov.gy/constitution.pdf|url-status=live}}</ref>}} | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = [[Irfaan Ali]] | vrsta_druge_vlasti = Predsjednik vlade | vladar_druga_vlast = [[Mark Phillips]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = [[Narodna skupština (Gvajana)|Narodna skupština]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = 26. maj 1966. od Velike Britanije | nezavisnost_priznato = | površina = 214.970<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guyana/|title=Guyana|date=17 February 2024|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=23 January 2021|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107032754/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guyana/|url-status=dead}}</ref><ref name="AH">{{cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Guyana|title=Guyana – Dictionary definition and pronunciation – Yahoo! Education|publisher=Education.yahoo.com|access-date=30 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190609/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Guyana|archive-date=29 October 2013}})</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19546909|title=Guyana country profile|work=BBC News|date=October 2012|access-date=30 March 2024|archive-date=21 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621013530/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19546909|url-status=live}}</ref> | po_površini_na_svijetu = 81. | procenat_vode = 8,40 | stanovnika = 772.298 | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 160. | procjena = {{Increase}} 1.025.200<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/guyana-population/|title=Guyana Population (2026) – Worldometer|website=www.worldometers.info|access-date=25 October 2022|archive-date=5 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205134615/https://www.worldometers.info/world-population/guyana-population/|url-status=live}}</ref> | procjena_godina = 2026 | gustoća = 3,2 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | bdp_ukupno = {{increase}} $97,76 milijarde<ref name="IMFWEO.GY">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=336,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2025&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2025|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org}}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 110 | bdp_per_capita = {{increase}} $95.480<ref name="IMFWEO.GY" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 8 | bdp_nominalni_ukupno = {{increase}} $33,960 milijarde<ref name="IMFWEO.GY" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 119 | bdp_nominalni_per_capita = {{increase}} $33.176<ref name="IMFWEO.GY" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 37 | hdi = 0,776<ref name="UNHDR">{{cite web|url= https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/GUY|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = 44,6<ref name="wb-gini">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=CIA World Factbook|access-date=4 August 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}</ref> | gini_godina = 2007 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Gvajanski dolar]] | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +592 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.gy]] | komentar = }} [[Datoteka:GuyanaKaieteurFalls2004.jpg|mini|desno|260px|Vodopad [[Kaieteur Falls]], nalazi se u centralnoj Gvajani, na rijeci Potaro. Ovaj vodopad je pet puta viši od vodopada Nijagara.]] '''Gvajana''' (engleski izgovor /ɡaɪˈænə/ ({{pron-en|ɡaɪˈænə|en-us-Guyana-2.ogg}}) gye-AN-ə), službenog naziva "Co-operative Republic of Guyana" i prethodno poznata kao Britanska Gvajana, je država na sjevernoj obali [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i kulturno pripada anglofonim Karibima. Na sjeveru graniči s [[Atlantski okean|Atlantskim okeanom]], na istoku sa [[Surinam]]OM, na jugu i jugozapadu s [[Brazil]]OM, a na zapadu s [[Venecuela|Venecuelom]]. Dio je regije [[Gvajane]]. Glavni i najveći grad je [[Georgetown (Gvajana)|Georgetown]]. S površinom od 214.969&nbsp;km<sup>2</sup>, Gvajana je treća najmanja suverena država po površini na kopnenom dijelu Južne Amerike, nakon [[Urugvaj]]a i Surinama, te druga država s najmanjim brojem stanovnika u Južnoj Americi, nakon Surinama; također je jedna od najrjeđe naseljenih zemalja na svijetu.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guyana/|title=Guyana|date=13 February 2024|access-date=23 January 2021|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107032754/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guyana/|url-status=dead}}</ref> Službeni jezik zemlje je [[Engleski jezik|engleski]], iako je veliki dio stanovništva dvojezičan, govoreći engleski i jezike autohtonih naroda. Gvajana je jedina država na kopnenom dijelu Južne Amerike u kojoj je engleski službeni jezik. Većina stanovništva govori i gvajanski kreolski jezik, koji se temelji na engleskom. Gvajana je dio Karipskog Commonwealtha. Dio je karipske regije na kopnu, održavajući snažne kulturne, historijske i političke veze s drugim karipskim zemljama, a služi i kao sjedište Karipske zajednice (CARICOM). Godine 2008. zemlja se pridružila [[Unija južnoameričkih nacija|Uniji južnoameričkih nacija]] kao zemlja osnivač. Odlikuje se velikom raznolikošću prirodnih staništa i izuzetno bogatim [[Bioraznolikost|biodiverzitetom]]. Zemlja također obuhvata dio [[Amazonija|amazonske prašume]], najveće tropske prašume na svijetu s najvećim biodiverzitetom. Regija poznata kao "Gvajane" sastoji se od velike kopnene mase (štita) sjeverno od rijeke Amazone i istočno od rijeke Orinoco, poznate kao "zemlja mnogih voda". U Gvajani živi devet autohtonih plemena: Wai Wai, Macushi, Patamona, Lokono, Kalina, Wapishana, Pemon, Akawaio i Warao. Područjem kojim su historijski dominirala plemena Lokono i Kalina zavladali su Nizozemci, prije nego što je Gvajana krajem 18. stoljeća prešla pod britansku vlast. Do 1950-ih teritorija je bila pod upravom kao Britanska Gvajana, s privredom zasnovanom pretežno na plantažnom sistemu, te je činila dio Britanskih Zapadnih Indija. Nezavisnost je stekla 1966, a 1970. zvanično postala republika u okviru Commonwealtha. Naslijeđe britanskog kolonijalizma ogleda se u političkoj upravi zemlje, jeziku koji služi za međusobnu komunikaciju (lingua franca) i raznolikom stanovništvu, koje uključuje indijske, afričke, indijanske (starosjedilačke), kineske, portugalske i druge evropske grupe, kao i razne multirasne zajednice. Godine 2017. 41% stanovništva Gvajane živjelo je ispod granice siromaštva.<ref>{{Cite web |url=https://mondiplo.com/guyana-no-recuerda-a-walter-rodney |title=" Guyana no recuerda a Walter Rodney " – Le Monde diplomatique en español |website=mondiplo.com |access-date=10 October 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925220844/https://mondiplo.com/guyana-no-recuerda-a-walter-rodney |url-status=live}}</ref> Privreda Gvajane prolazi kroz transformaciju od otkrića sirove nafte 2015. i početka komercijalnog bušenja 2019; privredni rast od 49% zabilježen 2020. učinio je ovu zemlju, prema nekim procjenama, ekonomijom s najbržim rastom na svijetu. Godine 2025. Gvajana je bila najveći svjetski proizvođač nafte po glavi stanovnika.<ref>“Data Page: Oil production per capita”, part of the following publication: Hannah Ritchie, Pablo Rosado, and Max Roser (2023) - “Energy”. Data adapted from Energy Institute, Etemad & Luciani, U.S. Energy Information Administration, Various sources. Retrieved from <nowiki>https://archive.ourworldindata.org/20260929-140429/grapher/fossil-fuels.html</nowiki> [online resource] (archived on September 29, 2026).</ref> Od 2017, uz obalu zemlje otkrivene su rezerve nafte veće od 11 milijardi barela<ref name=":5" /> – što predstavlja najveće povećanje globalnih rezervi nafte još od 1970-ih.<ref>{{Cite news |last=Blackmon |first=David |title=Why The Oil Bonanza Offshore Guyana Has Global Implications |url=https://www.forbes.com/sites/davidblackmon/2022/06/07/why-oil-developments-offshore-guyana-have-global-implications/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102022946/https://www.forbes.com/sites/davidblackmon/2022/06/07/why-oil-developments-offshore-guyana-have-global-implications/ |archive-date=2 November 2022 |access-date=2 November 2022 |website=Forbes}}</ref> Zahvaljujući proizvodnji sirove nafte, Gvajana je početkom 2020-ih postala značajan učesnik u međunarodnoj trgovini energentima.<ref>{{Cite web |last=Bakx |first=Kyle |date=May 18, 2025 |title=Guyana's oil revolution |url=https://www.cbc.ca/newsinteractives/features/guyana-oil-net-zero |access-date=September 22, 2025 |website=CBC News}}</ref> Gvajana sada zauzima četvrto mjesto po visini BDP-a po glavi stanovnika u Americi, odmah iza [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]], [[Kanada|Kanade]] i [[Bahami|Bahama]]. Prema podacima [[Svjetska banka|Svjetske banke]] iz 2023, ekstremno siromaštvo i dalje postoji, a zemlja se suočava sa značajnim rizicima u pogledu strukturnog upravljanja svojim rastom.<ref name=":5">{{Cite web|title=Macro Poverty Outlook for Guyana : April 2023|url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099857004112325933/IDU0b505bcfa01b27043f009eb009ad04e67422d|access-date=2023-11-27|website=World Bank|language=en|archive-date=2 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202100312/https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099857004112325933/idu0b505bcfa01b27043f009eb009ad04e67422d|url-status=live}}</ref> == Historija == {{Proširiti sekciju}} == Vlada == {{Proširiti sekciju}} == Političke podjele == {{Glavni|Gvajanske regije}} {{Proširiti sekciju}} == Geografija == Teritorija pod kontrolom Gvajane prostire se između 1° i 9° sjeverne geografske širine i 56° i 62° zapadne geografske dužine; to je jedna od najrjeđe naseljenih zemalja na svijetu. Zemlja se može podijeliti na pet prirodnih regija: uska i plodna močvarna ravnica duž obale Atlantika (niska obalna ravnica), gdje živi većina stanovništva; pojas bijelog pijeska dalje u unutrašnjosti (brdovita regija pijeska i gline), koji sadrži većinu gvajanskih nalazišta minerala; guste kišne šume (šumovita visoravan) u južnom dijelu zemlje; sušna područja savane na jugozapadu; te najmanja regija nizina u unutrašnjosti (savana unutrašnjosti), koju uglavnom čine planine koje se postepeno uzdižu prema granici s Brazilom. Neke od najviših planina Gvajane su [[Mount Ayanganna|Ayanganna]] (2.042 m), [[Monte Caburaí]] (1.465 m) i [[Mount Roraima|Roraima]] (2.772 m – najviša planina u Gvajani), smještena na tromeđi Brazila, Gvajane i Venecuele, a koja je dio planinskog lanca [[Pacaraima (masiv)|Pakaraima]]. Smatra se da su planina Roraima i gvajanske stolaste planine (tepui) poslužile kao inspiracija za roman *Izgubljeni svijet* (The Lost World) [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthura Conana Doylea]] iz 1912. Također postoji mnogo vulkanskih strmina i vodopada, uključujući vodopad Kaieteur, koji je jedan od najmoćnijih vodopada na svijetu. Sjeverno od [[Rupununi (rijeka)|rijeke Rupununi]] prostire se [[Rupununi (savana)|savana Rupununi]], a južno od nje nalaze se planine Kanuku. Četiri najduže rijeke su Essequibo (duga 1.010 km), [[Courantyne|Courentyne]] (724 km), [[Berbice (rijeka)|Berbice]] (595 km) i [[Demerare (rijeka)|Demerara]] (346 km). Rijeka Courentyne čini granicu sa Surinamom. Na ušću rijeke Essequibo nalazi se nekoliko velikih ostrva, uključujući Shell Beach – obalu široku 145 km (90 milja) duž sjeverozapadnog dijela – koja je ujedno i važno područje za razmnožavanje morskih kornjača (prvenstveno sedmopruga usminjača) i drugih divljih životinja. Klima je [[Tropska klima|tropska]], uglavnom vruća i vlažna, mada je ublažena sjeveroistočnim pasatima duž obale. Postoje dvije kišne sezone: prva traje od maja do sredine augusta, a druga od sredine novembra do sredine januara. Gvajana posjeduje jednu od najvećih očuvanih prašuma u Južnoj Americi, čiji su pojedini dijelovi gotovo nepristupačni ljudima.[39] Bogatu prirodnu baštinu Gvajane opisali su rani istraživači poput [[Walter Raleigh|Sir Waltera Raleigha]] i [[Charles Waterton|Charlesa Watertona]], a kasnije i prirodnjaci [[David Attenborough|Sir David Attenborough]] i [[Gerald Durrell]]. Godine 2008. [[BBC]] je emitovao trodijelni serijal pod nazivom *Lost Land of the Jaguar* (Izgubljena zemlja jaguara), koji je istakao ogromnu raznolikost divljeg svijeta, uključujući još neotkrivene vrste, kao i rijetke vrste poput džinovske vidre i harpija orla. == Privreda == {{Proširiti sekciju}} == Stanovništvo == {{Proširiti sekciju}} == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Napomene == {{Spisaknapomena|2}} == Reference == {{Refspisak|2}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * {{cite book|last=Brock|first=Stanley E.|author-link=Stan Brock (philanthropist)|title=All the Cowboys Were Indians|edition=Commemorative, illustrated (reprint of ''Jungle Cowboy'')|year=1999|publisher=Synergy South, Inc|location=Lenoir City, TN|isbn=978-1-892329-00-4|oclc=51089880|url=https://books.google.com/books?id=dtUcPQAACAAJ|access-date=7 January 2010|archive-date=29 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829183042/https://books.google.com/books?id=dtUcPQAACAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Brock|first=Stanley E.|author-link=Stan Brock (philanthropist)|title=Jungle Cowboy|edition=illustrated|year=1972|publisher=Robert Hale Ltd|location=London|isbn=978-0-7091-2972-1|oclc=650259|url=https://books.google.com/books?id=awK7PAAACAAJ|access-date=7 January 2010|archive-date=25 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825000731/https://books.google.com/books?id=awK7PAAACAAJ|url-status=live}} * {{Cite book|last=Haack|first=Donald|title=Bush Pilot in Diamond Country|date=2004|publisher=Pure Heart Press|isbn=978-1-930907-49-2|location=Charlotte, N.C}} * {{Cite book|last=MacInnes|first=Hamish|author-link=Hamish MacInnes|url=https://books.google.com/books?id=CAtEDwAAQBAJ|title=Climb to the Lost World|date=1976|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=978-0-14-003444-8|location=Middlesex}} * {{Cite book|last=Salkey|first=Andrew|title=Georgetown Journal: A Caribbean Writer's Journey from London Via Port of Spain to Georgetown, Guyana, 1970|date=1972|publisher=[[New Beacon Books]]|isbn=978-0-901241-13-9|location=London}} * {{Cite book|last=McConnell|first=Ro|title=Land of Waters: Explorations in the Natural History of Guyana, South America|url=https://archive.org/details/landofwatersexpl0000mcco|date=2000|publisher=The Book Guild Ltd.|isbn=978-1-857-76458-1|location=Lewes}} * {{Cite book|last=Morrison|first=Marion|title=Guyana|url=https://archive.org/details/guyana00morr|date=2003|publisher=Children's Press|isbn=978-0-516-22377-3|series=Enchantment of the world|location=New York}} * {{Cite book|last=Temple|first=Bob|title=Guyana|url=https://archive.org/details/guyana0000temp|date=2016|publisher=Mason Crest|isbn=978-1-4222-3300-9|series=Discovering South America. History, politics, and culture|location=Philadelphia}} * {{Cite book|last=Bacchus|first=Noël Compton|title=Guyana Farewell: A Recollection of Childhood in a Faraway Place|publisher=N. Bacchus|year=1995|isbn=978-0-962-41921-8|location=New York|lccn=96102460}} * {{Cite book|last=Colchester|first=Marcus|title=Guyana: Fragile Frontier|date=1997|publisher=Latin American Bureau|isbn=978-0-85345-971-2|location=London}} * {{Cite book|last=Young|first=Matthew French|title=Guyana, The Lost El Dorado: a Report on My Work and Life Experiences in Guyana, 1925-1980|date=1998|publisher=[[Peepal Tree Press]]|isbn=978-1-900715-25-6|location=Leeds, England}} * {{Cite book|last=Bacon|first=Margaret|title=Journey to Guyana|date=1988|publisher=Hill House|isbn=978-0-9513565-0-0|location=Highworth}} * {{Cite book|last=Morrison|first=Andrew|title=Justice: The Struggle for Democracy in Guyana, 1952-1992|url=https://archive.org/details/justicestrugglef0000morr|date=1998|publisher=s.n|isbn=978-976-8157-52-2|location=Guyana}} * {{cite book|last=Daly|first=Vere T.|title=The Making of Guyana|year=1974|publisher=Macmillan|isbn=978-0-333-14482-4|oclc=1257829|url=https://books.google.com/books?id=UOFrAAAAMAAJ|access-date=7 January 2010|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511112421/http://books.google.com/books?id=UOFrAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{Cite book|last=Burnett|first=D. Graham|author-link=D. Graham Burnett|url=https://books.google.com/books?id=CLNJkVbYMP8C|title=Masters of All They Surveyed: Exploration, Geography, and a British El Dorado|date=2000|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=978-0-226-08120-5|location=Chicago}} * {{Cite book|last=Abrams|first=Ovid|title=Metegee: The History and Culture of Guyana|date=1998|publisher=Ashanti Books|isbn=978-0-966-07074-3|location=Queens Village, NY}} * {{cite book|last=Waugh|first=Evelyn|author-link=Evelyn Waugh|title=Ninety-two days: The account of a tropical journey through British Guiana and part of Brazil|year=1934|publisher=Farrar & Rinehart|location=New York|oclc=3000330|url=https://books.google.com/books?id=Ed4YAAAAYAAJ|access-date=7 January 2010|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511112449/http://books.google.com/books?id=Ed4YAAAAYAAJ|url-status=live}} * {{Cite book|last1=Durrell|first1=Gerald|title=Three Singles to Adventure|title-link=Three Singles to Adventure|last2=Thompson|first2=Ralph|publisher=[[Penguin Books]]|year=1969|isbn=978-0-14-002082-3|location=Harmondsworth|ol=7345923M|orig-date=1954}} * {{Cite book|last=Jagan|first=Cheddi|title=The West on Trial: My Fight for Guyana's Freedom|publisher=[[International Publishers]]|year=1967|location=New York|lccn=67003122}} * {{Cite book|last1=Jagan|first1=Cheddi|title=My Fight For Guyana's Freedom|url=https://archive.org/details/myfightforguyana0000jaga|last2=Jagan-Brancier|first2=Nadira|last3=Ishmael|first3=M. A. Odeen|last4=Jagan|first4=Cheddi|date=1998|publisher=Harpy|isbn=978-0-9684059-0-1|location=Milton, Ont., Canada}} * {{Cite book|last=Henfrey|first=Colin|url=https://archive.org/details/throughindianeye00henf|title=Through Indian Eyes: A Journey Among the Indian Tribes of Guiana|publisher=[[Holt, Rinehart and Winston]]|year=1965|location=New York|oclc=410666}} * {{Cite book|last=Rabe|first=Stephen G.|url=https://books.google.com/books?id=-f30eVom_bkC|title=U.S. Intervention in British Guiana: A Cold War Story|date=2005|publisher=[[University of North Carolina Press]]|isbn=978-0-8078-2979-0|series=The new Cold war history|location=Chapil Hill (N. C.)}} * {{Cite book|last=Waterton|first=Charles|author-link=Charles Waterton|url=https://archive.org/details/wanderingsinso00wate|title=Wanderings in South America|publisher=[[Cassell & Company]]|year=1887|location=London|ol=24225529M}} * {{Cite book|last=Attenborough|first=David|author-link=David Attenborough|url=https://archive.org/details/zooquesttoguiana0000unse|title=Zoo Quest to Guiana|date=1958|publisher=[[The Reprint Society]]|location=London|oclc=28039101}} * {{Cite book|last=Gimlette|first=John|url=https://books.google.com/books?id=1l69UM5GoEkC|title=Wild Coast: Travels on South America's Untamed Edge|date=2011|publisher=[[Profile Books]]|isbn=978-1-84668-252-0|location=London}} * {{cite book|last=Clementi|first=Cecil|author-link=Cecil Clementi|title=The Chinese in British Guiana|year=1915|publisher=The Argosy Company Limited|location=Georgetown, British Guiana|url=http://caribbeanpress.org/wp-content/uploads/2013/09/Cecil-Clementi-The-Chinese-In-British-Guiana-Complete-Text.pdf|access-date=27 October 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084621/http://caribbeanpress.org/wp-content/uploads/2013/09/Cecil-Clementi-The-Chinese-In-British-Guiana-Complete-Text.pdf|url-status=live}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Guyana}} {{wikiatlas|Guyana}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html Gvajana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226054920/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html |date=26. 12. 2018 }} na CIA World Factbook {{Commonwealth}} {{Države Južne Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}} {{OIS}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gvajana|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1966.]] c86n82gj36ovydv1bsrvlmje7goe00g Paragvaj 0 6862 3937010 3936299 2026-10-24T21:17:06Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937010 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Paragvaj | izvorno_ime = República del Paraguay | ime_genitiv = Paragvaja | zastava = Flag of Paraguay.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of Paraguay.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Paraguayos, República o Muerte]]"{{Center|[[Datoteka:Paraguay National Anthem.ogg]]}} | karta = PRY orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Asunción]] | glavni_grad_koordinate = {{coord|25|16|S|57|40|W|type:city}} | najveći_grad = [[Asunción]] | službeni_jezik = [[španski jezik|španski]], [[guarani jezik|guarani]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Paragvaja|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Santiago Peña]] | vrsta_druge_vlasti = [[Podpredsjednik Paragvaja|Podpredsjednik]] | vladar_druga_vlast = [[Pedro Alliana]] | vrsta_treće_vlasti = [[Predsjednik Senata Paragvaja|Predsjednik Senata]] | vladar_treća_vlast = [[Basilio Núñez]] | zakonodavstvo = [[Kongres Paragvaja|Kongres]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat Paragvaja|Senat]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Zastupnički dom Paragvaja|Zastupnički dom]] | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 14. maj 1811. | površina = 406.752 | po_površini_na_svijetu = 59 | procenat_vode = 2,6 | stanovnika = {{Povećanje}} 6.460.159<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/documento/293/Estimaciones_y%20proyecciones%20_Departamental.%20Revisi%C3%B3n%202025.xlsx|title=Departmental Estimates and Projections, 2000-2035. Revision 2025|date=31 May 2025|website=INE Paraguay|language=ES|access-date=31 May 2025|archive-date=1 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250901220330/https://www.ine.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/documento/293/Estimaciones_y%20proyecciones%20_Departamental.%20Revisi%C3%B3n%202025.xlsx|url-status=dead}}</ref> | stanovnika_godina = 2026 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 113 | procjena = | procjena_godina = | gustoća = 15,1 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 223 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $152,860 milijardi<ref name="IMFWEO.PY">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/PRY|title=World Economic Outlook Database: Paraguay |date=October 2026 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=13 October 2026}}</ref> | bdp_godina = 2026 | po_broju_bdp_na_svijetu = 92 | bdp_per_capita = {{Povećanje}} $23.662<ref name="IMFWEO.PY" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 86 | bdp_nominalni_ukupno = {{Povećanje}} $64,001 milijardi<ref name="IMFWEO.PY" /> | bdp_nominalni_godina = 2026 | bdp_nominalni_na_svijetu = 92 | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $9.907<ref name="IMFWEO.PY" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 92 | hdi = 0,756<ref>{{cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = 99 | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = 44,4<ref>{{Cite web |title=Gini index - Paraguay |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PY |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data |archive-date=5 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205203227/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PY |url-status=live }}</ref> | gini_godina = 2023 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[paragvajski guarani]] | vremenska_zona = [[UTC−03:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +595 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.py]] | komentar = }} '''Paragvaj''' ([[Španski jezik|španski]]: ''República del Paraguay''), službeno '''Republika Paragvaj''', jest država u centralnom dijelu [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. [[Kontinentalna država|Kontinentalna je država]], bez izlaza na more i uz Boliviju je jedina takva južnoamerička država i općenito jedna od dvije takve države izvan [[Afroevroazija|Afroevroazije]]. Najmanja je kontinentalna država [[Amerika|Amerike]].<ref>{{cite journal|author=Schenoni, Luis |year=2017|title=Subsystemic Unipolarities?|journal=Strategic Analysis|volume= 41|issue=1|pages=74–86 |doi=10.1080/09700161.2016.1249179|url=https://www.academia.edu/30528886/_Subsystemic_Unipolarities_Power_Distribution_and_State_Behaviour_in_South_America_and_Southern_Africa_in_Strategic_Analysis_41_1_74-86}}</ref> Graniči sa [[Argentina|Argentinom]] na jugu i jugozapadu, [[Brazil]]om na istoku i sjeveroistoku i s [[Bolivija|Bolivijom]] na sjeverozapadu. Paragvaj ima pristup Atlantskom okeanu putem [[Vodeni put Paraná–Paragvaj|vodenog puta Paraná–Paragvaj]], sistema plovnih kanala koje dijeli pet država.<ref>{{cite web|url=https://www.agroindustria.gob.ar/sitio/areas/ss_mercados_agropecuarios/infraestructura/_archivos/000070_Hidrov%C3%ADas/000010_Hidrov%C3%ADa%20Paran%C3%A1%20Paraguay.pdf|title=Paraná-Paraguay Waterway|language=es|access-date=20 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085649/https://www.agroindustria.gob.ar/sitio/areas/ss_mercados_agropecuarios/infraestructura/_archivos/000070_Hidrov%C3%ADas/000010_Hidrov%C3%ADa%20Paran%C3%A1%20Paraguay.pdf|archive-date=27 March 2019|url-status=dead}}</ref> Leži na obje obale rijeke [[Paragvaj (rijeka)|Paragvaj]], koja teče centralnim dijelom države, od sjevera ka jugu. S obzirom na to da leži u centralnom dijelu Južne Amerike, često se naziva ''Srce Južne Amerike'' (''Corazón de Sudamérica'').<ref>{{cite web|url=http://www.abc.com.py/edicion-impresa/locales/en-el-corazon-de-sudamerica-1220500.html |title=En el corazón de Sudamérica |publisher=ABC|access-date=17. 3. 2017}}</ref> Država je uređena kao [[Unitarna država|unitarna]] [[Predsjednički sistem|predsjednička republika]], a sastoji se od glavnog grada (distrikta) i sedamnaest departmana. Glavni i najveći grad je [[Asunción]]. Nezavisnost od [[Španija|Španije]] stekao je 1811. Autohtoni narod [[Gvarani]] živio je u istočnom Paragvaju najmanje milenij prije dolaska španskih konkvistadora 1524. Grad Asunción osnovan je 1537. kao prva prijestolnica Guvernorata Río de la Plata u okviru [[Špansko Carstvo|Španskog]] [[Špansko Carstvo|Carstva]].<ref>{{cite news |title=Paraguay: Cómo Asunción se convirtió en 'madre' de más de 70 ciudades de Sudamérica hace 480 años |series=BBC News Mundo |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-40920828|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918202538/https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-40920828|archive-date=18 September 2018}}</ref> Tokom 17. vijeka, Paragvaj je bio središte jezuitskih misija, gdje su domoroci preobraćani na kršćanstvo i upoznavani s evropskom kulturom.<ref>{{cite book |last=Caraman |first=Philip |title=The Lost Paradise: The Jesuit republic in South America |url=https://archive.org/details/lostparadisej00cara |publisher=Seabury Press |location=New York City |year=1976}}</ref> Nakon protjerivanja jezuita sa španskih teritorija 1767, Paragvaj je sve više postajao periferna kolonija. Nakon sticanja nezavisnosti od Španije početkom 19. vijeka, Paragvajem je vladao niz autoritarnih režima. Taj period okončan je katastrofalnim [[Rat trojnog saveza|Ratom trojnog saveza]] (1864–1870), tokom kojeg je zemlja izgubila polovinu predratnog stanovništva i oko 25–33 % svoje teritorije. Paragvaj je izašao kao pobjednik iz još jednog velikog sukoba u 20. vijeku – [[Rat za Chaco|Rata za Chaco]] protiv [[Bolivija|Bolivije]] (1932–1935). Nakon toga, zemljom je upravljao niz vojnih diktatora, a taj period kulminirao je 35-godišnjom vladavinom [[Alfred Stroessner|Alfreda Stroessnera]]. On je svrgnut 1989. u vojnom udaru, čime je započela trenutna demokratska era Paragvaja. Paragvaj je [[zemlja u razvoju]], koja zauzima 99. mjesto prema [[Indeks humanog razvoja|Indeksu humanog razvoja]],<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database |date=April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |url-status=live |access-date=29 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010203013/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2F+Emerging+market+and+developing+economies |archive-date=10 October 2020}}</ref> a po visini [[Bruto domaći proizvod|BDP-a]] (prema paritetu kupovne moći) po glavi stanovnika nalazi se na sedmom mjestu u Južnoj Americi. Od 2024, zemlja je imala jednu od ekonomija s najbržim rastom na zapadnoj hemisferi, potaknutu izvozom govedine i soje, prerađivačkom industrijom i građevinarstvom.<ref>{{Cite web |last=Blair |first=Laurence |title=Paraguay's Boom Has Yet to Fully Deliver |url=https://americasquarterly.org/article/paraguays-boom/ |access-date=2025-10-04 |website=Americas Quarterly |language=en-US |archive-date=5 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005153021/https://www.americasquarterly.org/article/paraguays-boom/ |url-status=live }}</ref> Paragvaj je jedan od vodećih svjetskih izvoznika hidroelektrične energije; brana Itaipu na rijeci [[Paraná (rijeka)|Parani]], na granici s [[Brazil|Brazilom]], treća je najveća hidroelektrana na svijetu prema količini proizvedene energije. Paragvaj je zemlja osnivač Mercosura, Ujedinjenih nacija, Organizacije američkih država i Grupe iz Lime. Osim toga, grad [[Luque]], koji se nalazi u širem području Asuncióna, sjedište je Južnoameričke fudbalske konfederacije. [[Ciudad del Este]] je drugi po veličini grad u Paragvaju i u njemu se nalazi mnogo generalnih konzulata ove zemlje. Većinu od 6 miliona stanovnika Paragvaja čine mestici, a kultura naroda Gvarani i dalje ima snažan utjecaj; više od 90 % stanovništva govori različite dijalekte jezika gvarani uz španski jezik, što predstavlja najveći udio govornika nekog autohtonog jezika u Latinskoj Americi.<ref>{{Cite web |date=2025-10-03 |title=Paraguay {{!}} History, Geography, Maps, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Paraguay |access-date=2025-10-04 |website=Britannica.com |language=en |archive-date=25 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225183757/https://www.britannica.com/place/Paraguay |url-status=live }}</ref> Prema "Indeksu pozitivnih iskustava" iz 2014, zasnovanom na podacima globalnih anketa, Paragvaj je proglašen "najsretnijim mjestom na svijetu",<ref>{{cite news |title=World's happiest country? Would you believe Paraguay? |website=[[NBC News]] (nbcnews.com) |date=21 May 2014 |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/worlds-happiest-country-would-you-believe-paraguay-n110981 |url-status=live |access-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914163313/https://www.nbcnews.com/health/health-news/worlds-happiest-country-would-you-believe-paraguay-n110981 |archive-date=14 September 2018}}</ref> a 2024. zauzeo je 24. mjesto na rang-listi napretka u okviru "Svjetskog izvještaja o sreći".<ref>{{Cite web |title=World Happiness Report by Country |url=https://worldscorecard.com/country-rankings/world-happiness-report-by-country/ |access-date=2025-10-04 |website=World Scorecard |language=en-US}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija Paragvaja}} Prije dolaska Španaca Paragvaj je bio naseljen raznim indijanskim plemenima. Postao je nezavisan od 1811 godine. Od 1864-1870 ratovali su protiv Brazila, Argentine, Urugvaja. Poslije početnih pobjeda rat su izgubili, te je nastalo katastrofalno stanje u državi. Oko 2/3 muškog stanovništva je izgubljeno, nastala je teška socijalna i finansijska situacija. Tadašnji diktator [[Francisco Solano]] je mislio ovim ratom stvoriti svjetsku velesilu. I sam je izgubio život u džungli. 1932. Paragvaj je ratovao protiv Bolivije, te je dobio gornju granicu. U unutrašnju situaciju često su se miješale [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-e. == Geografija == {{Glavni|Geografija Paragvaja}} [[Rijeka]] Paragvaj dijeli zemlju na dva dijela: na sjeverozapadu je ravni i rijetko naseljeni [[Gran Chaco]], dok je istok reljefno raznolikiji (na jugoistoku se nalazi najviši vrh, Cerro Pero, visok 842 m) i naseljeniji (u njemu živi 95% paragvajskog stanovništva). == Vlada == 2012. je Fernando Lugo impičmentom uklonjen sa mjesta predsjednika. Naslijedio ga je Federico Franco. == Političke podjele == {{Glavni|Paragvajski departmani}} Paragvaj se administrativno dijeli na 17 departmana i Distrikt glavnog grada, što predstavlja prvi nivo administrativne podjele. Departmani se dalje dijele na distrikte kojih je ukupno 261. == Privreda == Paragvaj ima tržišnu privredu s velikim sektorom sive ekonomije zbog tradicionalno nižih cijena nego u susjednom [[Brazil]]u i [[Argentina|Argentini]]. Značajan je izvoz [[poljoprivreda|poljoprivrednih]] dobara te električne energije koja se proizvodi u golemoj hidroelektrani [[Itaipu]], najvećoj na svijetu po instaliranoj snazi, koja se nalazi na rijeci [[Paraná|Parani]] na granici s Brazilom, i također velikoj elektrani Yaciretá na granici s Argentinom. == Stanovništvo == {{Proširiti sekciju}} == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Guayakí]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Paraguay}} {{wikiatlas|Paraguay}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html Paragvaj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104205444/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |date=4. 11. 2015 }} na CIA World Factbook {{Države Južne Amerike}} {{Organizacija američkih država}} [[Kategorija:Paragvaj|*]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1811.]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Kontinentalne države]] 6mlos5idcrh9wc320wcp392ehhqpbap Trinidad i Tobago 0 6869 3937029 3936407 2026-10-24T22:02:29Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937029 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Trinidad i Tobago | izvorno_ime = Republic of Trinidad and Tobago | ime_genitiv = Trinidada i Tobaga | zastava = Flag of Trinidad and Tobago.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of Trinidad and Tobago (2025).svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[Forged From The Love of Liberty]]" | karta = Trinidad and Tobago (orthographic projection).svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Port of Spain]] | glavni_grad_koordinate = | najveći_grad = [[Chaguanas]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = {{tree list}} * 35,4% [[Indotrinidađani]] * 34,2% [[Afrotrinidađani]] * 23,0% [[Melezi]] * 1,3% drugi {{efn|uklj. 0,59% [[Bjelačkitrinidađani]]}} * 6,2% neodređeno {{tree list/end}}<ref name=2011Census>{{cite report|title=Trinidad and Tobago 2011 Population and Housing Census Demographic Report|publisher=Trinidad and Tobago Central Statistical Office|url=http://www.tt.undp.org/content/dam/trinidad_tobago/docs/DemocraticGovernance/Publications/TandT_Demographic_Report_2011.pdf|access-date=20 August 2019|url-status=dead|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151408/http://www.tt.undp.org/content/dam/trinidad_tobago/docs/DemocraticGovernance/Publications/TandT_Demographic_Report_2011.pdf}}</ref> | religija = {{unbulleted list| | 55.2% [[Kršćanstvo]] | 18.2% [[Hinduizam]] | 13.3% [[Ireligija]]/nije navedeno | 8.3% druge | 5.0% [[Islam]]}} | demonim = | državno_uređenje = [[Unitarna parlamentarna republika]] | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = [[Christine Kangaloo]] | vrsta_druge_vlasti = Premijer | vladar_druga_vlast = [[Kamla Persad-Bissessar]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Parlament Trinidada i Tobaga]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Senat (Trinidad i Tobago)|Senat]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Predstavnički dom (Trinidad i Tobago)|Predstavnički dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = 31. august 1962. od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] | nezavisnost_priznato = | površina = 5.131 | po_površini_na_svijetu = 164 | procenat_vode = zanemarljivo | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = 1.512.779 | procjena_godina = 2025 | gustoća = 294 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 34 | bdp_ukupno = {{increase}} $43,658 milijarde<ref name="IMFWEO.TT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=369,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (TT) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023 |url-status=live }}</ref> | bdp_godina = 2023 | po_broju_bdp_na_svijetu = 126 | bdp_per_capita = {{increase}} $30.718<ref name="IMFWEO.TT" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 58 | bdp_nominalni_ukupno = {{decrease}} $27,887 milijardi<ref name="IMFWEO.TT" /> | bdp_nominalni_godina = 2023 | bdp_nominalni_na_svijetu = 107 | bdp_nominalni_per_capita = {{decrease}} $19.621<ref name="IMFWEO.TT" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 47 | hdi = 0,807<ref>{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TTO |access-date=25 May 2025 |publisher=[[Program Ujedinjenih nacija za razvoj]] |language=en |url-status=live }}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = 39,0<ref>{{cite news|first=Carla|last=Bridglal|date=12 March 2013|url=http://www.trinidadexpress.com/business-magazine/Allowing__govt_to_manage_better-197710671.html|title=Allowing govt to manage better|newspaper=Trinidad Express|url-status=dead|access-date=23 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314181759/http://www.trinidadexpress.com/business-magazine/Allowing__govt_to_manage_better-197710671.html|archive-date=14. 3. 2013}}</ref> | gini_godina = 2012 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Dolar trinidada i tobaga]] | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +868 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.tt]] | komentar = }} '''Trinidad i Tobago''' zvanično Republika Trinidad i Tobago, najjužnija je ostrvska [[država]] u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], uz obalu [[Venecuela|Venecuele]]. Sastoji se od dva [[ostrvo|ostrva]], [[Trinidad]] (4828&nbsp;km<sup>2</sup>) i [[Tobago]] (300&nbsp;km<sup>2</sup>), te nekoliko manjih ostrvaca. Glavni grad je [[Port of Spain]], dok je najveća i najnaseljenija općina [[Chaguanas]]. Trinidad i Tobago čine najjužnija ostrva u lancu istočnih karipskih ostrva<ref name=":14">{{Cite news |title=Trinidad and Tobago {{!}} People, Culture, Language, Map, Population, & Flag {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Trinidad-and-Tobago |access-date=2026-01-02 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> i nalaze se u blizini [[Južna Amerika|južnoameričkog kontinenta]], sjeverno do sjeveroistočno od Venecuele i sjeverozapadno od [[Gvajana|Gvajane]].<ref name=":14" /> Trinidad i Tobago se nalazi 11 km sjeverno do sjeveroistočno od obale Venecuele, 130 km južno od [[Grenada|Grenade]] i 287 km jugozapadno od [[Barbados|Barbadosa]].<ref name=EBTT>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Trinidad-and-Tobago |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Trinidad and Tobago |access-date=17 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title = Treaty between the Republic of Trinidad and Tobago and the Republic of Venezuela on the delimitation of marine and submarine areas, 18 April 1990|publisher = The United Nations|url = https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/TTO-VEN1990SA.PDF|access-date = 13 April 2009|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|title = The 1990 Accord Replaces the 1942 Paris Treaty|publisher = Trinidad and Tobago News|url = http://www.trinidadandtobagonews.com/selfnews/viewnews.cgi?newsid1083159999,34015,.shtml|access-date = 13 April 2009|url-status = live}}</ref> Autohtoni narodi naseljavali su Trinidad vijekovima prije španske kolonizacije, koja je uslijedila nakon dolaska Kristofora Kolumba 1498. Španski guverner [[José María Chacón]] predao je ostrvo britanskoj floti pod komandom [[Ralph Abercromby|Sir Ralpha Abercrombyja]] 1797.{{sfnp|Carmichael|1961|pp=40–42}} Trinidad i Tobago su ustupljeni Britaniji 1802. prema [[Amijenski sporazum|Amijenskom sporazumu]] kao zasebne teritorije, a ujedinjeni su 1889.{{sfnp|Carmichael|1961|p=52}} Trinidad i Tobago stekli su nezavisnost 1962, a republičko uređenje uspostavljeno je 1976.<ref name="CIA World Factbook - Trinidad and Tobago">{{cite web |title=Trinidad and Tobago |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago/ |url-status=dead |access-date=16 August 2019 |work=CIA World Factbook |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109063840/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago |archive-date=9. 1. 2021}}</ref><ref name=EBTT/> Za razliku od većine karipskih zemalja i teritorija koje se uveliko oslanjaju na turizam, privreda ove zemlje je prvenstveno industrijska i zasniva se na velikim rezervama [[Nafta|nafte]] i [[Plin|plina]].<ref>{{cite web| title = Trinidad and Tobago Country brief|publisher = The World Bank|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/LACEXT/TRINIDADANDTOBAGOEXTN/0,,contentMDK:21045974~menuPK:331460~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:331452,00.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-20072231|title=Trinidad and Tobago profile – Overview|work=BBC News|date=24 October 2012 |access-date=13 September 2014|url-status=live}}</ref> Zemlja je izložena manjem broju [[Tropski ciklon|uragana]] nego većina karipskog područja jer se nalazi južnije. Trinidad i Tobago je poznat po svojim afričkim i indijsko-karipskim kulturama, što se ogleda u velikom i čuvenom karnevalu Trinidada i Tobaga, proslavama Hosay i Diwali, kao i po tome što je domovina instrumenta *steelpan*, plesa limbo i muzičkih pravaca kao što su kalipso, soka, rapso, *chutney* muzika i *chutney soca*. == Historija == Ostrvo Trinidad otkrio je [[Kristofor Kolumbo]] 31. jula 1498. Tobago je također otkrio Kolumbo 1498. Isprva se zvao ''Bella Forma'', a kasnije je preimenovan u Tobago. Za razliku od Trinidada, Tobago je konstantno mijenjao vlasnika u ratovima između Francuske, [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Engleska|Engleske]]. [[Pariski mir|Pariskim mirom]] 1763, Tobago je Francuska ustupila Velikoj Britaniji. Od 1814. (Pariski mir) Tobago je u stalnom britanskom posjedu. Nakon pobjede [[Velika Britanija|Britanaca]] nad udruženom [[Francuska|francusko]]-španskom flotom, u [[bitka kod Sao Vicentea|bitki kod Sao Vicentea]], [[14. februar]]a 1797, Britanci su okupirali Trinidad. Francuzi su se odrekli Trinidada 1802. ([[Amienski mir]]). Od 1889. ''Trinidad i Tobago'' je zajedničko ime kolonije u vlasništvu Velike Britanije. Godine 1958. Trinidad i Tobago postaje član [[Zapadnoindijska Federacija|Zapadnoindijske Federacije]], a 1962. je proglasio samostalnost. Stranka [[People's National Movement]], PNM, je pobijedila na izborima a njen čelnik [[Eric Eustace Williams]], postao prvi [[Predsjednik vlade|premijer]] 1962-1981. Trinidad i Tobago je 1962 pristupio [[Commonwealth]]u. == Vlada == {{Proširiti sekciju}} == Političke podjele == {{Proširiti sekciju}} == Geografija == [[File:td-map.gif|thumb|upright=1.25|left|Karta Trinidada i Tobaga]] Trinidad i Tobago se nalazi između 10° 2' i 11° 12' sjeverne [[Geografska širina|geografske širine]] i 60° 30' i 61° 56' zapadne [[Geografska dužina|geografske dužine]]; [[Karipsko more]] ga okružuje sa sjevera, [[Atlantski okean]] s istoka i juga, a [[Zaljev Paria]] sa zapada. Smješten je na krajnjem jugoistoku karipske regije, pri čemu je ostrvo Trinidad udaljeno samo 11 km od obale Venecuele (kopneni dio [[Južna Amerika|Južne Amerike]]), preko kanala Columbus.<ref name=EBTT/> Ostrva predstavljaju fiziografski nastavak Južne Amerike.<ref name="britannica"/> Zemlja zauzima površinu od 5.128 kvadratnih kilometara<ref name=back>{{cite web|date = 16 December 2011|title = Background note Trinidad and Tobago|publisher = US Department of State|url = https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35638.htm|access-date = 21 May 2019|url-status = live}}</ref> i sastoji se od dva glavna ostrva, [[Trinidad (ostrvo)|Trinidada]] i [[Tobago (ostrvo)|Tobaga]], razdvojena moreuzom širine 37 km, te niza znatno manjih ostrva, uključujući Chacachacare, Monos, Huevos, Gaspar Grande (ili Gasparee), Little Tobago i ostrvo Saint Giles.<ref name=EBTT/> [[File:Trinidad Topography.png|thumb|upright=1.25|Topografija Trinidada i Tobaga]] [[File:Trinidad and Tobago OnEarth WMS.png|thumb|Trinidad and Tobago iz svemira]] Trinidad ima površinu od 4.768 kvadratnih kilometara (što čini 93,0% ukupne površine zemlje), uz prosječnu dužinu od 80 kmi prosječnu širinu od 59 km. Tobago ima površinu od oko 300 kvadratnih kilometara (odnosno 5,8% površine zemlje), dužinu od 41 kilometar i najveću širinu od 12 kilometara. Trinidad leži na kontinentalnom šelfu Južne Amerike, te se stoga geološki smatra dijelom Južne Amerike.<ref name=EBTT/> Reljef ostrva čini mješavina [[planina]] i [[ravnica]].<ref name="CIA World Factbook - Trinidad and Tobago"/> Na Trinidadu se [[Sjeverni lanac (Trinidad i Tobago)|Sjeverni lanac]] proteže paralelno sa sjevernom obalom i obuhvata najviši vrh zemlje ([[El Cerro del Aripo]]), visok 940 m,<ref name="CIA World Factbook - Trinidad and Tobago"/> te drugi najviši vrh ([[El Tucuche]], 936 m.<ref name=EBTT/> Ostatak ostrva je uglavnom ravniji, izuzev [[Centralni lanac (Trinidad i Tobago)|Centralnog lanca]] i brda Montserrat u središnjem dijelu ostrva, te [[Južni lanac (Trinidad i Tobago)|Južnog lanca]] i brda Trinity na jugu. Ova tri planinska lanca određuju hidrografsku mrežu Trinidada.<ref name="britannica">{{cite web|title=Trinidad and Tobago|author1=Bridget M. Brereton|author2=Arthur Napoleon Raymond Robinson|author3=David Watts|url=https://www.britannica.com/place/Trinidad-and-Tobago/additional-info#contributors|publisher=[[Britannica]]|access-date=31 March 2021|url-status=live}}</ref> Istočna obala poznata je po svojim plažama, među kojima se posebno ističe plaža Manzanilla. Na ostrvu se nalazi nekoliko velikih močvarnih područja, kao što su močvare [[Caroni]] i [[Nariva]].<ref name=EBTT/> Značajne vodene površine na Trinidadu uključuju akumulacije Hollis, Navet i Caroni. Tlo na Trinidadu je raznolikog sastava, pri čemu dominiraju fini pijesak i teške gline. Najplodnija tla nalaze se u aluvijalnim dolinama Sjevernog lanca i na području koridora istok-zapad.<ref>{{cite web |url=https://u.osu.edu/ockerman.2/files/2014/03/Trinidad-and-Tobago-2hi6bwy.pdf |title=Data |publisher=u.osu.edu |access-date=13 November 2019 |url-status=live }}</ref> Trinidad je također poznat po tome što se na njemu nalazi [[Pitch Lake]], najveće prirodno nalazište [[bitumen]]a na svijetu.<ref name="CIA World Factbook - Trinidad and Tobago"/><ref name=EBTT/> Jugozapadni dio Tobaga čini ravničarsko područje, dok je istočna polovina ostrva brdovitija, s najvišim vrhom [[Pigeon Peak]], koji doseže visinu od 550 metara.<ref name=Anthony>{{cite book|author=Anthony, Michael|title=Historical Dictionary of Trinidad and Tobago|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000anth|publisher=Scarecrow Press, Inc. Lanham, Maryland, and London, UK|year=2001|isbn=0-8108-3173-2|author-link=Michael Anthony (author)}}</ref> Uz obalu Tobaga nalazi se i nekoliko koraljnih grebena.<ref name=EBTT/> == Privreda == Na ostrvu Trinidad razvile su se velike [[plantaža|plantaže]] [[šećerna trska|šećerne trske]]. == Stanovništvo == Dobna struktura: * 0-14 godina: 25% (muški 151,736; žene 146,135) * 15-64 godina: 68% (muški 410,668; žene 389,303) * 65 godina i više: 7% (muški 34,559; žene 43,122) (2000, procjena) * Prirodni prirast: -0.49% (2000, procjena) * Etničke skupine: [[Istočni indijci]] (emigranti iz istočne [[Indija|Indije]]) 40,3%, potomci afričkih crnaca-robova 39,5%, mješanci 18,5%, bijelci 0,6%, ostali 1,2% ( to su Kinezi i potomci starosjedioca (Karibi)) * Religije: [[Katolička crkva]] 29,4%, [[hinduizam]] 23,8%, [[Anglikanska crkva]] 10,9%, [[muslimani]] 5,8%, [[prezbiterijanci]] 3,4%, ostali 26,7% Uz službeni [[engleski jezik]], govori se i [[hindski jezik]], [[španski jezik]], [[francuski jezik]] i [[kineski jezik]]. '''Historijsko stanovništvo''' Starosjedioci na ostrvu su bila [[Domorodački narodi Amerike|indijanska]] plemena [[Arawak]] i [[Karibi]]. Od 1532. [[Španija|Španci]] su počeli indijance zarobljavati, pretvarati u [[Robovlasništvo|robove]] i odvoditi na rad na druga ostrva u Karipskom moru. Od 1592. Španci su trajno prisutni na ostrvu. [[Antonio de Berrio]] je iste godine ostrvo Trinidad službeno proglasio posjedom Španije. Većinu stanovnika ostrva su činili uglavnom domaći robovi i crnci iz [[Afrika|Afrike]]. Nakon ukidanja ropstva na ostrvu 1843, došlo je do uvoza jeftine radne snage iz [[Indija|Indije]]. == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{refspisak|2}} === Izvori === * {{cite book|last=Carmichael|first=Gertrude |year=1961|title=The History of the West Indian Islands of Trinidad and Tobago, 1498–1900|publisher=Alvin Redman|place= London}} * {{cite book|last=Kiely|first=Ray |title=The Politics of Labour and Development in Trinidad|url=https://archive.org/details/politicsoflabour0000kiel|year=1996| publisher=Press University of the West Indies| isbn=9789766400170}} * {{cite book|last=Williams|first=Eric|year=1964|title=History of the People of Trinidad and Tobago |url=https://archive.org/details/historyofpeopleo0000will|location=New York|publisher=Frederick A. Praeger|lccn=64-13390}} * {{Cite book|chapter-url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|chapter=Caricom |title=UNESCO Science Report: towards 2030|last1=Ramkissoon|first1=Harold|last2=Kahwa|first2=Ishenkumba A. |publisher=UNESCO |year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=156–173}} * {{cite book|author=Rough Guides|year=2018|title=The Rough Guide to Trinidad and Tobago}} == Dodatna literatura == * [[Gérard Besson|Besson, Gérard]], & [[Bridget Brereton|Brereton, Bridget]]. ''The Book of Trinidad'' (2nd edition), [[Port of Spain]]: Paria Publishing Co. Ltd, 1992. {{ISBN|976-8054-36-0}}. * Brereton, Bridget. ''An Introduction to the History of Trinidad and Tobago'' (Heinemann, 1996). * [[Julian Kenny]]. [http://www.meppublishers.com/books/index.php?pid=1001&isbn=976-95057-0-6 ''Views from the Ridge''], Port of Spain: Prospect Press, [[Media and Editorial Projects Limited]], 2000/2007. {{ISBN|976-95057-0-6}}. * Lans, Cheryl. ''Creole Remedies of Trinidad and Tobago''. C. Lans, 2001. * Mendes, John. ''Côté ci Côté là: Trinidad & Tobago Dictionary''. [[Arima]], [[Trinidad]], 1986. * [[Selwyn Ryan|Ryan, Selwyn D.]] ''Race and Nationalism in Trinidad and Tobago'' (University of Toronto Press, 2020). * Saith, Radhica, and Lyndersay, Mark. ''Why Not a Woman?'' Port of Spain: Paria Publishing Co. Ltd, 1993. {{ISBN|976-8054-42-5}} * Stuempfle, Stephen. ''The Steelband Movement: The forging of a national art in Trinidad and Tobago'' (University of Pennsylvania Press, 1995). * [[Jeremy Taylor (writer)|Taylor, Jeremy]]. [https://www.amazon.com/dp/0333419855 ''Visitor's Guide to Trinidad & Tobago''], London: Macmillan, 1986, {{ISBN|978-0-333-41985-4}}. 2nd edition as ''Trinidad and Tobago: An Introduction and Guide'', London: Macmillan, 1991. {{ISBN|978-0-333-55607-8}}. == Vanjski linkovi == {{Commons|Trinidad and Tobago}} {{Commonscat|Trinidad and Tobago}} {{wikiatlas|Trinidad and Tobago}} * {{Službeni website|http://www.ttconnect.gov.tt}} Vlade Trinidada i Tobaga * {{CIA World Factbook link|td|Trinidad i Tobago}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1209827.stm Trinidad i Tobago] na [[BBC|BBC News]] {{Commonwealth}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}} [[Kategorija:Trinidad i Tobago|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrva u Karipskom moru]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1962.]] su8e3940fetzeopag67t7lu0rt2qqa2 Germanij 0 7003 3937043 3929290 2026-10-25T01:42:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937043 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Germanij | Simbol = Ge | Slika = [[Datoteka:Polycrystalline-germanium.jpg|180px]] | Atomski broj = 32 | Serija = Polumetali | Grupa = 14 | Perioda = 4 | Blok = p | Boja serije = Peru | Izgled = sivo bijel | Zastupljenost = 5,6 · 10<sup>−4</sup><ref name="binder" /> | Atomska masa = 72,63<ref name="wieser" /> | Atomski radijus = 125 | Atomski radijus izračunat = 125 | Kovalentni radijus = 122 | Van der Waalsov radijus = 211<ref name="manjera" /> | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Argon|Ar]]&#x5D; 3d<sup>10</sup>4s<sup>2</sup>4p<sup>2</sup> | Izlazna energija = 5,0<ref name="ludwig" /> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 4 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 6 | Struktura kristala = dijamantna struktura | Gustoća = 5323<ref name="greenwood" /> | Magnetizam = dijamagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = −7,1 · 10<sup>−5</sup>)<ref name="lide" /> | Energija ionizacije_1 = 762 | Energija ionizacije_2 = 1537,5 | Energija ionizacije_3 = 3302,1 | Energija ionizacije_4 = 4411 | Tačka topljenja_K = 1211,4 | Tačka topljenja_C = 938,3 | Tačka ključanja_K = 3103<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 2830 | Molarni volumen = 13,63 · 10<sup>−6</sup> | Toplota isparavanja = 330<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 31,8 | Pritisak pare = 7,46 · 10<sup>−5</sup> | Pritisak pare_K = 1210 | Brzina zvuka = 5400 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 308,3<ref name="binder" /> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 2,1 | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 60 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = −4, 2, '''4''' | Oksidi = GeO<sub>2</sub> | Elektrodni potencijal = 0,247 [[Volt|V]] (Ge<sup>2+</sup> + 2e<sup>−</sup> → Ge) | Elektronegativnost = 2,01 | Oznaka upozorenja = '''Prah'''<br /> {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|9|16|29|33}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ge | Maseni broj = 68 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 270,8 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,106 | Tipraspada1ZP = [[Galij|<sup>68</sup>Ga]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ge | Maseni broj = 69 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 39,05 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,227 | Tipraspada1ZP = <sup>69</sup>Ga }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ge | Maseni broj = 70 | Rasprostranjenost u prirodi = 21,23 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ge | Maseni broj = 71 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 11,43 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,229 | Tipraspada1ZP = <sup>71</sup>Ga }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ge | Maseni broj = 72 | Rasprostranjenost u prirodi = 27,66 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ge | Maseni broj = 73 | Rasprostranjenost u prirodi = 7,73 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ge | Maseni broj = 74 | Rasprostranjenost u prirodi = 35,94 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ge | Maseni broj = 76 | Rasprostranjenost u prirodi = 7,44 | Vrijeme poluraspada = 1,78×10<sup>21</sup> [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Dvostruki beta raspad|β<sup>−</sup>β<sup>−</sup>]] | Tipraspada1ZE = 2,039 | Tipraspada1ZP = [[Selen|<sup>76</sup>Se]] }} |}} '''Germanij''' ({{jez-la|germanium}}) jest [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Ge''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 32. To je sjajni, tvrdi, sivo-bijeli [[Polumetali|polumetal]] iz grupe ugljika, hemijski sličan elementima iz [[14. grupa hemijskih elemenata|IV glavne grupe]] [[periodni sistem elemenata|periodnog sistema elemenata]] [[kalaj]]u i [[silicij]]u. Čisti elementarni germanij je [[poluprovodnik]], izgledom najviše sliči elementarnom siliciju. Poput silicija, germanij vrlo lahko reagira i s [[kisik]]om iz prirode gradi komplekse. Za razliku od silicija, on je isuviše reaktivan da bi se prirodno našao na Zemlji u elementarnom stanju. Pošto postoji vrlo mali broj [[minerali|minerala]] koji ga sadrže u visokim koncentracijama, germanij je otkriven relativno kasno u historiji hemije. Među elementima po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori približno je na 50. mjestu. Ruski [[hemičar]] [[Dmitrij Mendeljejev]] 1869. predvidio je njegovo postojanje i neke od njegovih osobina na osnovu položaja u periodnom sistemu koji je Mendeljejev kreirao. Dao mu je ime ''ekasilicij''. Gotovo dvije decenije kasnije, 1886, [[Clemens Winkler]] otkrio je novi element, kao pratioca srebra i sumpora u rijetkom mineralu nazvanom [[argirodit]]. Mada je novi element izgledom na neki način imao sličnosti sa [[arsen]]om i [[antimon]]om, njegovi kombinirani odnosi u spojevima novog elementa su bili u saglasnosti s Mendeljejevljevim predviđanjima u odnosu na silicij. Winkler je novom elementu dao ime po imenu svoje domovine, [[Njemačka|Njemačke]]. Danas se germanij uglavnom izdvaja iz [[sfalerit]]a (osnovne rude cinka) mada se često industrijski izdvaja i iz ruda srebra, olova i bakra. ''Metalni'' germanij (izolirani elementarni) se koristi kao [[poluprovodnik]] u [[tranzistor]]ima i različitim elektronskim uređajima. U prošlosti, cijela generacija prvobitnih elektronskih poluprovodnika je potpuno bila zasnovana na germaniju. Međutim, danas na njegovu proizvodnju u svrhu poluprovodnika otpada vrlo mali udio (2%) umjesto ultra čistog [[silicij]]a, koji je uglavnom zamijenio germanij. U današnje doba, glavni potrošači germanija su sistemi za optička vlakna, optički uređaji za infracrveni dio spektra i aplikacije za solarne ćelije. Spojevi germanija se koriste kao [[katalizator]]i za reakcije [[polimerizacija|polimerizacije]] a odnedavno se koriste i za proizvodonju [[Nanomaterijali|nanožica]]. Ovaj element gradi veliki broj organometalnih spojeva, kao što je [[tetraetilgermanij]], vrlo koristan u [[organometalna hemija|organometalnoj hemiji]]. Germanij se ne smatra da je neophodan element za bilo koji živi organizam. Neki kompleksni organo-germanijevi spojevi su bili istraživani kao mogući preparati u farmaciji, međutim nijedan se nije pokazao uspješnim. Slično kao i [[silicij]] i [[aluminij]], prirodni spojevi germanija su većinom nerastvorljivi u vodi, te stoga nisu isuviše otrovni. Međutim, sintetički dobijene rastvorljive soli germanija su se pokazale da djeluju kao nefrotoksin, dok su vještački, hemijski reaktivni spojevi germanija sa halogenim elementima i vodikom iritirajući i otrovni. == Historija == [[Datoteka:Winkler Clemens.jpg|mini|desno|200px|Njemački hemičar Winkler Clemens]] Kada je objavio svoj ''periodni zakon hemijskih elemenata'' 1869. godine, [[rusija|ruski]] [[hemičar]] [[Dmitrij Ivanovič Mendeljejev|Dmitrij Mendeljejev]] je previdio postojanje nekoliko do tada nepoznatih [[hemijski element|hemijskih elemenata]], između ostalih i jednog koji bi popunio prazninu u [[14. grupa hemijskih elemenata|grupi ugljika]] u svojoj tabeli [[Periodni sistem elemenata|periodnog sistema]], između [[silicij]]a i [[kalaj]]a.<ref name="masanori" /> Zbog njegovog položaja u periodnoj tabeli, Mendeljejev ga je nazvao ''ekasilicij'' (Es), i pretpostavio je njegovu [[relativna atomska masa|relativnu atomsku masu]] od 72. Sredinom 1885. godine, u rudniku u blizini saskog grada [[Freiberg (Saksonija)|Freiberga]] otkriven novi [[minerali|mineral]] koji je dobio ime [[argirodit]] zbog velikog udjela [[srebro|srebra]] u njemu. (iz [[grčki jezik|grčkog]], ''argyrodite'' u značenju ''koji sadrži srebro'')<ref name="argyrodite2" /> Hemičar [[Clemens Winkler]] je analizirao novi mineral za koji se ispostavilo da sadrži kombinaciju srebra, sumpora i jednog novog elementa. Winkleru je uspjelo izolirati ovaj element 1886. godine, utvrdivši da je po nekim osobinama sličan [[antimon]]u.<ref name="Winkle2"/><ref name="isolation" /> Prije nego što je Winkler objavio rezultate svog istraživanja o novom elementu, odlučio je da mu dadne ime ''neptunij'' u čast tada novootkrivene planete [[Neptun]] 1846. godine, a čije postojanje je bilo ranije previđeno i matematički izračunato. Kao što je predviđeno postojanje novog elementa, i postojanje planete Neptun je predviđeno oko 1843. godine od strane dva matematičara [[John Couch Adams]] i [[Urbain Le Verrier]], koristeći matematičke metode nebeske mehanike. Ovo su utvrdili polazeći od činjenice da se nakon detaljnog proučavanja kretanja planete Urana činilo da ga neka sila ili druga planeta ''ometa'' u prirodnom kretanju.<ref name="adamsc"/> [[James Challis]] je započeo traženje za tom planetom u julu 1846. godine i otkrio novu planetu 23. septembra 1846. godine.<ref name="revkch" /> Međutim, pošto je ime ''neptunij'' već bilo dodijeljeno drugom pretpostavljenom hemijskom elementu (mada taj element nije element koji danas nosi ime neptunij, otkriven tek 1940. godine), tako da je Winkler odlučio da novom elementu dadne ime ''germanij'' (iz [[latinski jezik|lat.]] riječi ''Germania'', Njemačka) u čast svoje domovine.<ref name="isolation" /> Za mineral argirodit kasnije se iskustveno pokazao da je Ag<sub>8</sub>GeS<sub>6</sub>. R. Hermann je 1877. godine objavio svoje otkriće novog elementa koji bi se trebao nalaziti ispod [[tantal]]a u periodnom sistemu, kojem je dao ime ''neptunij'', po imenu grčkog božanstva okeana i mora.<ref name="galaxy24" /><ref name="editorsrec" /> Međutim ovaj [[metal (hemija)|metal]] je kasnije identificiran kao [[legura]] elemenata [[niobij]]a i tantala.<ref name="multidict" /> Ime [[neptunij]] dato je sintetičkom elementu otkrivenom mnogo kasnije koji se nalazio udesno od [[uranij]]a u periodnom sistemu, a kojeg su otkrili nuklearni fizičari 1940tih godina.<ref name="nobellec" /> ==Osobine== [[Datoteka:Кристална структура на германиум и силициум.jpg|thumb|150px|lijevo|Kristalna struktura germanija]] U standardnim uslovima, germanij je krhki, srebrenasto-bijeli, polumetalni element.<ref name="nbb"/> Ovaj oblik germanija sačinjava [[Alotropske modifikacije|alotropska modifikacija]], tehnički poznata kao ''α-germanij'', koji ima metalni sjaj i [[Kubični kristalni sistem|kubičnu]] [[Kristalna struktura|kristalnu strukturu]], istu kao i [[dijamant]].<ref name="usgs" /> Pri pritisku iznad 120 kbar, formira se različiti alotrop poznat kao ''β-germanij'', koji ima istu strukturu kao i β-[[kalaj]].<ref name="HollemanAF"/> Pored [[silicij]]a, [[galij]]a, [[bizmut]]a, [[antimon]]a i [[voda|vode]], on je jedna od malobrojnih supstanci koja se širi kada prelazi iz svoje tečne faze u čvrsto stanje.<ref name="HollemanAF"/> Germanij je poluprovodnik. Tehnike zonskog rafiniranja su dovele do proizvodnje kristalnog germanija pogodnog za poluprovodnike, u kojem je udio nečistoća najviše 1 naprema 10<sup>10</sup>,<ref name="lanl" /> što se smatra jednim od najčistijih materijala ikad proizvedenih.<ref name="darkmat" /> Prvi metalni materijal, otkriven 2005. godine, koji je postao superprovodnik u prisustvu izuzetno snažnog [[Elektromagnetno polje|elektromagnetnog polja]] bila je legura germanija sa uranijem i rodijem.<ref name="levy" /> Za čisti germanij je primijećeno da se spontano izdužuje u veoma duge uvijene [[dislokacija|dislokacije]]. One su jedan od osnovnih razloga zašto se kvare stare diode i tranzistori načinjeni od germanija, a ako se takvi predmeti dodirnu, mogu izazvati i kratki spoj. === Hemijske === Elementarni germanij vrlo sporo oksidira do [[germanij-dioksid|GeO<sub>2</sub>]] pri 250&nbsp;°C.<ref name="krxps" /> Germanij ne otapaju razrijeđene kiseline i baze, ali se sporo otapa u koncentriranoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] a burno reagira sa istopljenim [[baza (hemija)|bazama]] dajući germanate ({{chem|[GeO|3|]|2−}}). Germanij se javlja uglavnom u [[oksidacijsko stanje|oksidacijskom stanju]] +4, mada je poznat veliki broj njegovih spojeva sa oksidacijskim brojem +2.<ref name="greenwood"/> Druga oksidacijska stanja su rijetka, poput +3 koje je dokazano u spoju kao što je Ge<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub>, a stanja +3 i +1 su pronađena na površinama oksida,<ref name="xpsstudy" /> ili negativna oksidacijska stanja u germanatima, kao što je -4 u {{chem|GeH|4}}. Klaster anioni germanija ([[Zintl faza|Zintl]] ioni) poput Ge<sub>4</sub><sup>2−</sup>, Ge<sub>9</sub><sup>4−</sup>, Ge<sub>9</sub><sup>2−</sup>, [(Ge<sub>9</sub>)<sub>2</sub>]<sup>6−</sup> su dobijeni izdvajanjem iz [[legura]] koje sadrže alkalne metale i germanij u tečnom amonijaku u prisustvu [[etilendiamin]]a ili [[kriptand]]a.<ref name = "greenwood"/><ref name="Coupling" /> Oksidacijska stanja elementa u ovim ionima nisu cijeli broj, slično kao kod spojeva [[ozon]]a O<sub>3</sub><sup>−</sup>. === Izotopi === Germanij ima pet prirodnih [[izotop]]a: <sup>70</sup>Ge, <sup>72</sup>Ge, <sup>73</sup>Ge, <sup>74</sup>Ge i <sup>76</sup>Ge. Među njima, <sup>76</sup>Ge je vrlo slabo radioaktivan, raspadajući se [[dvostruki beta raspad|dvostrukim beta-raspadom]] sa vremenom poluraspada od 1,78×10<sup>21</sup> godina. Izotop <sup>74</sup>Ge je najčešći prirodni izotop germanija, koji ima udio u prirodnom germaniju od oko 36%. Izotop <sup>76</sup>Ge je najmanje zastupljeni izotop u prirodnom germaniju, koji ima udio od oko 7%.<ref name="nubase" /> Ukoliko se bombardira alfa česticama, izotop <sup>72</sup>Ge generiše stabilni izotop [[selen]]a <sup>77</sup>Se, otpuštajući tokom tog procesa elektrone visokih energija.<ref name="72Ge" /> Zbog ovog, koristi se u kombinaciji sa [[radon]]om za [[atomska baterija|atomske baterije]].<ref name="72Ge" /> Poznato je najmanje 27 radioaktivnih vještačkih izotopa germanija čije se atomske mase kreću od 58 do 89. Među njima, najstabilniji je izotop <sup>68</sup>Ge, raspada se [[elektronski zahvat|elektronskim zahvatom]] sa vremenom poluraspada od 270,95 dana. Jedan od najnestabilnijih izotopa je <sup>60</sup>Ge čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 30 ms. Većina radioaktivnih izotopa germanija se raspada [[beta-zraci|beta raspadom]], dok se izotopi <sup>61</sup>Ge i <sup>64</sup>Ge raspadaju [[emisija pozitrona|β<sup>+</sup>]] odloženom emisijom [[proton]]a.<ref name="nubase"/> Izotopi od <sup>84</sup>Ge do <sup>87</sup>Ge iskazuju slabiji β<sup>-</sup> raspad odloženom emisijom neutrona.<ref name="nubase"/> ==Rasprostranjenost== Germanij nastaje u procesu zvjezdane [[nukleosinteza|nukleosinteze]], uglavnom u s-procesu u zvijezdama iz asimptotske grane [[crveni div|crvenih divova]]. S-proces je hvatanje sporih [[neutron]]a lakših elemenata unutar pulsirajućih zvijezda crvenih divova.<ref name="sterling" /> Germanij je otkriven i u atmosferi Jupitera<ref name="jupiter2" /> i u nekim vrlo udaljenim zvijezdama.<ref name="nature423" /> Njegova rasprostranjenost u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] je približno 1,6 dijelova na milion (ppm; 1,6×10<sup>−4</sup>%).<ref name="Holl" /> Poznato je samo nekoliko minerala koji sadrže nešto značajnije količine germanija, kao što su [[argirodit]], [[briartit]], [[germanit]] i [[renierit]], međutim ne postoje isplativi rudni depoziti bilo koji od njih.<ref name="usgs" /><ref name="lifton" /> Postoje rude cink-bakar-olova koje sadrže dovoljno germanija da se on može izdvajati iz njihovog finalno obrađenog rudnog koncentrata.<ref name="Holl" /> [[Victor Moritz Goldschmidt]] je tokom detaljnog ispitivanja depozita germanija otkrio neuobičajeni proces obogaćivanja nekih slojeva [[ugalj|uglja]] dobivši veliki udio germanija u njemu.<ref name="Gold1" /><ref name="Gold2" /> Smatra se da je najveća koncentracija germanija ikad pronađena bila u ugljenoj prašini iz engleskog rudnika kod Hartleya, a iznosila je 1,6% germanija.<ref name="Gold1" /><ref name="Gold2" /> Procjenjuje se da naslage uglja u blizini kineskog grada [[Šilin hot]]a, Unutrašnja Mongolija, sadrže približno 1600 tona germanija.<ref name="Holl" /> == Dobijanje == [[Datoteka:Renierit.JPG|lijevo|thumb|Mineral [[renierit]]]] U 2011. godini u svijetu je proizvedeno oko 118 [[tona]] germanija, najviše u Kini (80 t), Rusiji (5 t) i SAD (3 t).<ref name="usgs" /> Također, germanij se dobija i kao nusproizvod iz [[sfalerit]]a, rude [[cink]]a kada je koncentriran u njoj najmanje 0,3%,<ref name="bernstein" /> naročito iz sedimentnih masivnih [[cink|Zn]]–[[olovo|Pb]]–[[bakar|Cu]](–[[barij|Ba]]) depozita i karbonatnih Zn-Pb depozita. Tačni podaci o svjetskim rezervama Ge nisu dostupni, ali se one u SAD procjenjuju na oko 450 tona.<ref name="usgs" /> U 2007. godini, oko 35% ukupne potražnje zadovoljeno je iz recikliranog germanija.<ref name="Holl" /> Iako se dobija uglavnom iz [[sfalerit]]a, germanij se može naći i u rudama [[srebro|srebra]], olova i bakra. Drugi izvor germanija je pepeo iz termocentrala koje koriste [[ugalj]] iz određenih naslaga uglja sa velikim koncentracijama germanija. Ovaj izvor germanija se naročito koristi u Rusiji i Kini.<ref name="Naumov" /> Glavni ruski depoziti se nalaze na dalekom istoku Rusije na ostrvu [[Sahalin]]. Rudnici uglja sjeveroistočno od [[Vladivostok]]a također se koriste kao izvor germanija. Depoziti u Kini su najviše zastupljeni u rudnicima [[lignit]]a u blizini [[Lincang]]a, u [[Junan]]u i rudnicima uglja u blizini [[Šilin hot]]a, Unutrašnja Mongolija.<ref name="Holl" /> Rudni koncentrati su najvećim dijelom sulfidni; oni prelaze u okside zagrijavanje u prisustvu kisika u [[metalurgija|metalurškom]] procesu prženja: : GeS<sub>2</sub> + 3 O<sub>2</sub> → GeO<sub>2</sub> + 2 SO<sub>2</sub> Tokom ovog procesa dio germanija završi kao prašina, dok se ostatak kovertira u germanate koji otječu iz šljake zajedno sa cinkom djelovanjem sumporne kiseline. Nakon neutralizacije, u rastvoru ostaje samo cink, dok se izdvaja talog koji sadrži germanij i druge metale. Nakon što se cink reducira u talogu putem Waelzovog procesa, preostali Waelzovi oksidi se po drugi put ispiraju. [[Germanij-dioksid]] se dobija kao talog i zatim se pomoću gasnog [[hlor]]a ili hlorovodika prevodi u [[germanij tetrahlorid]], koji ima nešto nižu tačku topljenja i može se izdestilirati:<ref name="Naumov" /> : GeO<sub>2</sub> + 4 HCl → GeCl<sub>4</sub> + 2 H<sub>2</sub>O : GeO<sub>2</sub> + 2 Cl<sub>2</sub> → GeCl<sub>4</sub> + O<sub>2</sub> Germanij tetrahlorid se hidrolizira do oksida (GeO<sub>2</sub>) ili se pročisti frakcionom destilacijom i zatim hidrolizira.<ref name="Naumov" /> Vrlo čisti GeO<sub>2</sub> je zatim pogodan za proizvodnju germanijevog stakla. Čisti germanij oksid se reducira u reakciji sa [[vodik]]om da bi se dobio germanij pogodan za infracrvenu optiku ili za industriju poluprovodnika: : GeO<sub>2</sub> + 2 H<sub>2</sub> → Ge + 2 H<sub>2</sub>O <div style="float: right; margin: 5px;"> {|class="wikitable" !godina !! cijena<br />([[Američki dolar|US$]]/kg)<ref name="commodity" /> |- |1999. || 1.400 |- |2000. || 1.250 |- |2001. || 890 |- |2002. || 620 |- |2003. || 380 |- |2004. || 600 |- |2005. || 660 |- |2006. || 880 |- |2007. || 1.240 |- |2008. || 1.490 |- |2009. || 950 |} </div> Germanij namijenjen za industriju čelika i druge industrijske procese se najčešće reducira koristeći [[ugljik]]:<ref name="Moska" /> : GeO<sub>2</sub> + C → Ge + CO<sub>2</sub> == Upotreba == === Elektronika === Kao poluprovodnik bio je jedan od osnovnih materijala u elektronici, najviše za proizvodnju [[dioda]] i tranzistora, sve dok ga [[silicij]] nije gotovo u potpunosti potisnuo. Danas se germanij najviše koristi u visokofrekventnoj tehnici (npr. za poluprovodnike legure silicij-germanija) i detektorskoj tehnologiji (npr. kao rendgentski detektor). Za solarne ćelije od [[galij arsenid]]a (GaAs) koristi se jednim dijelom vafer od germanija kao noseći materijal. Konstanta rešetke germanija je dosta slična kao i kod galij arsenida, tako da GaAs može epitaksijski rasti na germanijskim monokristalima. Godine 2012. je otkriveno da jednoatomni slojevi od germanija i do 10 puta brže provode [[elektron]]e od silicija. Stoga bi germanij mogao opet postati zanimljiv kao poluprovodnički materijal. === Staklo i vlakna === Njegova druga najvažnija upotreba je u infracrvenoj optici u oblikzu prozora i sistema leća iz polikristalnog ili monokristalnog germanija kao i u optičkim staklima koja propuštaju infracrveno svjetlo, takozvana halkogenidna stakla. Područje upotrebe ovih materijala su, između ostalih, vojni i civilni uređaji za noćno osmatranje kao i toplotne kamere (kamere osjetljive na toplotu). Druga važna područja upotrebe su proizvodnja optičkih vlakana za optičke provodnike i poliesterskih vlakana. U modernim optičkim vlaknima za [[telekomunikacije]] pomoću germanij tetrahlorida se nanošenjem tankog sloja u gasnoj fazi obogaćuje unutrašnja jezgra optičkog vlakna. Time u njoj nastaje viši [[indeks prelamanja]] u odnosu na plašt vlakna, čime se ostvaruje provođenje svjetlosnih talasa. U hemiji poliestera germanij-dioksid se upotrebljava kao [[katalizator]] u proizvodnji određenih poliesterskih vlakana i granulata, naročito za PET boce pogodne za recikliranje. === Nuklearna medicina i atomska tehnika === Izotop <sup>68</sup>Ge se koristi u [[generator galija-68|generatorima galija-68]] kao početni nuklid za proizvodnju izotopa <sup>68</sup>[[galij]]a. Osim toga taj izotop je našao primjenu kao izvor za kalibriranje detektora za tomografiju emisijom pozitrona.<ref name="eckert" /> Kao vrlo čisti monokristal, germanij se upotrebljava kao detektor zračenja. Kod germanija, za razliku od [[čelik]]a, [[kristalna struktura]] se ne može razbiti djelovanjem neutronskog zračenja. On ''hvata'' snop neutrona vrlo elastično. Do danas, ovo otkriće nije pronašlo nikakvu značajnu upotrebu u atomskim reaktorima. === U ishrani === Spoj bis(karboksietil)germanijseskvioksid (''Ge-132'') je sredstvo koje služi kao dodatak u ishrani a upotrebljava se kod cijelog niza bolesti i simptoma uključujući [[rak (bolest)|rak]], hronični sindrom umora, slabost imuniteta,<ref name="Bundesamt" /> [[sida]], [[Arterijska hipertonija|visok krvni pritisak]], [[artritis]] i alergiju na prehrambene namirnice. Međutim, pozitivno djelovanje na tok neke od ovih bolesti ni do danas nije naučno dokazano. U skladu sa evropskom direktivom ''2002/46/EG o usklađivanju zakonskih rješenja zemalja članica o prehrambenim dodacima u ishrani'', germanij se ne bi trebao koristiti kao prehrambeni dodatak u ishrani.<ref name="eurlex" /> U mnogim zemljama [[Evropska unija|Evropske unije]], nacionalna zakonodavstva su već usklađena s ovom direktivom, tako da se danas u Njemačkoj i Austriji nije dopušteno dodavanje germanija kao mineralnog izvora u dodacima u prehrani. Nadležni organi izričito upozoravaju na upotrebu Ge-132 u ishrani, jer se njegovom upotrebom ne mogu isključiti teška oštećenja organizma, a mogući su i [[smrt]]ni slučaji.<ref name="bfr" /><ref name="austrwarnt" /> == Spojevi == [[Datoteka:Germane-2D-dimensions.svg|desno|180px|thumb|German je strukturno sličan [[metan]]u.]] Poznata su dva oksida germanija: [[germanij-dioksid]] ({{chem|GeO|2}}, ''germanija'') i [[germanij-monoksid]], ({{chem|GeO}}).<ref name="HollemanAF" /> Dioksid, GeO<sub>2</sub> se može dobiti žarenjem [[germanij disulfid]]a ({{chem|GeS|2}}). Dioksid je bijeli prah koji se vrlo slabo rastvorljiv u vodi ali reagira s alkalijama dajući germanate.<ref name="HollemanAF"/> Germanij monoksid se može dobiti reakcijom GeO<sub>2</sub> sa metalnim Ge pri visokim temperaturama.<ref name="HollemanAF"/> Dioksid (i slični oksidi i germanati) pokazuje neobične osobine kao što je neuobičajeno visok [[indeks prelamanja]] u vidljivom dijelu svjetlosnog spektra, ali je providan u infracrvenom spektru.<ref name="Aggarwal" /><ref name="drugoveiko" /> [[Bizmut germanat]], Bi<sub>4</sub>Ge<sub>3</sub>O<sub>12</sub>, (BGO) se koristi kao [[scintilator]].<ref name="BGO" /> Binarni spojevi sa drugim halkogenim elementima su također poznati, kao što je disulfid ({{chem|GeS|2}}), diselenid ({{chem|GeSe|2}}), monosulfid (GeS), selenid (GeSe) i telurid (GeTe).<ref name = "greenwood"/> GeS<sub>2</sub> se izdvaja kao bijeli talog kada se [[vodik sulfid]] propusti kroz jako kiseli rastvor koji sadrži Ge(IV).<ref name = "greenwood"/> Disulfid je znatno rastvorljiv u vodi i u rastvorima kaustičnih baza ili alkalnih sulfida. Međutim, nije rastvorljiv u vodi sa kiselom pH, što je i olakšalo Winkleru otkriće ovog elementa.<ref name="ottoh" /> Zagrijavanjem disulfida u mlazu [[vodik]]a, formira se monosulfid (GeS), koji dalje [[Sublimacija (fizika)|sublimira]] u tankim slojevima tamne supstance metalnog sjaja. On je rastvorljiv u rastvorima kaustičnih baza.<ref name="HollemanAF"/> Nakon topljenja s alkalnim karbonatima i [[sumpor]]om, spojevi germanija daju soli poznate kao tiogermanati.<ref name="thiogerm" /> Poznata su četiri tetrahalida germanija. U normalnim uslovima, GeI<sub>4</sub> je u čvrstom stanju, GeF<sub>4</sub> je gas, dok su drugi isparljive tečnosti. Naprimjer, [[germanij tetrahlorid]], GeCl<sub>4</sub>, je izgledom bezbojna isparljiva tečnost sa tačkom ključanja na 83,1&nbsp;°C, a dobija se zagrijavanjem metala sa hlorom.<ref name="HollemanAF"/> Sva četiri tetrahalida se lahko hidroliziraju do hidriranog germanij-dioksida.<ref name="HollemanAF"/> GeCl<sub>4</sub> se koristi u proizvodnji organogermanijskih spojeva.<ref name="greenwood"/> Poznata su i sva četiri dihalida a oni su, za razliku od tetrahalida, polimerne čvrste supstance.<ref name = "greenwood"/> Pored toga, poznat je i spoj Ge<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub> kao i neki viši spojevi opće formule Ge<sub>''n''</sub>Cl<sub>2''n''+2</sub>.<ref name="HollemanAF"/> Neobični spoj Ge<sub>6</sub>Cl<sub>16</sub> izgrađen je tako da sadrži jedinicu Ge<sub>5</sub>Cl<sub>12</sub> sa strukturom [[neopentan]]a.<ref name="Raman" /> [[German (spoj)|German]] (GeH<sub>4</sub>) je spoj strukturom sličan [[metan]]u. Postoje poligermanijski spojevi koji su slični [[alkani]]ma sa formulom Ge<sub>''n''</sub>H<sub>2''n''+2</sub> a sadrže do pet atoma germanija.<ref name = "greenwood"/> Germani su općenito manje isparljivi i slabije reaktivni od analognih spojeva silicija.<ref name = "greenwood"/> GeH<sub>4</sub> reagiraju s alkalnim metalima u tečnom [[amonijak]]u dajući bijeli kristalni MGeH<sub>3</sub> koji sadrži GeH<sub>3</sub><sup>−</sup> an[[ion]]e.<ref name = "greenwood"/> Germanij hidrohalidi sa jednim, dva i tri atoma halogena su bezbojne vrlo reaktivne tečnosti.<ref name = "greenwood"/> [[Datoteka:NucleophilicAdditionWithOrganogermanium.png|lijevo|thumb|Nukleofilna adicija sa organogermanijskim spojem.]] Prvi organogermanijski spoj je sintetizirao Winkler 1887. godine. Reakcijom germanij tetrahlorida sa [[dietil cink]]om dobio je [[tetraetilgerman]] ({{chem|Ge(C|2|H|5|)|4}}).<ref name="Winkle2" /> Organogermanijski spojevi tipa R<sub>4</sub>Ge (gdje je R alkil) kao što su [[tetrametilgerman]] ({{chem|Ge(CH|3|)|4}}) i tetraetilgerman se mogu dobiti pomoću najjeftinijeg dostupnog spoja germanija [[germanij tetrahlorid]]a i alkilnih nukleofila. Hidridi organskih spoeva germanija poput [[izobutilgerman]]a ({{chem|(CH|3|)|2|CHCH|2|GeH|3}}) se smatraju manje opasnim i mogu se koristiti kao tečna zamjena za [[otrov]]ni gas [[german (spoj)|german]] u poluprovodničkim aplikacijama. Poznati su i mnogi reaktivni međuproizvodi germanija: slobodni radikali germili, germileni (slično karbenima) i germini (analogno karbinima).<ref name="intermed" /><ref name="quane" /> Organogermanijski spoj [[Propagermanij|2-karboksietilgermaseskvioksan]] je prvi put otkriven 1970tih i jedno vrijeme je bio korišten kao dodatak ishrani, a smatrano je da ima neke antikancerogene osobine.<ref name="toxic" /> Koristeći ligand nazvan eind (1,1,3,3,5,5,7,7-oktaetil-s-hidrindacen-4-il), germanij može graditi dvostruku vezu sa kisikom (germanon).<ref name="broadwith" /> == Također pogledajte == * [[Tranzistor]] == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="wieser">Michael E. Wieser, Tyler B. Coplen: ''Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report)''. u: ''Pure and Applied Chemistry''. 2010, str. 1, {{doi|10.1351/PAC-REP-10-09-14}}.</ref> <ref name="manjera">Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: ''Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group''. u: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, str. 5806–5812, {{doi|10.1021/jp8111556}}.</ref> <ref name="ludwig">{{Cite book|author=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing|title=Lehrbuch der Experimentalphysik, Band 6: Festkörper|edition=2|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|isbn=978-3-11-017485-4|page=361}}</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=482}}</ref> <ref name="lide">{{Cite book|author=David R. Lide (ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|year=2009|edition=90|publisher=CRC Press/Taylor and Francis|location=Boca Raton, FL|chapter=Properties of the Elements and Inorganic Compounds|pages=4-142 – 4-147|isbn=978-1420090840}} (internet verzija: 2010)</ref> <ref name="zhang">Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: ''Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks''. u: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, str. 328–337, {{doi|10.1021/je1011086}}.</ref> <ref name="nbb">{{cite book|author= Emsley John| title = Nature's Building Blocks|url= https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6| publisher = Oxford University Press| year = 2001| location = Oxford| pages = [https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/506 506]–510| isbn = 0-19-850341-5}}</ref> <ref name="usgs">{{cite journal|title=Germanium—Statistics and Information|author=U.S. Geological Survey|year=2008|journal=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/|access-date=28. 8. 2008|archive-date=16. 9. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916115005/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/|url-status=dead}}</ref> <ref name="HollemanAF">{{cite book|author = Holleman A. F.; Wiberg, E.; Wiberg, N.|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|edition=102|publisher=de Gruyter|year=2007|isbn=978-3-11-017770-1}}</ref> <ref name="lanl">{{cite web|url=http://periodic.lanl.gov/32.shtml|publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Germanium |access-date=28. 8. 2008}}</ref> <ref name="darkmat">{{cite book |title=The Primordial Universe: 28 June – 23 July 1999|author=Chardin, B. Binetruy, B (ur.) |chapter=Dark Matter: Direct Detection |publisher=Springer |year=2001 |isbn=3-540-41046-5|page=308}}</ref> <ref name="levy">{{cite journal|date=1. 8. 2005|author =Lévy F.; Sheikin, I.; Grenier, B.; Huxley, Ad.|title=Magnetic field-induced superconductivity in the ferromagnet URhGe|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-08-26_309_5739/page/n58|volume=309|issue=5739|pages=1343–1346|journal=Science}}</ref> <ref name="krxps">{{cite journal|title=KRXPS study of the oxidation of Ge(001) surface|year=1998|author=Tabet, N; Salim Mushtaq A.|journal=Applied Surface Science|volume=134|issue=1–4|page=275}} {{doi|10.1016/S0169-4332(98)00251-7}}</ref> <ref name="xpsstudy">{{cite journal|title=XPS study of the growth kinetics of thin films obtained by thermal oxidation of germanium substrates||author=Tabet, N; A.L Al-Oteibi; M.A Salim|year=1999|journal=Journal of Electron Spectroscopy and Related Phenomena|volume=101–103|page=233}}</ref> <ref name="Coupling">{{cite journal|title=Oxidative Coupling of Deltahedral [Ge<sub>9</sub>]<sup>4−</sup> Zintl Ions|author = Li Xu; Sevov Slavi C.|journal=J. Am. Chem. Soc.|year = 1999|volume = 121| issue = 39|pages = 9245–9246}} {{doi|10.1021/ja992269s}}</ref> <ref name="Winkle2">{{cite journal|author= Clemens Winkler |journal = J. Prak. Chemie|volume = 36|issue = 1|year = 1887 |pages = 177–209|title = Mittheilungen über des Germanium. Zweite Abhandlung|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k90799n/f183.table| access-date = 20. 8. 2008|doi=10.1002/prac.18870360119}}</ref> <ref name="toxic">{{cite journal|author = Tao S. H.; Bolger, P. M.|date=1. 6. 1997|title = Hazard Assessment of Germanium Supplements|journal = Regulatory Toxicology and Pharmacology|volume = 25|issue = 3|pages = 211–219}} {{doi|10.1006/rtph.1997.1098}}</ref> <ref name="Aggarwal">{{cite journal|title = Infrared Transparent Germanate Glass-Ceramics|url = https://archive.org/details/sim_american-ceramic-society-journal_2002-12_85_12/page/3114|author = Shyam S.; Sanghera, Jasbinder S.; Aggarwal, Ishwar D.; Wojcik, Joshua A. Bayya |journal = Journal of the American Ceramic Society|volume = 85|issue = 12|pages= 3114–3116|year = 2002|doi=10.1111/j.1151-2916.2002.tb00594.x}}</ref> <ref name="drugoveiko">{{cite journal|title = Infrared reflectance and transmission spectra of germanium dioxide and its hydrolysis products|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-spectroscopy_1975-02_22_2/page/191|year = 1975 |author = Drugoveiko O. P.; Evstrop'ev, K. K.; Kondrat'eva, B. S.; Petrov, Yu. A.; Shevyakov A. M.|journal = Journal of Applied Spectroscopy|volume = 22|issue = 2|page = 191|doi=10.1007/BF00614256}}</ref> <ref name="BGO">{{cite journal|title = A Bismuth Germanate-Avalanche Photodiode Module Designed for Use in High Resolution Positron Emission Tomography|author = Lightstone A. W.; McIntyre, R. J.; Lecomte, R.; Schmitt, D.|journal = IEEE Transactions on Nuclear Science| year = 1986|volume =33|issue= 1|pages = 456–459|doi=10.1109/TNS.1986.4337142}}</ref> <ref name="Raman">{{cite journal|title = The Crystal Structure and Raman Spectrum of Ge<sub>5</sub>Cl<sub>12</sub>·GeCl<sub>4</sub> and the Vibrational Spectrum of Ge<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub>|author= Beattie I.R.; Jones, P.J.; Reid, G.; Webster, M.;|journal = Inorg. Chem.|volume = 37|issue =23|pages = 6032–6034|year = 1998|doi=10.1021/ic9807341}}</ref> <ref name="ottoh">{{cite journal|author =Otto H. Johnson|title = Germanium and its Inorganic Compounds|journal = Chem. Rev.|year = 1952|volume= 3|issue =3| page=431|doi=10.1021/cr60160a002}}</ref> <ref name="thiogerm">{{cite journal|title=First synthesis of mesostructured thiogermanates|year=1997|author = Fröba Michael; Oberender, Nadine|journal=Chemical Communications|issue=18|page=1729|doi=10.1039/a703634e}}</ref> <ref name="intermed">{{cite journal|title = Reactive intermediates in organogermanium chemistry|author = Jacques Satge|journal = Pure & Appl. Chem.|volume = 56|issue = 1|pages = 137–150|year =1984|doi=10.1351/pac198456010137}}</ref> <ref name="quane">{{cite journal|title = Organogermanium Chemistry| author = Denis Quane; Bottei, Rudolph S.|journal = Chemical Reviews|volume = 63|issue = 4|pages = 403–442|year =1963|doi=10.1021/cr60224a004}}</ref> <ref name="masanori">{{cite journal|author=Masanori Kaji|title=D. I. Mendeleev's concept of chemical elements and ''The Principles of Chemistry''|journal=Bulletin for the History of Chemistry|volume=27|issue=1|pages=4–16|year=2002|url=http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/HIST/awards/OPA%20Papers/2005-Kaji.pdf|access-date=2. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217080509/http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/HIST/awards/OPA%20Papers/2005-Kaji.pdf|archive-date=17. 12. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="broadwith">{{cite news|author=Broadwith Phillip|title=Germanium-oxygen double bond takes centre stage|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/News/2012/March/germanone-germanium-oxygen-double-bond-created.asp|work=Chemistry World|date=25. 3. 2012}}</ref> <ref name="argyrodite2">{{cite web|url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/argyrodite.pdf|publisher=Mineral Data Publishing| title=Argyrodite—{{chem|Ag|8|GeS|6}} |access-date=1. 9. 2008}}</ref> <ref name="isolation">{{cite journal|journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft|volume = 19|issue = 1|pages = 210–211|title = Germanium, Ge, a New Nonmetal Element|author = Clemens Winkler|year = 1887|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k90705g/f212.chemindefer|doi=10.1002/cber.18860190156}}</ref> <ref name="adamsc">{{cite journal|author=J. C. Adams|title=Explanation of the observed irregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by a more distant planet|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society; Blackwell Publishing|volume=7|page=149|date=13. 11. 1846}}</ref> <ref name="revkch">{{cite journal|author=Rev. J. Challis|title=Account of observations at the Cambridge observatory for detecting the planet exterior to Uranus|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=7|pages=145–149|date=13. 11. 1846|publisher=Blackwell Publishing}}</ref> <ref name="galaxy24">{{cite journal| title= Scientific Miscellany | journal= The Galaxy; Siebert &amp; Lilley |volume= 24| issue= 1|date=1. 7. 1877|page= 131| author=Robert Sears}} {{ISBN|0-665-50166-8}}</ref> <ref name="editorsrec">{{cite journal |title= Editor's Scientific Record |journal= Harper's new monthly magazine |volume= 55 |issue= 325 |date= 1. 6. 1877 |pages= 152–153 |url= http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/moa-cgi?notisid=ABK4014-0055-21}} {{Mrtav link}}</ref> <ref name="multidict">{{cite web| title = Elementymology & Elements Multidict: Niobium|author= Peter van der Krogt|url = http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Nb| access-date = 20. 8. 2008}}</ref> <ref name="nobellec">{{cite book |title=Nobel Lectures, Chemistry 1942–1962 |publisher=Elsevier |year=1964 |chapter=The Nobel Prize in Chemistry 1951: presentation speech|author =A. Westgren|url =http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/press.html}}</ref> <ref name="nubase">{{cite journal|author = Audi G.; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A.H.| title = Nubase2003 Evaluation of Nuclear and Decay Properties| journal = Nuclear Physics A| volume = 729| issue = 1| pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center| year = 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001}}</ref> <ref name="72Ge">Perreault, Bruce A. [http://www.google.com/patents/US7800286 "Alpha Fusion Electrical Energy Valve"], SAD patent 7800286, izdan 21.9.2010. [https://web.archive.org/web/20071012103442/http://www.nuenergy.org/disclosures/AlphaFusionPatent_05-04-2007.pdf PDF].</ref> <ref name="sterling">{{cite journal|journal = The Astrophysical Journal Letters|volume = 578|issue = 1|pages = L55–L58|year = 2002|title = Discovery of Enhanced Germanium Abundances in Planetary Nebulae with the Far Ultraviolet Spectroscopic Explorer|author = N. C. Sterling; Dinerstein, Harriet L.; Bowers, Charles W.|doi=10.1086/344473}}</ref> <ref name="jupiter2">{{cite journal| title= The tropospheric gas composition of Jupiter's north equatorial belt /NH<sub>3</sub>, PH<sub>3</sub>, CH<sub>3</sub>D, GeH<sub>4</sub>, H<sub>2</sub>O/ and the Jovian D/H isotopic ratio| url= https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1982-12-01_263_1/page/442|author = Kunde V.; Hanel, R.; Maguire, W.; Gautier, D.; Baluteau, J. P.; Marten, A.; Chedin, A.; Husson, N.; Scott, N. |journal = Astrophysical Journal| volume= 263|year= 1982|pages= 443–467|doi=10.1086/160516}}</ref> <ref name="Gold1">{{cite journal|journal = Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch-Physikalische Klasse|title = Ueber das Vorkommen des Germaniums in Steinkohlen und Steinkohlenprodukten|author = Goldschmidt V. M.|pages = 141–167| year = 1930|url =http://resolver.sub.uni-goettingen.de/purl?GDZPPN002508303}}</ref> <ref name="Gold2">{{cite journal|journal = Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch-Physikalische Klasse|title = Zur Geochemie des Germaniums|author = Goldschmidt V. M.; Peters, Cl.|pages = 141–167|url =http://resolver.sub.uni-goettingen.de/purl?GDZPPN002509180|year = 1933}}</ref> <ref name="nature423">{{cite journal| journal=Nature|volume=423|issue= 29|date=1. 5. 2003|title=Astronomy: Elements of surprise|author = Cowan John| page=29|doi=10.1038/423029a|pmid=12721614}}</ref> <ref name="Holl">{{cite journal|title = Metallogenesis of germanium—A review|author = R. Höll; Kling, M.; Schroll, E. | journal = Ore Geology Reviews|volume = 30|issue = 3–4|year = 2007| pages = 145–180|doi=10.1016/j.oregeorev.2005.07.034}}</ref> <ref name="lifton">{{cite web|url=http://www.resourceinvestor.com/pebble.asp?relid=31285|publisher=Resource Investor.com|access-date=9. 9. 2008|title=Byproducts II: Another Germanium Rush?|author=Jack Lifton|date=26. 4. 2007|archive-date=12. 6. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612043415/http://www.resourceinvestor.com/pebble.asp?relid=31285|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="commodity">{{cite journal |title = USGS Minerals Information |journal = U.S. Geological Survey Mineral Commodity Summaries |url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/index.html#mcs |publisher = U.S. Geological Survey |author = R.N. Soar |year = 1977 |access-date = 7. 7. 2014 |archive-date = 7. 5. 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130507125723/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/index.html#mcs |url-status = dead }}; [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/220303.pdf januar 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050506/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/220303.pdf |date=4. 3. 2016 }}, [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs04.pdf januar 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193742/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs04.pdf |date=4. 3. 2016 }}, [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs05.pdf januar 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604035338/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs05.pdf |date=4. 6. 2016 }}, [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs06.pdf januar 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100314/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs06.pdf |date=4. 3. 2016 }}, [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs07.pdf januar 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604035338/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs07.pdf |date=4. 6. 2016 }},[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/mcs-2010-germa.pdf januar 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609162634/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/mcs-2010-germa.pdf |date=9. 6. 2012 }} {{ISBN|0-85934-039-2}}</ref> <ref name="bernstein">{{cite journal|title=Germanium geochemistry and mineralogy|url=https://archive.org/details/geochimica-et-cosmochimica-acta_1985-11_49_11/page/2409|year=1985|author=Bernstein, L|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=49|issue=11|page=2409|doi=10.1016/0016-7037(85)90241-8}}</ref> <ref name="Naumov">{{cite journal|author = A. V. Naumov|title = World market of germanium and its prospects|journal = Russian Journal of Non-Ferrous Metals|volume = 48|issue = 4|year = 2007|pages =265–272|doi=10.3103/S1067821207040049}}</ref> <ref name="Moska">{{cite journal|journal = Minerals Engineering|year = 2004|pages = 393–402|title = Review of germanium processing worldwide|issue = 3|author = Moskalyk, R. R.|volume = 17|doi=10.1016/j.mineng.2003.11.014}}</ref> <ref name="eckert">''Produktkatalog der Fa. Eckert & Ziegler'' [http://www.ezag.de/zentralkatalog/3_sources_medical_imaging_equipment.pdf str.&nbsp;15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103102209/http://www.ezag.de/zentralkatalog/3_sources_medical_imaging_equipment.pdf |date=3. 1. 2007 }}</ref> <ref name="Bundesamt">Bundesamt für Sicherheit im Gesundheitswesen, AGES PharmMed: [http://www.basg.at/omcl/arzneimittel-faelschungen/warnungen/germanium/ Dodatak ishrani sa otrovnim djelovanjem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224203241/http://www.basg.at/omcl/arzneimittel-faelschungen/warnungen/germanium/ |date=24. 12. 2011 }} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> <ref name="eurlex">{{Cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2002:183:0051:0057:DE:PDF |title=Zakonska direktiva 2002/46/EG Evropskog parlamenta i vijeća od 10.6.2002 |access-date=8. 7. 2014 |archive-date=13. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013075753/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2002:183:0051:0057:DE:PDF |url-status=dead }}</ref> <ref name="bfr">Bundesinstitut für Risikobewertung: [http://www.bfr.bund.de/cd/892 ''BgVV warnt vor dem Verzehr von ‚Germanium-132-Kapseln‘ der österreichischen Firma Ökopharm''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528143857/http://www.bfr.bund.de/cd/892 |date=28. 5. 2010 }}, 8. septembar 2000. {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> <ref name="austrwarnt">Österreichische Agentur für Gesundheit und Ernährungssicherheit (AGES): [http://www.ages.at/ages/ernaehrungssicherheit/produktwarnsystem/archiv-2008/17-oktober-2008-warnung-vor-nahrungsergaenzungsmittel/ Proizvod sadrži koncentraciju germanija štetnu za zdravlje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728032156/http://www.ages.at/ages/ernaehrungssicherheit/produktwarnsystem/archiv-2008/17-oktober-2008-warnung-vor-nahrungsergaenzungsmittel/ |date=28. 7. 2013 }} 17. oktobar 2008.</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Germanium}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/032.htm Germanij] na ''The Periodic Table of Videos'' ([[Univerzitet u Nottinghamu]]) {{PSE}} {{Normativna kontrola}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Germanij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Metaloidi]] [[Kategorija:Optički materijali]] [[Kategorija:Materijali za infracrvene senzore]] 619wfi9yatrds214zn928kzebrqh2tx Bosanci 0 7379 3936995 3923067 2026-10-24T20:58:51Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936995 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Bošnjaci}} {{Preusmjerenje|Bosanka}} {{Drugo značenje}} {{Infokutija etnička grupa | grupa = Bosanci | ukupno = 37.110 | regija1 = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | pop1 = 37.110 | ref1 = <ref name="RP 2013">{{RP 2013}}</ref> | jezici   = [[bosanski]], [[srpskohrvatski]], [[hrvatski]], [[srpski]] | vjera = [[islam]], [[ateizam]], [[agnosticizam]], [[pravoslavlje]], [[katoličanstvo]] | vezano = [[Bošnjaci]], [[Hrvati]], [[Srbi]] }} {{Infokutija etnička grupa | grupa = Bosanci i Hercegovci | ukupno = 11.406 | regija1 = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | pop1 = 11.406 | ref1 = <ref name="RP 2013">{{RP 2013}}</ref> | jezici = [[bosanski]], [[srpskohrvatski]], [[hrvatski]], [[srpski]] | vjera = [[islam]], [[agnosticizam]], [[ateizam]], [[pravoslavlje]], [[katoličanstvo]] | vezano = [[Bošnjaci]], [[Hrvati]], [[Srbi]] }} {{BiHPortal}} '''Bosanci''' je ime za stanovnike [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] ili za osobe koje su porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Kao Bosanci (i [[Hercegovci]]) se u kolokvijalnom govoru smatraju [[Bosanskohercegovačko državljanstvo|državljani Bosne i Hercegovine]], koji nacionalno pripadaju jednom od naroda Bosne i Hercegovine. U drugim državama bivše [[SFRJ]], izraz Bosanci se koristi za osobe čije porijeklo ili mjesto rođenja se nalazi u Bosni i Hercegovini. Po zvaničnim podacima iz [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|popisa stanovništva]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] je moguće izjašnjavanje kao Bosanac.<ref name="Popis_2011">[http://monstat.org/cg/page.php?id=534&pageid=322 Zvanični rezultati popisa na web stranici Zavoda za statistiku Crne Gore]</ref> Bosanci nisu samo one osobe koje smatraju Bosnu i Hercegovinu svojom domovinom (nego i oni koji imaju njeno državljanstvo ili su rođeni u Bosni i Hercegovini). Naziv ''Bosanci'' je glavni pojam za pripadnike stanovnika zemlje (tj. državljane) Bosne i Hercegovine, što po etničkom opredjeljenju može da uključuje svaku etničku grupu/narod, konstitutivne narode BiH: [[Bošnjaci|Bošnjake]], [[Srbi|Srbe]] i [[Hrvati|Hrvate]], te druge ljude ne u samoj Bosni i Hercegovini, već i u inostranstvu, pod uslovom da su rođeni u BiH, tj. da im je nacionalnost bosanskohercegovačka (Bosanac i Hercegovac). Ime se odnosi na sve državljane Bosne i Hercegovine, pripadnike zemlje Bosne i Hercegovine, bez obzira na regionalnu, vjersku ili etničku/narodnu pripadnost. Mnogi građani Bosne i Hercegovine se nazivaju Bosancima uglavnom u nezvaničnom govoru te tamo gdje je takvo opredjeljenje prihvaćeno kao zvanično (u većini inostranih država). Neki se čak izjašnjavaju samo kao Bosanci i često kad ne žele izraziti svoju etničku pripadnost, ili ako potječu iz miješanog braka. Neki od primjera ljudi koji se izjašnjavaju tako su: [[Sergej Barbarez]], [[Branko Đurić]], [[Josip Katalinski]] i [[Danis Tanović]]. Oni koji žive u manjoj geografskoj regiji [[Hercegovina|Hercegovine]] se radije izjašnjavaju samo kao [[Hercegovci]] u lokaliziranom, regionalnom smislu. Osim toga, znatan broj stanovnika u Bosni i Hercegovini vjeruje da termin ''Bosanci'' daje ime onim ljudima koji čine određenu grupu (kulturni identitet) ili etničku grupu. ==Historija== ===Najraniji zapisi=== Najraniji kulturni i jezički korijeni bosanske historije mogu se pratiti unatrag do ''Seobe naroda u ranom [[Srednji vijek|Srednjem vijeku]]. U to vrijeme, [[Slaveni]] iz [[Jugoistočna Evropa|Jugoistočne Evrope]] su izvršili [[invazija|invaziju]] na [[Bizantijsko carstvo|Istočno Rimsko Carstvo]] i naselili se na [[Balkanski poluotok]]. Tamo su se pomiješali s autohtonim ''paleo-balkanskim'' narodima, poznatijim kao [[Iliri]]. Od 800. Slaveni su počeli osnivati rane kneževine. Kako su se kneževine širile, oni su pripajali i druga slavenska plemena i teritorije, a kasnije su se razvili u centralizovane [[kraljevina|kraljevine]]. U Bosni nije bilo istaknutih slavenskih plemena, a nezavisna Bosanska država se neće uspostaviti sve do [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]]. Prije toga, srž bosanskih zemalja (između rijeka [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]) je bila u skoro stalnom stanju borbe između Bizantijaca, Srba, Hrvata, [[Bugari|Bugara]] i [[Mađari|Mađara]]. U [[12. vijek]]u [[Bosanska država]] se počinje uzdizati stvarajući nezavisnu religijsku zajednicu. Razvija se u moćno [[Bosansko kraljevstvo]] u [[14. vijek]]u, a naziv ''[[Bošnjani]]'' je bio korišten za opisivanje stanovnika Kraljevstva. Pretpostavlja se da je taj naziv potječe od naziva rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], koja teče kroz srce Bosanskog kraljevstva. Prije raspada [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]], rijeka se zvala ''Bosona'' po autohtonim [[Iliri]]ma, a neki naučnici nagađaju da je ime ''Bosna'' izvedeno iz tog pojma. ===Srednji vijek=== [[Datoteka:Medieval Bosnian State Expansion-en.svg|thumb|Teritorijalno širenje Bosanskog kraljevstva u Srednjem vijeku]] U srednjovjekovnoj Bosni, njeni stanovnici su imenovani kao Bosanci i Bošnjani (Bossinensis, Bossnenses-Bossinensium, Bossignanus-Bosignanis, Bosignani, Bošnjani) o čemu ima više primjera u pisanim izvorima 14 i 15. vijeka: 1332,<ref>Župarić, Kurtović, Dautović, Lalić, Nakaš (2018). ''Codex diplomaticus regni bosnae - povelje i pisma stare bosanske države''. Sarajevo: Mladinska knjiga Sarajevo. str. 75-79</ref>, 1353,<ref>Župarić, Kurtović, Dautović, Lalić, Nakaš (2018), ''Codex diplomaticus regni bosnae - povelje i pisma stare bosanske države''. Sarajevo: Mladinska knjiga Sarajevo, str. 96</ref> 1366,<ref>Župarić, Kurtović, Dautović, Lalić, Nakaš (2018), ''Codex diplomaticus regni bosnae - povelje i pisma stare bosanske države,'' Sarajevo: Mladinska knjiga Sarajevo, str. 107</ref> 1370,<ref>Župarić, Kurtović, Dautović, Lalić, Nakaš (2018), ''Codex diplomaticus regni bosnae - povelje i pisma stare bosanske države''. Sarajevo: Mladinska knjiga Sarajevo, str.112</ref> 1389,<ref>„Ego Ratchus Comenouich de Bosna confiteor quod quandam meam ancillam seu sreuam nomine Agnetem etatis annorum XIIII vel circa de genere Bossinensium, confitentem sponte esse servam meam in presentia notarii et testium infrascriptorum, dedi, vendidi et tradi ser Johannutio de Presto Angelo de Siragusio, presenti, ementi et recipienti dictam seruam pro pretio ducatorum XV auri, quos ego Ratchus confiteor habuisse et recepisse et tegnisse pro integra et completa solutione dicte vendictionis dicte serue. Ser Petrus de Saracha judex et ser Stephanus de Lucaris testis” (07.11. 1389.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Diversa Notariae, Svezak X, Folija 76 verso; „Ego quidem Bogaueç Vochoeuich Bossinensis de Souisochi confiteor quod sponte et ex certa scientia dedi, vendidi et tradidi magistro Johanni condam magistri Marchi de Papia unum meum seruum puerulum etatis annorum nouem vel circha nomine Milcho de genere et nactione Bossinensium, pro precio ducatorum auri quatuor, quos confiteor integre recepisse” (09.11. 1389.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Diversa Notariae, Svezak X, Folija 77.</ref> 1390,<ref>„Nos Vtiesen et Braychus fratres Nicolich de Ragusio confitemur quod de nostra certa scientia et sponte dedimus, vendidimus et tradidimus Bonsignorio filio Petroni de Missena insule Sicilie presenti, ementi et recipienti unum nostrum servum empticium nomine Radoe etatis decem et octo annorum vel circha de genere et nactione Bossinensium” (26.05. 1390.g.), Михaило Динић, Из дубровaчког aрхивa, Књига III, САНУ, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Треће одељење 22, Беогрaд 1967, 55.</ref> 1391,<ref>„Ego Radoslaua filia condam Turdos de genere Bossinensium sponte mea confiteor quod ego sum serua empticia Marini Radoste de Ragusio, quia de mea voluntate me emit a Vocoslauo Peruoseuich de Bosna pro yperperis XXVI et grossos VIII, cui Marino domino meo promicto seruire et obedire tanquam domino et de me possit facere omne velle suum tanquam de re sua propria. Ser Marinus de Slauçe judex et ser Marinus de Ragnina testis” (21.02. 1391.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Diversa Notariae, Svezak X, Folija 144 verso.</ref> 1400,<ref>„Ego Jacobus Salvatoris mercator civis Barchinonie vendo vobis Egidio Znarhostalerio et civi Cesarauguste licet absenti et vestris quandam servam sclavam et captivam meam, vocatam hoc nomine Araditcam, in etate decemocto annorum vel circa constitutam que est de nascione Bosanasiorum” (24.07. 1400.g.), Ненад Фејић, Документи о продаји и ослобaђaњу робљa из Босне и Дубровникa у Кaтaлонији (XIV и XV век), Miscellanea 10, Беогрaд 1982, 14.</ref> 1404,<ref>„Ego Symon de Fabris de Bononia ad presens stipendiarius equester comunis Ragusii. In guerra qum dictum comune habet presentialiter cum hereticis Bossinensibus confiteor et ex certa mea scientia et bono amore nomine et titullo donationis pure, libere, simplicis et irrevocabilis inter vivos que nulla ingratitudinis causa vel offensa revocari possit dedi, transtuli et donavi circumspecto viro ser Jacobo de Ugodonicis de Bononia ad presens notario et canzellario comunis Ragusii presenti et vice et nomine Lodouici de Podestis speciarii a Serpe in Bononia stipulanti et recipienti unam meam servam de genere Bossinensium in scvlauicho nomine Rada et in latino Allegrina filiam [prazan prostor] de Crayna servam meam captivam et acuisitam per me justo titullo guerre in suprascriptis partibus Bossine” (02.05. 1404.g.), Михaило Динић, Из дубровaчког aрхивa, Књига III, САНУ, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Треће одељење 22, Беогрaд 1967, 83-84.</ref> 1407,<ref>„писаније почтене вaше пријaзни примисмо и рaзумјесмо што нам' уписасте за кнеза Гр'гурa Вл'косаликјa како да га имaмо за пријaтељa и да је уфaн' у наaс'. Нaш почтени пријaтељу Бог' је вје од' постaн'јa них дједа и прaдједа и пaкје них наши пр'ви и мии имaлих смо за многоср'дачне и љубиме пријaтеље и данас' је имaмо. А за вaшу љубaв' и одвише што би смо могли море прити к'ди му је угодно слободно у наше мјесто како прходе и друзи племенити људ'је Бошњaне” (13.09. 1407.g.), Љубомир Стојaновић, Стaре српске повеље и писмa, I/1, СКА, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Прво одељење, Споменици на српском језику 19, Беогрaд - Сремски Кaрловци 1929, 275.</ref> 1412,<ref>„Marchus de Pratomaiori, presbiter, prior capelle Undecim Mille Virginum constructe in sede Barchinonie ... Preterea dimitto Elenam, alias Magdalenam de genere Bocinorum, francham liberam et alforram, et ab omni jugi juri, dominio et servitute exemptam” (27.10. 1412.g.), Ненад Фејић, Документи о продаји и ослобaђaњу робљa из Босне и Дубровникa у Кaтaлонији (XIV и XV век), Miscellanea 10, Беогрaд 1982, 32.</ref> 1419,<ref>„a томуи свидоци наши добри Бошнане од Босне воевода Петaр Пaвловић’ з брaтиом” (05.03. 1419.g.), Љубомир Стојaновић, Стaре српске повеље и писмa, I/1, СКА, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Прво одељење, Споменици на српском језику 19, Беогрaд - Сремски Кaрловци 1929, 556.</ref> 1421,<ref>„unam meam sclavam etatis annorum decem vel circa nomine Millizam de genere Bossignanorum” (02.05. 1421.g.), Михaило Динић, Из дубровaчког aрхивa, Књига III, САНУ, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Треће одељење 22, Беогрaд 1967, 97; „a всему томуи свидоци наши добри Бошнане властеле и веоможaне русага ... воевода Јурaи Воисалић’ з брaтиом’” (18.08. 1421.g.), Љубомир Стојaновић, Стaре српске повеље и писмa, I/1, СКА, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Прво одељење, Споменици на српском језику 19, Беогрaд - Сремски Кaрловци 1929, 508.</ref> 1422,<ref>„Ser Polo de Resti comes quondam Canalis coram nobili et sapienti viro ser Dobre de Binzola honor vicerectore Ragusii sedente pro ser Nicola de Goze Rectore absente conqueritur supra Branchum comitem castri Socho, hominem voyuode Radossaui et supra XXVII famulis ipsius Branchy quorum nomina sunt hec, videlicet, Ghoyssauus et Bude fratres Stiepchouich, Dobrossauus et Bogossauus fratres Boghixich, Boghich et Bogdien fratres Branchouich, Braychus Pribilouich, Radoctha et Milich et Radiscam qui stant prope castrum Socho, Radascin et Ratchus fratres qui stant prope castrum predictum et Vochaç Milosseuich de Dubrauzich et Radogna custos porte castri predicti, Vochassin Bossignanus et unius aliter Vocassinus similiter Bossignanus. Eo quia dicti accusati de mense februarii propelapsi more predonico et violenter acceperunt accusatori predicto res infrascriptas, videlicet, yperperorum quadraginta, grossis IIII, paruulum XV, tazias tres argenti, cuslerios sex argenti, centuras duas argenti, modicum argenti, copertorium unum a lecto de panno fodratum marturini, copertorium unum de tela, perniçam unam, duo paria lentiaminum ...” (04.04. 1422.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Lam. de foris, Svezak V, Folija 34 verso.</ref> 1427,<ref>„Radossauus Tolcouich de Stagno coram nobili et sapienti viro domino Rectore ser Andrea Jo. de Volzo conqueritur supra Jaxam filium Vlacote Cranchouich. Eo quia die primo huius mensis dum idem Radosaus foret cum nauigio onusto sale ad os fluuius Narenti prope Striseuo tunc dictus Jaxa misit duos suos famulos de Narente, videlicet, Stipanum Stanichnich et Radouaç ad dictum nauigium cum quibus famulis venerunt in aliqui Bosinenses et acceperunt nauigium predictum quod est Marci Dobrillouich et acceperunt modia de Dalmatia quatriginta quinquaginta sex salis dicti Radossaui qui erat in dicto nauigio” (06.05. 1427.g.), Državni arhiv Dubrovnik, Serija - Lamenta de foris, Serija VI, Folija 180</ref> 1428,<ref>„Ego Radmil Vochoeuich dictus Bosignanin de Gorasde confiteor quod super me et omnia mea bona obligo me dare ets oluere Petro Pantella ducatos auri decemnouem usque ad tres menses proxime futuros. Et sit de presenti viagio et si ultra etc. Renuntiando etc. Judex et testis ut supra” (22.10. 1428.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Debita Notariae, Svezak XIV, Folija 228.</ref> 1430,<ref>„Captum fuit quod officiales exactores imprestiti dare debeant de camera ex denariis ipsius imprestiti pro dando Radiç et quatuor suis sociis Bosignanis qui tribus mensibus steterunt ad seruicia nostra ad yperperos XXII pro quolibet iuxta partem rogatorum hodie captam in totum yperperos centum decem” (31.08. 1430.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Consilium Minus, Svezak V, Folija 58 verso.</ref> 1436,<ref>„Radouano Cristich Soto Creseuo. Rector di Ragusa com li zudesi de la sua corte allo detto citadin nostro Ragusino Radouan Cristich in Soto Creseuo salute. A nostra audientia e venuto che per certo deposito il qual dicete auer auuto in casa soto terra cerchate ouer cercare volete et domandar la rason vostra sopra Andrusco Pribilouich nostro Raguseo auanti lo re et altri valiosi suoi Bosignani, non obstante che voi et esso Andrusco seti nostri Ragusei, la qual cosa e contra le usanze et ordeni nostri e de la quale ne pigliamo maraueglia pero per la presente nostra vi scriuemo et comandiamo che omnino debiate essare per tal casone ad andare ne dimandare ne usare vostra rason auanti lo re ne valiosi Schiaui ne alla raxon schiaua, ma se pur vostra rason cercare et dimandare volete di qua fate de auer consolato alli nostri Ragusei segondo lo usato et auanti essi a ora usate vostra rason ouer di qua venete o mandate vostro procurador ad usar vostra rason auanti, non o consoli nostri perche rason vi sera fatta come se conuien. E guardate altramente non fate perche se in obediente sereti si fata mente per vedremo come di bisogno sera che dela disobedientia vostra altri pigliarano exemplio. Datur Ragusi adi XI octobris 1436” (11.10. 1436.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Lettere di Levante, Svezak XII, Folija 45.</ref> 1438,<ref>„Miloslauus de Draceviça ad revertendum Stanislaue eius uxori. Reverendissimus in Christo pater et dominus Marinus Contareno Dei et Apostolice sedis gratia episcopus Catharensis. Sedens in iure in episcopali palatio Catarensi intellecta petitione Stanislaue uxoris Miloslaui de Draçeuiça dicentis se fuisse copulatam legiptimo matrimonio dicto Miroslauo, qui more Bosignanorum et patarinorum alia recepta coniuge ipsam a se expulit nulla causa” (31.10. 1438.g.), Ђуро Тошић, Примјер брaчне бигамије 'more Bosignanorum et patarinorum', Miscellanea Nova serija XXII, Беогрaд 2004, 124.</ref> 1440,<ref>„Radosauus Pribisaligh coram domino Rectore ser Jacobo de Sorgo fecit lamentum supra Vocxam Miobratouich Bosignanum, dicens quod dedit eis tres capras ad custodiendum et ad rationem utilitatem et non restituerit ei nisi duas” (24.07. 1440.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Lamenta de foris, Svezak XIII, Folija 282 verso; „Ego Dabisiuus Vochouich Bosinensis de Boraz confiteor quod super me et omnia mea bona obligo me dare et soluere ser Junio Mi. de Crieua yperperos ducentos et octuaginta nouem in hunc modum, videlicet, perperos sexaginta tres usque ad duos annos proxime futuros et sit successiue de anno in anno usque completa solutionem tocius debiti predictorum yperperorum CCLXXXVIIII. Et in casu quo in aliquo dictorum terminorum se fellero ad soluendum ut supradictum est quod tunc possim cogi realiter et personaliter ad soluendum totum debitum ad omnem voluntatem dicti creditoris. Et sit de presenti viagio. Et si ultra etc. Renuntiantes etc. Hec autem carta etc. Judex et testis ut supra. Et similiter dare et soluere ser Johanni de Lampre ducatos auri quadriginta ad omnem voluntatem dicti ser Johannis. Et sit de presenti viagio. Et si ultra etc. Renuntiantes etc. Hec autem carta etc. Judex et testis ut supra” (14.09. 1440.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Debita Notariae, Svezak XX, Folija 67 verso.</ref> 1441,<ref>„Radetta peliçarius coram domino Rectore ser Johanne Ja. de Gondola fecit lamentum supra Milissam Radoeuigh petrarium et supra eius fratrem Vitomir et supra Radoliam tabernarium pulcellarum sancte Clare, dicens quod cum ipse Radetta esset in plaido in curia domini archiepiscopi habuerunt verba simul et dicti accusati minati fuerunt ipsi Radette. Et postea recedentes inuaserunt ipsum Radettam supra scalas palatii et verberauerunt ipsum scalpando ipsum per capillas et percutiendo ipsum supra faciem cum pugnis usque ad sanguinis effusionem. [Testes:] Dom Johannes Antonii petrarii, magister Johannes Gazolus, Nouach de Cataro qui vendit candelas ante sanctam Mariam, Radosauus peliçarius Bosignanus, Vladislauus Goisalich peliçarius, magister Petrus de Mediolano petrarius” (05.12. 1441.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Lam. de intus, Svezak II, Folija 13.</ref> 1449,<ref>„Jacobus de Bizia et Natalis de Bono tanquam procuratores Stepani Stoissalich coram domino Rectore ser Michaele de Proculo fecerunt lamentum supra Vuoch Gliubissich, dicentes quod his diebus preteritis cum Radossauus famulus dicti Stepani veniret Strebeniza cum certa quantitate argenti dicti Stepani, dictus Vuoch cum Vocichna et Radossauo fratribus Banouichi nobilibus hominibus Iuanis Paulouich agressus fuit ipsius Radossauum famulum Stepani sub Boraz in domo dohanerii. Et quod dictus Vuoch volebat sibi accipere bisacias cum argento dicando, ego sum natus ex Bossignanis, licet sum natus Ragusii et intendo esse Bossignanus et non Raguseus. Ragusei per vim mihi acceperunt denarios meos et eos posuerunt in comunni et emerunt possessiones prout eis placuit. Et quia Stepanus Stoissalich qui erat unus ex meis tutoribus fuit causa quod dicti denarii ponerentur in omni volo preualere me supra bonis dicti Stepani” (26.10. 1449.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Lam. de foris, Svezak XXII, Folija 264.</ref> 1465,<ref>„Vuchaz Obrinouich Bosnensis confessus fuit se retrohabuisse et recepisse a ser Johanne Mar. de Restis ibi presente dante, consignante et restituente duas miliars magnas argenti aurati” (07.02. 1465.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Diversa Notariae, Svezak XLVIII, Folija 110.</ref> 1477.<ref>„Ego Radoe Craicinouich Bosnensis confiteor quod super me et omnia mea bona pro resto et saldo omnium rationum per me per elapsum depositarum et datarum in depositum ser Andree Fran. de Sorgo seu alicui ex aius filiis et pro resto omnium rationum quas simul habuimus agere quacumque ratione vel causa, obligo me dare et soluere dicto ser Andree Fran. de Sorgo presenti et acceptanti ducatos auri quadraginta quinque cum dimidio ad voluntatem creditoris. Sub pena etc. Renuntiando etc. Hec autem carta etc. Judex et testis ut supra” (30.08. 1477.g.), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija - Debita Notariae, Svezak XLVI, Folija 47.</ref> Jezik Bosanaca/Bošnjana je bosanski jezik. Trećega jula 1436. godine u dva ugovora spominje se izrijekom bosanski jezik (Dokumenti iz arhiva u Kotoru). U prvom ugovoru: ''vocatam lingua bosinensi Dieuena''<ref>„Suprascripto millessimo et indictione et die dicti Jubissa douanerius Magnifici et potentis domini Stephani vaivode Bossine habens licentiam a circumspectis viris Gruppico Popouich et Vochoslauus Vochsich, nuntiis prefati magnifici et domini Stephani per litteram credentialem vendendi infrascriptam sclauam et ipsius pretium recipiendi, et quam licentiam dicti Grupchus et Vochoslauus dederunt dicto Jubisse in presentia infrascripti iudicis et auditoris et mei notarii infrascripti. In Dei nomine et in bona gratia dedit, vendidit et imperpetuum tradidit et transactauit Magnifici generosoque viro domino Laurentio Victuri pro serenissimo ducali dominio Venetarium honorando comite te capitaneo Cathari unam suam sclauam etatis annorum quindecim vel circa, de genere Bossinensium et heretica pravitate ortam vocatam lingua bosinensi Dieuena et ad baptismun in lingua latina Martha, quam dictus Magnificus dominus Stephanus redemi fecit a Theucris. Et quam sclaum dictus Jubissa dicto nomine dat et tradit pro sana omnibus membris infirmitate et magagnis tam publicis quam occultis, prefato domino Laurentio Victuri presenti et pro se suisque heredibus ementi amodo in antea cum plena potestate ipsam sclauam intromittendi, possidendi, dandi, donandi, vendendi, franchandi, alienandi et quicquid ipso domino Laurentio et suis heredibus de ipsa sclaua placuerti perpetuo faciendi tamquam de re sua propria nemine contradicente quia exinde per omnia dictus Jubissa dictis nominbus se satis facit, ipsamque sibi cum omni potestate relinquit. Pretium autem inter ipsum dominum Laurentium et dictum Jubissam dictis nominibus diffinitum quod fuit in totum ducatos quindecim boni auri et justi ponderis. Predictus Jubissa dictis nominibus contentus confessus manifeste fuit integre et sine dimunatione habere habuisse et manualiter recepisse a dicto domino Laurentio. Unde predictum dominum Laurentium et suos heredes quia tam de dicta sclaua quam de eius pretio suprascriptio fuit cum integritate solutus et satisfactus supradictus Jubissa securum redit imperpetuum quietatum. Quia nichil inde remansit unde dictus Jubisssa dictum dominum Laurentium suosque heredes et successores amplius compellere et requirere possit per ullum ingenium siue modum. Propterea prefatus Jubissa, nominibus quibus superius per se et suos heredes promisit et se solempniter obligauit perpetuo guarentare et deffendere dictam sclauam venditam dicto domino Laurentio et suis heredibus contra omnem hominem et personam eum vel suos heredes pro ipsa sclaua molestare volentem suis omnibus sumptibus et expensis. Et hoc instrumentum vendentionis et omnia in ео contenta perpetuo habere firma et rata super se et ipsum magnificum dominum Stephanum et omnia sua bona presentia et futura. Actum in cancellarie comunis. Testes ser Matheus de Besante, iudex Ser Michael Pelegrina, auditor. In margine: Dominus comes Cathari cum Jubissa douanerio domini Stephani. (03.07. 1436.g.), [[Đuro Tošić|Ђуро Тошић]], Неколико примјерa покaтоличaвaњa стaновништвa из средњовјековне Босне, Miscellanea Nova serija XXVII, Беогрaд 2006, 142-146.</ref> (bosanskim jezikom nazvanu Djevena) <ref>„Горе писане године хиљaду (1436) и индиктa и дана реченог, Љубишa цaриник узвишеног и моћног господина Стефaна, војводе босанског, имaјући дозволу на основу вјеровног писмa од угледних послaникa горе реченог велможног господина Стефaна, Групкa Поповићa и Вукослaвa Вукшићa, да прода доле речену робињу и да прими за то новaц. Ово допуштеље речени Групко и Вукослaв дали су споменутом Љубиши у присуству доле писаног судије и aудиторa и мене доле потписаног нотaрa, и он је у име Бога и у доброј милости дао и на вијек вијековa предао велможном и племенитом господину Лоренцу Витурију за пресвијетлу дуждјевску Влaду Венеције поштовaном кнезу и кaпетaну Которa једну робињу од отприлике 15 година од босанског рода и рођену у јеретичкој заблуди, назвaну босанским језиком Дјевена, a на крштењу на лaтинском језику Мaртa, коју је речени узвишени господин Стефaн откупио од Турaкa. Ову робињу у име речених Љубишa даје и продаје здрaву у свим удовимa, без болести и без мaна, како видљивих тaко и скривених њему и његовим насљедницимa, реченом господину Лоренцу Витурију присутном, са потпуним прaвом да дотичну робињу посједује, да дарује, прода, ослободи, отуђи и вјечно чинн и што год се њему и његовим насљедницимa прохтије кaо са својом личном ствaри без ичијег приговорa. Јер је тиме у свему споменути Љубишa намирен у име речених и њу (робињу) са свим овлaшћењем Лоренцу препустио. А што се тиче цијене којa је уговорена између самог господина Лоренцa и реченог Љубише, чији је износ у свему био 15 добрих злaтних дукaтa и прописане тежине, Љубишa је изјaвио у име речених да је задовољен њим и јaсно покaзао да га је у цјелини и без умaњивaњa имaо и примио на руке од поменутог господина Лоренцa. Премa томе у односу на реченог господина Лоренцa и његове насљеднике, како реченом робињом тaко и новцем који је добио за њу, Љубишa је био у цјелини исплaћен и задовољен, пa га заувијек смaтрa намиреним. Нaиме, није ништa остaло на основу чега би ни под којим рaзлогом и на који начин, речени Љубишa могао реченог Лоренцa и његове насљеднике и потомке даље присиљaвaти и од њих нешто трaжити. Зaто се споменути Љубишa, кaо што је претходно њему (Лоренцу) и његовим насљедницимa обећaо, свечaно обaвезао да ће увијек; својим средствимa и трошковимa, брaнити и јемством заступaти речену робињу којa је продатa Лоренцу и његовим насљедницимa, против свaког човјекa и особе којa њега и његове насљеднике жели да узнемирaвa због те робиње. И овaј продајни уговор и све што се у њему садржи обaвезао се држaти утврђеним и вaжећим за себе и самог узвишеног господина Стефaна и свa његовa садашњa и будућa добрa. У чињено у општинској кaнцелaрији у присуству ser Мaтејa Безанти, судије и ser Михaилa Пелегрина, судског извршитељa. Нa мaргини: Господин кнез Которa са Љубишом цaриником господина Стефaна.“ Тошић, Isto.</ref>, u drugom ugovoru: ''vocatam lingua bosinensi Vladiça'' <ref>„... etatis annorum XIV vel circha ... vocatam lingua bosinensi Vladiça et ad baptisimum in lingua latina Cita” (03.07. 1436.g.), Тошић, Isto, 147.</ref> (bosanskim jezikom zvanu Vladika) <ref>" ... отприлике 14 година ... звaну босанским језиком Влaдикa и крштењем у лaтинском језику Цитa", Тошић, Isto.</ref>. ===Osmanlijsko doba=== Kako su vijekovi prolazili, Bosansko kraljevstvo je polahko počelo slabiti. Postalo je ''lomljivo'' usljed povećanih političkih i vjerskih podjela. Do tada, Osmanlije su već stekli uporište na balkanskom poluostrvu. Porazom Srba u [[Kosovska bitka|Kosovskoj bici]] i širenjem prema zapadu, Turci na kraju osvajaju cijelu Bosnu i dijelove susjedne [[Hrvatska|Hrvatske]]. Teritorija koja je djelimično pripadala srednjovjekovnom [[Hrvatsko kraljevstvo|Kraljevstvu Hrvatske]], a dijelom [[Bosansko kraljevstvo|Bosanskom kraljevstvu]] ostala je pod osmanlijskom vlašću vijekovima, toliko dugo da je počinju nazivati ''turska Hrvatska'' (kasnije: [[Bosanska Krajina]]). Ovakvi razvoji mijenjaju bosansku historiju, kao i to da mnogi stanovnici počinju primati [[islam]], čineći da složeni bosanski etno-religijski identitet postane još složeniji. [[Crkva bosanska]] ''nestaje'', iako su okolnosti oko njenog pada bili raspravljani koliko i definiranje njene prirode i početaka. Neki historičari tvrde da su bosanski ''krstjani'' počeli masovno prelaziti na islam, tražeći utočište od katoličkog i pravoslavnog progona. Drugi tvrde da je Crkva bosanska prestala djelovati mnoge decenije prije turskih osvajanja. U svakom slučaju, autohtono i različito društvo slavenskih muslimana se razvilo među Bosancima pod osmanlijskom vlašću, koje brzo postaje dominantno. Do ranih 1600-ih, otprilike dvije trećine bosanskog stanovništva je bilo muslimansko.{{sfn|Malcolm|1995|p=71}} ===Austro-ugarsko doba=== [[Datoteka:Bosnien Volkstrachten.JPG|thumb|right|200px|Bosanci za vrijeme [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] okupacije Bosne i Hercegovine]] Za vrijeme [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] okupacije Bosne i Hercegovine u periodu 1878 – 1918, [[Benjámin Kállay]], zajednički ministar finansija Carstva i administrator Bosne sa sjedištem u [[Beč]]u, promovira ''Bošnjaštvo'', politiku koja ima za cilj da kod ljudi u BiH probudi "osjećaj da oni pripadaju velikoj i moćnoj naciji".<ref>{{cite book |title=Industrialization of Bosnia-Hercegovina: 1878-1918 |url=https://archive.org/details/industrializatio0000unse_i6h0 |last=Sugar |first=Peter F. |year=1963 |publisher=University of Washington Press |page=[https://archive.org/details/industrializatio0000unse_i6h0/page/201 201]}}</ref> Politika je zagovarala ideale o pluralističkoj i multikonfesionalnoj bosanskoj [[nacija|naciji]], a Bosance je vidjela u budućnosti kako "govore [[bosanski jezik]] i podijeljeni su u tri religije sa podjednakim pravima".<ref>{{cite book |title=Serbia, Croatia and Slovenia at Peace and at War: Selected Writings, 1983-2007 |last=Ramet |first=Sabrina P. |year=2008 |publisher=LIT Verlag Münster |chapter=Nationalism and the 'Idiocy' of the Countryside: The Case of Serbia |pages=74–76 |isbn=978-3-03735-912-9}}</ref><ref name=velikonja>{{cite book |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |last=Velikonja |first=Mitja |year=1992 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1-58544-226-3 |url=https://archive.org/details/religiousseparat0000veli }}</ref> Tadašnja politika je pokušala izolirati Bosnu i Hercegovinu od njenih ''iredentističkih'' susjeda iz ([[Pravoslavna crkva|Pravoslavne crkve]] u [[Srbija|Srbiji]], [[Katolička crkva|Katoličke crkve]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[muslimani|muslimana]] iz [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlijskog carstva]]). Carstvo je pokušavalo da obeshrabri koncept hrvatskog ili srpskog [[Nacionalizam|nacionalizma]], koji se proširio u bosanskohercegovačkim katoličkim i pravoslavnim zajednicama iz susjedne Hrvatske i Srbije sredinom 19. vijeka.<ref name=velikonja/> Hrvati i Srbi koji su se protivili imperijalnoj politici i identificirali se sa nacionalističkim idejama, su ignorisali tvrdnje o bosanskoj naciji i umjesto toga ubrajali bosanske muslimane kao dio svojih nacija, koncept koji je odbacivan od većine bosanskih muslimana.<ref>''Central and South-Eastern Europe'', 2004, Volume 4, p 110</ref><ref>{{cite book |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |url=https://archive.org/details/nationalquestion0000bana_o5r7 |last=Banac |first=Ivo | authorlink = Ivo Banac |year=1988 |publisher=Cornell University Press |pages= |isbn=978-0-8014-9493-2}}</ref> Nakon smrti Kállaya, politika biva zapuštena. Do druge polovine 1910-ih, nacionalizam je postao sastavni faktor bosanske politike, sa nacionalnim političkim partijama koje su odgovarale trima grupama koje su dominirale izborima.<ref name=velikonja/> Naučnici iz [[SAD]]-a, Robert J. Donia i John V.A. Fine, su zaključili sljedeće: {{Citat3|Bosanski identitet kao bosanski – čak i ako se izvorno odnosio na svoje geografsko porijeklo ili državno članstvo – ima korijene koji sežu mnogo vijekova unazad, dok klasificiranje bilo kojeg kršćanina Bosanca kao "Srbin" ili "Hrvat" seže jedva jedan vijek unazad. Ideja da postoje bosanski [[Muslimani (narod)|Muslimani]] u "narodnom" (ne u vjerskom) smislu je još novija. Robert J. Donia i John V.A. Fine, odlomak iz knjige '''"Bosnia and Herzegovina: A Tradition Betrayed"''' (u prijevodu: "Bosna i Hercegovina: Iznevjerena tradicija")<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=qJvbRP5KSq4C&pg=PA73&dq=A+Bosnian%27s+identity+as+a+Bosnian+-+even+if&hl=sv&sa=X&ei=2V-RUN6XD4nZ4QS9g4DACg&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=A%20Bosnian%27s%20identity%20as%20a%20Bosnian%20-%20even%20if&f=false |title=Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed |author=Robert Donia, John VA Fine|year=2005 |work= |publisher= Columbia University Press |access-date=30. 10. 2012}}, p. 73, 1995,</ref>}} ===Doba Jugoslavije=== U periodu kada je SFRJ bila uspostavljena kao država, političkom scenom u SR Bosni i Hercegovini su preovladavali srpski i hrvatski politički stavovi. Niti jedan od ova dva termina, ''bosanski'' ili ''bošnjački'', nije bio priznat da identifikuje ljude kao konstitutivni narod.<ref>{{Cite book|last=Klemenčič|first=Matjaž|title=The Former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|url=https://archive.org/details/formeryugoslavia0000klem|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-57607-294-0|page=[https://archive.org/details/formeryugoslavia0000klem/page/113 113]}}</ref><ref name=Banac>{{cite book |last=Banac |first=Ivo |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |url=https://archive.org/details/nationalquestion0000bana_o5r7 |publisher=Cornell University Press |year=1988 |isbn=0-8014-9493-1 |pages=[https://archive.org/details/nationalquestion0000bana_o5r7/page/n288 287]–288 }}</ref> Shodno tome, bosanski muslimani, ili bilo ko ko se izjašnjavao da ima bosansku ili muslimansku narodnost, su bili svrstavani u jugoslavenskoj statistici stanovništva u kategoriji ''regionalne pripadnosti''. Ova klasifikacija je korištena u posljednjem jugoslavenskom popisu stanovništva provedenom 1991. godine u SR Bosni i Hercegovini. Klasifikacije popisa u bivšoj Jugoslaviji su često bile predmet političke manipulacije, jer je prebrojavanje stanovništva kritično za vlast svake grupe. U ustavnim amandmanima iz 1947. godine bosanski muslimani su zatražili opciju ''Bosanac''. Međutim, za vrijeme popisa iz 1948. postojala je samo mogućnost da se mogu izjašnjavati kao ''etnički nedeklarirani Musliman'', ''srpski Musliman'' ili ''hrvatski Musliman'' (velika većina je odabrala prvu opciju).<ref name=Banac/> Prema popisu iz 1953. uvedena je kategorija "Jugoslaven, etnički neopredijeljen", a velika većina onih koji su se vodili pod ovom kategorijom su bili bosanski muslimani.<ref name=Banac/> Prema popisu iz 1961. bosanski muslimani su kategorizirani kao etnička grupa definirana kao jedna od ''muslimansko-etničkih pripadnosti'', ali ne i kao ''jugoslavenski konstitutivni narod'', uz Srbe i Hrvate. ''Četvrti kongres Bosanske partije'' iz 1964. je osigurao muslimanima pravo na samoopredjeljenje. Godine 1968. na sastanku ''Bosanskog centralnog komiteta'', muslimami su prihvaćeni kao poseban narod, iako se rukovodstvo odlučilo da ne koristi ime Bošnjak ili Bosanac.<ref name=Banac/><ref>{{cite book|url=http://books.google.se/books?id=3-qjT00IDIQC&pg=PA65&dq=Muslims+by+nationality&hl=sv&sa=X&ei=jxgAUMmiGObO4QSk16CTCA&redir_esc=y#v=onepage&q=Muslims%20by%20nationality&f=false|title= Ambivalent Peace: External Peacebuilding, Threatened Identity and Reconciliation in Bosnia and Herzegovina. Report No. 78|author=Kostic, Roland| publisher=Uppsala University |location=Uppsala, Sweden |date=2007| pages=65}}</ref> Kao kompromisna opcija na popisu stanovništva iz 1971. uvedena je kao kategorija ''Musliman po narodnosti''. To je službena kategorija za korištenje od strane Muslimana sve do konačnog jugoslavenskog popisa stanovništva iz 1991. godine.<ref name=Banac/> ==Religija== [[Datoteka:Bosanska Krupa Churches.JPG|thumb|200px|left|Džamija, katolička crkva i pravoslavna crkva u [[Bosanska Krupa|Bosanskoj Krupi]]]] Tone Bringa, autorica i antropologistkinja, za Bosnu i Bosance kaže:<blockquote> "Niti [[Bošnjak|bošnjački]], niti [[hrvat]]ski, niti [[Srbi|srpski]] identitet nije moguće u potpunosti razumjeti uzimajući u obzir samo [[islam]] ili [[kršćanstvo]], respektivno, nego se u obzir mora uzeti specifični bosanski kontekst koji je rezultirao zajedničkom historijom i lokalitetom među Bosancima kako islamskih, tako i kršćanskih pozadina."<ref name=shatzmiller>{{cite book|last=Shatzmiller|first=Maya|title=Islam and Bosnia: Conflict Resolution and Foreign Policy in Multi-Ethnic States|url=https://archive.org/details/islambosniaconfl0000unse|year=2002|publisher=McGill-Queen's Press|isbn=978-0-7735-2413-2|page=[https://archive.org/details/islambosniaconfl0000unse/page/32 32]}}</ref></blockquote> Prema Bringi, u Bosni postoji jedinstvena, ''trans-etnička kultura'' koja obuhvata svačiju etničku pripadnost i čini postojanje različitih vjera, uključujući kršćanstvo i islam ''sinergijski, tako da zavise jedno o drugom''.<ref name=shatzmiller/> Ipak, veliki broj Bosanaca je i [[Sekularizam|sekularan]] (svjetovan). To je trend koji je ojačao nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] u Bosni i Hercegovini, i sličan kao što je bio nekada u [[Komunizam|komunističkom]] političkom sistemu [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] u kojem su odbacili tradicionalne organizirane religije. {{-}} ==Izjašnjavanje== U anketi koju je [[2007]]. godine provela Razvojna mreža Ujedinjenih nacija ([[UNDP]]), 57% onih koji su ispitani su se prvenstveno izjašnjavali po etničkoj pripadnosti, dok se 43% ispitanika izjasnilo samo da su ''državljani Bosne i Hercegovine'' (Bosanci). Pored toga, 75% ljudi koji su bili anketirani je odgovorilo pozitivno na sljedeće pitanje: "Pored izjašnjavanja o sebi kao Bošnjaku, Hrvatu ili Srbinu, da li se smatrate i građaninom cijele Bosne i Hercegovine?". U istoj anketi, 43% je reklo da se osjećaju kao građanin Bosne i Hercegovine (Bosanac) u smislu primarnog identiteta, 14% se izjasnilo pripadnicima određenih etničkih ili vjerskih grupa, dok je 41% odabralo dvojni [[identitet]].<ref>{{cite web|url=http://www.undp.ba/?PID=7&RID=413|title=UNDP Published a Major Research on Return, Identity, Politics and Social Trust|publisher=United Nations Development Programme for Bosnia and Herzegovina|date=7. 7. 2007|access-date=27. 7. 2007|archive-date=27. 7. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070727042559/http://www.undp.ba/?PID=7&RID=413|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.undp.ba/download.aspx?id=882|title=Pulse of the citizenry|publisher=United Nations Development Programme for Bosnia and Herzegovina|date=7. 7. 2007|access-date=27. 7. 2007|pages=19–20}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Bosančica]] *[[Kultura Bosne i Hercegovine]] *[[Bogumili]] *[[Crkva bosanska]] *[[Socijalistička republika Bosna i Hercegovina]] ==Reference== {{Refspisak|2}} {{Commonscat|People of Bosnia and Herzegovina|Bosanci}} {{BiH po temama}} {{Etničke grupe u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Etničke grupe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:"Ostali" u Bosni i Hercegovini]] mlb3mlhsgoja3ihjv86rhvew5gbbblg Spisak muzičkih festivala 0 7478 3936905 3803295 2026-10-24T13:22:01Z Palapa 383 /* Tradicionalni festivali */ 3936905 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} == Tradicionalni festivali == * [[Splitski festival]] * [[Festival Opatija]] * [[Zagrebfest]] * [[Beogradsko proleće]] * [[Vaš šlager sezone]] * [[Melodije Istre i Kvarnera]] * [[Karnevalfest]] * [[MESAM]] * [[Makfest]] * Mali šlager<ref>{{Cite web|url=https://bhrt.ba/konkurs-za-izbor-pjesama-na-dje%C4%8Dijem-festivalu-mali-%C5%A1lager-2026|title=bhrt Konkurs za izbor pjesama na dječijem festivalu ''''Mali šlager 2026''''|website=bhrt.ba|access-date=2026-10-24}}</ref> == Nove festivalske smotre (od 1990-ih do danas) == * [[Melodije Mostara]] * [[Bihaćki festival]] * [[Festival Forte]] - [[Sarajevo]] * [[Etnofest Neum]] * [[Melodije Jadrana]] * [[Večeri dalmatinske šansone]] - [[Šibenik]] * [[Zadarfest]] * [[Dora]] * [[Ena]] * [[Brodfest]] * [[Pjesma Mediterana]] - [[Budva]] * [[Sunčane skale]] - [[Herceg Novi]] == Internacionalni festivali == * [[Festival San Remo]] - [[San Remo]] * [[Eurosong]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{nepotpun spisak}} [[Kategorija:Festivali]] bdztn6mctllkoz91wdz6ky5x1kl2r90 1457. 0 8465 3936898 3651377 2026-10-24T13:03:27Z Palapa 383 3936898 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}} Godina 1457. (MCDLVII) bila je redovna godina koja je počinjala u subotu po julijanskom kalendaru. == Događaji == {{Proširiti sekciju}}Januar–mart * 21. januar – Jan IV, vojvoda od Osvjenćima, prodaje vojvodstvo Kraljevini Poljskoj.<ref>{{Cite book|last=Prokop|first=Krzysztof Rafał|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/83-88857-31-2|title=Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513: dzieje polityczne|date=2002|publisher=Polska Akademia Umieje̜tności|isbn=978-83-88857-31-7|series=Rozprawy wydziału historyczno-filozoficznego|location=Kraków}}</ref> * 11. februar – U Kini dinastije Ming, cara Yingzonga iz Minga vraćaju na prijestolje general Cao Jixiang i drugi oficiri koji su izveli državni udar i svrgnuli njegovog brata, cara Daizonga.<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-231-03801-1|title=Dictionary of Ming biography, 1368-1644|date=1976|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-03801-0|editor-last=Association for Asian Studies|location=New York|editor-last2=Goodrich|editor-first2=L. Carrington|editor-last3=Fang|editor-first3=Zhaoying}}</ref> Yingzong, čija je prva vladavina bila era Zhengtong, proglašava eru Tianshun. [[Datoteka:Ming Yingzong (1).jpg|mini|11. februar: Kineski car Yingzong iz dinastije Ming vraća se na prijestolje državnim udarom.]] == 1457. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[28. januar]] - [[Henrik VII]], engleski kralj == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1457|1457.}} m9rfj4an1posztc9l0ae5q1aus5q2qp 1381. 0 8738 3936899 3651379 2026-10-24T13:06:36Z Palapa 383 3936899 wikitext text/x-wiki {{godina}} Godina 1381. (MCCCLXXXI) bila je redovna godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru. == Događaji == * [[Datoteka:John Ball encouraging Wat Tyler rebels from ca 1470 MS of Froissart Chronicles in BL.jpg|mini|12. juna: Wat Tyler započinje Seljački ustanak u Engleskoj.]][[Ban Stjepan]] izdaje povelju Hrvoju Vukčiću. == 1381. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}}{{Godina u drugim kalendarima}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1381|1381.}} cvd7xl7bbyjfi099zfigli6o0hl5w3d Fikret Abdić 0 9093 3936912 3917574 2026-10-24T16:22:47Z Alekol 59578 /* Afera Agrokomerc */ 3936912 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Fikret Abdić | slika = Fikret Abdić.png | opis_slike = | redoslijed = Načelnik [[Velika Kladuša|Velike Kladuše]] | vrijeme_na_vlasti = 8. novembar 2016 – 15. novembar 2024. | prethodnik = Edin Behrić | nasljednik = Boris Horvat | redoslijed2 = Predsjednik [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Zapadne Bosne]] | vrijeme_na_vlasti2 = 27. septembar 1993 – 21. august 1995. | prethodnik2 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik2 = ''Funkcija ukinuta'' | redoslijed3 = [[Muslimani (narod)|Muslimanski]] član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti3 = 8. april 1992 – 20. oktobar 1993.<br>zajedno sa [[Alija Izetbegović|Alijom Izetbegovićem]] | prethodnik3 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik3 = [[Nijaz Duraković]] | redoslijed4 = [[Muslimani (narod)|Muslimanski]] član [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti4 = 20. decembar 1990 – 8. april 1992.<br>zajedno sa [[Alija Izetbegović|Alijom Izetbegovićem]] | prethodnik4 = [[Četvrti saziv Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine|IV saziv]] | nasljednik4 = ''Funkcija ukinuta'' {{Small|([[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo Republike BiH]])}} | redoslijed5 = 1. [[Demokratska narodna zajednica#Spisak predsjednika|predsjednik Demokratske narodne zajednice]] | vrijeme_na_vlasti5 = 8. oktobar 1993 – 8. februar 2005. | prethodnik5 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik5 = Rifat Dolić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1939|9|29}} | mjesto_rođenja = [[Donja Vidovska]], [[Velika Kladuša]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | nacionalnost = [[Muslimani (narod)|Musliman]]<ref name="Goli Zivot">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YL9enq6wftQ|title=Goli Zivot - Fikret Abdic - (TV Happy 21.11.2021)|date=21. 11. 2021|website=youtube.com|publisher=[[Happy TV]]|access-date=4. 8. 2025|quote=Ja nisam bošnjak, ja sam musliman...}}</ref> | etnicitet = | politička_stranka = [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SKBiH]] (1958–1990)<br>[[Stranka demokratske akcije|SDA]] (1990–1993)<br>[[Demokratska narodna zajednica|DNZ]] (1993–2013)<br>[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine|LS BiH]] (od 2013) | supružnik = | djeca = 4, uključujući [[Elvira Abdić-Jelenović|Elviru]] | obrazovanje = | zanimanje = [[privrednik]], [[političar]] | vjera = [[Sunitski islam]] | potpis = | veb-sajt = | prazna_oznaka1 = Nadimak | prazni_podaci1 = Babo | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} (1992–1993)<br>{{ZID|AP Zapadna Bosna}} (1993–1995) | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] (1992–1993)<br>[[Datoteka:Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|15px]] [[Narodna odbrana Zapadne Bosne]] (1993–1995) | godine_službe = 1992 – 1995. | čin = [[Vrhovni komandant]] | komandovao = [[Datoteka:Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|15px]] [[Narodna odbrana Zapadne Bosne]] | ratovi = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] ** [[Unutarbošnjački sukob u Bosanskoj krajini]] {{Tree list/end}}}} | ordeni = }} '''Fikret Abdić''' ([[Donja Vidovska]], [[Velika Kladuša]], 29. septembar 1939), također poznat kao '''Babo,''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[privrednik]] i političar koji se prvi put istaknuo 1980-ih zbog svoje uloge u pretvaranju poljoprivrednog preduzeća [[Agrokomerc]] sa sjedištem u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]] u jedan od najvećih [[Konglomerat (kompanija)|konglomerata]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]]. Osvojio je preko milion glasova na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Predsjedništvo SR BiH|prvim višestranačkim općim izborima 1990]].<ref>{{Cite book|last=Dawisha|first=Karen|url=https://books.google.com/books?id=bNvbHCUs3tUC&q=alija.+abdic.+popular+vote&pg=PA133|title=Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe|last2=Parrott|first2=Bruce|date=13. 6. 1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521597333|pages=132–136|language=en}}</ref> Početkom 1990-ih, tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Abdić je proglasio svoje protivljenje zvaničnoj bosanskohercegovačkoj vladi i osnovao [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Autonomnu pokrajinu Zapadna Bosna]], malu i kratkotrajnu [[Paradržava|paradržavu]] u sjeverozapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koju su činili općina [[Velika Kladuša]] i obližnja sela. Postojala je od 27. septembra 1993. do 21. augusta 1995. i bila je saveznik [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS).<ref name="aim2">{{Cite web|url=http://www.aimpress.ch/dyn/trae/archive/data/200108/10807-001-trae-sar.htm|title=The Man Who Divided the Krajina People|last=Emir Habul|date=7. 8. 2001|publisher=AIM, Sarajevo}}</ref><ref name="icty">{{Cite web|url=http://wwwuser.gwdg.de/~ujvr/hrch/4000-4999/4371adm.htm|title=Decision on admissibility: Case no. CH/00/4371, Ismet Gracanin vs. Bosnia and Herzegovina|archive-url=https://web.archive.org/web/20061123130056/http://wwwuser.gwdg.de/~ujvr/hrch/4000-4999/4371adm.htm|archive-date=23. 11. 2006|url-status=dead}}</ref> Sud u [[Karlovac|Karlovcu]] ga je 2003. osudio na 20 godina zatvora, a [[Vrhovni sud Hrvatske]] preinačio mu je kaznu na 15 godina zbog [[Ratni zločin|ratnog zločina]] počinjenog na području [[Bosanska krajina|Bosanske]] [[Bosanska krajina|krajine]] od 1993. do 1995.<ref name="Ex-Bosnian Warlord Sentenced">{{Cite news|title=Ex-Bosnian Warlord Sentenced|url=https://www.nytimes.com/2002/08/01/world/world-briefing-europe-croatia-ex-bosnian-warlord-sentenced.html|work=The New York Times|date=1. 8. 2002}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2025/4/15/fikret-abdic-osudjen-na-tri-i-po-godine-zatvora|title=Fikret Abdić osuđen na tri i po godine zatvora|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=4. 8. 2025}}</ref> Dana 9. marta 2012. pušten je na slobodu nakon što je odslužio dvije trećine kazne.<ref>{{Cite news|title=Bosnian Warlord Freed From Croatian Jail After Serving War-Crimes Sentence|url=http://www.rferl.org/content/bosnian_warlord_abdic_freed_croatian_jail_war_crimes_sentence/24510080.html|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=9. 3. 2012}}</ref> == Biografija == === Rani život === Fikret Abdić rođen je u selu [[Donja Vidovska]], u Velikoj Kladuši kao treće od trinaestoro djece Hašima i Zlate Abdić. Budući da mu se otac u kasnijoj fazi rata dobrovoljno pridružio [[partizani]]ma Abdić je odrastao kao klasično dijete jugoslavenskog [[Socijalizam|socijalizma]]. Okružen je čvrstom vjerom u bolju budućnost, [[bratstvo i jedinstvo]], strahom od žala prošlosti, opterećen predrasudama o negativnoj ulozi tradicije i vjere.<ref name="bio">Muharem Bazdulj, [http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1039543 "Uspenje i sunovrat krajiškog Babe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115200017/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1039543 |date=15. 1. 2016 }}''vreme.com'',broj 1105; objavljeno 8. 3.2012, pristupljeno 7.12.2014 {{sr simbol}}</ref> ==== Rana karijera ==== Nakon završetka studija [[Agronomija|agronomije]], Abdić je, kao relativno mladi inženjer, postao direktor Poljoprivredne zadruge ([[Agrokomerc]]) u Velikoj Kladuši. Pretvaranjem male poljoprivredne [[Zadruga|zadruge]] u moderni prehrambeni kombinat koji je zapošljavao preko 13.000 radnika, osnažena je ekonomija cijele [[Cazinska krajina|Cazinske krajine]] i poboljšan je životni standard u regiji koja je ranije bila neindustrijalizirana i nerazvijena.<ref name="aim2"/> Agrokomerc je transformirao Veliku Kladušu iz siromašne regije u regionalnu silu. Agrokomerc je postao prepoznatljiv širom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] koristeći oglašavanje i marketing izuzetno vješto, do te mjere da je maskota Agrokomerca, kuhar s visokom bijelom kapom, bio sveprisutni kao [[Vučko]] ili [[Zagi]] (maskota [[Letnja univerzijada 1987.|14. ljetne univerzijade]]). ''[[Tops]]'' keks, glavni Agrokomercov proizvod (proizvod sličan [[Jaffa Cakes]]a), gotovo su istisnuli svog poznatijeg prethodnika s tržišta u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]]. Lokalni stanovnici Velike Kladuše zvali su ga ''Babo''.<ref name="mit">{{Cite web|url=http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/5_militarized.html|title=Militarized Refugee Populations: Humanitarian Challenges in the Former Yugoslavia|last=Sarah Kenyon Lischer|year=2007|publisher=mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824160634/http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/5_militarized.html|archive-date=24. 8. 2016|url-status=dead|access-date=11. 9. 2007}}</ref> ==== Afera Agrokomerc ==== {{Glavni|Afera Agrokomerc}}Vodio je kompaniju uz snažnu političku podršku utjecajnog političara [[Hamdija Pozderac|Hamdije Pozderca]] i njegovog brata Hakije,<ref name="time2">{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965639,00.html|title=Yugoslavia All the Party Chief's Men|last=Kenneth W. Banta|date=28. 9. 1987|publisher=[[Time magazine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228221129/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965639,00.html|archive-date=28. 2. 2008|url-status=dead}}</ref> koristeći kombinaciju socijalističkih i kapitalističkih metoda.<ref>{{Cite book|last=Darko Sicel|first=Bozidar|url=|title=Freedom for Fikret Abdić|date=1. 6. 2006|publisher=American Bosnian Association|isbn=|location=Chicago, IL|page=63|author-link=Bozidar Darko Sicel}}</ref> Krajem 1987, neposredno prije smrti Hamdije Pozderca, [[Raif Dizdarević]] je trebao preuzeti godišnje Predsjedništvo Jugoslavije, tokom čega je izbio skandal. Abdić je procesuiran zbog "''kontrarevolucionarnih djela koja ugrožavaju društveni poredak SFRJ'' " prema članu 114. Krivičnog zakona SFRJ<ref>{{Cite book|last=Darko Sicel|first=Bozidar|url=|title=Freedom for Fikret Abdić|date=1. 6. 2006|publisher=American Bosnian Association|isbn=|location=Chicago, IL|page=|author-link=Bozidar Darko Sicel}}</ref> i na kraju zatvoren zbog [[Afera Agrokomerc|navodnih finansijskih nepravilnosti]], a Hamdija Pozderac je dao ostavku. Skandal je potresao ne samo [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističku Republiku Bosnu i Hercegovinu]], već i cijelu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviju]].<ref name="time2"/> Još jedan od njegovih kontroverznih poteza bio je podizanje spomenika narodnom junaku [[Mujo Hrnjica|Muji Hrnjici]], na brdu iznad Velike Kladuše.<ref name="nin2">{{Cite web|url=http://www.nin.co.rs/2000-01/13/11112.html|title=Miloševićevi ljudi|date=13. 1. 2000|publisher=NIN|language=sr}}</ref> U oktobru 1989. je pušten iz bihaćkog zatvora i svečano dočekan u Velikoj Kladuši. Kolona automobila dugačka devet kilometara se šest sati kretala između dva mjesta, a zatim je tri kilometra pješačio kroz špalir naroda koji je klicao.<ref>"Crveni tepih za bivšeg direktora", Borba 1989-10-25, str. 14 (foto)</ref> == Prvi višestranački izbori == {{Glavni|Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.}} Nakon borbe za politički monopol, [[Savez komunista Jugoslavije]] izgubio je izbore od nacionalističkih stranaka. U [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini]], [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] su podržali [[Srpska demokratska stranka|Srpsku demokratsku stranku]] (SDS), dok su [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] podržali [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatsku demokratsku zajednicu]] [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|BiH]] (HDZ BiH). [[Muslimani (narod)|Muslimani]] su se okupili oko [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA) koju je predvodio [[Alija Izetbegović]], bivši osuđenik i član [[Mladi muslimani|Mladih muslimana]], koji je bio glavni optuženik tokom [[Sarajevski proces|Sarajevskog procesa]] 1983. Abdić, bivši član [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista]], pridružio se SDA kao jedan od njenih lidera.{{Sfn|Lučić|2005}} Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|prvim višestranačkim općim izborima u SR Bosne i Hercegovine 1990.]] Abdić je osvojio preko milion glasova, oko 200.000 više od Izetbegovića.{{Sfn|Martins Branco|2009}} On i Izetbegović su obojica izabrani za Muslimanske članove u [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvu]], dok je [[Ejup Ganić]], također član SDA, izabran u Predsjedništvo kao predstavnik [["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostalih]].{{Sfn|Lučić|2005}} Abdić se tako pojavio kao glavna prijetnja Izetbegovićevoj dominaciji nad SDA i potencijalni [[Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|predsjednik Predsjedništva]]. Prestizanje SDA od strane Abdićeve linije također je postalo mogućnost. Međutim, Abdić se povukao nakon što su ga čelnici SDA izolovali i pristao je da bude samo član Predsjedništva nakon protivljenja tvrdolinijaša SDA.{{Sfn|Martins Branco|2009}} == Ratni period == {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}} Prema ''[[NIN|NIN-u]]'', Abdić se nakratko pojavio u [[Sarajevo|Sarajevu]] kada je izbio [[rat u Bosni i Hercegovini]], nadajući se da će preuzeti predsjedničku funkciju nakon što Izetbegovića uhapsi [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA). Međutim, Izetbegović ga je preduhitrio jer je već imenovao [[Ejup Ganić|Ejupa Ganića]], kao svog zamjenika, na tu poziciju.<ref name="nin2"/> Abdić je vjerovao da Izetbegović teži stvaranju unitarne države zasnovane na nadmoći Muslimana. Kao član Predsjedništva, ali i SDA, protestovao je protiv samovolje Izetbegovića i ljudi koji su prije svega bili lojalni Izetbegoviću.{{Sfn|Lunić|2019}} Eskalacija tenzija dovela je do teške situacije bez vidljivog rješenja. Abdić, napuštajući Sarajevo u augustu 1992, svjedočio je posljedicama rata i za narod i za vladu. Usred [[Bošnjačko-hrvatski sukob|sukoba]] između Hrvata i Muslimana 1993, Abdić se snažno zalagao za pregovore kao jedinu održivu alternativu za prekid krvoprolića, naglašavajući odgovornost za stvaranje atmosfere pogodne za pregovore. Njegov naglasak na miru kroz pregovore istaknuo je rastući sukob između njega i Izetbegovića, signalizirajući njihove različite pristupe rješavanju krize.{{Sfn|Lunić|2019}} [[David Owen|Lord Owen]], [[Engleska|engleski]] diplomata i koautor mirovnih planova [[Vance–Owenov plan|Vance-Owen]] i [[Owen–Stoltenbergov plan|Owen-Stoltenberg]], opisao je Abdića kao "direktnog, samouvjerenog i drugačijeg od sarajevskih muslimana. Bio je za pregovore i kompromise s Hrvatima i Srbima kako bi se postigao dogovor, te je oštro kritikovao one muslimane koji su željeli blokirati bilo kakav takav dogovor." <ref name="owen">[http://sca.lib.liv.ac.uk/collections/owen/boda/kpabdi.pdf Balkan Odyssey]{{Mrtav link}}</ref> === Unutarbošnjački sukob === {{Glavni|Unutarbošnjački sukob u Bosanskoj krajini}} Koristeći svoju široku mrežu poslovnih veza, Abdić je uspio snabdijevati grad robom široke potrošnje poput [[cigareta]], [[Kahva|kahve]] i [[deterdžent]]a, čak i dok je bio [[Opsada Bihaća|pod opsadom VRS-a]].<ref>{{cite magazine|last1=Husarska|first1=Anna|title=Pocket Change|magazine=The New Republic|date=19. 7. 1993|volume=209|issue=3–4|id={{ProQuest|212859791}}}}</ref> Abdić je uživao snažnu lokalnu podršku.{{Sfn|Fotini|2008}} [[Datoteka:Western_Bosnia_1994.png|lijevo|mini|[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|AP Zapadna Bosna]] 1994.|280x280piksel]] U proljeće 1992, ''Bihaćki džep'', koji se prostirao na 15.500 kvadratnih kilometara, bio je okružen neprijateljskim snagama sa svih strana - [[Republika Srpska Krajina|Republikom Srpskom Krajinom]] na zapadu i sjeveru (odvojenom od hrvatske teritorije), te [[Republika Srpska|Republikom Srpskom]] na jugu i istoku. [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Peti korpus]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) koji se tamo nalazio nije imao odgovarajuće naoružanje i nije mogao zaštititi Bihać u slučaju napada. U februaru 1993. stigao je francuski bataljon iz [[UNPROFOR|Zaštitnih snaga Ujedinjenih nacija]] (UNPROFOR), ali su njegove ovlasti i sposobnosti bile ograničene.{{Nedostaje referenca}} Abdić je proglasio [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Autonomnu pokrajinu Zapadna Bosna]] 27. septembra 1993. u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]]. AP Zapadna Bosna funkcionirala je kao mini-država, s premijerom i skupštinom.{{Sfn|Fotini|2008}} Muslimani iz Bihaća su se protivili autonomiji i stali su na stranu vlade u Sarajevu.{{Sfn|Fotini|2008}} Dana 21. oktobra 1993. Abdić je potpisao zajedničku izjavu s [[Mate Boban|Matom Bobanom]], predsjednikom [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosne]] u [[Zagreb]]u. Sljedećeg dana Abdić i [[Radovan Karadžić]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] [[Republika Srpska (1992–1995)|Republike Srpske]], potpisali su deklaraciju kojom su se obje strane obavezale na mir. Smatrao je da potpisivanjem ovih sporazuma štiti stanovništvo u Zapadnoj Bosni od nepotrebnog krvoprolića.{{Sfn|Lunić|2019}} 521. i 527. brigada [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|5. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] iz Velike Kladuše prebjegle su i pridružile se Abdiću.{{Sfn|Fotini|2008}} Abdić je osnovao i koncetracione logore za one koji su se borili za bosanskohercegovačku vladu u Sarajevu. Zatočenici u logorima bili su izloženi ubistvima, mučenju, seksualnim napadima, premlaćivanjima i drugim okrutnim postupcima. Pored Abdićevih paravojnih snaga, u ratnim zločinima nad Bošnjacima učestvovala je i paravojna jedinica iz [[Srbija|Srbije]] poznata kao [[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]].<ref>[http://www.voanews.com/bosnian/archive/2002-07/a-2002-07-31-7-1.cfm ''Voice of America'': "Fikretu Abdiću 20 godina zatvora"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523172336/http://www.voanews.com/bosnian/archive/2002-07/a-2002-07-31-7-1.cfm |date=23. 5. 2011 }}, voanews.com, 31 July 2002.</ref> Potpisivanje [[Vašingtonski sporazum|Washingtonskog sporazuma]] u martu 1994, kojim je okončan [[bošnjačko-hrvatski sukob]], veoma je oslabilo Abdićevu poziciju.{{Sfn|Lunić|2019}} Tokom [[Operacija "Tigar '94"|Operacije "Tigar '94"]], [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|5. korpus]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]], sa sjedištem u južnom dijelu [[Bihać]]kog džepa,<ref name="iwpr2">{{Cite web|url=http://iwpr.net/report-news/bosnia-abdic-turns-spotlight-bihac|title=Bosnia: Abdic Turns Spotlight on Bihac|last=Luke Zahner|date=28. 2. 2002|publisher=[[Institute for War and Peace Reporting|IWPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220121134/http://iwpr.net/report-news/bosnia-abdic-turns-spotlight-bihac|archive-date=20. 2. 2014|url-status=dead|access-date=13. 8. 2012}}</ref> vojno je porazio Zapadnu Bosnu. Abdić je, međutim, okupio vojsku koju je snabdijevala, obučavala i finansirala (i borila se uz) [[Vojska Republike Srpske]] (VRS) i koristio srpsku [[Kontraobaveštajni rad|kontraobavještajnu službu]] protiv ARBiH i Bošnjaka lojalnih Izetbegoviću, te je uspješno obnovio Zapadnu Bosnu tokom [[Operacija "Pauk"|Operacije "Pauk"]]. Srbi su iskoristili situaciju i ojačali svoje i Abdićeve pozicije.<ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/bosnian-war-criminal-released-from-croatian-prison/a-15799849|title=Bosnian war criminal released from Croatian prison {{!}} DW {{!}} 9 March 2012|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=22. 8. 2022}}</ref> Dana 1. augusta 1995. Abdić je proglasio AP Zapadnu Bosnu republikom, koja je postojala samo sedam dana, do 7. augusta 1995. Republika Zapadna Bosna se nestala nakon što su je zajednički zauzele ARBiH i [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] (HV) tokom [[Operacija "Oluja"|Operacije "Oluja"]] koja je započela u augustu 1995.{{Sfn|Lunić|2019}} Nakon sloma Zapadne Bosne, Abdić je pobjegao u [[Hrvatska|Hrvatsku]].<ref name="auto3"/> == Poslijeratni period == Nakon rata, [[Predsjednik Republike Hrvatske|hrvatski predsjednik]] [[Franjo Tuđman]] mu je odobrio [[Pravo na azil|politički azil]] i državljanstvo,<ref name="bbc">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1448009.stm|title=Warlord on trial in Croatia|last=Gabriel Partos|date=20. 7. 2001|publisher=[[BBC]]}}</ref> te je živio u blizini [[Rijeka (grad)|Rijeke]]. [[Bosna i Hercegovina]] podignula je optužnicu protiv njega za smrt 121 civila, tri [[Ratni zarobljenik|ratna zarobljenika]] i ranjavanje 400 civila u [[Bihać]]u. Hrvatska je, međutim, odbila da ga izruči. Nakon Tuđmanove smrti 1999. i [[Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 2000.|promjene vlasti]] u Hrvatskoj sljedeće godine, hrvatske vlasti su ga uhapsile i sudile.<ref name="bbc" /> Godine 2003. osuđen je na 20 godina zatvora za ratne zločine počinjene na području [[Bosanska krajina|Bosanske krajine]].<ref name="hrw">{{Cite web|url=http://hrw.org/reports/2004/icty1004/4.htm|title=Concerns Pertaining to the Judiciary|date=oktobar 2004|publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref> Godine 2005. [[Vrhovni sud Hrvatske]] smanjio je kaznu na 15 godina.<ref name="osce">{{Cite web|url=http://www.osce.org/documents/mc/2006/09/20668_en.pdf|title=Background Report: Domestic War Crime Trials 2005 (page 23)|date=13. 9. 2006|publisher=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]] mission in Croatia|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827214420/https://www.osce.org/documents/mc/2006/09/20668_en.pdf|archive-date=27. 8. 2019|url-status=dead|access-date=30. 1. 2007}}</ref> Pušten je iz zatvora 8. marta 2012. nakon što je odslužio deset od svojih 15 godina kazne, iz zatvora u [[Pula|Puli]], nakon čega su ga dočekale hiljade radosnih pristalica koji su autobusima dovezeni iz Velike Kladuše.<ref>{{Cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2012/March/international_March351.xml&section=international&col=|title=Bosnian ex-warlord Abdic released after 10 yrs|website=khaleejtimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144012/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2012%2FMarch%2Finternational_March351.xml&section=international&col=|archive-date=2. 4. 2015|url-status=dead|access-date=22. 3. 2012}}</ref> Iako se neizjašnjava kao [[Bošnjaci|Bošnjak]], već [[Muslimani (narod)|Musliman]],<ref name="Goli Zivot" /> Abdić se kandidovao za poziciju bošnjačkog člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] na općim izborima [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1996]], [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]] i [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2002.]] kao član [[Demokratska narodna zajednica|Demokratske narodne zajednice]], međutim nije nikada pobijedio.<ref>{{Cite web|url=http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/Rezultati2002/Kratki/PredsjednistvoBiHKratkaVerzija.pdf|title=Opći izbori 2002 - konačni rezultati|date=18. 10. 2002|publisher=Central Electoral Commission of Bosnia and Herzegovina}}</ref> Nakon što su on i njegova kćerka [[Elvira Abdić-Jelenović]] izbačeni iz DNZ-a, ona i njene pristalice osnovali su novu stranku na osnivačkoj skupštini u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]] 28. decembra 2013.<ref>{{Cite web|url=https://www.laburistibih.ba/o-nama/|title=O nama - Laburisti BiH|website=laburistibih.ba|access-date=1. 10. 2024}}</ref> Kao član [[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine|Laburističke stranke BiH]], na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima 2016.]] postaje načelnik općine [[Velika Kladuša]], a na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima 2020.]] obnavlja mandat.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/1/0|title=Lokalni izbori 2016 - Rezultati Načelnik Velike Kladuše|date=31. 10. 2016|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/1/0|title=Lokalni izbori 2020 - Rezultati Načelnik Velike Kladuše|date=15. 12. 2020|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2024}}</ref> Međutim, pravo na kandidaturu gubi nakon što je [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visoki predstavnik]] [[Christian Schmidt]] [[Bonske ovlasti|bonskim ovlastima]] nametnuo tehničke izmjene [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona BiH]] gdje, između ostalog, zabranjuje se kandidatura ratnim zločincima osuđenih strane bilo kojeg međunarodnog ili domaćeg suda.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2024/3/26/schmidt-nametnuo-tehnicke-izmjene-izbornog-zakona-bih|title=Schmidt nametnuo tehničke izmjene Izbornog zakona BiH|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=1. 10. 2024}}</ref> U junu 2020. uhapsila ga je [[Federalna uprava policije]] u okviru istrage o korupciji koja je uključivala niz općinskih zvaničnika.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/pripadnici-federalne-policije-uhapsili-nacelnika-velike-kladuse-fikreta-abdica/200618044|title=Pripadnici federalne policije uhapsili načelnika Velike Kladuše Fikreta Abdića|website=Klix.ba|access-date=27. 9. 2021}}</ref> Određen mu je pritvor, ali je pušten krajem oktobra nakon što su njegovi advokati podnijeli sudu zahtjev da mu se dozvoli učešće u kampanji za [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalne izbore 2020]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sve-izvjesnije-da-ce-fikret-abdic-ostati-nacelnik-velike-kladuse/201116036|title=Sve izvjesnije da će Fikret Abdić ostati načelnik Velike Kladuše|website=Klix.ba}}</ref> U martu 2021. tužioci su formalno podigli optužnicu protiv Abdića i šest drugih općinskih zvaničnika za korupciju u vezi s tenderima za javne nabavke.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/potvrdjena-optuznica-protiv-fikreta-abdica-zbog-zloupotrebe-polozaja-i-ovlasti/210318151|title=Potvrđena optužnica protiv Fikreta Abdića zbog zloupotrebe položaja i ovlasti|website=Klix.ba|access-date=27. 9. 2021}}</ref> Dana 15. aprila 2025. Kantonalni sud u Bihaću prvostepeno ga je osudio na tri i po godine zatvora zbog zloupotrebe službenog položaja, čime je oštetio budžet općine Velika Kladuša za 487.907 [[Konvertibilna marka|KM]].<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Elvira Abdić-Jelenović]] *[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna]] *[[Narodna odbrana Zapadne Bosne]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Literatura == {{Refbegin}} * {{cite journal|last=Fotini|first=Christia|date=2008|title=Following the Money: Muslim versus Muslim in Bosnia's Civil War|url=https://www.jstor.org/stable/20434096|journal=Comparative Politics|volume=40|issue=4|pages=461&ndash;480|doi=10.5129/001041508X12911362383390|jstor=20434096|access-date=12. 12. 2023|url-access=subscription}} * {{cite journal|last=Lučić|first=Ivica|date=2005|title=Evolution and Condition of the Elites in Bosnia-Herzegovina – A Personal View|url=https://hrcak.srce.hr/file/28965|journal=National Security and the Future|volume=3&ndash;4|issue=6|pages=151&ndash;174|doi=|access-date=12. 12. 2023|archive-date=15. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240915235340/https://hrcak.srce.hr/file/28965|url-status=dead}} * {{cite journal|last=Lunić|first=Tomislav A.|date=2019|title=Потенцијална могућност спречавања сукоба у бившој ЦР БиХ – случај Фикрет Абдић|trans-title=The potential possibility of preventing conflicts in the former SR BiH – the case of Fikret Abdić|url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/kutapsa16&div=18&id=&page=|journal=Култура полиса|language=sr|issue=38|pages=231&ndash;243|doi=|access-date=12. 12. 2023}} * {{cite journal|last=Martins Branco|first=Carlos Manuel|date=2009|title=The Muslim National Question in Bosnia. An Historical Overview and an Analytical Reappraisal.|url=https://www.revistamilitar.pt/artigopdf/475|journal=Revista Militar|issue=2488|pages=567&ndash;0|doi=|access-date=12. 12. 2023|archive-date=7. 12. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207225238/https://www.revistamilitar.pt/artigopdf/475|url-status=dead}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Fikret Abdić}} * {{cite web|url=http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/254/t254-4.htm|title=On the Brink of Capital Punishment (Interview with Abdić)|date=17. 8. 1996|publisher=[[Vreme]] News Digest Agency No. 254|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311191300/http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/254/t254-4.htm|archive-date=11. 3. 2008|url-status=dead|access-date=30. 1. 2007|author=Svetlana Vasovic-Mekina}} * Knjiga Aubrey Verboven ''[http://amzn.com/0987744704 Border Crossings - An Aid Worker's Journey into Bosnia]'' pruža izuzetno detaljan prikaz života u Velikoj Kladuši i izbjegličkom logoru Batnoga 1994-95. Također svjedoči o stanovnicima koncentracionih logora i srpskim paravojnim formacijama koje su se kretale Velikom Kladušom u to vrijeme. {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Abdić, Fikret}} [[Kategorija:Biografije, Velika Kladuša]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Hrvatski kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Demokratske narodne zajednice]] [[Kategorija:Političari Laburističke stranke Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Autonomna pokrajina Zapadna Bosna]] [[Kategorija:Naturalizovani državljani Hrvatske]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački komunisti]] [[Kategorija:Bošnjaci osuđeni za ratne zločine]] 81zs9lpinlygr9aedixty1379ca1oty 3936977 3936912 2026-10-24T20:25:08Z Alekol 59578 /* Prvi višestranački izbori */ pojašnjenje za SKJ, miting u septembru 3936977 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Fikret Abdić | slika = Fikret Abdić.png | opis_slike = | redoslijed = Načelnik [[Velika Kladuša|Velike Kladuše]] | vrijeme_na_vlasti = 8. novembar 2016 – 15. novembar 2024. | prethodnik = Edin Behrić | nasljednik = Boris Horvat | redoslijed2 = Predsjednik [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Zapadne Bosne]] | vrijeme_na_vlasti2 = 27. septembar 1993 – 21. august 1995. | prethodnik2 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik2 = ''Funkcija ukinuta'' | redoslijed3 = [[Muslimani (narod)|Muslimanski]] član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti3 = 8. april 1992 – 20. oktobar 1993.<br>zajedno sa [[Alija Izetbegović|Alijom Izetbegovićem]] | prethodnik3 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik3 = [[Nijaz Duraković]] | redoslijed4 = [[Muslimani (narod)|Muslimanski]] član [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti4 = 20. decembar 1990 – 8. april 1992.<br>zajedno sa [[Alija Izetbegović|Alijom Izetbegovićem]] | prethodnik4 = [[Četvrti saziv Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine|IV saziv]] | nasljednik4 = ''Funkcija ukinuta'' {{Small|([[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo Republike BiH]])}} | redoslijed5 = 1. [[Demokratska narodna zajednica#Spisak predsjednika|predsjednik Demokratske narodne zajednice]] | vrijeme_na_vlasti5 = 8. oktobar 1993 – 8. februar 2005. | prethodnik5 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik5 = Rifat Dolić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1939|9|29}} | mjesto_rođenja = [[Donja Vidovska]], [[Velika Kladuša]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | nacionalnost = [[Muslimani (narod)|Musliman]]<ref name="Goli Zivot">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YL9enq6wftQ|title=Goli Zivot - Fikret Abdic - (TV Happy 21.11.2021)|date=21. 11. 2021|website=youtube.com|publisher=[[Happy TV]]|access-date=4. 8. 2025|quote=Ja nisam bošnjak, ja sam musliman...}}</ref> | etnicitet = | politička_stranka = [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SKBiH]] (1958–1990)<br>[[Stranka demokratske akcije|SDA]] (1990–1993)<br>[[Demokratska narodna zajednica|DNZ]] (1993–2013)<br>[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine|LS BiH]] (od 2013) | supružnik = | djeca = 4, uključujući [[Elvira Abdić-Jelenović|Elviru]] | obrazovanje = | zanimanje = [[privrednik]], [[političar]] | vjera = [[Sunitski islam]] | potpis = | veb-sajt = | prazna_oznaka1 = Nadimak | prazni_podaci1 = Babo | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} (1992–1993)<br>{{ZID|AP Zapadna Bosna}} (1993–1995) | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] (1992–1993)<br>[[Datoteka:Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|15px]] [[Narodna odbrana Zapadne Bosne]] (1993–1995) | godine_službe = 1992 – 1995. | čin = [[Vrhovni komandant]] | komandovao = [[Datoteka:Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|15px]] [[Narodna odbrana Zapadne Bosne]] | ratovi = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] ** [[Unutarbošnjački sukob u Bosanskoj krajini]] {{Tree list/end}}}} | ordeni = }} '''Fikret Abdić''' ([[Donja Vidovska]], [[Velika Kladuša]], 29. septembar 1939), također poznat kao '''Babo,''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[privrednik]] i političar koji se prvi put istaknuo 1980-ih zbog svoje uloge u pretvaranju poljoprivrednog preduzeća [[Agrokomerc]] sa sjedištem u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]] u jedan od najvećih [[Konglomerat (kompanija)|konglomerata]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]]. Osvojio je preko milion glasova na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Predsjedništvo SR BiH|prvim višestranačkim općim izborima 1990]].<ref>{{Cite book|last=Dawisha|first=Karen|url=https://books.google.com/books?id=bNvbHCUs3tUC&q=alija.+abdic.+popular+vote&pg=PA133|title=Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe|last2=Parrott|first2=Bruce|date=13. 6. 1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521597333|pages=132–136|language=en}}</ref> Početkom 1990-ih, tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Abdić je proglasio svoje protivljenje zvaničnoj bosanskohercegovačkoj vladi i osnovao [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Autonomnu pokrajinu Zapadna Bosna]], malu i kratkotrajnu [[Paradržava|paradržavu]] u sjeverozapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koju su činili općina [[Velika Kladuša]] i obližnja sela. Postojala je od 27. septembra 1993. do 21. augusta 1995. i bila je saveznik [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS).<ref name="aim2">{{Cite web|url=http://www.aimpress.ch/dyn/trae/archive/data/200108/10807-001-trae-sar.htm|title=The Man Who Divided the Krajina People|last=Emir Habul|date=7. 8. 2001|publisher=AIM, Sarajevo}}</ref><ref name="icty">{{Cite web|url=http://wwwuser.gwdg.de/~ujvr/hrch/4000-4999/4371adm.htm|title=Decision on admissibility: Case no. CH/00/4371, Ismet Gracanin vs. Bosnia and Herzegovina|archive-url=https://web.archive.org/web/20061123130056/http://wwwuser.gwdg.de/~ujvr/hrch/4000-4999/4371adm.htm|archive-date=23. 11. 2006|url-status=dead}}</ref> Sud u [[Karlovac|Karlovcu]] ga je 2003. osudio na 20 godina zatvora, a [[Vrhovni sud Hrvatske]] preinačio mu je kaznu na 15 godina zbog [[Ratni zločin|ratnog zločina]] počinjenog na području [[Bosanska krajina|Bosanske]] [[Bosanska krajina|krajine]] od 1993. do 1995.<ref name="Ex-Bosnian Warlord Sentenced">{{Cite news|title=Ex-Bosnian Warlord Sentenced|url=https://www.nytimes.com/2002/08/01/world/world-briefing-europe-croatia-ex-bosnian-warlord-sentenced.html|work=The New York Times|date=1. 8. 2002}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2025/4/15/fikret-abdic-osudjen-na-tri-i-po-godine-zatvora|title=Fikret Abdić osuđen na tri i po godine zatvora|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=4. 8. 2025}}</ref> Dana 9. marta 2012. pušten je na slobodu nakon što je odslužio dvije trećine kazne.<ref>{{Cite news|title=Bosnian Warlord Freed From Croatian Jail After Serving War-Crimes Sentence|url=http://www.rferl.org/content/bosnian_warlord_abdic_freed_croatian_jail_war_crimes_sentence/24510080.html|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=9. 3. 2012}}</ref> == Biografija == === Rani život === Fikret Abdić rođen je u selu [[Donja Vidovska]], u Velikoj Kladuši kao treće od trinaestoro djece Hašima i Zlate Abdić. Budući da mu se otac u kasnijoj fazi rata dobrovoljno pridružio [[partizani]]ma Abdić je odrastao kao klasično dijete jugoslavenskog [[Socijalizam|socijalizma]]. Okružen je čvrstom vjerom u bolju budućnost, [[bratstvo i jedinstvo]], strahom od žala prošlosti, opterećen predrasudama o negativnoj ulozi tradicije i vjere.<ref name="bio">Muharem Bazdulj, [http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1039543 "Uspenje i sunovrat krajiškog Babe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115200017/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1039543 |date=15. 1. 2016 }}''vreme.com'',broj 1105; objavljeno 8. 3.2012, pristupljeno 7.12.2014 {{sr simbol}}</ref> ==== Rana karijera ==== Nakon završetka studija [[Agronomija|agronomije]], Abdić je, kao relativno mladi inženjer, postao direktor Poljoprivredne zadruge ([[Agrokomerc]]) u Velikoj Kladuši. Pretvaranjem male poljoprivredne [[Zadruga|zadruge]] u moderni prehrambeni kombinat koji je zapošljavao preko 13.000 radnika, osnažena je ekonomija cijele [[Cazinska krajina|Cazinske krajine]] i poboljšan je životni standard u regiji koja je ranije bila neindustrijalizirana i nerazvijena.<ref name="aim2"/> Agrokomerc je transformirao Veliku Kladušu iz siromašne regije u regionalnu silu. Agrokomerc je postao prepoznatljiv širom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] koristeći oglašavanje i marketing izuzetno vješto, do te mjere da je maskota Agrokomerca, kuhar s visokom bijelom kapom, bio sveprisutni kao [[Vučko]] ili [[Zagi]] (maskota [[Letnja univerzijada 1987.|14. ljetne univerzijade]]). ''[[Tops]]'' keks, glavni Agrokomercov proizvod (proizvod sličan [[Jaffa Cakes]]a), gotovo su istisnuli svog poznatijeg prethodnika s tržišta u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]]. Lokalni stanovnici Velike Kladuše zvali su ga ''Babo''.<ref name="mit">{{Cite web|url=http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/5_militarized.html|title=Militarized Refugee Populations: Humanitarian Challenges in the Former Yugoslavia|last=Sarah Kenyon Lischer|year=2007|publisher=mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824160634/http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/5_militarized.html|archive-date=24. 8. 2016|url-status=dead|access-date=11. 9. 2007}}</ref> ==== Afera Agrokomerc ==== {{Glavni|Afera Agrokomerc}}Vodio je kompaniju uz snažnu političku podršku utjecajnog političara [[Hamdija Pozderac|Hamdije Pozderca]] i njegovog brata Hakije,<ref name="time2">{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965639,00.html|title=Yugoslavia All the Party Chief's Men|last=Kenneth W. Banta|date=28. 9. 1987|publisher=[[Time magazine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228221129/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965639,00.html|archive-date=28. 2. 2008|url-status=dead}}</ref> koristeći kombinaciju socijalističkih i kapitalističkih metoda.<ref>{{Cite book|last=Darko Sicel|first=Bozidar|url=|title=Freedom for Fikret Abdić|date=1. 6. 2006|publisher=American Bosnian Association|isbn=|location=Chicago, IL|page=63|author-link=Bozidar Darko Sicel}}</ref> Krajem 1987, neposredno prije smrti Hamdije Pozderca, [[Raif Dizdarević]] je trebao preuzeti godišnje Predsjedništvo Jugoslavije, tokom čega je izbio skandal. Abdić je procesuiran zbog "''kontrarevolucionarnih djela koja ugrožavaju društveni poredak SFRJ'' " prema članu 114. Krivičnog zakona SFRJ<ref>{{Cite book|last=Darko Sicel|first=Bozidar|url=|title=Freedom for Fikret Abdić|date=1. 6. 2006|publisher=American Bosnian Association|isbn=|location=Chicago, IL|page=|author-link=Bozidar Darko Sicel}}</ref> i na kraju zatvoren zbog [[Afera Agrokomerc|navodnih finansijskih nepravilnosti]], a Hamdija Pozderac je dao ostavku. Skandal je potresao ne samo [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističku Republiku Bosnu i Hercegovinu]], već i cijelu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviju]].<ref name="time2"/> Još jedan od njegovih kontroverznih poteza bio je podizanje spomenika narodnom junaku [[Mujo Hrnjica|Muji Hrnjici]], na brdu iznad Velike Kladuše.<ref name="nin2">{{Cite web|url=http://www.nin.co.rs/2000-01/13/11112.html|title=Miloševićevi ljudi|date=13. 1. 2000|publisher=NIN|language=sr}}</ref> U oktobru 1989. je pušten iz bihaćkog zatvora i svečano dočekan u Velikoj Kladuši. Kolona automobila dugačka devet kilometara se šest sati kretala između dva mjesta, a zatim je tri kilometra pješačio kroz špalir naroda koji je klicao.<ref>"Crveni tepih za bivšeg direktora", Borba 1989-10-25, str. 14 (foto)</ref> == Prvi višestranački izbori == {{Glavni|Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.}} [[Savez komunista Jugoslavije]] se faktički raspao na svom Četrnaestom kongresu u januaru 1990. U [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini]], [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] su podržali [[Srpska demokratska stranka|Srpsku demokratsku stranku]] (SDS), dok su [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] podržali [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatsku demokratsku zajednicu]] [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|BiH]] (HDZ BiH). [[Muslimani (narod)|Muslimani]] su se okupili oko [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA) koju je predvodio [[Alija Izetbegović]], bivši osuđenik i član [[Mladi muslimani|Mladih muslimana]], koji je bio glavni optuženik tokom [[Sarajevski proces|Sarajevskog procesa]] 1983. Abdić, bivši član [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista]], pridružio se SDA kao jedan od njenih lidera.{{Sfn|Lučić|2005}} U Velikoj Kladuši je 15. septembra 1990. održan prvi predizborni skup SDA, pred procjenjenih 200.000 ljudi. Abdić je rekao da se zalaže za "stvaranje kulta rada".<ref>"Ni islamska, ni socijalistička", Borba 1990-09-17, str. 3</ref> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|prvim višestranačkim općim izborima u SR Bosni i Hercegovini]] novembra 1990, Abdić je osvojio preko milion glasova, oko 200.000 više od Izetbegovića.{{Sfn|Martins Branco|2009}} On i Izetbegović su obojica izabrani za Muslimanske članove u [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvu]], dok je [[Ejup Ganić]], također član SDA, izabran u Predsjedništvo kao predstavnik [["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostalih]].{{Sfn|Lučić|2005}} Abdić se tako pojavio kao glavna prijetnja Izetbegovićevoj dominaciji nad SDA i potencijalni [[Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|predsjednik Predsjedništva]]. Prestizanje SDA od strane Abdićeve linije također je postalo mogućnost. Međutim, Abdić se povukao nakon što su ga čelnici SDA izolovali i pristao je da bude samo član Predsjedništva nakon protivljenja tvrdolinijaša SDA.{{Sfn|Martins Branco|2009}} == Ratni period == {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}} Prema ''[[NIN|NIN-u]]'', Abdić se nakratko pojavio u [[Sarajevo|Sarajevu]] kada je izbio [[rat u Bosni i Hercegovini]], nadajući se da će preuzeti predsjedničku funkciju nakon što Izetbegovića uhapsi [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA). Međutim, Izetbegović ga je preduhitrio jer je već imenovao [[Ejup Ganić|Ejupa Ganića]], kao svog zamjenika, na tu poziciju.<ref name="nin2"/> Abdić je vjerovao da Izetbegović teži stvaranju unitarne države zasnovane na nadmoći Muslimana. Kao član Predsjedništva, ali i SDA, protestovao je protiv samovolje Izetbegovića i ljudi koji su prije svega bili lojalni Izetbegoviću.{{Sfn|Lunić|2019}} Eskalacija tenzija dovela je do teške situacije bez vidljivog rješenja. Abdić, napuštajući Sarajevo u augustu 1992, svjedočio je posljedicama rata i za narod i za vladu. Usred [[Bošnjačko-hrvatski sukob|sukoba]] između Hrvata i Muslimana 1993, Abdić se snažno zalagao za pregovore kao jedinu održivu alternativu za prekid krvoprolića, naglašavajući odgovornost za stvaranje atmosfere pogodne za pregovore. Njegov naglasak na miru kroz pregovore istaknuo je rastući sukob između njega i Izetbegovića, signalizirajući njihove različite pristupe rješavanju krize.{{Sfn|Lunić|2019}} [[David Owen|Lord Owen]], [[Engleska|engleski]] diplomata i koautor mirovnih planova [[Vance–Owenov plan|Vance-Owen]] i [[Owen–Stoltenbergov plan|Owen-Stoltenberg]], opisao je Abdića kao "direktnog, samouvjerenog i drugačijeg od sarajevskih muslimana. Bio je za pregovore i kompromise s Hrvatima i Srbima kako bi se postigao dogovor, te je oštro kritikovao one muslimane koji su željeli blokirati bilo kakav takav dogovor." <ref name="owen">[http://sca.lib.liv.ac.uk/collections/owen/boda/kpabdi.pdf Balkan Odyssey]{{Mrtav link}}</ref> === Unutarbošnjački sukob === {{Glavni|Unutarbošnjački sukob u Bosanskoj krajini}} Koristeći svoju široku mrežu poslovnih veza, Abdić je uspio snabdijevati grad robom široke potrošnje poput [[cigareta]], [[Kahva|kahve]] i [[deterdžent]]a, čak i dok je bio [[Opsada Bihaća|pod opsadom VRS-a]].<ref>{{cite magazine|last1=Husarska|first1=Anna|title=Pocket Change|magazine=The New Republic|date=19. 7. 1993|volume=209|issue=3–4|id={{ProQuest|212859791}}}}</ref> Abdić je uživao snažnu lokalnu podršku.{{Sfn|Fotini|2008}} [[Datoteka:Western_Bosnia_1994.png|lijevo|mini|[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|AP Zapadna Bosna]] 1994.|280x280piksel]] U proljeće 1992, ''Bihaćki džep'', koji se prostirao na 15.500 kvadratnih kilometara, bio je okružen neprijateljskim snagama sa svih strana - [[Republika Srpska Krajina|Republikom Srpskom Krajinom]] na zapadu i sjeveru (odvojenom od hrvatske teritorije), te [[Republika Srpska|Republikom Srpskom]] na jugu i istoku. [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Peti korpus]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) koji se tamo nalazio nije imao odgovarajuće naoružanje i nije mogao zaštititi Bihać u slučaju napada. U februaru 1993. stigao je francuski bataljon iz [[UNPROFOR|Zaštitnih snaga Ujedinjenih nacija]] (UNPROFOR), ali su njegove ovlasti i sposobnosti bile ograničene.{{Nedostaje referenca}} Abdić je proglasio [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Autonomnu pokrajinu Zapadna Bosna]] 27. septembra 1993. u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]]. AP Zapadna Bosna funkcionirala je kao mini-država, s premijerom i skupštinom.{{Sfn|Fotini|2008}} Muslimani iz Bihaća su se protivili autonomiji i stali su na stranu vlade u Sarajevu.{{Sfn|Fotini|2008}} Dana 21. oktobra 1993. Abdić je potpisao zajedničku izjavu s [[Mate Boban|Matom Bobanom]], predsjednikom [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosne]] u [[Zagreb]]u. Sljedećeg dana Abdić i [[Radovan Karadžić]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] [[Republika Srpska (1992–1995)|Republike Srpske]], potpisali su deklaraciju kojom su se obje strane obavezale na mir. Smatrao je da potpisivanjem ovih sporazuma štiti stanovništvo u Zapadnoj Bosni od nepotrebnog krvoprolića.{{Sfn|Lunić|2019}} 521. i 527. brigada [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|5. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] iz Velike Kladuše prebjegle su i pridružile se Abdiću.{{Sfn|Fotini|2008}} Abdić je osnovao i koncetracione logore za one koji su se borili za bosanskohercegovačku vladu u Sarajevu. Zatočenici u logorima bili su izloženi ubistvima, mučenju, seksualnim napadima, premlaćivanjima i drugim okrutnim postupcima. Pored Abdićevih paravojnih snaga, u ratnim zločinima nad Bošnjacima učestvovala je i paravojna jedinica iz [[Srbija|Srbije]] poznata kao [[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]].<ref>[http://www.voanews.com/bosnian/archive/2002-07/a-2002-07-31-7-1.cfm ''Voice of America'': "Fikretu Abdiću 20 godina zatvora"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523172336/http://www.voanews.com/bosnian/archive/2002-07/a-2002-07-31-7-1.cfm |date=23. 5. 2011 }}, voanews.com, 31 July 2002.</ref> Potpisivanje [[Vašingtonski sporazum|Washingtonskog sporazuma]] u martu 1994, kojim je okončan [[bošnjačko-hrvatski sukob]], veoma je oslabilo Abdićevu poziciju.{{Sfn|Lunić|2019}} Tokom [[Operacija "Tigar '94"|Operacije "Tigar '94"]], [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|5. korpus]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]], sa sjedištem u južnom dijelu [[Bihać]]kog džepa,<ref name="iwpr2">{{Cite web|url=http://iwpr.net/report-news/bosnia-abdic-turns-spotlight-bihac|title=Bosnia: Abdic Turns Spotlight on Bihac|last=Luke Zahner|date=28. 2. 2002|publisher=[[Institute for War and Peace Reporting|IWPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220121134/http://iwpr.net/report-news/bosnia-abdic-turns-spotlight-bihac|archive-date=20. 2. 2014|url-status=dead|access-date=13. 8. 2012}}</ref> vojno je porazio Zapadnu Bosnu. Abdić je, međutim, okupio vojsku koju je snabdijevala, obučavala i finansirala (i borila se uz) [[Vojska Republike Srpske]] (VRS) i koristio srpsku [[Kontraobaveštajni rad|kontraobavještajnu službu]] protiv ARBiH i Bošnjaka lojalnih Izetbegoviću, te je uspješno obnovio Zapadnu Bosnu tokom [[Operacija "Pauk"|Operacije "Pauk"]]. Srbi su iskoristili situaciju i ojačali svoje i Abdićeve pozicije.<ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/bosnian-war-criminal-released-from-croatian-prison/a-15799849|title=Bosnian war criminal released from Croatian prison {{!}} DW {{!}} 9 March 2012|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=22. 8. 2022}}</ref> Dana 1. augusta 1995. Abdić je proglasio AP Zapadnu Bosnu republikom, koja je postojala samo sedam dana, do 7. augusta 1995. Republika Zapadna Bosna se nestala nakon što su je zajednički zauzele ARBiH i [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] (HV) tokom [[Operacija "Oluja"|Operacije "Oluja"]] koja je započela u augustu 1995.{{Sfn|Lunić|2019}} Nakon sloma Zapadne Bosne, Abdić je pobjegao u [[Hrvatska|Hrvatsku]].<ref name="auto3"/> == Poslijeratni period == Nakon rata, [[Predsjednik Republike Hrvatske|hrvatski predsjednik]] [[Franjo Tuđman]] mu je odobrio [[Pravo na azil|politički azil]] i državljanstvo,<ref name="bbc">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1448009.stm|title=Warlord on trial in Croatia|last=Gabriel Partos|date=20. 7. 2001|publisher=[[BBC]]}}</ref> te je živio u blizini [[Rijeka (grad)|Rijeke]]. [[Bosna i Hercegovina]] podignula je optužnicu protiv njega za smrt 121 civila, tri [[Ratni zarobljenik|ratna zarobljenika]] i ranjavanje 400 civila u [[Bihać]]u. Hrvatska je, međutim, odbila da ga izruči. Nakon Tuđmanove smrti 1999. i [[Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 2000.|promjene vlasti]] u Hrvatskoj sljedeće godine, hrvatske vlasti su ga uhapsile i sudile.<ref name="bbc" /> Godine 2003. osuđen je na 20 godina zatvora za ratne zločine počinjene na području [[Bosanska krajina|Bosanske krajine]].<ref name="hrw">{{Cite web|url=http://hrw.org/reports/2004/icty1004/4.htm|title=Concerns Pertaining to the Judiciary|date=oktobar 2004|publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref> Godine 2005. [[Vrhovni sud Hrvatske]] smanjio je kaznu na 15 godina.<ref name="osce">{{Cite web|url=http://www.osce.org/documents/mc/2006/09/20668_en.pdf|title=Background Report: Domestic War Crime Trials 2005 (page 23)|date=13. 9. 2006|publisher=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]] mission in Croatia|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827214420/https://www.osce.org/documents/mc/2006/09/20668_en.pdf|archive-date=27. 8. 2019|url-status=dead|access-date=30. 1. 2007}}</ref> Pušten je iz zatvora 8. marta 2012. nakon što je odslužio deset od svojih 15 godina kazne, iz zatvora u [[Pula|Puli]], nakon čega su ga dočekale hiljade radosnih pristalica koji su autobusima dovezeni iz Velike Kladuše.<ref>{{Cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2012/March/international_March351.xml&section=international&col=|title=Bosnian ex-warlord Abdic released after 10 yrs|website=khaleejtimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144012/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2012%2FMarch%2Finternational_March351.xml&section=international&col=|archive-date=2. 4. 2015|url-status=dead|access-date=22. 3. 2012}}</ref> Iako se neizjašnjava kao [[Bošnjaci|Bošnjak]], već [[Muslimani (narod)|Musliman]],<ref name="Goli Zivot" /> Abdić se kandidovao za poziciju bošnjačkog člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] na općim izborima [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1996]], [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]] i [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2002.]] kao član [[Demokratska narodna zajednica|Demokratske narodne zajednice]], međutim nije nikada pobijedio.<ref>{{Cite web|url=http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/Rezultati2002/Kratki/PredsjednistvoBiHKratkaVerzija.pdf|title=Opći izbori 2002 - konačni rezultati|date=18. 10. 2002|publisher=Central Electoral Commission of Bosnia and Herzegovina}}</ref> Nakon što su on i njegova kćerka [[Elvira Abdić-Jelenović]] izbačeni iz DNZ-a, ona i njene pristalice osnovali su novu stranku na osnivačkoj skupštini u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]] 28. decembra 2013.<ref>{{Cite web|url=https://www.laburistibih.ba/o-nama/|title=O nama - Laburisti BiH|website=laburistibih.ba|access-date=1. 10. 2024}}</ref> Kao član [[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine|Laburističke stranke BiH]], na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima 2016.]] postaje načelnik općine [[Velika Kladuša]], a na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima 2020.]] obnavlja mandat.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/1/0|title=Lokalni izbori 2016 - Rezultati Načelnik Velike Kladuše|date=31. 10. 2016|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/1/0|title=Lokalni izbori 2020 - Rezultati Načelnik Velike Kladuše|date=15. 12. 2020|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2024}}</ref> Međutim, pravo na kandidaturu gubi nakon što je [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visoki predstavnik]] [[Christian Schmidt]] [[Bonske ovlasti|bonskim ovlastima]] nametnuo tehničke izmjene [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona BiH]] gdje, između ostalog, zabranjuje se kandidatura ratnim zločincima osuđenih strane bilo kojeg međunarodnog ili domaćeg suda.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2024/3/26/schmidt-nametnuo-tehnicke-izmjene-izbornog-zakona-bih|title=Schmidt nametnuo tehničke izmjene Izbornog zakona BiH|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=1. 10. 2024}}</ref> U junu 2020. uhapsila ga je [[Federalna uprava policije]] u okviru istrage o korupciji koja je uključivala niz općinskih zvaničnika.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/pripadnici-federalne-policije-uhapsili-nacelnika-velike-kladuse-fikreta-abdica/200618044|title=Pripadnici federalne policije uhapsili načelnika Velike Kladuše Fikreta Abdića|website=Klix.ba|access-date=27. 9. 2021}}</ref> Određen mu je pritvor, ali je pušten krajem oktobra nakon što su njegovi advokati podnijeli sudu zahtjev da mu se dozvoli učešće u kampanji za [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalne izbore 2020]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sve-izvjesnije-da-ce-fikret-abdic-ostati-nacelnik-velike-kladuse/201116036|title=Sve izvjesnije da će Fikret Abdić ostati načelnik Velike Kladuše|website=Klix.ba}}</ref> U martu 2021. tužioci su formalno podigli optužnicu protiv Abdića i šest drugih općinskih zvaničnika za korupciju u vezi s tenderima za javne nabavke.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/potvrdjena-optuznica-protiv-fikreta-abdica-zbog-zloupotrebe-polozaja-i-ovlasti/210318151|title=Potvrđena optužnica protiv Fikreta Abdića zbog zloupotrebe položaja i ovlasti|website=Klix.ba|access-date=27. 9. 2021}}</ref> Dana 15. aprila 2025. Kantonalni sud u Bihaću prvostepeno ga je osudio na tri i po godine zatvora zbog zloupotrebe službenog položaja, čime je oštetio budžet općine Velika Kladuša za 487.907 [[Konvertibilna marka|KM]].<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Elvira Abdić-Jelenović]] *[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna]] *[[Narodna odbrana Zapadne Bosne]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Literatura == {{Refbegin}} * {{cite journal|last=Fotini|first=Christia|date=2008|title=Following the Money: Muslim versus Muslim in Bosnia's Civil War|url=https://www.jstor.org/stable/20434096|journal=Comparative Politics|volume=40|issue=4|pages=461&ndash;480|doi=10.5129/001041508X12911362383390|jstor=20434096|access-date=12. 12. 2023|url-access=subscription}} * {{cite journal|last=Lučić|first=Ivica|date=2005|title=Evolution and Condition of the Elites in Bosnia-Herzegovina – A Personal View|url=https://hrcak.srce.hr/file/28965|journal=National Security and the Future|volume=3&ndash;4|issue=6|pages=151&ndash;174|doi=|access-date=12. 12. 2023|archive-date=15. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240915235340/https://hrcak.srce.hr/file/28965|url-status=dead}} * {{cite journal|last=Lunić|first=Tomislav A.|date=2019|title=Потенцијална могућност спречавања сукоба у бившој ЦР БиХ – случај Фикрет Абдић|trans-title=The potential possibility of preventing conflicts in the former SR BiH – the case of Fikret Abdić|url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/kutapsa16&div=18&id=&page=|journal=Култура полиса|language=sr|issue=38|pages=231&ndash;243|doi=|access-date=12. 12. 2023}} * {{cite journal|last=Martins Branco|first=Carlos Manuel|date=2009|title=The Muslim National Question in Bosnia. An Historical Overview and an Analytical Reappraisal.|url=https://www.revistamilitar.pt/artigopdf/475|journal=Revista Militar|issue=2488|pages=567&ndash;0|doi=|access-date=12. 12. 2023|archive-date=7. 12. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207225238/https://www.revistamilitar.pt/artigopdf/475|url-status=dead}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Fikret Abdić}} * {{cite web|url=http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/254/t254-4.htm|title=On the Brink of Capital Punishment (Interview with Abdić)|date=17. 8. 1996|publisher=[[Vreme]] News Digest Agency No. 254|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311191300/http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/254/t254-4.htm|archive-date=11. 3. 2008|url-status=dead|access-date=30. 1. 2007|author=Svetlana Vasovic-Mekina}} * Knjiga Aubrey Verboven ''[http://amzn.com/0987744704 Border Crossings - An Aid Worker's Journey into Bosnia]'' pruža izuzetno detaljan prikaz života u Velikoj Kladuši i izbjegličkom logoru Batnoga 1994-95. Također svjedoči o stanovnicima koncentracionih logora i srpskim paravojnim formacijama koje su se kretale Velikom Kladušom u to vrijeme. {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Abdić, Fikret}} [[Kategorija:Biografije, Velika Kladuša]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Hrvatski kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Demokratske narodne zajednice]] [[Kategorija:Političari Laburističke stranke Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Autonomna pokrajina Zapadna Bosna]] [[Kategorija:Naturalizovani državljani Hrvatske]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački komunisti]] [[Kategorija:Bošnjaci osuđeni za ratne zločine]] lqkhvn8wdesnexhm3dmpwmv0seuvq92 Gvatemala 0 10307 3936949 3935524 2026-10-24T19:28:44Z InternetArchiveBot 118070 Adding 6 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936949 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | izvorno_ime = República de Guatemala | zvanično_ime = Gvatemala | ime_genitiv = Gvatemale | zastava = Flag of Guatemala.svg | grb = Coat of arms of Guatemala.svg | mapa = LocationGuatemala.svg | himna = "[[Himno Nacional de Guatemala]]"<br />"(Nacionalna himna Gvatemale)"<br /> | uzrečica = "Libre Crezca Fecundo" | glavni_grad = [[Guatemala City]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|14|38|N|90|30|W|region:GUA_type:city|title=Guatemala_City}} | najveći_grad = [[Guatemala City]] | službeni_jezik = [[Španski jezik|španski]] | državno_uređenje = Predsjednička republika | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak Predsjednika Gvatemale|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Bernardo Arévalo]] | vrsta_druge_vlasti = Potpredsjednica | vladar_druga_vlast = [[Karin Herrera]] | nezavisnost = od [[Španija|Španije]] | nezavisnost_priznato = 15. septembar 1821. | po_površini_na_svijetu = 105. na svijetu | površina = 108.889 | procenat_vode = 0,4% | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 70. na svijetu | stanovnika = 18.636.532 | stanovnika_godina = 2025 | gustoća = 166 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 76. na svijetu | bdp_ukupno = {{increase}} $278.508 milijardi<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | bdp_godina = 2025 | po_broju_bdp_na_svijetu = 77. na svijetu | bdp_per_capita = {{increase}} $15.386<ref name="IMFWEO.GT" /> | hdi = 0,662 | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = srednji | po_broju_hdi_na_svijetu = 131. na svijetu | gini = 45,2 | gini_godina = 2023 | po_broju_gini_na_svijetu = - | najveća_tačka_ime = vulkan [[Tajumulco]] | najveća_tačka_metara = 4220 | najveće_jezero_ime = jezero Izabal | najveće_jezero_površina = 589,6 | najveća_rijeka_ime = rijeka Motagua | najveća_rijeka_dužina = 486 | nacionalni_dan = [[15. septembar]] | komentar = | valuta = [[Gvatemalski quetzal]] (GTQ) | vremenska_zona = [[UTC−06:00]] | internetski_nastavak = [[.gt]] | pozivni_broj = +502 |}} '''Gvatemala''' ({{es|República de Guatemala}}) država je u [[Srednja Amerika|Srednjoj Americi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.australialatam.com/country-spotlight/guatemala-country-spotlight|title=Guatemala|website=Australia Latam Emerging Leaders Dialogue|language=en-AU|access-date=11. 1. 2026}}</ref> Na sjeveru i zapadu graniči s [[Meksiko]]m, na jugozapadu izlazi na [[Tihi okean]], dok su joj na sjeveroistoku [[Beliz]], a na jugoistoku [[Honduras]] i [[El Salvador]]. Glavni grad je [[Guatemala City]]. Na teritoriji današnje Gvatemale nalazilo se središte civilizacije [[Maje|Maja]], koja se prostirala širom [[Mezoamerika|Mezoamerike]]; u 16. vijeku većinu tog područja osvojili su Španci i proglasili ga dijelom Vicekraljevstva Nova Španija. Gvatemala je stekla nezavisnost od Španije i Meksika 1821. Od 1823. do 1841. bila je dio Savezne Republike Srednje Amerike. Tokom druge polovine 19. vijeka, Gvatemala je bila pogođena nestabilnošću i unutrašnjim sukobima. Od početka 20. vijeka njome je vladao niz diktatora uz podršku [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]]. Godine 1944. autoritarni vođa [[Jorge Ubico]] svrgnut je u vojnom udaru koji je zagovarao demokratiju, čime je započela revolucija koja je trajala desetljeće i dovela do društvenih i ekonomskih reformi. Godine 1954. vojni udar, podržan od strane SAD-a, okončao je revoluciju i uspostavio diktaturu.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn= 978-1541742406}}</ref> Od 1960. do 1996. Gvatemala je proživljavala krvavi građanski rat između vlade koju su podržavale SAD i ljevičarskih komunističkih pobunjenika koje su podržavali [[Sovjetski Savez]] i [[Kuba]]; sukob je uključivao i genocidne masakre nad stanovništvom Maja koje je počinila gvatemalska vojska.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[Ujedinjene nacije]] su posredovale u postizanju mirovnog sporazuma, što je rezultiralo ekonomskim rastom i uzastopnim demokratskim izborima. Gvatemala obiluje biološki značajnim i jedinstvenim ekosistemima koji uključuju mnoge endemske vrste, što doprinosi tome da se Mezoamerika smatra žarištem biodiverziteta.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> Iako je bogata izvoznim dobrima, oko četvrtine stanovništva (4,6 miliona) suočava se s nedostatkom sigurnosti u snabdijevanju hranom; ostali veliki problemi uključuju siromaštvo, kriminal, korupciju, trgovinu drogom i društvenu nestabilnost. Sa procijenjenim brojem stanovnika od oko 17,6 miliona, Gvatemala je najmnogoljudnija zemlja Srednje Amerike, četvrta najmnogoljudnija zemlja Sjeverne Amerike i jedanaesta najmnogoljudnija zemlja na američkom kontinentu. Njen glavni i najveći grad, [[Guatemala City]], drugi je po broju stanovnika u Srednjoj Americi, a njegovo metropolitansko područje je najmnogoljudnije u Srednjoj Americi. == Historija == [[Datoteka:Tikal.jpg|mini|lijevo|Tikal, ruševine hrama Maja]] === Prije otkrića Amerike === Prvi dokazi ljudskih nastambi u Gvatemali sežu unazad gotovo 12.000 p. n. e. Po nekim pronalascima, prilikom kojih su pronađeni prastari vrhovi strijela koje su koristili stanovnici ovog područja, smatra se da je ovo područje bilo naseljeno čak i ranije, do 18.000 p. n. e.<ref>[http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm Ancient Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |date=23. 5. 2007 }} Authentic Maya, Mary Esquivel de Villalobos</ref> Postoje arheološki dokazi da su rani naseljenici u današnjoj Gvatemali bili sakupljači i lovci, međutim, nedavno otkriveni [[polen]] pronađen u uzorcima u bazenu Petén i na obali Pacifika, ukazuje da se ovdje uzgajao i [[kukuruz]] u periodu oko 3500. p. n. e.<ref>[http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |date=6. 2. 2009}} University of Florida, Barbara Leyden</ref> Poznata su brojna arheološka nalazišta u departmanu Quiché u gorju, te [[Sipacate]] i [[Escuintla]] u području srednjeg priobalnog dijela (iz perioda oko 6500. p. n. e.) Arheolozi dijele prahistoriju latinske Amerike u tri razdoblja: predklasično od 2000. p. n. e. do 250, klasično od 250 do 900. i postklasično od 900 do 1500.<ref>[http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html Chronological Table of Mesoamerican Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |date=6. 4. 2007 }} Regents of the University of California: Division of Social Sciences</ref> Donedavno, pretklasični period smatran je periodom u kojem su tek formirana naselja s poljoprivrednicima koji su živjeli u malim kolibama, sa veoma malo stalnih građevina. Međutim, nedavna otkrića monumentalnih građevina iz tog perioda poput oltara u blizini [[La Blanca]] koji potječe iz 1000. p. n. e, zatim mjesta gdje su se održavale svečanosti kod današnjeg Miraflores i El Naranjo a datiraju iz 801. p. n. e. Postoje još mnoge drevne građevine u gradovima [[Nakbé]], Xulnal, [[El Tintal]], Wakná i [[El Mirador]]. El Mirador je bio najnaseljeniji grad u Srednjoj Americi do dolaska Evropljana. Postojale su dvije ogromne piramide, El Tigre i Monos, koje su bile zapremine veće od 250 hiljada m<sup>3</sup>.<ref>Trigger, Bruce G., Washburn, Wilcomb E. i Adams, Richard E. W.: ''The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas'', 2000, str. 212.</ref> Smatra se da je Mirador bila prva politički moderno uređena država u Americi, u drevnim zapisima nazvana ''Kraljevina Kan''. Postojalo je 26 gradova, svi povezani, tada naprednim, putevima (''Sacbeob''), koji su bili dugi i do nekoliko kilometara, široki do 40 metara, a izdizali su se 2 do 4 metra iznad okolnog terena. Ti putevi su bili posuti šljunkom, što je veoma lako vidjeti pogledom iz zraka, gdje ih je moguće primijetiti nasuprot gustom tropskom zelenilu. [[Datoteka:Nakbe str.JPG|mini|Nakbé, ostaci palače iz srednjeg predklasičnog perioda, u departmanu [[Petén (departman)|Petén]]]] Klasični period srednjoameričke civilizacije se poklapa sa vrhuncem civilizacije [[Maje|Maja]] a predstavljen je bezbrojnim nalazištima po cijeloj Gvatemali, iako se najveći broj nalazišta nalazi u bazenu Petén. Ovaj period je karakterističan po snažnom razvoju i izgradnji [[grad]]ova, osnivanjima nezavisnih gradova-država i čestim kontaktima sa drugim srednjoameričkim kulturama. Ovaj period je trajao sve do 900, kada se polahko raspada klasična civilizacija Maja. Oni napuštaju brojne gradove u nizinama ili su pomrli od dugotrajne nestašice hrane uzrokovane sušom.<ref name="gill">Dr. Richardson Gill: ''The Great Maya Droughts'', University of New Mexico Press, 2000</ref> Danas mnogi naučnici raspravljaju o uzrocima nestanka klasičnih Maja, ali se sve više priklanjaju teoriji velike suše, koju su dokazali naučnici proučavajući korita rijeka i jezera, tragove polena i druge slične dokaze.<ref name="gill"/> Niz dugotrajnih sušnih sezona u krajevima gdje je samo povremeno bilo suho područje smanjio je broj Maja, čiji su život i proizvodnja hrane zavisili od stalnih padavina. Postklasični period karakteriziraju manje [[kralj]]evine poput Itzá i Ko'woj u područjima jezera u bazenu Petén, te kraljevine Mam, Ki'ch'es, Kack'chiquel, Tz'utuh'il, Pokom'chí, Kek'chi i Chortí u gorju. Ovi gradovi su uglavnom zadržali mnoge tekovine civilizacije Maja, ali nikad nisu ni izbliza došli do moći i napretka iz klasičnog perioda. === Kolonijalni period === [[Datoteka:Capuchinas.jpg|mini|lijevo|Samostan ''Capuchinas'' u Gvatemali]] Nakon dolaska u takozvani "''Novi svijet"'', [[Španci]] su pokrenuli nekoliko ekspedicija u današnjoj Gvatemali počevši od 1518. Mnogo prije toga, u kontaktu sa Špancima, mnogobrojni stanovnici ovog područja su oboljeli od do tada nepoznatih [[bolest]]i, koje su Španci donijeli sa sobom. Veliki broj stanovništva je umro, a [[epidemija]] se širila po ogromnom području uzrokujući relativno brzo smanjenje broja stanovnika. [[Hernán Cortés]], kao vođa španskog osvajanja Meksika, dopušta kapetanima Gonzalu de Alvarado i njegovom bratu Pedru de Alvarado da osvoje Gvatemalu. Braća Alvarado najprije sklapaju savez s plemenom Cakchiquel protiv njihovih rivala plemena Quiché. Nakon pobjede nad njima, Alvarado se okreće protiv saveznika plemena Cakchiquel te zatim osvaja cijelo područje u ime španske krune. Tokom perioda kolonijalizma, Gvatemala je bila dio ''nove Španije'' zajedno sa Meksikom i okolnim zemljama (špan. ''Capitanía General de Guatemala''). Prostirala se i na današnje meksičke savezne pokrajine [[Tabasco]] i [[Chiapas]] (uključujući tada odvojenu administrativnu oblast Soconusco) pa sve do Kostarike. Ovo područje nije bilo toliko bogato sa [[mineral]]ima (naročito [[zlato]]m i [[srebro]]m) kao što su bili Meksiko i [[Peru]], te mu Španci nisu pridavali veliki značaj. Glavni proizvodi koje su Španci crpili iz Gvatemale bili su [[šećerna trska]], [[kakao]], indigo i kvalitetno drvo koje su Španci koristili pri gradnji crkava i dvoraca u [[Španija|Španiji]]. Prvi glavni grad zemlje bio je Tecpan Guatemala, osnovan 25. jula 1524. a nosio je ime ''Villa de Santiago de Guatemala'' u blizini [[Iximché]]a, glavnog grada pokrajine Cakchiquel. Kasnije je prijestolnica prebačena u Ciudad Vieja 22. novembra 1527, kada je grad napalo pleme Cakchiquel. Grad je teško oštećen u poplavama 11. septembra 1541. nakon što se izlilo jezero usred obilnih kiša i zemljotresa u krateru [[vulkan]]a [[Agua (vulkan)|Agua]]. Grad je kasnije izgrađen 4&nbsp;km dalje u dolini Panchoy, koja je danas na spisku svjetske baštine UNESCO-a. Uništen je u seriji zemljotresa 1773 i 1774, te španski kralj daje dozvolu da se prijestolnica premjesti u dolinu Ermita, nazvana po katoličkoj crkvi Djevice El Carmen, na današnjem mjestu, a proglašena je glavnim gradom 27. septembra 1775. === Nezavisnost i početak 20. stoljeća === [[Datoteka:José_Rafael_Carrera_y_Turcios.jpg|desno|mini|José Rafael Carrera]] Dana 15. septembra 1821. Vlada kolonijalne Gvatemale (koja je obuhvatala i okolne zemlje: Salvador, [[Nikaragva|Nikaragvu]], [[Kostarika|Kostariku]] i [[Honduras]]) zvanično je proglasila nezavisnost od Španije i otcijepila se od Meksičkog carstva, koje se dvije godine kasnije raspalo. Iako je ovo područje formalno bilo dio takozvane ''Nove Španije'', iz praktičnih razloga, u njemu je bila zasebna administracija. Sve pokrajine koje su do tada bile u sastavu Meksika, osim [[Chiapas]]a, odvojile su se od njega, nakon što je Agustin I bio prisiljen da abdicira. Provincije Gvatemale su zatim stvorile jedinstvenu državu nazvanu ''Ujedinjene provincije srednje Amerike'' također poznate i kao Centralnoamerička federacija (''Federacion de Estados Centroamericanos''). Nedugo poslije, Federacija se raspala nakon [[građanski rat|građanskog rata]] koji je trajao od 1838. do 1840. Vođa pobune u Gvatemali bio je Rafael Carrera, koji je predvodio pobunu protiv federalne vlade, što je naposljetku dovelo do raspada zajednice. Za vrijeme ovog perioda, područje gorja, Los Altosa, proglasilo je nezavisnost od Gvatemale, ali ga je Carrera osvojio i anektirao. Carrera je bio dominantna figura u politici Gvatemale sve do 1865, a snažno su ga podržavali konzervativci, veliki zemljoposjednici i Crkva. Takozvana ''liberalna revolucija'' u Gvatemali započela je 1871. pod vodstvom [[Justo Rufino Barrios]]a koji se zalagao za moderniziranje države, poboljšanja trgovine i uvođenje novih poljoprivrednih kulura i proizvodnje. U ovom vrijeme, [[kahva]] postaje veoma važna u privredi Gvatemale. Barrios je imao želje i ambicije za ponovno ujedinjenje Srednje Amerike i poveo je zemlju u [[rat]] koji je završio neuspjehom. Poginuo je 1885, a pobjedu u tom ratu odnio je susjedni Salvador. === Od 1944 do danas === Zbog vala protesta i štrajkova, dotadašnji diktator [[Jorge Ubico Castañeda]] je prisiljen da podnese ostavku 4. jula 1944, a na njegovo mjesto dolazi general [[Juan Federico Ponce Vaides]]. Ni Vaides ne ostaje dugo na tom mjestu, nakon što je izvršen vojni udar 20. oktobra 1944. na čelu sa majorom [[Francisco Javier Arana]]om i kapetanom [[Jacobo Arbenz Guzmán]]om. U vojnom udaru poginulo je oko 100 ljudi. Nakon udara vlast preuzima vojna hunta koju čine Arana, Guzmán i [[Jorge Toriello Garrido]]. Nedugo zatim hunta organizuje i prve slobodne izbore. Njih ubjedljivo osvaja poznati pisac i učitelj [[Juan José Arévalo Bermejo]], sa preko 85% osvojenih glasova, postavši tako prvi demokratski izbrani predsjednik Gvatemale.<ref>[http://rulers.org/indexa4.html rulers.org]</ref> Bermejo je do tada živio u progonstvu u [[Argentina|Argentini]] gotovo 14 godina. Njegova kršćansko-socijalistička politika, vidno inspirisana po uzoru na američki ''New Deal'', dosta je kritikovana od strane zemljoposjednika i gornjih slojeva društva kao ''komunistička''. Ovaj period je bio i vrijeme početka [[Hladni rat|Hladnog rata]] između [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i [[Sjedinjene Američke Države|SADa]], koji je imao veoma snažan uticaj i na historiju Gvatemale. Do 1950-ih pa sve do 1990-ih američka vlada je direktno podržavala vojsku Gvatemale, obučavala je, dopremala oružje i novac. Nasljednik Bermejoa, demokratski izabrani [[Jacobo Arbenz Guzmán]] je zbačen s vlasti u vojnom udaru 1954. kojeg je organizirala američka [[Centralna obavještajna agencija|CIA]]. Na vlast je postavljen general [[Carlos Castillo Armas]], a vladao je samo do 1957. kada ga je ubio član njegove lične straže. Ponovo su se organizirali izbori, a na vlast dolazi general [[Miguel Ydígoras Fuentes]]. Fuenetes je postao poznat po izazovu koji je uputio meksičkom predsjedniku na mostu na granici između dvije zemlje, zbog spora u vezi meksičkih ribarskih brodova koji su lovili u vodama Gvatemale. Pored toga Fuentes je dozvolio obuku 5.000 Kubanaca koji su se trebali suprotstaviti [[Fidel Castro|Fidelu Castru]]. Također je odobrio upotrebu [[aerodrom]]a u departmanu Petén, koje su SAD koristile u neuspješnoj invaziji na Kubu 1961. Kao i njegov prethodnik, i Fuentes odlazi s vlasti nakon vojnog udara kojeg je poveo njegov ministar odbrane, pukovnik [[Enrique Peralta Azurdia]]. Na izborima 1966. pobjeđuje [[Julio César Méndez Montenegro]], koji je nastojao sprovesti demokratske reforme u zemlji. Montenegro je bio kandidat Revolucionarne stranke, stranke lijevog centra koja je imala svoje korjene još iz ere nakon Castañeda. Za vrijeme njegove vlasti, formiraju se paravojne organizacije poput desničarske ''Bijele ruke'' (''Mano Blanca'') i Protivkomunističke tajne armije (''Ejército Secreto Anticomunista''). Ove organizacije su bile prethodnice poznatih ''Odreda smrti''. Američka tajna služba šalje u Gvatemalu vojne stručnjake koji su imali za cilj obučiti vojne snage Gvatemale i od njih načiniti moderne snage, što je bilo u interesu SAD-a. Godine 1970. na izborima za predsjednika zemlje pobjeđuje pukovnik [[Carlos Manuel Arana Osorio]]. Dvije godine kasnije, 1972. na zapadu zemlje javlja se gerilski pokret koji zauzima gorje na zapadu Gvatemale. Na sljedećim izborima 1974, koji su u mnogo čemu bili kontroverzni, general [[Kjell Lauguerud García]] pobjeđuje kadidata Kršćansko-demokratske stranke generala Efraín Ríosa Montta, koji je tvrdio da je García varao na izborima i lažirao izborne rezultate. 4. februara 1976. Gvatemalu pogađa snažan potres odnijevši preko 25 hiljada žrtava a mnogi gradovi su bili teško oštećeni i uništeni. Na izborima održanim 1978, koji su ponovno okarakterisani kao sumnjivi, general [[Romeo Lucas García]] dolazi na vlast. Taj period 1970-ih je bilo vrijeme osnivanja dvije nove gerilske grupe: Gerilska armija siromašnih (EGP) i Organizacija naroda pod oružjem (ORPA), koje su krajem 1970-ih pojačale gerilske napade na gradove i sela u cijeloj zemlji, posebno protiv vladine vojske i civila koji su podržavali zvaničnu vlast. Američki predsjednik [[Jimmy Carter]] naređuje obustavljanje svih vrsta vojne pomoći vojsci Gvatemale zbog sistematskog i upornog kršenja ljudskih prava. Godine 1980. grupa ljudi iz indijanskog plemena Quiché zauzima špansku ambasadu u znak protesta zbog brojih zločina koji su počinile vladine snage u ruralnim područjima zemlje. Vlada Gvatemale naređuje vojsci da zauzme zgradu ambasade, koju su zatim spalili do temelja, likvidirajući gotovo sve koji su se nalazili u ambasadi. Gvatemalska vlada se pravdala da su požar izazvali pobunjenici<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Magazin ''Time'': Outright Murder |access-date=3. 1. 2009 |archive-date=11. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |url-status=dead }}</ref>, međutim španski ambasador, koji je preživio napad, posvjedočio je da vlada odgovorna za napad i ubistva, te je namjerno izazvala požar da uništi sve tragove zločina. Kao rezultat ovog incidenta, Španija prekida diplomatske odnose sa Gvatemalom. Ubrzo poslije, 1982. ponovno se izvršava vojni udar i general [[Efraín Ríos Montt]] postaje predsjednik vojne hunte, nastavljajući krvavu kampanju, državni teror i politiku ''spržene zemlje''. Ponovno se dešava vojni udar a za predsjednika dolazi general [[Óscar Humberto Mejía Victores]], koji je nastojao da održi demokratske izbore i donese novi ustav zemlje kako bi stabilizirao zemlju. Slobodni izbori se održavaju 1986. a pobjedu odnosi kandidat Kršćansko-demokratske stranke [[Vinicio Cerezo Arévalo]]. U periodu 1982-1986 zbog stalnog nasilja u zemlji i građanskog rata, preko 45 hiljada Gvatemalaca je izbjeglo u [[Meksiko]], gdje je meksička vlada organizovala izbjegličke centre u [[Chiapas]]u i [[Tabasco]]u. Nasuprot vladine vojske, borile su se četiri gerilske grupe: EGP, ORPA, FAR i PGT, a njih su podržavale slične gerilske organizacije iz Salvadora (FMLN) i Nikaragve (FSLN), dok im je pomoć slala i [[kuba]]nska Vlada. [[Građanski rat u Gvatemali]] završava 1996. sklapanjem mirovnog sporazuma između gerilaca i vlade, posredstvom [[Ujedinjene nacije|UN-a]], posebno zalaganjem zemalja poput [[Norveška|Norveške]] i Španije. Obje zaračene strane su prihvatile određene ustupke, gerilski borci su razoružani a dodijeljena im je zemlja. Prema podacima Komisije UN-a koja je bila zadužena za istragu o zločinima počinjenim za vrijeme građanskog rata (''Komisija za historijsku istinu''), smatra se da su vladine snage i paravojne jedinice koje je vlada podržavala, odgovorne za preko 93% zločina i kršenja ljudskih prava i sloboda.<ref name="shr">{{Cite web |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility, Guatemalan Commission for Historical Clarification |access-date=3. 1. 2009 |archive-date=29. 12. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |url-status=dead }}</ref> U prvih deset godina rata, žrtve državnog terora su bili najvećim dijelom studenti, radnici, intelektualci i istaknuti ljudi koji su podržavali opoziciju. Međutim, u kasnijoj fazi rata, žrtve su bili i hiljade poljoprivrednika u seoskim područjima, naročito potomci Maja i civili. Smatra se da je preko 450 majanskih sela uništeno, a preko milion ljudi raseljeno i izbjeglo. U nekim područjima, poput [[Baja Verapaz]], Komisija je došla do zaključka da je vlada sprovodila plansku politiku [[genocid]]a prema određenim etničkim grupama.<ref name="shr"/> Američki predsjednik [[Bill Clinton|Clinton]] izjavio je 1999. da je politika SAD-a prema Gvatemali bila pogrešna i da nije trebala podržavati vladinu vojsku, koja je brutalno činila zločine nad stanovništvom.<ref>Babington, Charles: ''Clinton: Support for Guatemala Was Wrong'', Washington Post, 11. mart 1999</ref> Nakon zaključenja mirovnog sporazuma, u Gvatemali su se održalo nekoliko uspješnih demokratskih izbora, posljednji 2007. Sklopila je trgovinske sporazum o slobodnoj trgovini sa SAD-om, Meksikom i drugim zemljama regiona, a uključena je i u [[CAFTA]]. Na posljednjim izborima 2007, stranka ''El Partido Nacional de la Esperanza'' je osvojila najveći broj mandata, a njen kandidat Álvaro Colom je postao predsjednik. == Vlada == Gvatemala je, po uređenju, predsjednička parlamentarna demokratija, na čelu sa predsjednikom države, koji je ujedno i premijer Vlade. Uređen je višestranački sistem. Izvršnu vlast ima Vlada. Zakonodavnu vlast dijele Vlada i Kongres Republike kao parlament. Postoji i nezavisna sudska vlast. Od 14. januara 2008, na mjestu predsjednika Gvatemale nalazi se [[Álvaro Colom]]. U međunarodnim odnosima, Gvatemala ima stalnog predstavnika pri Ujedinjenim narodima, u vidu stalne misije, a predsjedava i Karipskom i srednjeameričkom grupom.<ref>{{Cite web |url=http://www.un.int/guatemala/ |title=''Mision Permanente de Guatemala ante las Naciones Unidas'' |access-date=3. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225054908/http://www.un.int/guatemala/ |archive-date=25. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unelections.org/files/IGP_PGASelectionLetter_18Jan07.pdf |title=unelections.org |access-date=3. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216230536/http://www.unelections.org/files/IGP_PGASelectionLetter_18Jan07.pdf |archive-date=16. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref> == Političke podjele == [[Datoteka:GuatemalaProvs.PNG|mini|350px|Departmani u Gvatemali]] Gvatemala je podijeljena na 22 [[departman]]a (''departamentos'') i na ukupno 332 općine (''municipios''). [[Departmani u Gvatemali]] su: <table><td><ol> <li>[[Alta Verapaz]] <li>[[Baja Verapaz]] <li>[[Chimaltenango (departman)|Chimaltenango]] <li>[[Chiquimula (departman)|Chiquimula]] <li>[[Petén (departman)|Petén]] <li>[[El Progreso (departman)|El Progreso]] <li>[[Quiché (departman)|El Quiché]] <li>[[Escuintla (departman)|Escuintla]] <li>[[Guatemala (departman)|Guatemala]] <li>[[Huehuetenango (departman)|Huehuetenango]] <li>[[Izabal (departman)|Izabal]] </td></ol><td><ol start=12> <li>[[Jalapa (departman)|Jalapa]] <li>[[Jutiapa (departman)|Jutiapa]] <li>[[Quetzaltenango (departman)|Quetzaltenango]] <li>[[Retalhuleu (departman)|Retalhuleu]] <li>[[Sacatepéquez (departman)|Sacatepéquez]] <li>[[San Marcos (departman)|San Marcos]] <li>[[Santa Rosa (departman)|Santa Rosa]] <li>[[Sololá (departman)|Sololá]] <li>[[Suchitepéquez (departman)|Suchitepéquez]] <li>[[Totonicapán (departman)|Totonicapán]] <li>[[Zacapa (departman)|Zacapa]] </td></ol></table> Državna vlast u Gvatemali je veoma centralizovana. Većina saobraćaja, komunikacija, privrede, politike i mnogih kulturnih aktivnosti koncentrisana je u glavnom gradu [[Guatemala City]]ju. Postoji samo jedan autoput koji povezuje veće gradove u zemlji. Neka naselja na obali su povezana samo morskim putem s ostatkom zemlje. == Geografija == [[Datoteka:Guatemala-CIA WFB Map.png|mini|Karta Gvatemale]] [[Datoteka:Guatamala Highlands 2006 08.JPG|lijevo|200px|mini|Gorje Gvatemale]] [[Datoteka:Usumacinta.jpg|desno|200px|mini|Rijeka Usumacinta, granica između Meksika i Gvatemale]] Ukupna površina zemlje je 108.890&nbsp;km<sup>2</sup>. Gvatemala je pretežno planinska zemlja, osim u južnom priobalnom području i krajnjem sjeveru zemlje gdje se nalazi ravničarski departman Petén. Dva planinska lanca koji se pružaju od zapada ka istoku dijele zemlju na tri glavna područja: gorje, priobalno područje Tihog okeana južno od gorja i područje Peténa sjeverno od planina. Najveći gradovi u Gvatemali se nalaze pretežno u priobalnim krajevima i u gorju, dok je Petén relativno slabo naseljen. Ova tri područja imaju dosta različitu klimu, nadmorsku visinu i pejsaž, s velikim kontrastima između toplih i vlažnih nizija i hladnijih i sušnijih planina. Najviša tačka u zemlji je 4.211 metara visok ''Volcán Tajumulco''. Sve rijeke pacifičkog sliva su dosta kratke i plitke, dok su rijeka koje pripadaju karipskom slivu i slivu Meksičkog zaljeva dosta duže i dublje, ukljujući rijeke Polochic i Dulce, koje se ulijevaju u jezero Izabal. Osim njih, rijeke Monagua i Sarstún čine granicu prema Belizu, dok rijeka Usumacinta čini granicu između Peténa i meksičke pokrajine Chiapas. Dugo vremena Gvatemala je imala pretenzije na dio teritorije susjednog [[Beliz]]a, ranije kao španske kolonije, danas kao nezavisne države u sastavu [[Krunske zemlje Commonwealtha|Commonwealtha]], koji priznaje kraljicu [[Elizabeta II|Elizabetu II]] kao poglavara države. Gvatemala je priznala nezavisnost Beliza tek 1990. međutim do danas nisu precizno usaglašene granice između ovih zemalja, a trenutno se vode pregovori uz posredovanje Commonwealtha i Organizacije američkih država (''Organization of American States'').<ref>http://www.asil.org/insights/insigh59.htm OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute, American Society of International Law, ASIL Insights</ref><ref>''Historia General de Guatemala'', {{ISBN|84-88622-07-4}}</ref> === Klima === Klima u departmanu Petén je vlažna tropska klima bez sušnih perioda, sa prosječnom godišnjom temperaturom od 28&nbsp;°C. U visokom području dolazi do sušnih perioda koji mogu trajati do šest mjeseci. Sa porastom nadmorske visine, temperatura pada, tako da na nadmorskoj visini od 1.500 m prosječna tempetarura je samo 13&nbsp;°C. {|class=wikitable |-align="center" bgcolor="#FF6A6A" !colspan="13"| Podaci o klimi u Guatemala Cityju <ref name="Harenberg">'''Harenberg Länderlexikon''', ''Harenberg Lexikon Verlag Dortmund 1998.'', {{ISBN|3-611-00681-5}} {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> |- align=center !width=190px| !!width=40px| Jan. !!width=40px|Feb. !!width=40px| Mar. !!width=40px| Apr. !!width=40px| Maj !!width=40px| Jun.!!width=40px| Jul. !!width=40px|Aug. !!width=40px| Sep. !!width=40px| Okt. !!width=40px| Nov. !!width=40px| Dec. |- bgcolor=#FFD39B align=center | align=left| Prosječna temperatura '''°C''' || 17,3 ||18,5 ||20,5 || 21,3|| 22,3 ||21,5|| 20,5 ||20,8 ||20,8 ||20,0|| 18,5||17,5 |- bgcolor=#FFD39B align=center | align=left| Količina padavina '''mm''' || 8 ||3||13||31||152||274||203||198||231||173||23||8 |- bgcolor=#FFD39B align=center | align=left| Broj sunčanih sati '''h/danu''' ||5,1||5,2||4,9||3,5||2,7||1,4||1,5||1,4||1,8||1,8||3,0 ||4,9 |} === Prirodne katastrofe === [[Datoteka:GuateQuake1976Ciudad50.jpg|desno|mini|Ruševine u Gvatemala Cityju nakon potresa 4. februara 1976]] Položaj Gvatemale između [[Karipsko more|Karipskog mora]] i [[Tihi okean|Tihog okeana]] je česta meta [[Tropski ciklon|uragana]] poput uragana Mitch 1998 i uragana Stan u oktobru 2005, koji su odnijeli više od 1500 žrtava. Pri uraganu, mnogo veća šteta nastaje od poplava i odrona, nego od samog vjetra. Uzduž planinskog lanca koji prolazi kroz Gvatemalu, nalazi se granica između Karipske i Sjevernoameričke tektonske ploče. Ovaj rasjed između ploča je odgovoran za mnoge razorne potrese u historiji Gvatemale, uključujući i potres od 7,5 stepeni koji se desio 4. februara 1976. sa više od 25 hiljada poginulih. Pored toga, nedaleko od obale Tihog okeana, nalazi se srednjoamerička brazda, gdje takozvana ''Kokosova ploča'' (''Cocos Plate'') tone ispod Karipske ploče, proizvodeći snažnu [[vulkan]]sku aktivnost. Na području Gvatemale nalazi se ukupno 37 vulkana, od kojih su četiri aktivna: [[Pacaya]], [[Santiaguito]], [[Fuego]] i [[Tacaná]]. === Biološka raznolikost === Zemlja ima 14 ekoregije, počev od šuma [[Mangrove|mangrova]], do različitih okeanskih ekosistema. Po procjenama, Gvatemala ima 252 močvare, uključujući pet jezera, 61 lagunu i 100 rijeka.<ref>{{Cite web |url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=www.iucn.org |access-date=5. 1. 2009 |archive-date=6. 4. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |url-status=dead }}</ref> Nacionalni park [[Tikal]] je prvi takve vrste na [[UNESCO]]-ovom [[Spisak mjesta Svjetske baštine u Americi|spisku svjetske baštine]]. Također, Gvatemala ima izrazito boganu faunu. Poznato je 1246 različitih vrsta u zemlji, od kojih su 6,7% endemske vrste dok ih se 8.1% smatra ugorženim. Od biljnih vrsta, nađena je 8681 različita vrsta biljaka, od kojih su 13,5% endemske. Velike površine Gvatemale spadaju u zaštićena područja od prve do pete kategorije po IUCN klasifikaciji. == Stanovništvo == [[Datoteka:Chichicastenango-004.jpg|170px|mini|desno|Djevojčice iz Gvatemale u Chichicastenango-u]] Po procjenama [[Centralna obavještajna agencija|CIA]], Gvatemala ima 13.002.206 stanovnika (juli 2008). Većina stanovništa su mestici (lokalni španski naziv ''Ladino''), mješavina španskih doseljenika i ameroindijanaca. Mestici i bijeli doseljenici iz Evrope (uglavnom Španci, ali i Nijemci, Englezi, Italijani) čine 59,4% ukupnog stanovništva. Ameroindijansku populaciju čine brojna starosjedilačka plemena [[K'iche]] 9.1%, [[Kaqchikel]] 8.4%, [[Mam]] 7.9% i [[Q'eqchi]] 6.3%. Ostalih plemena, od kojih su mnogi potomci Maja, ima 8,6% stanovništva, dok je 0,3% ostalih.<ref name="cia">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |title=Guatemala, World Factbook, CIA |access-date=5. 1. 2009 |archive-date=2. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002082023/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |url-status=dead }}</ref> Postoje i mnogobrojne male zajednice, poput Garífuna, potomaka afričkih robova koji žive u Livingstonu i Puerto Barriosu, kao i drugih crnaca i mulata. Ovdje žive i potomci Arapa, uglavnom porijeklom iz [[Liban]]a i [[Sirija|Sirije]], te brojni [[Kinezi]]. U glavnom gradu, živi i značajna [[Koreja|korejska]] zajednica od oko 50.000 Korejanaca.<ref>[http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html prensalibre.com]</ref> Po podacima iz 1900, Gvatemala je imala samo 885.000 stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |title=Statistike stanovništva |access-date=5. 1. 2009 |archive-date=22. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522101502/http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |url-status=dead }}</ref> Tokom 20. vijeka, broj stanovništva je brzo rastao, najbrže od svih zemalja Novog svijeta. Stalna emigracija stanovništva, naročito u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], dovela je do brojne dijaspore naročito u Kaliforniji, Floridi, Illiniosu, Teksasu i drugim državama, pogotovo od 1970tih i izbijanja građanskog rata.<ref>[http://www.migrationinformation.org/USfocus/display.cfm?ID=385 Statistički podaci o imigraciji]</ref> === Dijaspora === Građanski rat je prisilio mnoge Gvatemalce da napuste svoju zemlju. Najveća dijaspora se nalazi u SAD-u, a procjene se kreću od 480.000<ref>Popis stanovništva 2000, (''2000 U.S. Census'')</ref> do 1 miliona.<ref>{{Cite web |url=http://www.migrationdrc.org/research/typesofmigration/global_migrant_origin_database.html |title=Smith, James: ''DRC Migration, Globalisation and Poverty'', Global Labour Mobility, 2006 |access-date=5. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227000102/http://www.migrationdrc.org/research/typesofmigration/global_migrant_origin_database.html |archive-date=27. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref> Teškoće pri procjeni gvatemalske dijaspore su zbog činjenice da je veliki broj izbjeglica uzeo državljanstva zemalja u kojima žive ili očekuju svoj status u zemlji domaćinu.<ref>{{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/guatemalans.html |title=Multicultural Canada |access-date=5. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420083039/http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/guatemalans.html |archive-date=20. 4. 2008 |url-status=dead }}</ref> Procjene broja izbjeglih Gvatemalaca po zemljama prikazane su u tabeli: {| class="wikitable sortable" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; width: auto; line-height: 1.4em;" |- !Država !Broj |- |border = "1"|{{ZID|SAD}} |align="desno"|od 489.426 do 1.102.090 |- |border = "1"|{{ZID|Meksiko}} |align="desno"|od 23.529 do 190.000 |- |border = "1"|{{ZID|Beliz}} |align="desno"|14.693 |- |border = "1"|{{ZID|Kanada}} |align="desno"|34.665<ref>[http://www.yorku.ca/cohesion/LARG/PDF/Guatemala-WWD-2002.pdf www.yorku.ca]</ref> |- |border = "1"|{{ZID|Njemačka}} |align="desno"|5.989 |- |border = "1"|{{ZID|Holandija}} |align="desno"|5.172 |- |border = "1"|{{ZID|El Salvador}} |align="desno"|4.209 |- |border = "1"|{{ZID|Španija}} |align="desno"|5.000<ref>{{Cite web |url=http://www.embajadaguatemala.es/ |title=Gvatemalska ambasada u Španiji |access-date=5. 1. 2009 |archive-date=25. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425195418/https://embajadaguatemala.es/ |url-status=dead }}</ref> |} == Privreda == [[Datoteka:Guatemala market.jpg|mini|Tržnica u Gvatemali]] Prema podacima CIA, Gvatemala ima BDP po glavi stanovnika od 5.000 [[američki dolar|američkih dolara]]. Međutim, ova zemlja u razvoju još uvijek ima mnoge socijalne probleme i smatra se jednom od deset najsiromašnijih zemalja Latinske Amerike.<ref name="cia"/> Raspodjela [[prihod]]a je veoma neujednačena sa oko 29% ukupnog stanovništva ispod granice siromaštva<ref>{{Cite web |url=http://www.eclac.org/cgi-bin/getProd.asp?xml=%2Fpublicaciones%2Fxml%2F1%2F21981%2FP21981.xml&xsl=%2Fdds%2Ftpl-i%2Fp9f.xsl&base=%2Ftpl%2Ftop-bottom.xslt |title=Poverty, hunger and food security in Central America and Panama |access-date=15. 12. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728184732/http://www.eclac.org/cgi-bin/getProd.asp?xml=%2Fpublicaciones%2Fxml%2F1%2F21981%2FP21981.xml&xsl=%2Fdds%2Ftpl-i%2Fp9f.xsl&base=%2Ftpl%2Ftop-bottom.xslt |archive-date=28. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> sa oko 400.000 nezaposlenih odnosno 3,2%. Donacije iz dijaspore naročito Gvatemalaca koji žive u SAD, čine najveći izvor stranih prihoda, čak više nego prihodi od izvoza i turizma zajedno.<ref name="cia"/> U posljednjih nekoliko godina veoma mnogo je porastao izvoz netradicionalnih proizvoda, na ukupno 53% cjelokupnog izvoza. Međutim, glavni izvozni proizvodi je [[kahva]] čiji je Gvatemala najveći izvoznik Centralne Amerike <ref name="Harenberg"/> . Osim toga izvosi se tropsko [[voće]], [[pamuk]], [[šećerna trska]], [[kakao]]vac [[povrće]], cvijeće, odjeća i slično. [[Bruto domaći proizvod]] (BDP) usklađen po kupovnoj moći u 2006. se procjenjuje na oko 61,38 milijardi US$. Najviše BDP se odnosi na sektor usluga (58,7%), dok [[poljoprivreda]] učestvuje sa 22,1%. Industija učestvuje u ukupnom BDP Gvatemale sa samo 19,1%. Najviše zaposlenih je u poljoprivredi, oko 50%,<ref name="cia"/> a sektor poljoprivrede učestvuje u ukupnom izvozu oko 40%. U 2006 godini [[inflacija|stopa inflacije]] je bila 5,7%. Nakon završetka građanskog rata, ponovno su počele strane investicije u privredu Gvatemale, a turizam je počeo donositi sve više prihoda. U martu 2005. Kongres Gvatemale je prihvatio članstvo zemlje u CAFTA (Centralno američka zona slobodne trgovine).<ref>[https://web.archive.org/web/20070208022731/http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng "Guatemala Report 2006: Summary Review"] ''Amnesty International'', 2006.</ref> Pored toga, Gvatemala ima sporazume o slobodnoj trgovini sa [[Tajvan]]om i [[Kolumbija|Kolumbijom]]. == Saobraćaj == Gvatemala ima oko 17.000&nbsp;km izgrađenih puteva, od kojih su oko 3.000 asfaltirani. Najvažnija saobraćajnica ide od granice sa Meksikom, preko glavnog grada i u pravcu Salvadora. Željenički saobraćaj odvija se u južnom dijelu zemlje sa trasom od ukupno 953&nbsp;km. Najvažnije luke su Puerto Barios na obali Karipskog mora i San José na obali Tihog okeana. U blizini glavnog grada nalazi se aerodrom La Aurora.<ref name="Harenberg"/> == Kultura == [[Datoteka:GuatemalaWeavings79.jpg|mini|250p|Tradicionalni tkani tepisi]] U Guatemala Cityju nalaze se brojne nacionalne biblioteke i [[muzej]]i, kao što su Državna arhiva Gvatemale, Nacionalna biblioteka i Muzej arheologije i etnologije, koji sadrži brojne eksponate iz doba Maja. Također, postoje brojni privatni muzeji, poput Ixchela, koji se orjentisao na tekstil i Popol Vuh, koji čuva mnoge majanske pronalaske. Oba ova muzeja smještena su u kampusu [[univerzitet]]a ''Universidad Francisco Marroquín''. Gotovo svaka od 329 općine u zemlji ima neki manji muzej. === Književnost === Književnost Gvatemale postaje poznata već početkom 19-og stoljeća. Osnivač se smatra pjesnik i [[lirika|liričar]] [[José Batres Montúfar]]. Historijskim romanima postaje poznat Enrique Gómez Carillo, pripadnik [[modernizam|modernizma]] sa kraja 19-og stoljeća. Magični i fantazijski elementi u naraciji tipični za književnost Južne Amerike, predstavljani su u romanima [[Rafaelo Arévalo Maritenaz|Rafaela Arévalo Maritenaza]], sa početka 20-og stoljeća.. Gvatemalska nacionalna nagrada za književnost je jedna od najviših nagrada koje se dodjeljuju nekom piscu. Dodjeljuje je Ministarstvo za kulturu i sport svake godine počev od 1988. Gvatemalski pisac [[Miguel Ángel Asturias]] je dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] 1967. Između ostalih, napisao je čuvenu knjigu ''El Señor Presidente'' (bosanski: ''Gospodin Predsjednik''), novelu koja je zasnovana na vladavini Manuela Estrada Cabrera. === Muzika === [[Datoteka:AntiguaGuatemala.jpg|mini|desno|200px|Muzičari u [[Antigua Guatemala|Antigua Guatemali]].]] Muzika Gvatemale je spoj mnogih muzičkih stilova i izraza. U [[ikonografija|ikonografiji]] je mnogo dokumentovano da je Majanska civilizacija imala dosta bogatu muzičku tradiciju. Gvatemala je bilo jedno od prvih područja Novog Svijeta u koji je prodrla evropska muzika, počev od 1524. Nacionalni instrument, [[marimba]], utkan je u bogati repertoar mnogih izvođača a popularan je već više od jednog vijeka. Aktivne su mnoge muzičke grupe koje sviraju razne žanrove muzike, od karipske muzike, [[salsa|salse]], punte, latino-popa do mariačija. Postoji i pravac [[Rok-muzika|rok]] muzike poznat kao ''rock en Español'' (Španski rock) === Jezik === Iako je španski jezik zvanični jezik zemlje, njim ne govori svo starosjedilačko stanovništvo, niti je najčešće u upotrebi kao drugi jezik. Postoji priznati 21 različiti majanski jezik, naročito u seoskim područjima kao i nekoliko nemajanskih ameroindijanskih jezika, poput starosjedilačkih Xincal i Garifuna jezika, jezika iz porodice Arawakan jezika, kojima se govori u području karipske obale. Dekretom 19-2003, zvaničnim zakonskim aktom, 23 jezika su priznata kao državni jezici.<ref>{{Cite web |url=http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |title=Zakon o državnim jezicima, dekret 19-2003, Kongres Republike Gvatemale, 2003 |access-date=6. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235237/http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |archive-date=27. 9. 2007 |url-status=dead }}</ref> {| class="prettytable sortable" |- ! Jezik ! Ime ! Porodica jezika ! align="right"| Broj govornika <br /> u Gvatemali ! Govorno područje |- | [[Acateco]] | &nbsp; | Maya:&nbsp;Kanjobal-Chuj | align="right"| 39.826 | San Miguel Acatán |- | [[Aguacateco]] | Awakateko | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 34.476 | Zapadni Huehuetenango |- | [[Cakchiquel]] | Kaqchikel | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 1.002.790 | Lago de Atitlán i Sololá |- | [[Chortí]] | Ch'orti' | Maya: Chol-Tzeltal | align="right"| 74.600 | u južnom ravničarskom dijelu Gvatemale (Copán) |- | [[Chuj]] | Chuj | Maya: Kanjobal-Chuj | align="right"| 85.002 | Huehuetenango |- | [[Itzá]] | Itzá | Maya: Yucatán | align="right"| 1.783 | oko jezera Petén |- | [[Ixil]] | Ixil | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 130.773 | El Quiché |- | [[Jacalteco]] | Popti' (Abxubal) | Maya: Kanjobal-Chuj | align="right"| 83.814 | Jacaltenango |- | [[Kanjobal]] | Q'anjob'al | Maya: Kanjobal-Chuj | align="right"| 205.670 | Huehuetenango |- | [[Kekchí]] | Q'eqchi' | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 711.523 | Alta Verapaz do Lago Izabal |- | [[Mam]] | Mam (Qyool) | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 1.094.926 | Huehuetenango |- | [[Mopan]] | Mopan | Maya: Yucatán | align="right"| 13.077 | južni Petén |- | [[Pocomam]] | Poqomam | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 127.206 | oko Guatemala-Cityja i Jalapa |- | [[Pocomchí]] | Poqomchi' | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 259.168 | oko Guatemala-Cityja i Jalapa |- | [[Quiché-Sprache|Quiché]] | K'iche' | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 1.842.115 | El Quiché, Totonicapán, Sololá i Quetzaltenango |- | [[Sacapulteco]] | &nbsp; | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 42.204 | El Quiché |- | [[Sipacapense]] | &nbsp; | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 5.944 | San Marcos |- | [[Tacaneco]] | &nbsp; | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 20.000 | Tacaná (San Marcos) |- | [[Tectiteco]] | &nbsp; | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 4.755 | Tectitán |- | [[Tzutuhil]] | Tz'utujil | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 156.333 | Santiago Atitlán |- | [[Uspanteco]] | &nbsp; | Maya: Quiché-Mam | align="right"| 21.399 | El Quiché |- | [[Garífuna]] | &nbsp; | Arawak | align="right"| 6.539 | Izabal |- | [[Xinca]] | &nbsp; | Xinca | align="right"| 297 | Jutiapa |- | [[Quinco]] | &nbsp; | Quinco | align="right"| 123 | Izabal |} (Podaci iz: Tzian, Leopoldo (1994.): ''Mayas y ladinos en cifras. El caso de Guatemala''<ref>[http://siris-libraries.si.edu/ipac20/ipac.jsp?uri=full=3100001~!483925!0 Tzian, Leopoldo (1994.): ''Mayas y ladinos en cifras. El caso de Guatemala''] {{ISBN|84-89451-02-8}}</ref>) [[Datoteka:Idiomasmap Guatemala.svg|desno|mini|400px|Jezična karta Gvatemale]] Mirovni sporazum potpisan u decembru 1996. omogućio je prevođenje nekih zvaničnih dokumenata i glasačkog materijala na nekoliko starosjedilačkih jezika i omogućio da se u sudskim i administrativnim poslovima pruži mogućnosti nešpanskim govornicima prijevod na maternje jezike. Danas je zastupljeno obrazovanje na dva do čak pet jezika za svo starosjedilačko stanovništvo koje to želi, uključujući i španski jezik. === Vjera === Po vjerskoj pripadnosti, 50-60% stanovništva su [[Katoličanstvo|katolici]]. Oko 40% su protestanti, a 1% stanovništva slijedi drevna majanska vjerovanja.<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71462.htm www.state.gov, 2006]</ref> U vrijeme kolonijalizma, jedina zvanična religija bilo je katoličanstvo. Međutim, u proteklim desetljećima sve više se širi protestantizam, većinom evangelizam i pentekostalizam. Često se tradicionalna majanska vjerovanja i običaji miješaju sa katoličkim, što je fenomen poznat kao [[sinkretizam]]. Običaji i praktikovanje tradicionalne majanske religije je u porastu, što je rezultat kulturološke i vjerske zaštite koja je postignuta potpisivanjem mirovnog sporazuma. Vlada je pokrenula politiku omogućavanja izgradnje oltara na svim ruševinama majanskih hramova u zemlji, tako da se tamo održavati tradicionalne ceremonije. Postoji i mala [[Judaizam|jevrejska]] zajednica, koja broji između 1.200 i 2.000 jevreja.<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90255.htm www.state.gov, 2007]</ref> Također, ima i manji broj [[Islam|muslimana]] (1.200) i [[Budizam|budista]] (9.000-12.000)<ref>{{Cite web |url=http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=64 |title=www.religiousintelligence.co.uk |access-date=6. 1. 2009 |archive-date=23. 10. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091023130901/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=64 |url-status=dead }}</ref>, te pripadnika drugih religija i ateista. === Obrazovanje === Država finansira brojne javne osnovne i srednje [[škola|škole]], koje su besplatne, iako određene troškove odjeće, [[knjiga]], obrazovnog materijala i prijevoza učenika snose učenici, što smanjuje dostupnost školovanja siromašnijim slojevima stanovništva. Mnoga djeca sa srednjem i višim životnim standardom pohađaju privatne škole. Zemlja ima jedan javni univerzitet (''Universidad de San Carlos de Guatemala'' ili ''USAC'') te devet privatnih. USAC je jedan od prvih univerziteta u Americi. Zvanično je proglašen univerzitetom 31. januara 1676. kraljevskim dekretom španskog kralja [[Karlo II, kralj Kastilje|Karla II]]. Samo 69,1% stanovništva starijeg od 15 godina je pismeno, što je najniža [[stopa pismenosti]] u Srednjoj Americi, ali se smatra da će se ovo značajno poboljšati u narednih deset godina.<ref>{{Cite web |url=http://www.uis.unesco.org/ev.php?ID=6705_201&ID2=DO_TOPIC |title=LA Literacy Rates, septembar 2006, UNESCO Institut za statistiku |access-date=6. 1. 2009 |archive-date=6. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506060812/http://www.uis.unesco.org/ev.php?ID=6705_201&ID2=DO_TOPIC |url-status=dead }}</ref> == Filatelija == [[Datoteka:Gvatemala postanska marka.jpg|mini|desno|Marka Gvatemale iz 1990. izdata povodom Centralnoameričkih studentskih sportskih igara]] Prva poštanska marka Gvatemale izašla je 1. marta 1871. Serija od četiri marke prikazuje stari grb Gvatemale. [[Nominalna vrijednost|Nominalne vrijednosti]] su 1, 5, 10 i 20 centavosa. Prva marka je žutosmeđe boje i štampana je u [[Pariz]]u. Gvatemala je od 1. augusta 1881. članica Svjetskog poštanskog saveza.<ref>'''MICHEL''' Übersee-katalog, Nord- und Mittelamerika 2000, ''Schwanberger Verlag GmbH, München'' {{ISBN|3-87858-753-8}} {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> == Novac == Valuta u Gvatemali je od 1927. [[quetzal]] GTQ koje se sastoji od 100 centavosa. * od 1927. 1 quetzal '''GTQ''' = 100 centavosa * do 1927. 1 peso = 8 reales = 100 centavosa == Sport == === Nogomet === Nogometna reprezentacija Gvatemale učestvuje od 1958. u [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 1958.|Kvalifikacijama]] za svjetsko prvenstvo u nogometu. Do sada se nisu uspjeli kvalificirati na završni turnir. U [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010 - Sjeverna i Srednja Amerika|kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 2010.]] u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkaoj Republici]], reprezentacija Gvatemale ispala je u trećoj rundi. Najznačajniji uspjeh je osvojeno četvrto mjesto 1996. na Nogometnom prvenstvu Srednje i Sjeverne Amerike (CONCACAF) === Olimpijske igre === Gvatemala je učestvovala, sa prekidima na [[Ljetne olimpijske igre|ljetnim olimpijskim igrama]] 12 puta od 1956. Do 2008, sportisti iz Gvatemale nisu osvojili ni jednu medalju na olimpijskim takmičenjima. Na [[Zimske olimpijske igre|zimskim olimpijskim igrama]] Gvatemala je nastupila samo jedanput i to [[Zimske olimpijske igre 1988.|1988]]. Skraćenica medunarodnog olimpijskog komiteta za Gvatemalu je '''GUA'''. == Praznici u Gvatemali == * [[Nova godina]] – 1. januar * [[Sveta tri kralja]] – 6. januar * [[Veliki petak]] * [[Uskrs]] * [[Međunarodni praznik rada|Praznik rada]] – 1. maj * Praznik revolucije – 30. juni * [[Velika Gospa]] – 15. august * Dan nezavisnosti – 15. septembar * Dan revolucije – 20. oktobar * [[Svi Sveti]] – 1. novembar * [[Božić]] – 24. i 25. decembar * [[Silvestar]] – 31 decembar == Također pogledajte == * [[Srednja Amerika]] * [[Latinska Amerika]] == Reference == {{refspisak|2}} == Bibliografija == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Aguirre |first=Lily |title=The land of eternal spring: Guatemala, my beautiful country |year=1949 |publisher=Patio Press |page=253 |url=https://books.google.com/books?id=LodnAAAAMAAJ }} * {{cite book|first=Rafael|last=Arévalo Martinez|title=¡Ecce Pericles!|publisher=Tipografía Nacional|location=Guatemala|year=1945|language=es|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|access-date=9 September 2017|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121083736/https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|url-status=live}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|last=Aycinena|first=Pedro de|author-link=Pedro de Aycinena|title=Concordato entre la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|publisher=Imprenta La Paz|year=1854|location=Guatemala|language=la, es}} * {{cite web |author=Banco de Guatemala |url=http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=/en/currency%20and%20bills/Monedas%20y%20Billetes%20Translation.htm&e=18108 |title=Ilustraciones de Cada una de las 11 Denominaciones. Anverso y Reverso |website=Banguat.gob.gt |language=es |date=29 December 1996 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607011018/http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=%2Fen%2Fcurrency+and+bills%2FMonedas+y+Billetes+Translation.htm&e=18108 |archive-date=7 June 2007 |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Barrientos |first=Alfonso Enrique |title=Ramón Rosa y Guatemala |journal=Revista del archivo y biblioteca nacionales |volume=27 |issue=3–4 |date=1948 |location=Honduras |url=http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |access-date=18 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219022739/http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |archive-date=19 December 2014 }} * {{Cite book|title=Guatemalan Journey|url=https://archive.org/details/guatemalanjourne0000benz|last=Benz|first=Stephen Connely|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-70840-2}} *{{cite book|last=Blakeley|first=Ruth|date=2009|title=State Terrorism and Neoliberalism: The North in the South|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0415686174|access-date=8 September 2020|archive-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614055306/http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|url-status=live}} * {{cite book|last=Calvert|first=Peter|title=Guatemala: A Nation in Turmoil|location=Boulder, CO|publisher=Westview Press|year=1985|isbn=978-0-86531-572-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/guatemalanationi0000calv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|year=1997|title=American Indian languages: The historical linguistics of Native America|url=https://archive.org/details/americanindianla0000camp|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-509427-1}} * {{cite book|last=Chapman|first=Peter|title=Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World|url=https://archive.org/details/bananashowunited0000chap|publisher =Canongate|location=NY|year= 2007}} * {{cite book|title=Colonisation du district de Santo-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union|author=Compagnie Belge de Colonisation|series=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie|publisher=Original held and digitised by the British Library|year=1844|language=fr|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|access-date=10 February 2015|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201135623/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|url-status=live}} *{{cite web|ref={{harvid|Conservation International|2007}}|title=Biodiversity Hotspots-Mesoamerica-Overview|website=Conservation International|url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/mesoamerica/|access-date=1 February 2007|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704190529/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/Mesoamerica|archive-date=4 July 2008}} * {{cite book|first=Allan|last=Cooper|year=2008|title=The Geography of Genocide|publisher=[[University Press of America]]|isbn=978-0-7618-4097-8|url=https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&pg=PA171|page=171|access-date=17 October 2020|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160245/https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&pg=PA171|url-status=live}} * {{Cite book|last=Cullather|first=Nicholas|title=Secret History: The CIA's Classified Account of its Operations in Guatemala 1952–54|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5468-2|edition=2nd|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|access-date=6 November 2015|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160246/https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|url-status=live}} * {{Cite report|last=Cullather|first=Nicholas|date=23 May 1997|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4|title=CIA and Assassinations: The Guatemala 1954 Documents|series=National Security Archive Electronic|volume=Briefing Book No. 4|publisher=[[National Security Archive]]|access-date=14 February 2015|archive-date=10 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210090152/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4/|url-status=live}} * {{cite book|last=de Aerenlund|first=C.|title=Voyage to an Unknown Land: The saga of an Italian Family from Lombardy to Guatemala |year= 2006|publisher=Xlibris Corporation |isbn= 1-4257-0187-6}} * {{Cite book|title=Ombres contra Hombres|last=De los Ríos|first=Efraín|publisher=Fondo para Cultura de la Universidad de México, México|year=1948|language=es}} * {{cite book|last=Dosal|first=Paul J.|title=Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala|location= Wilmington, Delaware|publisher=Scholarly Resources Inc.|year=1993}} * {{Cite book|last=Forster|first=Cindy|title=The time of freedom: campesino workers in Guatemala's October Revolution|publisher=University of Pittsburgh Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|isbn=978-0-8229-4162-0|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|url-status=live}} * {{cite book|last=Foster|first=Lynn V.|year=2000|title=A Brief History of Central America|url=https://archive.org/details/briefhistoryofce0000fost_p8b3|location=New York, NY|publisher=Facts on File, Inc.|isbn=0-8160-3962-3}} * {{cite book|last=Gleijeses|first=Piero|author-link=Piero Gleijeses|title=Shattered hope: the Guatemalan revolution and the United States, 1944–1954|publisher=Princeton University Press|location=United States|year=1991|isbn=978-0-691-02556-8|url=https://books.google.com/books?id=mS7ZVKa6i3AC&pg=PA134}} * {{cite book|last=González Davison|first=Fernando|year=2008|title=La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala|publisher=Artemis y Edinter|location=Guatemala|isbn=978-84-89452-81-7|language=es}} * {{Cite book|last=Grandin|first=Greg|title=The blood of Guatemala: a history of race and nation|url=https://archive.org/details/bloodofguatemala0000gran|url-access=registration|publisher=Duke University Press|year=2000|isbn=978-0-8223-2495-9}} * {{cite news|last=Hernández de León|first=Federico|author-link=Federico Hernández de León|title=El capítulo de las efemérides: José Milla y Rafael Carrera|newspaper= Diario La Hora|year=1959|location=Guatemala|language=es}} * {{cite book|last=Hernández de León|first=Federico|title=El libro de las efemérides|volume=Tomo III|publisher=Tipografía Sánchez y de Guise|location=Guatemala|year=1930|language=es}} * {{Cite book|last=Immerman|first=Richard H.|url=https://archive.org/details/ciainguatemalafo0000imme|url-access=registration|title=The CIA in Guatemala: The Foreign Policy of Intervention|publisher=University of Texas Press|year=1982|isbn=978-0-292-71083-2}} * {{cite web|author=Instituto Nacional de Estadística|url=http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|title=Poblacion de Guatemala (Demografía)|website=Instituto Nacional de Estadística (INE)|location=Guatemala|year=2014|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|archive-date=14 March 2014}} * {{Cite book|last=LaFeber|first=Walter|title=Inevitable revolutions: the United States in Central America|publisher=W. W. Norton & Company|year=1993|isbn=978-0-393-30964-5|url=https://archive.org/details/inevitablerevolu00laferich|url-access=registration}} * {{Cite book|last1=Loveman|first1=Brian|last2=Davies|first2=Thomas M.|title=The Politics of antipolitics: the military in Latin America|publisher=Rowman & Littlefield|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=U8MAN2Epwh0C|edition=3rd, revised|isbn=978-0-8420-2611-6}} * {{cite book|last=McCleary|first=Rachel|title=Dictating Democracy: Guatemala and the End of Violent Revolution|url=https://books.google.com/books?id=zEocngEACAAJ|edition=Illustrated|year=1999|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-1726-6}} * {{cite journal|last=Miceli|first=Keith|title=Rafael Carrera: Defender and Promoter of Peasant Interests in Guatemala, 1837–1848|journal=The Americas|publisher=Academy of American Franciscan History|volume=31|issue=1|pages=72–95|year=1974|jstor=980382|doi=10.1017/S000316150008843X|s2cid=197669388 }} *{{cite news |last=Navarro |first=Mireya |date=26 February 1999 |title=Guatemalan Army Waged 'Genocide,' New Report Finds |url=https://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=20 November 2016 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227215408/http://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |url-status=live }} *{{cite book|last=Paterson|first=Thomas G.|year=2009|title=American Foreign Relations: A History, Volume 2: Since 1895|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-547-22569-2}} * {{cite web|author=Rain Forest Wordpress|url=http://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|title=Guatemala Rainforest Interesting fact {{pipe}} rainforest facts|website=Rainforestcentralamerica.wordpress.com|date=4 April 2013|access-date=22 September 2013|archive-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106183740/https://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|url-status=live}} *{{cite book|last1=Schlesinger|first1=Stephen|last2=Kinzer|first2=Stephen|title=Bitter Fruit: The Story of the American Coup in Guatemala|url=https://archive.org/details/bitterfruitstory0000schl_u8y1|year=1999|publisher=David Rockefeller Center series on Latin American studies, Harvard University|isbn=978-0-674-01930-0}} * {{Cite book|title=Grappling with atrocity: Guatemalan theater in the 1990s|last=Shillington|first=John|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|year=2002|isbn=9780838639306|pages=38–39|url=https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&pg=PA38|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} * {{cite book|url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|last=Solano|first=Luis|title=Contextualización histórica de la Franja Transversal del Norte (FTN)|publisher=Centro de Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG|year=2012|access-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|archive-date=13 November 2014}} * {{Cite book|last=Streeter|first=Stephen M.|title=Managing the counterrevolution: the United States and Guatemala, 1954–1961|publisher=Ohio University Press|year=2000|isbn=978-0-89680-215-5}} * {{cite book|last=Torres Espinoza|first=Enrique|title = Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edition=2nd|publisher = Artemis-Edinter|location=Guatemala|year = 2007|language=es}} * {{cite book|last1=Trigger|first1=Bruce G.|last2=Washburn|first2=Wilcomb E.|last3=Adams|first3=Richard E. W.|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas|year=2000}} * {{cite web|author=Troika study abroad programs|url=http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|title=Guatemala|website=Community colleges for international development|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918111113/http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|archive-date=18 September 2010|access-date=12 June 2012}} * {{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011; Statistical annex|year=2011|website=United Nations|access-date=22 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111110322/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|archive-date=11 January 2012}} * {{cite journal|first=Frederic S.|last=Weaver|title=Reform and (Counter) Revolution in Post-Independence Guatemala: Liberalism, Conservatism, and Postmodern Controversies|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-perspectives_1999-03_26_2/page/129|journal=Latin American Perspectives|volume=26|issue= 2|jstor=2634298|date=March 1999 |pages=129–158|doi=10.1177/0094582x9902600207|s2cid=143757705}} * {{cite book|first=Douglas R.|last=White|url=http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|title=The Marriage Core of the Elite Network of Colonial Guatemala|year=2002|publisher=University of California, Irvine, School of Social Sciences|location=Irvine, CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20041210031143/http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|url-status=live|archive-date=10 December 2004}} * {{cite book|last1=Woodward|first1=Ralph Lee|title=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821–1871|location=Athens, GA|publisher=University of Georgia Press|year=1993|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|isbn=978-0-8203-1448-8|access-date=10 February 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105831/http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|url-status=live}} {{refend}} == Dodatna literatura == {{refbegin|30em}} * {{cite news |newspaper=[[Diario de Centro América]] |title=Interview from Enrique Gómez Carrillo with His Excellency, President Manuel Estrada Cabrera |year=1898 |location=Guatemala |last=Gómez Carrillo |first=Enrique |author-link=Enrique Gómez Carrillo |language=es}} * {{cite journal |url=https://www.academia.edu/3681333 |title=The CIA and Jacobo Arbenz: The story of a disinformation campaign |last=Garcia Ferreira |first=Roberto |journal=Journal of Third World Studies |year=2008 |volume=XXV |issue=2 |page=59 |location=United States |access-date=3 December 2017 |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219102725/https://www.academia.edu/3681333 |url-status=live}} * {{cite book |last=Koeppel |first=Dan |title=Banana: The Fate of the Fruit That Changed the World |url=https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep |url-access=registration |year=2008 |publisher=Hudson Street Press |location=New York |page=[https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep/page/153 153] |isbn=9781101213919}} * {{Cite book |last=Krehm |first=William |title=Democracies and Tyrannies of the Caribbean in the 1940s |publisher=COMER Publications |year=1999 |isbn=978-1-896266-81-7 |url=https://books.google.com/books?id=dAUd1NHWGhIC}} * {{cite book |last=Marroquín Rojas |first=Clemente |title=Francisco Morazán y Rafael Carrera |publisher=Piedrasanta |location=Guatemala |year=1971 |language=es}} * {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=Racismo y Análisis Histórico de la Definición del Indio Guatemalteco |publisher=Universitaria |location=Guatemala |year=1988 |language=es}} * {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=La patria del criollo; ensayo de interpretación de la realidad colonial guatemalteca |year=1990 |location=México |publisher=Ediciones en Marcha |language=es}} * {{Cite book |last=McCreery |first=David |url=https://books.google.com/books?id=0mpsg65LOMcC |title=Rural Guatemala, 1760–1940 |publisher=Stanford University Press |year=1994 |isbn=978-0-8047-2318-3}} * Medina, José Toribio. ''La imprenta en Guatemala (1660-1821)'' por José Toribio Medina. Chile: Impreso en casa del autor, 1910, 1910. * {{cite book |last=Mendoza |first=Juan Manuel |title=Biografía de Enrique Gómez Carrillo: su vida, su obra y su época |edition=2nd |publisher=Tipografía Nacional |location=Guatemala |year=1946 |language=es}} * {{cite news |url=http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |title=Yo, el Supremo |last=Montenegro |first=Gustavo Adolfo |newspaper=Revista Domigo de Prensa Libre |year=2005 |access-date=20 July 2014 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081159/http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |archive-date=6 October 2014}} * {{cite book |last1=Montúfar |first1=Lorenzo |first2=Ramón A. |last2=Salazar |publisher=Tipografía Nacional |title=El centenario del general Francisco Morazán |year=1892 |location=Guatemala |language=es}} * {{Cite book |last=Rabe |first=Stephen G. |title=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism |publisher=University of North Carolina Press |year=1988 |isbn=978-0-8078-4204-1 |url=https://archive.org/details/eisenhowerlatina0000rabe |url-access=registration |location=Chapel Hill}} * {{cite book |last=Rosa |first=Ramón |author-link=Ramón Rosa |title=Historia del Benemérito Gral. Don Francisco Morazán, ex Presidente de la República de Centroamérica |publisher=Ministerio de Educación Pública, Ediciones Técnicas Centroamericana |location=Tegucigalpa |year=1974 |url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-benemerito-gral-don-francisco-morazan-ex-presidente-de-la-republica-de-centroamerica/ |language=es |access-date=10 February 2015 |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106193209/http://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-benemerito-gral-don-francisco-morazan-ex-presidente-de-la-republica-de-centroamerica/ |url-status=live}} * {{cite book |first=Terry |last=Rugeley |title=Yucatan's Maya Peasantry and the Origins of the Caste War |location=San Antonio, TX |publisher=University of Texas |year=1996 |isbn=978-0-292-77078-2}} * {{cite book |first=Terry |last=Rugeley |title=Maya Wars: Ethnographic Accounts from Nineteenth Century Yucatan |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman |year=2001 |isbn=978-0-8061-3355-3 |url=https://books.google.com/books?id=dildxZvRwxQC}} * {{Cite book |title=Guatemala, la historia silenciada (1944–1989) |volume=Tomo 1: Revolución y Liberación |publisher=Fondo Nacional para la Cultura Económica |location=Guatemala |year=2007 |last=Sabino |first=Carlos |language=es}} * {{cite book |last1=Stephens |first1=John Lloyd |last2=Catherwood |first2=Frederick |url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog |title=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan |publisher=Arthur Hall, Virtue and Co. |year=1854 |location=London, England}} * {{Cite book |last1=Striffler |first1=Steve |last2=Moberg |first2=Mark |title=Banana wars: power, production, and history in the Americas |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3196-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bananawars01unse}} * {{cite book |first=Arturo |last=Taracena |title=Invención criolla, sueño ladino, pesadilla indigena, Los Altos de Guatemala: de región a Estado, 1740–1871 |location=Guatemala |publisher=Biblioteca básica de historia de Guatemala |year=2011 |edition=3rd |isbn=978-9929-587-42-7 |url=http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=244 |language=es |access-date=10 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109073146/http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=244 |archive-date=9 January 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |title=Politics of Latin America: The Power Game |url=https://archive.org/details/politicsoflatina0000vand_z4w6 |editor-first=Harry E. |editor-last=Vanden |editor-first2=Gary |editor-last2=Prevost |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=0-19-512317-4 |chapter=Chapter Ten: Guatemala}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Guatemala}} {{wikiatlas|Guatemala}} * {{službeni website|http://www.guatemala.gob.gt}} Vlade Gvatemale {{Simboli jezika|es|španski}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/guatemala.html Predsjednik i članovi vlade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210073759/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/guatemala.html |date=10. 12. 2008 }} * [http://www.hbw.com/lynx/en/lynx-edicions/novedades/CHK0005-lista-comentada-aves-guatemala-annotated-checklist-birds.html Eisermann, Knut and Avendaño, Claudia, ''Annotated Checklist of the Birds of Guatemala''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230308094011/https://birdsoftheworld.org/bow/home |date=8. 3. 2023 }} {{Simboli jezika|en|engleski}} * [https://web.archive.org/web/20081202155955/http://www.guate4travel.com/index.html Karte Gvatemale] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html Gvatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002082023/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |date=2. 10. 2015 }} na CIA World Factbook {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}} {{Istaknuti članak}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gvatemala|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1821.]] oyo336gy3lvakdps8ukp5opu6yap2yl Lokalna računarska mreža 0 10317 3937005 3872842 2026-10-24T21:12:25Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937005 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Lokalna računarska mreža''' ({{jez-en|local area network – LAN}}) [[računarska mreža]] je namijenjena za [[Lični računar|lične računare]].<ref>{{cite book|author=Gary A. Donahue|title=Network Warrior|url=https://archive.org/details/networkwarrior0000dona|date=juni 2007|publisher=O'Reilly|page=[https://archive.org/details/networkwarrior0000dona/page/n26 5]}}</ref> LAN može imati jedan ili nekoliko stotina čvorova (praktično umreženih računara). Računari se najčešće umrežuju specijaliziranim kablovima koji imaju veliku propusnost podataka (npr. [[UTP kabal]]) koji se priključuju na [[hub]] ili [[switch]]. Komunikacija se odvija preko [[TCP/IP]] protokola. Najčešće umrežava [[radna stanica|radne stanice]], [[računar]]e, [[printer]]e, [[server]]e i ostale uređaje. LAN omogućava dijeljenje [[Podaci (računarstvo)|podataka]], uređaja kao i [[program]]a. LAN radi na najniža dva sloja [[OSI model]]a. Najčešći standardi koji se koriste su [[Ethernet]], [[Token Ring]] te [[FDDI]]. == Tehnički aspekti == === Half-duplex === U mrežama koje koriste CSMA/CD (''carrier sense multiple access collision detect'') tehnologiju kao što je Ethernet, slanje podataka se vrši tako što mrežni uređaj koji treba da šalje podatak prvo nadgleda ima li drugih uređaja u mreži koji šalju podatak. Ako to nije slučaj, uređaj počinje slanje podataka. Dva uređaja ne mogu slati podatke istovremeno, ako se to desi uređaj čeka određeno vrijeme za ponovno slanje podataka, što obični korisnik i ne primjeti. Što je više uređaja u LAN-u to je veća šansa da se "sudar" podataka desi, i to je razlog što se sposobnosti Ethernet mreže narušavaju ako se broj uređaja na jednoj mreži poveća. CSMA/CD mreže ne mogu u isto vrijeme slati i primati podatke. === Full-duplex === [[Switch]]evi su omogućili istovremeno slanje i primanje podataka, takozvani full-duplex mod. Sa Switchevima mogućnosti i brzina Ethernet LAN mreže je povećana i unaprijeđena. 100 Mbps Ethernet mreža može prebacivati 200 Mbps podataka, no samo 100 Mbps može ići u jednom smjeru. Prijenos podataka u LAN mreži se dijeli na tri klase: ''Unicast'', ''multicast'' i ''broadcast''. * Kod ''unicast'' prijenosa jedan paket je poslat od izvora do odredišta na mreži. Izvorni čvor adresira paket koristeći adresu koja će biti na odredištu, potom se paket šalje na mrežu, i konačno na odredište. * ''Multicast'' prijenos podataka se sadrži od jednog paketa podataka koji se kopira i šalje na specifične podskupove uređaja na mreži. Izvor adresira paket koristeći multicast adresu, te potom kopira paket i šalje kopije svakom čvoru (korisniku) koji je dio multicast adrese. * ''Broadcast'' prijenos podatak se sadrži od jednog paketa podataka koji se kopira te šalje svim čvorovima koji se nalaze u mreži. Tada se koristi broadcast adresa, te se potom kopira paket koji se šalje svim korisnicima na mreži. == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Personal Area Network]] (PAN) - lične mreže * [[Metropolitan Area Network]] (MAN) - gradske mreže * [[Wide Area Network]] (WAN) - širokopojasne mreže [[Kategorija:Računarske mreže]] cpojh2iv8h0nv3wj7hb7noeudt4vffe Nacionalizam 0 11752 3936973 3905632 2026-10-24T20:18:11Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936973 wikitext text/x-wiki '''Nacionalizam''' je ideologija koja smatra da su nacija, etnička pripadnost ili nacionalni identitet osnovni dijelovi ljudskog društva, te koja ima političke implikacije utemeljene na tom uvjerenju; prije svega, tvrdnja da je nacija "jedina pravovaljna osnova za [[država|državu]]",<ref name=":10">{{Cite book|last=Hechter|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=O3jnCwAAQBAJ|title=Containing Nationalism|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198297420|pages=7|language=en}}</ref><ref name=":11">{{Cite book|last=Gellner|first=Ernest|url=https://books.google.com/books?id=XPHpUSUAsF0C|title=Nations and Nationalism|date=1983|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0801475009|pages=1|language=en}}</ref> te da "svaka nacija zaslužuje svoju državu". Nacionalizam ima za cilj sticanja i održavanja [[suverenitet]]a (samouprave) nacije nad svojom domovinom radi stvaranja nacije- države.<ref name="Smith1">[[Anthony D. Smith|Smith, Anthony]]. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. [[Polity (publisher)|Polity]], 2010. pp. 9, 25–30; {{cite book|last=James|first=Paul|url=https://www.academia.edu/40353321|title=Nation Formation: Towards a Theory of Abstract Community|publisher=Sage Publications|year=1996|location=London|author-link=Paul James (academic)}}</ref> U ovom obliku, nacionalizam je univerzalna ideologija; ali ovaj izraz također odnosi se na određene ideologije nacionalnih pokreta, koje imaju političke tvrdnje u ime pojedinih nacija. Nacionalizam smatra da svaka [[nacija]] treba da upravlja sama sobom, bez vanjskog uplitanja ([[Samoopredjeljenje|samoopredjeljenja]]), da je nacija prirodna i idealna osnova za državu,<ref name="Finlayson">{{cite book|last=Finlayson|first=Alan|chapter=5. Nationalism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA99|editor1-last=Geoghegan|editor1-first=Vincent|editor2-last=Wilford|editor2-first=Rick|title=Political Ideologies: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1317804338|pages=[https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA100 100–102]}}</ref> i da je nacija jedini pravi izvor [[Politička moć|političke moći]].<ref name="Smith1" /><ref>Yack, Bernard. ''Nationalism and the Moral Psychology of Community''. University of Chicago Press, 2012. str. 142</ref> Nadalje, ima za cilj izgradnju i održavanje jedinstvenog nacionalnog identiteta, zasnovanog na kombinaciji zajedničkih društvenih karakteristika kao što su [[kultura]], [[etnička pripadnost]], geografska lokacija, [[jezik]], [[politika]] (ili vlada), [[religija]], [[tradicija]] i vjerovanje u zajedničkoj jedinstvenoj historiji,<ref name = Triandafyllidou>{{cite journal | last1 = Triandafyllidou | first1 = Anna | year = 1998 | title = National Identity and the Other | url = https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_1998-07_21_4/page/593 | journal = Ethnic and Racial Studies | volume = 21 | issue = 4 | pages = 593–612 | doi=10.1080/014198798329784}}</ref><ref name = Smith>{{cite book | last1 = Smith | first1 = A.D. | year = 1981 | title = The Ethnic Revival in the Modern World | publisher = Cambridge University Press}}</ref> i promovirati nacionalno jedinstvo ili solidarnost<ref name="Smith1" />] Nacionalizam, teži očuvanju i njegovanju tradicionalne kulture jedne nacije.<ref name="Smith - culture">[[Anthony D. Smith|Smith, Anthony]]. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. [[Polity (publisher)|Polity]], 2010. str. 6–7, 30–31, 37</ref> Postoje različite definicije "nacije", što dovodi do različitih tipova nacionalizma. Dva glavna oblika su etnički nacionalizam i građanski nacionalizam. Nacionalizam se razvio krajem 18. vijeka, posebno s [[Francuska revolucija|Francuskom revolucijom]] i širenjem principa narodnog suvereniteta (ideja da "narod" treba da vlada).<ref name="oxford_dict">{{cite book |last1=Adeney |first1=Katharine |editor1-last=Iain |editor1-first=McLean |editor2-last=McMillan |editor2-first=Alistair |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |date=2009 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780191727191 |edition=3rd |chapter=Nationalism}}</ref> Tri glavne teorije su korištene za objašnjenje njegovog nastanka. [[Primordijalizam]] (perenijalizam) se razvijao zajedno sa nacionalizmom tokom romantičnog doba i smatrao je da su nacije uvijek postojale. Ovo gledište je od tada odbačeno od strane naučnika,<ref>{{cite journal |last1=Coakley |first1=John |title='Primordialism' in nationalism studies: theory or ideology?: 'Primordialism' in nationalism studies |journal=Nations and Nationalism |date=april 2018 |volume=24 |issue=2 |pages=327–347 |doi=10.1111/nana.12349|s2cid=149288553 |url=https://pure.qub.ac.uk/en/publications/primordialism-in-nationalism-studies-theory-or-ideology(28e99592-2d86-421f-9fd3-2c4517aa7278).html }}</ref> a nacije se sada posmatraju kao društveno konstruisane i historijski uslovljene.<ref name="Mylonas">{{cite journal|last1=Mylonas|first1=Harris|last2=Tudor|first2=Maya|date=2021|title=Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know|journal=Annual Review of Political Science|volume=24|issue=1|pages=109–132|doi=10.1146/annurev-polisci-041719-101841|doi-access=free}}</ref> Teorija modernizacije, trenutno najčešće prihvaćena teorija nacionalizma,<ref>{{cite journal |last1=Woods |first1=Eric Taylor |last2=Schertzer |first2=Robert |last3=Kaufmann |first3=Eric |title=Ethno-national conflict and its management |journal=Commonwealth & Comparative Politics |date=2011 |volume=49 |issue=2 |page=154 |doi=10.1080/14662043.2011.564469|s2cid=154796642 }}</ref> usvaja [[Konstruktivizam|konstruktivistički]] pristup i predlaže da je nacionalizam nastao kao rezultat procesa modernizacije, kao što su [[industrijalizacija]], [[urbanizacija]] i masovno [[obrazovanje]], koji su omogućili razvoj nacionalne svijesti.<ref name="Mylonas" /><ref name="Deanna Smith">{{cite book|last1=Smith|first1=Deanna|year=2007|title=Nationalism|url=https://archive.org/details/nationalismtheor0000smit_b5h1|edition=2nd|publisher=polity|location=Cambridge|isbn=978-0745651286}}</ref> Zagovornici ove teorije opisuju nacije kao "zamišljene zajednice", a nacionalizam kao "izmišljenu [[Tradicija|tradiciju]]" u kojoj zajednički osjećaji pružaju oblik kolektivnog identiteta i povezuju pojedince u političku solidarnost.<ref name="Mylonas" /><ref>{{cite book |last1=Hobsbawm |first1=E. |last2=Ranger |first2=T. |title=The Invention of Tradition |date=1983 |publisher=Cambridge Univ. Press |location=Cambridge, UK}}</ref><ref>Anderson, Benedict (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso. ISBN 978-0860910596.</ref> Treća teorija, etnosimbolizam objašnjava nacionalizam kao proizvod simbola, mitova i tradicija, kao što je povezano s radom [[Anthony D. Smith|Anthonyja D. Smitha]]. Osim toga, širenje nacionalističkih pokreta tokom dekolonizacije navelo je mnoge teoretičare da ispitaju ulogu elita u mobilizaciji zajednica kako bi održale svoju moć.<ref name="oxford_dict" /> Moralna vrijednost nacionalizma, odnos između nacionalizma i [[Patriotizam|patriotizma]], te kompatibilnost nacionalizma i [[Kosmopolitizam|kosmopolitizma]] predmet su filozofske rasprave.<ref name="Mylonas" /> Nacionalizam se može kombinovati sa različitim političkim ciljevima i ideologijama kao što su [[konzervativizam]] (nacionalni konzervativizam i desničarski [[populizam]]) ili socijalizam (ljevičarski nacionalizam).<ref name="Finlayson" /><ref>{{Cite journal|last=Bunce|first=Valerie|date=2000|title=Comparative Democratization: Big and Bounded Generalizations|url=https://doi.org/10.1177/001041400003300602|journal=Comparative Political Studies|language=en|volume=33|issue=6–7|pages=703–734|doi=10.1177/001041400003300602|s2cid=153875363|issn=0010-4140}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kocher|first1=Matthew Adam|last2=Lawrence|first2=Adria K.|last3=Monteiro|first3=Nuno P.|date=2018|title=Nationalism, Collaboration, and Resistance: France under Nazi Occupation|url=https://muse.jhu.edu/article/709436|journal=International Security|volume=43|issue=2|pages=117–150|doi=10.1162/isec_a_00329|s2cid=57561272|issn=1531-4804|doi-access=free}}</ref> U praksi, nacionalizam se vidi kao pozitivan ili negativan u zavisnosti od njegove ideologije i ishoda. Nacionalizam je bio odlika pokreta za slobodu i pravdu, povezivan je sa kulturnim preporodom<ref name="Smith1" /> i podstiče ponos na nacionalna dostignuća.<ref>{{cite book | last1= Nairn | first1= Tom | last2= James | first2= Paul | author-link= Paul James (academic)| title= Global Matrix: Nationalism, Globalism and State-Terrorism | url= https://www.academia.edu/1642325 | year= 2005 | publisher= Pluto Press | location= London and New York}}</ref> Također se koristi za legitimisanje rasnih, etničkih i vjerskih podjela, potiskivanje ili napad na manjine i podrivanje ljudskih prava i demokratskih tradicija.<ref name="Mylonas" /> Radikalni nacionalizam u kombinaciji s rasnom mržnjom bio je ključni faktor u [[holokaust]]u koji je počinila nacistička Njemačka,<ref>{{cite book|author=Pierre James|title=The Murderous Paradise: German Nationalism and the Holocaust|url=https://books.google.com/books?id=drTL9BQtdFcC|year=2001|publisher=Greenwood|isbn=978-0275972424}}</ref> te [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] koji je počinila srpska vojska. ==Terminologija== Terminološka upotreba pojmova "[[nacija]]", "[[suverenitet]]" i povezanih termina značajno je poboljšana pisanjem [[Hugo Grotius]]a u djelu ''De jure belli ac pacis'' početkom 17. vijeka. Živeći u vremenima Osamdesetogodišnjeg rata između [[Španija|Španije]] i [[Nizozemska|Holandije]] i [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]] između katoličkih i protestantskih evropskih naroda (katolička [[Francuska]] je bila u inače protestantskom taboru), nije iznenađujuće da je [[Hugo Grotius|Grotius]] bio duboko zabrinut za pitanja sukoba među nacijama u kontekstu suprotstavljanja proisteklih iz vjerskih razlika. Riječ "nacija" je također bila korisno primenjivana pre 1800. godine u [[Evropa|Evropi]] na način da se odnosi na stanovnike neke zemlje, kao i na kolektivne identitete koji mogu uključivati zajedničku [[Historija|historiju]], [[zakon]], [[jezik]], politička prava, [[Religija|religiju]] i [[Tradicija|tradiciju]], na neki način sličniji modernom konceptu.<ref>{{cite book |last=Gat |first=Azar |date=2012 |title=Nations: The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism |publisher=Cambridge University Press |page=214|url=https://books.google.com/books?id=HK8TulTJpGAC|isbn=978-1107007857 }}</ref> Nacionalizam izveden od imenice koja označava 'naciju' je novija riječ; na engleskom jeziku, termin datira iz 1798. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/nationalism |title=Nationalism|website=merriam-webster.com}}</ref> Termin je prvi put postao važan u 19. vijeku,<ref>Vidi Norman Rich, ''The age of nationalism and reform, 1850–1890'' (1970).</ref> te postaje sve negativniji u svojim konotacijama nakon 1914.godine. [[Glenda Sluga]] napominje da je "Dvadeseto stoljeće, vrijeme dubokog razočaranja nacionalizmom, bilo i veliko doba globalizma."<ref>Glenda Sluga, ''Internationalism in the Age of Nationalism'' (University of Pennsylvania Press, 2013) ch 1</ref> Akademici definišu nacionalizam kao politički princip koji smatra da nacija i država treba da budu podudarne.<ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref>{{Cite journal|last=Gorski|first=Philip S.|date=2000|title=The Mosaic Moment: An Early Modernist Critique of Modernist Theories of Nationalism|url=https://www.jstor.org/stable/3003771|journal=American Journal of Sociology|volume=105|issue=5|pages=1432–1433|doi=10.1086/210435|jstor=3003771|s2cid=144002511|issn=0002-9602}}</ref> Prema [[Lisa Weeden|Lisi Weeden]], nacionalistička ideologija pretpostavlja da su "narod" i država podudarni.<ref>{{Cite book|last=Wedeen|first=Lisa|url=https://books.google.com/books?id=vENa-ZYneFYC|title=Peripheral Visions: Publics, Power, and Performance in Yemen|date=2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226877921|pages=8|language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Nationalism}} * [https://sourcebooks.fordham.edu/halsall/mod/modsbook17.asp Nacionalizam], Fordham University {{en simbol}} {{Političke ideologije}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nacionalizam|*]] [[Kategorija:Političke teorije]] 621wu7ggb3ntgy0c9etv02g3zlilpbp Versajski sporazum 0 14132 3936996 3921907 2026-10-24T21:03:26Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936996 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Versajski sporazum | puno_ime = Mirovni sporazum između savezničkih i udruženih sila i Njemačke | slika = Treaty of Versailles, English version.jpg | veličina_slike = 220px | alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | opis_slike = <!-- Example caption for either image style --> | vrsta = Mirovni sporazum | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1919|6|28}} | mjesto_potpis = [[Galerija ogledala]], [[Versajski dvorac]], [[Pariz]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = {{Početni datum|1920|1|10}} | uslov_aktivacije = Ratifikacija od strane Njemačke i tri Glavne savezničke i pridružene sile<ref name="Signatures and Protocol" group=n.>[[s:Treaty of Versailles/Protocol|Signatures and Protocol]]</ref> | amandman = | aneks = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | strane = <!-- format this as a bullet list --> | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = [[Francuska]] | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = [[Francuski]] i [[Engleski jezik|engleski]] | jezici = <!-- format this as a bullet list --> | wikizvor = <!-- OR: --> | wikizvor1 = <!-- Up to 5 wikizvorN variables may be specified --> | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} [[Datoteka:Council_of_Four_Versailles.jpg|mini|desno|Versajski mir]] [[Datoteka:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|mini|thumbtime=5|Potpisivanje Versajskog sporazuma]] {{For|ostale mirovne sporazume potpisane u Versaillesu|Versajski sporazum (višeznačnica)}} '''Versajski sporazum[ii]''' ([[Francuski jezik|francuski]]: Traité de Versailles) bio je [[mirovni sporazum]] kojim je okončan [[Prvi svjetski rat]] između [[Njemačka|Njemačke]] i savezničkih snaga [[Antanta|Antante]]. Potpisan je 28. juna 1919. godine, pet godina nakon [[Sarajevski atentat|atentata na nadvojvodu Franza Ferdinanda]]. Iako je primirje potpisano 11. novembra 1918, čime su okončao je ratno stanje između Njemačke i većine savezničkih sila. Ostale Centralne sile na njemačkoj strani potpisale su odvojene sporazume.[iii] Iako je primirje od 11. novembra 1918. godine okončalo same borbe i dogovorilo određene principe i uslove, uključujući isplatu reparacija, trebalo je šest mjeseci savezničkih pregovora na [[Pariska mirovna konferencija 1919.|Pariskoj mirovnoj konferenciji]] da bi se zaključio mirovni sporazum. Njemačkoj nije bilo dozvoljeno da učestvuje u pregovorima prije potpisivanja sporazuma. Sporazum je registrirao Sekretarijat [[Društvo naroda|Društva naroda]] 21. oktobra 1919, te ga potvrdilo 10. januara 1920. Sporazum je zahtijevao od Njemačke da se razoruža, učini teritorijalne ustupke, izruči navodne ratne zločince, pristane na suđenje [[Vilim II, car Njemačke|Kajzeru Vilimu II]], prizna nezavisnost država čija je teritorija prethodno bila dio [[Njemačko Carstvo|Njemačkog]] [[Njemačko Carstvo|Carstva]] i plati reparacije silama [[Antanta|Antante]].{{sfn|Bassiouni|2002|pp=278–279}}{{efn-lr|See the [[#Reparations|Reparations]] section.}} Najkritičnija i najkontroverznija odredba u sporazumu bila je: "Savezničke i pridružene vlade potvrđuju, a Njemačka prihvata odgovornost Njemačke i njenih saveznika za prouzrokovanje svih gubitaka i šteta kojima su savezničke i pridružene vlade i njihovi državljani bili izloženi kao posljedica rata koji im je nametnuta agresijom Njemačke i njenih saveznika." Ostale članice Centralnih sila potpisale su sporazume koji sadrže slične članove. Ovaj članak, Član 231, postao je poznat kao klauzula o "ratnoj krivici". [[Datoteka:Treaty_of_Versailles,_English_version.jpg|mini|200px|desno|Naslovna stranica engleske verzije Versajskog sporazuma]] Sporazum je s njemačke strane službeno potpisao ministar vanjskih poslova [[Herman Müller]]. U Njemačkoj je sporazum prihvaćen kao sramota i poniženje za njemački narod, što je kasnije dovelo do pada [[Vajmarska Republika|Vajmarske Republike]] 1933. i dolaska [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] na vlast, koji se odrekao sporazuma i povukao iz svih njegovih tačaka. Kritičari, uključujući [[John Maynard Keynes|Johna Maynarda Keynesa]], proglasili su sporazum prestrogim, nazivajući ga "kartaginskim mirom" i rekavši da su reparacije pretjerane i kontraproduktivne. S druge strane, istaknute savezničke ličnosti poput francuskog maršala [[Ferdinand Foch|Ferdinanda Focha]] kritizirale su sporazum zbog previše blagog tretmana Njemačke. Ovo je još uvijek predmet tekuće debate historičara i ekonomista. Rezultat ovih konkurentskih, a ponekad i suprotstavljenih ciljeva među pobjednicima bio je kompromis koji nikoga nije ostavio zadovoljnim. Konkretno, Njemačka nije bila ni smirena ni pomirena, niti je trajno oslabljena. Sjedinjene Države nikada nisu ratificirale Versajski sporazum; Umjesto toga, sklopila je zaseban mirovni sporazum s Njemačkom, iako zasnovan na Versajskom sporazumu. Problemi koji su proizašli iz sporazuma doveli su do Locarnskih sporazuma, koji su poboljšali odnose između Njemačke i drugih evropskih sila. Sistem reparacija je reorganizovan, a plaćanja smanjena u Dawesovom i Youngovom planu. Ogorčenje zbog sporazuma potaknulo je uspon [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] i na kraju izbijanje [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Iako se često naziva "Versajska konferencija", samo je stvarno potpisivanje sporazuma održano u historijskoj palati. Većina pregovora održana je u Parizu, a sastanci "Velike četvorke" uglavnom su se održavali u francuskom Ministarstvu vanjskih poslova na [[Quai d'Orsay]]u.{{sfn|Slavicek|2010|p=37}} == Pozadina == === Prvi svjetski rat === {{Glavni|Prvi svjetski rat}} [[Prvi svjetski rat]] vođen je širom Evrope, Bliskog istoka, Afrike i Azije. Zemlje izvan ratne zone su također bile pogođene prekidom međunarodne trgovine, finansija i diplomatskih pritisaka od zaraćenih strana. Godine 1917. došlo je do [[Ruska revolucija|revolucije]] u [[Rusko Carstvo|Rusiji]], što je dovelo do raspada carske vlade i uspona [[Boljševici|boljševika]] na čelu s [[Vladimir Lenjin|Vladimirom Lenjinom]]. == Također pogledajte == * [[Rapalski ugovor]] == Bilješke == {{refspisak|22em|group=n.}} {{refspisak|22em|group=lower-roman}} == Reference == {{Refspisak}} ==Dodatna literatura== {{Refbegin|35em}} *{{cite journal | title = Versailles Twenty Years After | last = Albrecht-Carrie | first = Rene | author-link = René Albrecht-Carrié | journal = Political Science Quarterly | year = 1940 | volume = 55 | issue = 1 | pages = 1–24 | doi = 10.2307/2143772 | jstor = 2143772 | issn=0032-3195}} *{{cite book| chapter = The Peace Treaty of Versailles: The Role of Maps in Reshaping the Balkans in the Aftermath of WWI | last = Altic | first = Mirela | year = 2016 | title = History of Military Cartography | editor1-last = Liebenberg | editor1-first = Elri | editor2-last = Demhardt | editor2-first = Imre | editor3-last = Vervust | editor3-first = Soetkin | name-list-style = amp | publisher = Springer | location = Cham | pages = 179–198 | isbn = 978-3-319-25244-5 }} *{{Cite book| title = Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience | edition = 2nd | editor1-last = Appiah | editor1-first = Anthony | editor1-link = Kwame Anthony Appiah | editor2-last = Gates | editor2-first = Henry Louis | editor2-link = Henry Louis Gates Jr. | name-list-style = amp | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | page = 781 | isbn = 978-0-19-517055-9 }} *{{Cite book| chapter = Introduction | last1 = Arnander | first1 = Christopher | last2 = Wood | first2 = Frances | author2-link = Frances Wood | name-list-style = amp | year = 2016 | title = The Betrayed Ally, China in the Great War | publisher = Pen and Sword | isbn = 978-1-4738-7501-2 }} *{{Cite web | title = Woodrow Wilson and the Great Betrayal | last = Bailey | first = Thomas A. | year = 1945 | author-link = Thomas A. Bailey | publisher = The Macmillan Company | location = New York | url = https://archive.org/details/woodrowwilsongre00bailrich | via = [[Internet Archive]] }} *{{Cite book | title = American Soldiers Overseas: The Global Military Presence | edition = First | last = Baker | first = Anni | year = 2004 | publisher = Praeger | series = Perspectives on the Twentieth Century | url = https://archive.org/details/americansoldiers0000bake | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-275-97354-4 }} *{{Cite book| title = The Blockade of Germany after the Armistice | last = Bane | first = S.L. | year = 1942 | publisher = Stanford University Press | page = 791 }} *{{Cite journal | title = Peace in peril in May-June 1919 | last1 = Barnes | first1 = Alexander | last2 = Ebertowski | first2 = James | name-list-style = amp | journal = Defense Transportation Journal | date = april 2011 | volume = 67 | issue = 2 | pages = 12–26 | url = https://www.jstor.org/stable/44123331 | jstor = 44123331 }} *{{Cite book| title = The Collapse of British Power | last = Barnett | first = Correlli | year = 1986 | author-link = Correlli Barnett | publisher = Prometheus Books | isbn = 978-039103-439-6 }} *{{Cite book| title = The Collapse of British Power | last = Barnett | first = Correlli | year = 2002 | publisher = Pan | location = London | series = "Pride and Fall" sequence | page = 392 | isbn = 978-0-330-49181-5 }} *{{Cite book| title = Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian and Ottoman Borderlands | editor1-last = Bartov | editor1-first = Omer | editor1-link = Omer Bartov | editor2-last = Weitz | editor2-first = Eric D. | editor2-link = Eric D. Weitz | name-list-style = amp | year = 2013 | publisher = Indiana University Press | isbn = 978-0-253-00635-6 }} *{{cite journal | title = World War I: The War to End All Wars and the Birth of a Handicapped International Criminal Justice System | last = Bassiouni | first = M. Cherif | journal = Denver Journal of International Law and Policy | date = januar 2002 | volume = 30 | issue = 3 | pages = 244–291 | url = https://digitalcommons.du.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1465&context=djilp }} *{{Cite book | title = The Origins of the Second World War in Europe | edition = 2nd | last = Bell | first = P.M.H. | year = 1997 | orig-year = First published 1986 | publisher = Pearson | url = https://archive.org/details/originsofsecondw00bell | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-058230-470-3 }} *{{Cite book | title = A Concise History of Austria | last = Beller | first = Steven | year = 2007 | publisher = Cambridge University Press | series = Cambridge Concise Histories | url = https://archive.org/details/concisehistoryof00stev | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-052147-886-1 }} *{{Cite book| title = Cambridge History of the British Empire Volume 3, The Empire Commonwealth 1870–1919 (volume 3) | url = https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_u5b8 | editor1-last = Benians | editor1-first = Ernest Alfred | editor1-link = Ernest Alfred Benians | editor2-last = Butler | editor2-first = James | editor2-link = J. R. M. Butler | editor3-last = Carrington | editor3-first = C. E. | editor3-link = C. E. Carrington | name-list-style = amp | year = 1959 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-052104-512-4 }} *{{Cite book| title = Germany After the First World War | url = https://archive.org/details/germanyafterfirs0000bess | last = Bessel | first = Richard | year = 1993 | author-link = Richard Bessel | publisher = Oxford University Press, US | isbn = 978-019821-938-5 }} *{{cite journal | title = Germany's World War I Debt Was So Crushing It Took 92 Years to Pay Off | last = Blakemore | first = Erin | journal = History | url = https://www.history.com/news/germany-world-war-i-debt-treaty-versailles | date = 27. 6. 2019 | archive-date = 17. 9. 2021 | access-date = 28. 2. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210917075943/https://www.history.com/news/germany-world-war-i-debt-treaty-versailles | url-status = live }} *{{Cite book| title = Versailles: A Reassessment after 75 Years | url = https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3 | editor1-last = Boemeke | editor1-first = Manfred F. | editor2-last = Feldman | editor2-first = Gerald D. | editor2-link = Gerald Feldman | editor3-last = Glaser | editor3-first = Elisabeth | name-list-style = amp | year = 1998 | publisher = Cambridge University Press | series = Publications of the German Historical Institute | isbn = 978-052162-132-8 }} *{{Cite book| title = The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 2: From 1865 | last1 = Boyer | first1 = Paul S. | last2 = Clark | first2 = Clifford E. | last3 = Hawley | first3 = Sandra | last4 = Kett | first4 = Joseph F | last5 = Rieser | first5 = Andrew | author1-link = Paul Boyer (historian) | name-list-style = amp | year = 2009 | publisher = Cengage Learning | isbn = 978-054722-278-3 }} *{{Cite book | title = The Treaty of Versailles, 1919: A Primary Source Examination of the Treaty That Ended World War I | last = Brezina | first = Corona | year = 2006 | publisher = Rosen Central | series = Primary Sources of American Treaties | url = https://archive.org/details/treatyofversaill00brez | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-140420-442-3 }} *{{Cite encyclopedia| title = Eupen-Malmedy | last = Brüll | first = Christoph | encyclopedia = 1914–1918 Online International Encyclopedia of the First World War | editor1-last = Daniel | editor1-first = Ute | editor2-last = Gatrell | editor2-first = Peter | editor3-last = Janz | editor3-first = Oliver | editor4-last = Jones | editor4-first = Heather | editor5-last = Keene | editor5-first = Jennifer | editor6-last = Kramer | editor6-first = Alan | editor7-last = Nasson | editor7-first = Bill | name-list-style = amp | publisher = Freie Universität Berlin | location = Berlin | date = 8. 10. 2014 | doi = 10.15463/ie1418.10212 }} *{{Cite book| title = Germany and Eastern Europe: Cultural Identities and Cultural Differences | url = https://archive.org/details/germanyeasterneu0000unse_t5e4 | editor1-last = Bullivant | editor1-first = Keith | editor2-last = Giles | editor2-first = Geoffrey | editor3-last = Pape | editor3-first = Walter | name-list-style = amp | year = 1999 | publisher = Rodopi Bv Editions | series = Yearbook of European Studies | isbn = 978-90-420-0688-1 }} *{{Cite book | title = Pistols at Dawn: Two Hundred Years of Political Rivalry from Pitt and Fox to Blair and Brown | last = Campbell | first = John | year = 2010 | publisher = Vintage | location = London | url = https://archive.org/details/pistolsatdawntwo0000camp/13960/t6wx5mm07 | via = [[Internet Archive]] | page = 181 | isbn = 978-1-84595-091-0 | oclc = 489636152 }} *{{Cite web | title = Clemenceau an Deutschland: "Die Stunde der Abrechnung ist da." | trans-title = Clemenceau to Germany: "The day of reckoning is here" | last = <!-- not stated --> | website = Die Weimarer Republik: Deutschlands erste Demokratie | language = de | publisher = Weimarer Republik e.V. | url = https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/mai-1919/clemenceau-an-deutschland-die-stunde-der-abrechnung-ist-da | date = n.d. | access-date = 21. 1. 2021 | ref = {{harvid|Weimarer Republik|n.d.}} | archive-date = 18. 5. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518082044/https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/mai-1919/clemenceau-an-deutschland-die-stunde-der-abrechnung-ist-da/ | url-status = live }} *{{Cite book| title = The Propaganda War in the Rhineland: Weimar Germany, Race and Occupation after World War I | url = https://archive.org/details/ralphwaldoemerso0000koch | last = Collar | first = Peter | year = 2012 | publisher = I.B. Tauris | location = London | page = [https://archive.org/details/ralphwaldoemerso0000koch/page/n91 78] | isbn = 978-1-84885-946-3 }} *{{Cite book | title = Woodrow Wilson: A Biography | last = Cooper | first = John Milton | year = 2011 | author-link = John M. Cooper (historian) | publisher = Vintage Books | url = https://books.google.com/books?id=xOZVsyO4K2cC&pg=PA422 | pages = 422–424 | isbn = 978-0-307-27790-9 }} *{{Cite book | title = The Second World War: A Military History | last = Corrigan | first = Gordon | year = 2011 | author-link = Gordon Corrigan | publisher = Thomas Dunne Books | url = https://archive.org/details/secondworldwarmi0000corr_o7z3 | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-031-257709-4 }} *{{Cite book| title = Europe at War 1939-1945: No Simple Victory | url = https://archive.org/details/europeatwar193910000davi_z3z9 | last = Davies | first = Norman | year = 2007 | author-link = Norman Davies | publisher = Pan Books | isbn = 978-033035-212-3 }} *{{cite book| title = U.S. Foreign Policy and National Security: Chronology and Index for the 20th Century | editor-last = Davis | editor-first = Robert T. | year = 2010 | publisher = Praeger Security International | location = Santa Barbara, California | volume = 1 | page = [https://books.google.com/books?id=gsM1JiXAMJEC 49] | isbn = 978-0-313-38385-4 }} *{{cite book | title = The Wehrmacht War Crimes Bureau, 1939-1945 | last = De Zayas | first = Alfred M. | year = 1989 | publisher = University of Nebraska Press | url = https://archive.org/details/wehrmachtwarcrim0000alfr/page/4/mode/2up?q=%22Karl+Stenger%22 | via = [[Internet Archive]] | access-date = 2. 3. 2024 | page = 5 | isbn = 0-8032-1680-7 }} *{{Cite book| title = Survival and Consolidation: The Foreign Policy of Soviet Russia, 1918–1921 | url = https://archive.org/details/survivalconsolid0000debo | last = Debo | first = Richard K. | year = 1992 | publisher = Mcgill Queens University Press, First Edition | isbn = 978-0-7735-0828-6 }} *{{Cite news| title = Die Finanzierung des Lebensmittels | trans-title = Paying for food imports | newspaper = Deutsche Allgemeine Zeitung | language = de | date = 2. 2. 1919 | ref = {{harvid|''Deutsche Allgemeine Zeitung''|1919}} }} *{{cite book | title = China's Political System | last = Dreyer | first = June Teufel | year = 2015 | publisher = Routledge | url = https://books.google.com/books?id=j_ooCgAAQBAJ&pg=PA60 | page = 60 | isbn = 978-1-317-34964-8 }} *{{Citation| title = The Versailles Treaty and the Irish-Americans | last = Duff | first = John B. | year = 1968 | author-link = John B. Duff | journal = The Journal of American History | volume = 55 | issue = 3 | pages = 582–598 | doi = 10.2307/1891015 | jstor = 1891015 }} *{{cite book| title = The Occupation of the Rhineland 1918–29 | last = Edmonds | first = J.E. | year = 1987 | author-link = James Edward Edmonds | orig-year = First published 1943 | publisher = [[HMSO]] | isbn = 978-0-11-290454-0 | ref = {{harvid|Edmonds|1943}} }} *{{Cite book | title = In Hitler's Shadow: West German Historians and the Attempt to Escape from the Nazi Past | edition = First | last = Evans | first = Richard J. | year = 1989 | author-link = Richard J. Evans | publisher = Pantheon Books | url = https://archive.org/details/inhitlersshadow00rich | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-067972-348-6 }} *{{cite book| title = The Pity of War: Explaining World War I | url = https://archive.org/details/pityofwar0000ferg | last = Ferguson | first = Niall | year = 1998 | author-link = Niall Ferguson | publisher = [[Allen Lane]] | isbn = 978-0-713-99246-5 }} *{{Cite book| title = Nazi Germany: A New History | url = https://archive.org/details/nazigermanynewhi0000fisc_h7i6 | last = Fischer | first = Klaus P. | year = 1995 | publisher = Constable | page = [https://archive.org/details/nazigermanynewhi0000fisc_h7i6/page/n441 408] | isbn = 978-0-09-474910-8 }} *{{cite book| title = Historical Dictionary of U.S. Diplomacy from World War I through World War II | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000foll | last1 = Folly | first1 = Martin | last2 = Palmer | first2 = Niall | name-list-style = amp | year = 2010 | publisher = Scarecrow Press | series = Historical Dictionaries of Diplomacy and Foreign Relations | isbn = 978-081085-606-6 }} *{{Cite book | title = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture | editor-last = Frucht | editor-first = Richard | year = 2004 | publisher = ABC-CLIO | url = https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-157607-800-6 }} *{{cite book| title = The Second World War, 1939–45 A Strategical And Tactical History | url = https://archive.org/details/secondworldwar190000full_x2h7 | last = Fuller | first = J.F.C. | year = 1993 | publisher = Da Capo Press | isbn = 978-0-306-80506-6 }} *{{Cite book| title = Deutsche Rüstungspolitik 1860 bis 1980 | url = https://archive.org/details/deutscherustungs0000geye | last = Geyer | first = Michael | year = 1984 | author-link = Michael Geyer | publisher = Suhrkamp | location = Frankfurt | language = de | isbn = 978-3-518-11246-5 }} *{{cite book| title = History of World War 1 | url = https://archive.org/details/historyofworldwa0000unse | last = Gilbert | first = Martin | year = 1974 | author-link = Martin Gilbert | editor-last = Taylor | editor-first = AJP | editor-link = AJP Taylor | publisher = Octopus Books | page = [https://archive.org/details/historyofworldwa0000unse/page/n275 276] | isbn = 0-7064-0398-3 }} *{{Cite web | title = The Great War 1914 to 1918 | publisher = [[The National Archives (United Kingdom)|The National Archives]] | url = https://www.nationalarchives.gov.uk/education/greatwar/g5/cs2/background.htm | access-date = 7. 4. 2020 | ref = {{harvid|TNA: The Great War 1914 to 1918|n.d.}} | archive-date = 14. 12. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171214002043/http://www.nationalarchives.gov.uk/education/greatwar/g5/cs2/background.htm | url-status = live }} *{{Cite book| title = The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary | url = https://archive.org/details/costofworldwarto0000unse | last = Grebler | first = Leo | year = 1940 | publisher = Yale University Press | page = [https://archive.org/details/costofworldwarto0000unse/page/78 78] }} *{{cite news | title = Die "Jagd auf Deutsche" im Osten: Die Verfolgung begann nicht erst mit dem "Bromberger Blutsonntag" vor 50 Jahren | last = Groppe | first = Pater Lothar | newspaper = Preußische Allgemeine Zeitung | language = de | quote = {{lang|de|italic=no|'Von 1.058.000 Deutschen, die noch 1921 in Posen und Westpreußen lebten', ist bei Cartier zu lesen, 'waren bis 1926 unter polnischem Druck 758.867 abgewandert. Nach weiterer Drangsal wurde das volksdeutsche Bevölkerungselement vom Warschauer Innenministerium am 15. Juli 1939 auf weniger als 300.000 Menschen geschätzt.'}} | url = http://www.webarchiv-server.de/pin/archiv04/3504paz38.htm | date = 28. 8. 2004 | access-date = 22. 9. 2010 | archive-date = 29. 7. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100729060122/http://www.webarchiv-server.de/pin/archiv04/3504paz38.htm | url-status = live }} *{{Cite book | title = The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland | editor-last = Haigh | editor-first = Christopher | editor-link = Christopher Haigh | year = 1990 | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-052139-552-6 }} *{{Citation | title = The imposed gift of Versailles: the fiscal effects of restricting the size of Germany's armed forces, 1924–9 | last1 = Hantke | first1 = Max | last2 = Spoerer | first2 = Mark | name-list-style = amp | journal = Economic History Review | via = MPRA: Munich Personal RePEc Archive | year = 2010 | volume = 63 | issue = 4 | pages = 849–864 | url = https://mpra.ub.uni-muenchen.de/20054/1/MPRA_paper_20054.pdf | doi = 10.1111/j.1468-0289.2009.00512.x | s2cid = 91180171 | access-date = 9. 8. 2019 | archive-date = 30. 7. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220730102415/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/20054/1/MPRA_paper_20054.pdf | url-status = live }} *{{Cite book| title = The First World War, 1914–1918 | last = Hardach | first = Gerd | year = 1987 | publisher = Penguin | isbn = 978-014022-679-9 }} *{{cite news | title = Harding Ends War; Signs Peace Decree at Senator's Home. Thirty Persons Witness Momentous Act in Frelinghuysen Living Room at Raritan | last = <!-- not stated --> | newspaper = [[The New York Times]] | url = https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B13F63C5D14738DDDAA0894DF405B818EF1D3 | date = 3. 7. 1921 | ref = {{harvid|''The New York Times''|1921}} | archive-date = 4. 12. 2013 | access-date = 17. 9. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204011723/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B13F63C5D14738DDDAA0894DF405B818EF1D3 | url-status = live }} *{{Cite book | title = Versailles and After: 1919–1933 | last = Henig | first = Ruth | year = 1995 | author-link = Ruth Henig, Baroness Henig | orig-year = First published 1984 | publisher = Routledge | location = London | url = https://archive.org/details/versaillesafter10000heni/page/n5/mode/2up | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-415-12710-3 }} *{{Cite book| title = Deutschland im Ersten Weltkrieg | edition = Kindle | last1 = Hirschfeld | first1 = Gerhard | last2 = Krumeich | first2 = Gerd | year = 2013 | publisher = Fischer E-Books | location = Frankfurt | isbn = 978-3-104-02489-9 | language = de | trans-title = Germany in the First World War }} *{{Cite book| title = The Germans and the East | url = https://archive.org/details/germanseast0000unse | editor1-last = Ingrao | editor1-first = Charles | editor1-link = Charles Ingrao | editor2-last = Szabo | editor2-first = Franz A.J. | name-list-style = amp | year = 2007 | publisher = Purdue University Press | isbn = 978-155753-443-9 }} *{{Cite book| title = Locarno Diplomacy: Germany and the West, 1925–1929 | url = https://archive.org/details/locarnodiplomacy00jaco | last = Jacobson | first = Jon | year = 1972 | publisher = Princeton University Press | page = [https://archive.org/details/locarnodiplomacy00jaco/page/n150 135] | isbn = 0-691-05190-9 }} *{{Cite journal | title = Wilsonian Idealism and Japanese Claims at the Paris Peace Conference | last = Kawamura | first = Noriko | journal = [[Pacific Historical Review]] | date = novembar 1997 | volume = 66 | number = 4 | pages = 503–526 | doi = 10.2307/3642235 | jstor = 3642235 | s2cid = 154956368 }} *{{cite journal | title = A Picture and an Argument: Mapping for Peace with a Cartography of Hope | last = Kent | first = Alexander | journal = The Cartographic Journal | year = 2019 | volume = 56 | issue = 4 | pages = 275–279 | bibcode = 2019CartJ..56..275K | doi = 10.1080/00087041.2019.1694804 | doi-access = free }} *{{cite book | title = The Legacy of the Great War: Peacemaking, 1919 | last = Keylor | first = William R. | year = 1998 | publisher = Houghton Mifflin | location = Boston and New York | url = http://www.h-france.net/vol1reviews/blatt2.html | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131004224204/http://www.h-france.net/vol1reviews/blatt2.html | archive-date = 4. 10. 2013 | page = 34 | isbn = 0-669-41711-4 }} *{{cite book | chapter = Europe after the treaty | last = Keynes | first = John Maynard | year = 1919 | author-link = John Maynard Keynes | title = The Economic Consequences of the Peace | chapter-url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.135642/page/n232/mode/1up | via = [[Internet Archive]] | pages = 226–251 }} *{{Cite book| title = The Economic Consequences of the Peace | url = https://archive.org/details/economicconsequ02keyngoog | last = Keynes | first = John Maynard | year = 1920 | author-link = John Maynard Keynes | publisher = Harcourt Brace and Howe }} *{{cite book | title = War crimes: a historical overview | last = Kim | first = Henry H. | year = 2000 | publisher = Greenhaven Press | pages = 52–53 | url = https://archive.org/details/warcrimes00kimh/page/52/mode/2up?q=%22Karl+Stenger%22 | via = [[Internet Archive]] | access-date = 2. 3. 2024 | isbn = 0-7377-0171-4 }} *{{Cite book| title = German and Republican China | url = https://archive.org/details/germanyrepublica0000kirb | last = Kirby | first = William C. | year = 1984 | author-link = William C. Kirby | publisher = Stanford University Press | isbn = 978-080471-209-5 }} *{{cite book| title = Dynamic of Destruction: Culture and Mass Killing in the First World War | url = https://archive.org/details/worldwaroneshort0000ston_c2x0 | last = Kramer | first = Alan | year = 2008 | publisher = [[Penguin Group|Penguin]] | series = The Making of the Modern World | isbn = 978-1-846-14013-6 }} *{{Cite journal | title = Human Rights in History: Diplomacy and Racial Equality at the Paris Peace Conference | url = https://archive.org/details/diplomatic-history_summer-1978_2_3/page/257 | last = Lauren | first = Paul Gordon | journal = [[Diplomatic History (journal)|Diplomatic History]] | date = Summer 1978 | volume = 2 | number = 3 | pages = 257–278 | doi = 10.1111/j.1467-7709.1978.tb00435.x | jstor = 24909920 | s2cid = 154765654 }} *{{Cite book| chapter = Kant or Cant: The Myth of the Democratic Peace | last = Layne | first = Christopher | year = 1996 | author-link = Christopher Layne | title = Debating the Democratic Peace | url = https://archive.org/details/debatingdemocrat00mich | editor1-last = Brown | editor1-first = Michael E. | editor1-link = Michael E. Brown (political scientist) | editor2-last = Lynn-Jones | editor2-first = Sean M. | editor3-last = Miller | editor3-first = Steve E. | name-list-style = amp | publisher = [[MIT Press]] | series = International Security Readers | isbn = 978-026252-213-7 }} *{{Cite web | title = Lebensmittelabkommen in Brüssel | language = de | publisher = [[German Federal Archives|Das Bundesarchiv]] | url = https://www.bundesarchiv.de/aktenreichskanzlei/1919-1933/1000/sch/sch1p/kap1_2/kap2_17/para3_1.html | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20160711192707/http://www.bundesarchiv.de/aktenreichskanzlei/1919-1933/1000/sch/sch1p/kap1_2/kap2_17/para3_1.html | archive-date = 11. 7. 2016 | ref = {{harvid|March 1919 Brussels agreement}} }} *{{Cite book| title = Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress | url = https://archive.org/details/axisruleinoccupi0000lemk | last1 = Lemkin | first1 = Raphael | last2 = Schabas | first2 = William A. | last3 = Power | first3 = Samantha | author1-link = Raphael Lemkin | author2-link = William Schabas | author3-link = Samantha Power | name-list-style = amp | year = 2008 | publisher = The Lawbook Exchange, Lrd 2 edition | series = Foundations of the Laws of War | isbn = 978-158477-901-8 }} *{{cite book| title = Guilt at Versailles: Lloyd George and the Pre-history of Appeasement | url = https://archive.org/details/isbn_9780416411300 | last = Lentin | first = Antony | year = 1985 | orig-year = First published 1984 | publisher = Routledge | page = [https://archive.org/details/isbn_9780416411300/page/84 84] | isbn = 978-0-416-41130-0 }} *{{Citation| title = Trick or Treat? The Anglo-French Alliance, 1919 | last = Lentin | first = Antony | year = 1992 | magazine = History Today | volume = 42 | issue = 12 | pages = 28–32 | id = {{ProQuest|1299048769}} }} *{{Citation | title = Germany: a New Carthage? | last = Lentin | first = Antony | year = 2012 | magazine = History Today | volume = 62 | issue = 1 | pages = 20–27 | url = http://connection.ebscohost.com/c/articles/70292413/germany-new-carthage | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20150131044045/http://connection.ebscohost.com/c/articles/70292413/germany-new-carthage | archive-date = 31. 1. 2015 }} *{{Cite book| title = Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies | url = https://archive.org/details/doesconquestpaye0000libe | last = Liverman | first = Peter | year = 1996 | publisher = Princeton University Press | page = [https://archive.org/details/doesconquestpaye0000libe/page/92 92] | isbn = 0-691-02986-5 }} *{{Cite book| title = A School for Diplomats: the Paris Peace Conference of 1919 | url = https://archive.org/details/schoolfordiploma0000lovi | last = Lovin | first = Clifford R. | year = 1997 | publisher = University Press of America | isbn = 978-076180-755-1 }} *{{Citation| title = The Myths of Reparations | last = Marks | first = Sally | year = 1978 | journal = Central European History | volume = 11 | issue = 3 | pages = 231–255 | doi = 10.1017/S0008938900018707 | jstor = 4545835 | s2cid = 144072556 }} *{{Cite journal | title = Mistakes and Myths: The Allies, Germany, and the Versailles Treaty, 1918–1921 | last = Marks | first = Sally | journal = Journal of Modern History | year = 2013 | volume = 85 | issue = 3 | pages = 632–659 | url = https://www.jstor.org/stable/10.1086/670825 | doi = 10.1086/670825 | jstor = 10.1086/670825 | s2cid = 154166326 | archive-date = 10. 4. 2022 | access-date = 9. 11. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220410143642/https://www.jstor.org/stable/10.1086/670825 | url-status = live | url-access = subscription }} *{{cite book| title = John Maynard Keynes and International Relations: Economic Paths to War and Peace | url = https://archive.org/details/johnmaynardkeyne0000mark | last = Markwell | first = Donald | year = 2006 | author-link = Donald Markwell | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-829236-4 }} *{{Cite book | title = Origins of the Second World War Reconsidered | edition = 2nd | editor-last = Martel | editor-first = Gordon | editor-link = Gordon Martel | year = 1999 | publisher = Routledge | location = London | url = https://archive.org/details/originsofsecondw00gord_0 | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-415-16325-5 }} *{{Cite book| title = A Companion to Europe 1900–1945 | editor-last = Martel | editor-first = Gordon | year = 2010 | publisher = Wiley-Blackwell | location = Hoboken NJ | isbn = 978-1-444-33840-9 }} *{{Cite book| title = The Treaties of Peace, 1919–1923 | last = Martin | first = Lawrence | year = 2007 | orig-year = First published 1924 | publisher = The Lawbook Exchange | isbn = 978-158477-708-3 }} *{{cite encyclopedia | title = May Fourth Movement | encyclopedia = Encyclopaedia Britannica | date = 22. 3. 2024 | url = https://www.britannica.com/event/May-Fourth-Movement | ref = {{harvid|EB: May Fourth Movement}} | access-date = 28. 6. 2019 | archive-date = 29. 4. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240429011853/https://www.britannica.com/event/May-Fourth-Movement | url-status = live }} *{{Cite book| title = France's Rhineland Policy, 1914–1924: The Last Bid for a Balance of Power in Europe | last = McDougall | first = Walter A | year = 1978 | publisher = Princeton University Press | series = Princeton Legacy Library | page = 155 | isbn = 978-0-691-05268-7 }} *{{Citation| title = Political Economy versus National Sovereignty: French Structures for German Economic Integration after Versailles | last = McDougall | first = Walter A. | year = 1979 | author-link = Walter A. McDougall | journal = The Journal of Modern History | volume = 51 | issue = 1 | pages = 4–23 | doi = 10.1086/241846 | jstor = 1877866 | s2cid = 144670397 }} *{{Cite encyclopedia | title = Post-war Settlement (Portugal) | last = de Meneses | first = Filipe Ribeiro | author-link = Filipe Ribeiro de Meneses | encyclopedia = 1914–1918 Online. International Encyclopedia of the First World War | editor1-last = Rollo | editor1-first = Maria Fernanda | editor2-last = Pires | editor2-first = Ana Paula | name-list-style = amp | url = https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/post-war_settlement_portugal | date = n.d. | doi = 10.15463/ie1418.10521 }} *{{Cite book| title = The Rise and Fall of Weimar Democracy | url = https://archive.org/details/risefallofweimar0000momm | last1 = Mommsen | first1 = Hans | last2 = Foster | first2 = Elborg | author1-link = Hans Mommsen | name-list-style = amp | year = 1988 | publisher = University of North Carolina Press | isbn = 978-0-8078-4721-3 }} *{{Cite book| title = Volume XII: The Shifting Balance of World Forces 1898-1945 | editor-last = Mowat | editor-first = C. L. | editor-link = C. L. Mowat | year = 1968 | publisher = Cambridge University Press | series = The New Cambridge Modern History | isbn = 978-052104-551-3 }} *{{cite book | title = The Leipzeig trials; an account of the war criminals' trials and a study of German mentality (sic) | last = Mullins | first = Claude | year = 1921 | publisher = H.F. & G. Weatherby | pages = 8–9 | url = https://archive.org/details/leipzeigtrialsac00mull/page/8/mode/2up | via = [[Internet Archive]] | access-date = 2. 3. 2024 }} *{{Cite book| title = Victors divided: America and the Allies in Germany, 1918–1923 | url = https://archive.org/details/victorsdividedam0000nels | last = Nelson | first = Keith L. | year = 1975 | publisher = University of California Press }} *{{Cite book| title = The politics of hunger: the allied blockade of Germany, 1915–1919 | last = Paul | first = C. | year = 1985 | publisher = Ohio University Press | location = Athens, Ohio | page = 145 | isbn = 978-0-8214-0831-5 }} *{{Cite book| title = The Watch on the Rhine: The Military Occupation of the Rhineland | url = https://archive.org/details/watchonrhinemili0000pawl | last = Pawley | first = Margaret | year = 2008 | publisher = I.B. Tauris | isbn = 978-1-84511-457-2 }} *{{Cite book| title = Rethinking Heritage: Cultures and Politics in Europe | editor-last = Peckham | editor-first = Robert Shannan | year = 2003 | publisher = I.B. Tauris | isbn = 978-186064-796-3 }} *{{Cite book| title = The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity | url = https://archive.org/details/weimarrepublic00detl | last = Peukert | first = Detlev | year = 1992 | author-link = Detlev Peukert | others = Translated by Richard Deveson | publisher = Hill & Wang | page = [https://archive.org/details/weimarrepublic00detl/page/n297 278] | isbn = 978-0-8090-9674-9 }} *{{cite book| title = Modern Germany: Its History and Civilization | url = https://archive.org/details/moderngermanyits0000pins | edition = 13th printing | last = Pinson | first = Koppel S. | year = 1964 | author-link = Koppel Pinson | publisher = Macmillan | location = New York | pages = 397 ff | isbn = 0-88133-434-0 }} *{{Cite news | title = 'Wir kennen die Wucht des Hasses' | trans-title = We can feel the strength of hatred | last = Probst | first = Robert | newspaper = [[Süddeutsche Zeitung]] | language = de | url = https://www.sueddeutsche.de/politik/versailles-vertrag-weltkrieg-1.4501451 | date = 28. 6. 2019 | access-date = 20. 1. 2021 | archive-date = 7. 11. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201107234552/https://www.sueddeutsche.de/politik/versailles-vertrag-weltkrieg-1.4501451 | url-status = live }} *{{cite journal | title = PUNISHING WAR CRIMINALS: Holland Refuses Extradition of ex-Kaiser—Allies Agree to Trial of 890 Others at Leipsic (sic) | journal = Current History | publisher = University of California Press | date = 18. 2. 1920 | volume = 11 | issue = 3 | pages = 373–380 | jstor = 45325166 | ref = {{harvid|''Current History''|1920}} }} *{{cite journal | title = Le rôle de l'impératrice Eugénie en septembre et octobre 1870 | last = Reinach | first = Joseph | author-link = Joseph Reinach | journal = Revue d'Histoire du XIXe siècle – 1848 | publisher = Société d'Histoire de la Révolution de 1848 | year = 1920 | volume = 17 | issue = 85 | page = 193 | language = fr | url = https://www.persee.fr/doc/r1848_1155-8806_1920_num_17_85_1652 | doi = 10.3406/r1848.1920.1652 | archive-date = 9. 8. 2022 | access-date = 11. 3. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220809153004/https://www.persee.fr/doc/r1848_1155-8806_1920_num_17_85_1652 | url-status = live }} *{{Cite news | title = Review of "A World at Arms: A Global History of World War II" | last = Reynolds | first = David | author-link = David Reynolds (historian) | newspaper = [[The New York Times]] | url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9903EED81438F933A15751C0A962958260 | date = 20. 2. 1994 | archive-date = 16. 12. 2008 | access-date = 17. 9. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216133956/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9903EED81438F933A15751C0A962958260 | url-status = live }} *{{Cite book| title = Peacemaking by Democracies: The Effect of State Autonomy on the Post-World War Settlements | last = Ripsman | first = Norrin M. | year = 2004 | publisher = Pennsylvania State University Press | isbn = 978-027102-398-4 }} *{{Cite book | title = The Cambridge History of Africa: Volume 7 c. 1905–c. 1940 | editor-last = Roberts | editor-first = A.D. | year = 1986 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/books?id=zywkdNMeltkC | isbn = 978-052122-505-2 }} *{{Cite book| title = Hungerblockade und Heimatfront: Die kommunale Lebensmittelversorgung in Westfalen während des Ersten Weltkrieges | trans-title = The hunger blockade and the home front: communal food supply in Westphalia during World War&nbsp;I | last = Roerkohl | first = Anne | year = 1991 | publisher = Franz Steiner | location = Stuttgart | language = de | page = 348 | isbn = 978-3-515-05661-8 }} *{{Cite journal | title = Von der Blockde und Aehlichen | last = Rubner | first = Max | journal = [[Deutsche Medizinische Wochenschrift]] | location = Berlin | date = 10. 4. 1919 | volume = 45 | issue = 15 | page = 15 | doi = 10.1055/s-0028-1137673 | s2cid = 72845627 }} *{{Cite book| title = Die Wohlfahrtsstadt: Kommunale Ernährungs-, Fürsorge, und Wohnungspolitik am Beispiel Münchens 1910–1933 | last = Rudloff | first = Wilfried | year = 1998 | publisher = Vandenhooeck & Ruprecht | location = Göttingen | language = de | series = Schriftenreihe der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Bd. 63 | page = 184 | isbn = 3-525-36056-8 }} *{{cite encyclopedia | title = Ruhr occupation | encyclopedia = Encyclopaedia Britannica | url = https://www.britannica.com/topic/Ruhr-occupation | ref = {{harvid|EB: Ruhr occupation}} | access-date = 28. 6. 2019 | archive-date = 14. 4. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230414115718/https://www.britannica.com/topic/Ruhr-occupation | url-status = live }} *{{Cite book| title = The Saar: Battleground and Pawn | url = https://archive.org/details/saarbattleground0000unse | edition = First | last = Russell | first = Frank M. | year = 1951 | publisher = Stanford University Press }} *{{Cite book | title = The Trial of the Kaiser | last = Schabas | first = William A. | year = 2018 | publisher = Oxford University Press | url = https://academic.oup.com/book/26614 | isbn = 978-0-19-187244-0 }} *{{Cite web | title = Scheidemann: "Welche Hand müßte nicht verdorren, die sich und uns in diese Fesseln legt?" | trans-title = Scheidemann: "Which hand would not shrivel, that shackled itself and us in such a way?" | last = <!-- not stated --> | website = Die Weimarer Republik: Deutschlands erste Demokratie | language = de | publisher = Weimarer Republik e.V. | url = https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/ | date = n.d. | access-date = 4. 2. 2021 | ref = {{harvid|W-R: "shrivelled hand" speech}} | archive-date = 10. 12. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210123456/https://www.weimarer-republik.net/jubilaeum/revolution-und-gruendung-der-republik-tag-fuer-tag/ | url-status = live }} *{{Cite web | title = Bibliographical Introduction to "Diary, Reminiscences and Memories of Colonel Edward M. House" | last = Schiff | first = Judith Ann | publisher = Yale University Library and Social Science Statistical Laboratory | url = http://www.library.yale.edu/un/house/biblio.htm | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20091223181024/http://www.library.yale.edu/un/house/biblio.htm | date = 1. 8. 1996 | archive-date = 23. 12. 2009 }} *{{Citation| title = The Peace Treaties of 1919–1920 | last = Schmitt | first = Bernadotte | year = 1960 | author-link = Bernadotte Everly Schmitt | journal = Proceedings of the American Philosophical Society | volume = 104 | issue = 1 | pages = 101–110 | jstor = 985606 }} *{{cite journal | title = The End of Dominion Status | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1944-01_38_1/page/n34 | last = Scott | first = F. R. | journal = The American Journal of International Law | date = januar 1944 | volume = 38 | issue = 1 | pages = 34–49 | doi = 10.2307/2192530 | jstor = 2192530 | s2cid = 147122057 }} *{{Cite book| title = German Disarmament After World War I: The Diplomacy of International Arms Inspection 1912–1931 | url = https://archive.org/details/germandisarmamen0000shus | last = Shuster | first = Richard | year = 2006 | publisher = Routledge | series = Strategy and History | isbn = 978-0-415-35808-8 }} *{{Cite book| title = The First World War: Volume 3 The Western Front 1917–1918 | last = Simkins | first = Peter | year = 2002 | publisher = Osprey Publishing | isbn = 978-184176-348-4 }} *{{Cite book| title = The First World War: The War to End All Wars | url = https://archive.org/details/firstworldwarwar0000simk_l4m1 | last1 = Simkins | first1 = Peter | last2 = Jukes | first2 = Geoffrey | last3 = Hickey | first3 = Michael | name-list-style = amp | year = 2003 | publisher = Osprey Publishing | isbn = 978-184176-738-3 }} *{{Cite book| title = The Treaty of Versailles | last = Slavicek | first = Louise Chipley | year = 2010 | publisher = Chelsea House Publications | series = Milestones in Modern World History | isbn = 978-160413-277-9 }} *{{cite book | title = A Broken World, 1919-1939 | last = Sontag | first = Richard | year = 1971 | publisher = Harper and Row | location = Michigan | url = https://archive.org/details/brokenworld1919100sont | url-access = registration | via = [[Internet Archive]] | isbn = 978-0-06-131651-7 }} *{{Cite book| title = Collective Preventive Diplomacy: A Study in International Conflict Management | last = Steiner | first = Barry H. | year = 2007 | publisher = State University of New York Press | series = Suny Series in Global Politics | isbn = 978-0-7914-5988-1 }} *{{Cite book| chapter = France at the Paris Peace Conference: Addressing the Dilemmas of Security | last = Stevenson | first = David | year = 1998 | author-link = David Stevenson (historian) | title = French Foreign and Defence Policy, 1918–1940: The Decline and Fall of a Great Power | url = https://archive.org/details/frenchforeigndef0000unse | publisher = Routledge | location = New York | series = Routledge Studies in Modern European History | isbn = 978-0-415-15039-2 }} *{{Cite book| title = The Irreconcilables: The Fight Against the League of Nations | last = Stone | first = Ralph A. | year = 1973 | publisher = W.W. Norton & Co. | isbn = 978-0-393-00671-1 }} *{{cite book| title = A Perfidious Distortion of History | url = https://archive.org/details/perfidiousdistor0000tamp | last = Tampke | first = Jürgen | year = 2017 | publisher = Scribe | location = Melbourne | pages = vii, xii | isbn = 978-192532-1-944 }} *{{Cite book| title = Redrawing Nations: Ethnic Cleansing in East-Central Europe, 1944–1948 | editor1-last = Ther | editor1-first = Philipp | editor2-last = Siljak | editor2-first = Ana | editor2-link = Ana Siljak | name-list-style = amp | year = 2001 | publisher = Rowman & Littlefield s | series = The Harvard Cold War Studies Book Series | isbn = 978-0-7425-1094-4 }} *{{Cite web | title = The Surrogate Hegemon in Polish Postcolonial Discourse | last = Thompson | first = Ewa | author-link = Ewa Thompson | publisher = Rice University | url = http://www.owlnet.rice.edu/~ethomp/The%20Surrogate%20Hegemon.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029211408/http://www.owlnet.rice.edu/~ethomp/The%20Surrogate%20Hegemon.pdf | date = n.d. | access-date = 10. 10. 2020 | archive-date = 29. 10. 2013 }} *{{Cite book| title = Europe Since Napoleon | last = Thomson | first = David | year = 1970 | author-link = David Thomson (historian) | publisher = Penguin Books | page = 605 }} *{{Cite book| title = The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy | url = https://archive.org/details/wagesofdestructi0000tooz_k9m3 | last = Tooze | first = Adam | year = 2007 | author-link = Adam Tooze | orig-year = First published 2006 | publisher = Penguin Books | isbn = 978-0-14-100348-1 }} *{{Citation| title = Versailles after Sixty Years | last = Trachtenberg | first = Marc | year = 1982 | author-link = Marc Trachtenberg | journal = Journal of Contemporary History | volume = 17 | issue = 3 | pages = 487–506 | doi = 10.1177/002200948201700305 | jstor = 260557 | s2cid = 154283533 }} *{{Cite web | title = The Treaty of Versailles, 1919 | website = Château de Versailles | url = http://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/treaty-versailles-1919 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232819/http://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/treaty-versailles-1919 | date = 22. 11. 2016 | access-date = 2. 3. 2021 | archive-date = 6. 11. 2020 | ref = {{harvid|Château de Versailles|2016}} }} *{{Cite book| title = Power and Policy: Lessons for Leaders in Government and Business | url = https://archive.org/details/powerpolicylesso0000trui | last = Truitt | first = Wesley B. | year = 2010 | publisher = Praeger | isbn = 978-031338-240-6 }} *{{Cite book| title = European Powers in the First World War: An Encyclopedia | editor-last = Tucker | editor-first = Spencer C. | editor-link = Spencer C. Tucker | year = 1999 | orig-year = First published 1996 | publisher = Routledge | series = Garland Reference Library of the Humanities | isbn = 978-081533-351-7 }} *{{Cite book| title = The Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History | last1 = Tucker | first1 = Spencer C. | last2 = Roberts | first2 = Priscilla | name-list-style = amp | year = 2005 | publisher = ABC=CLIO | isbn = 978-185109-420-2 }} *{{Cite book| title = The United States in the First World War: An Encyclopedia | url = https://archive.org/details/unitedstatesinfi0000unse_r8c7 | editor-last = Venzon | editor-first = Anne Cipriano | year = 1999 | publisher = Routledge | series = Military History of the United States | isbn = 978-081533-353-1 }} *{{Cite book| title = Verhandlung der verfassungsgebenden Nationalversammlung: Stenographische Berichte und Drucksachen | publisher = German National Assembly | year = 1919 | volume = 24 | pages = 631–635 | ref = {{harvid|''Proceedings of the National Assembly''|1919}} }} *{{Cite book | title = A World at Arms: A Global History of World War II | last = Weinberg | first = Gerhard L. | year = 1994 | author-link = Gerhard Weinberg | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/worldatarmsgloba00wein | via = [[Internet Archive]] | isbn = 0-52144-317-2 }} *{{Cite book| title = Germany, Hitler, and World War II: Essays in Modern German and World History | last = Weinberg | first = Gerhard L. | year = 2008 | author-link = Gerhard Weinberg | orig-year = First published 1995 | publisher = Cambridge University Press | page = 16 | isbn = 978-0-521-56626-1 }} *{{cite web | title = Why the Nazis achieved power | publisher = BBC Bitesize | url = https://www.bbc.com/bitesize/guides/zsrwjxs/revision/4 | ref = {{harvid|BBC Bitesize}} | access-date = 28. 6. 2019 | archive-date = 4. 3. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200304105522/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zsrwjxs/revision/4 | url-status = live }} *{{cite news | title = Why was the Zimmermann Telegram important? | publisher = [[BBC History|BBC History Magazine]] | url = http://www.historyextra.com/article/bbc-history-magazine/telegram-brought-america-first-world-war | date = 17. 1. 2017 | access-date = 11. 1. 2019 | ref = {{harvid|BBC History Magazine|2017}} | archive-date = 18. 1. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180118214331/http://www.historyextra.com/article/bbc-history-magazine/telegram-brought-america-first-world-war | url-status = live }} *{{Cite book| title = Henry Cabot Lodge and the Search for an American Foreign Policy | url = https://archive.org/details/henrycabotlodget00wide | last = Widenor | first = William C. | year = 1980 | author-link = William C. Widenor | publisher = University of California Press | isbn = 0-520-04962-4 }} *{{Cite book| title = The Western Front 1917–1918: From Vimy Ridge to Amiens and the Armistice | last = Wiest | first = Andrew | year = 2012 | publisher = Amber Books | pages = 126, 168, 200 | isbn = 978-1-906626-13-6 }} *{{Cite web | title = How the Treaty of Versailles Contributed to Hitler's Rise | last = Wilde | first = Robert | website = ThoughtCo | url = https://www.thoughtco.com/treaty-of-versailles-hitlers-rise-power-1221351 | date = 29. 1. 2020 | access-date = 5. 10. 2020 | archive-date = 20. 10. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201020174354/https://www.thoughtco.com/treaty-of-versailles-hitlers-rise-power-1221351 | url-status = live }} *{{Cite book| title = The British in Interwar Germany: The Reluctant Occupiers, 1918–30 | url = https://archive.org/details/britishininterwa0000will | edition = 2nd | last = Williamson | first = David G | year = 2017 | author-link = David G. Williamson | publisher = Bloomsbury Academic | location = New York | pages = [https://archive.org/details/britishininterwa0000will/page/n42 19], 245 | isbn = 978-1-4725-9582-9 }} *{{Cite web | title = Peace Without Victory (speech to Senate) | last = Wilson | first = Woodrow | website = Digital History | url = http://www.digitalhistory.uh.edu/disp_textbook.cfm?smtID=3&psid=3898 | date = 22. 1. 1917 | access-date = 6. 3. 2019 | archive-date = 25. 7. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220725140550/http://www.digitalhistory.uh.edu/disp_textbook.cfm?smtID=3&psid=3898 | url-status = live }} *{{Cite journal | title = The Harding Administration, the League of Nations, and the Separate Peace Treaty | url = https://archive.org/details/sim_review-of-politics_1967-01_29_1/page/n16 | last1 = Wimer | first1 = Kurt | last2 = Wimer | first2 = Sarah | name-list-style = amp | journal = The Review of Politics | year = 1967 | volume = 29 | issue = 1 | pages = 13–24 | doi = 10.1017/S0034670500023706 | jstor = 1405810 | s2cid = 145794771 }} *{{Cite book | title = The First World War – A Marxist Analysis of the Great Slaughter | last = Woods | first = Alan | publisher = Wellred Books | url = https://books.google.com/books?id=IjOgDwAAQBAJ&pg=PT238 | date = 27. 6. 2019 | page = 18 | isbn = 978-1-913026-13-4 }} *{{Cite book| title = Guarantee of Peace: The League of Nations in British Policy 1914–1925 | last = Yearwood | first = Peter J. | year = 2009 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-019922-673-3 }} *{{Cite book| title = Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg | url = https://archive.org/details/poland1939birtho0000zalo | last = Zaloga | first = Steven | year = 2002 | author-link = Steven Zaloga | others = Illustrated by Howard Gerrard | publisher = Osprey Publishing | series = Campaign | isbn = 978-1-84176-408-5 }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Treaty of Versailles}} * [https://web.archive.org/web/20110601205226/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=23 Fotografije sporazuma] {{en simbol}} {{Prvi svjetski rat}} {{Povelja UN-a}} [[Kategorija:Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:1919. u Francuskoj]] [[Kategorija:Sporazumi]] [[Kategorija:Versailles]] [[Kategorija:Sporazumi Njemačkog Carstva]] 072uek80nbw4i9d65hwofw27p0o4v3y Point-to-Point Protocol 0 18823 3936903 3623182 2026-10-24T13:15:41Z Palapa 383 3936903 wikitext text/x-wiki {{IPnačini}} '''Point-to-Point Protocol'''<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/computer-science/point-to-point-protocol|title=Point-to-Point Protocol - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=2026-10-24}}</ref> (PPP) služi za ostvarivanje direktne veze između dva čvora. Najčešči slučaj je priključivanje računara pomoću serijskog kabla, telefonske linije, [[Optičko vlakno|optičkih vlakana]] ili UTP mrežnih kablova. Većina Internet kompanija koriste PPP za dial-up pristup [[internet]]u. Također je moguć PPP preko [[Ethernet]]a (PPPoE), povezujući neki [[DSL]] [[modem]] sa računarom preko [[mrežna kartica|mrežne kartice]] što je mnogo brže nego povezivanje sa [[USB]] ili nekom drugom [[sabirnica|sabirnicom]]. PPP je dizajniran da radi sa protokolima drugog sloja [[OSI referentni model|OSI referentnog modela]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mrežni protokoli]] pjc84v3vdc36qjcc4gv1f1xkw96w0no IPod 0 19467 3937053 3928446 2026-10-25T08:19:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937053 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{maloslovo}} [[Datoteka:IPod Line.png|mini|[[iPod shuffle]], [[iPod nano]] (četvrta generacija), [[iPod Classic]], [[iPod touch]].]] '''iPod''' je prenosivi [[MP3]] player kojeg proizvodi kompanija [[Apple Inc.]], jedan od najpopularnijih MP3 playera na tržištu. == Proizvodi == === 2001 === * iPod === 2003 === * [[iPod (Dock Connector)]] === 2004 === * [[iPod mini]] * [[iPod (Click Wheel)]] * [[iPod (U2 Special Edition)]] * [[iPod photo]] === 2005 === * [[iPod shuffle]] * [[iPod mini (2nd gen)]] * [[iPod (color U2 SE)]] * [[iPod (color)]] * [[iPod nano]] * [[iPod (with video)]] == 2006 == * [[iPod Hi-Fi]] == Također pogledajte == * [[IPhone]] == Vanjski linkovi == {{Commons|iPod}} * [https://web.archive.org/web/20060810011741/http://www.apple.com/ipod/ipod.html Apple iPod] - Službeni website {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.apple.com/downloads/macosx/apple/ipodupdater20060628.html iPod Updater 2006-06-28 (Universal)] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://apple--mp3-ipod.blogspot.com/ iPod cijene i ponuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305122540/http://apple--mp3-ipod.blogspot.com/ |date=5. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20060923142111/http://www.apple.com/ipod/specs.html/ Specifikacije i uporedbe] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.wired.com/news/mac/0,2125,64286,00.html Rođenje iPoda] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''Appleov walkman 21. vijeka'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&doc_id=204903 |date=2. 6. 2002 }} — Brent Schlender u ''[[Fortune (magazin)|Fortune]]'' magazinu [[30. oktobar]] [[2001]]. {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20040720015523/http://msnbc.msn.com/id/5457472/site/newsweek iPod Nacija] — [[Steven Levy]] u ''[[Newsweek]]'' magazinu [[26. juli|26. jula]] [[2004]]. {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20100708193709/http://www.engineering.cornell.edu/news/engineering-magazine/archives/cem-fall-2005/Behind-the-Music.cfm ''Behind the Music''] — Ken Aaron u Cornell Engineering 2005 magazinu {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20160308081904/http://www.dailycardinal.com/article/990971 iPodi mogu oštetiti sluh, naučni website] The Daily Cardinal {{Simboli jezika|en|Engleski}} [[Kategorija:IPod|*]] 2pd89fg0lfttij3s3cuxxx214wzhewp Kiribati 0 20083 3936994 3929988 2026-10-24T20:55:12Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936994 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Kiribati (višeznačnica)}} {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Kiribati | izvorno_ime = Republic of Kiribati | ime_genitiv = Kiribata | zastava = Flag of Kiribati.svg | grb = Coat of arms of Kiribati.svg | vrsta_simbola = | uzrečica = Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa | himna = Teirake Kaini Kiribati | mapa = LocationKiribati.png | glavni_grad = [[Južna Tarawa]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|1|8|N|173|2|E}} | najveći_grad = [[Južna Tarawa]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|Engleski]], [[Gilbertski jezik|Gilbertski]] | etničke_grupe = | državno_uređenje = [[Republika]] | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Taneti Maamau]] | vrsta_druge_vlasti = [[Potpredsjednik]] | vladar_druga_vlast = [[Teuea Toatu]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|UK]] | nezavisnost_priznato = 12. juli 1979. | površina = 811,19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[BBC News]] |date=23. 5. 2013 |access-date=23. 7. 2020}}</ref> | po_površini_na_svijetu = 192. | procenat_vode = | stanovnika = 138.000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5. 5. 2026 |website=cia.gov|archive-date=16. 1. 2026}}</ref> | stanovnika_godina = 2026 procjena | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 172. | gustoća = 170,37 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 77. | bdp_ukupno = $&nbsp;297 miliona | bdp_godina = 2023. | po_broju_bdp_na_svijetu = | bdp_per_capita = $&nbsp;2.381<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=april 2023 |accessdate=20. 7. 2023}}</ref> | hdi = 0.644<ref>{{Cite web|date= 6. 5. 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url= https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6. 5. 2025|publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | hdi_godina = 2023. | hdi_nivo = medium | po_broju_hdi_na_svijetu = 140 | gini = 27,8<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4. 2. 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24. 9. 2024}}</ref> | gini_godina = 2019 | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Australski dolar]] | vremenska_zona = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] +12, +13, +14 | najveća_tačka_ime = | najveća_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | internetski_nastavak = [[.ki]] | pozivni_broj = 686 | komentar = |}} '''Republika Kiribati''' je ostrvska [[država]] u središnjem dijelu [[Tihi okean|Tihog okeana]]. Sastoji se od 33 [[atol]]a koji se prostiru na oko 3,5 miliona km<sup>2</sup> morske površine oko [[ekvator]]a. Ostrvske skupine raspoređene po ovom području su: Gilbert, Phoenix i Line. Kiribati su nezavisni od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] od 1979. Obuhvataju 717&nbsp;km<sup>2</sup> i broje oko 100.798 stanovnika. [[Glavni grad]] je [[Južna Tarawa]], dok je zvanični administrativni centar [[Bairiki]]. Službeni jezici su [[Engleski jezik|engleski]] i [[gilbertski]] jezik. == Historija == Prvi austronezijski putnici stigli su na [[Gilbertova ostrva]] još 3000. p. n. e, ali ova ostrva nisu bila gusto naseljena sve do 200. n. e. od strane [[Mikronezija|Mikronežana]]. Oko 1300, Samoanci i Tonganci napali su južna Gilbertova ostrva, tada poznata kao [[Tungaru]], donoseći sa sobom [[Polinezija|polinezijske]] kulturne elemente. Kasniji dolasci stanovnika [[Fidži]]ja doveli su melanezijske elemente na Gilbertova ostrva, a opsežni mješoviti brakovi između Mikronezijanaca, Polinezijaca i Melanezijaca doveli su do stvaranja onoga što će postati Gilberteška kulturna tradicija do trenutka kada su [[Evropljani]] uočili ostrva 1600-tih. Ostrva Feniks i ostrva Line su posjećivali različiti melanezijski i polinezijski narodi, ali njihova izolacija i nedostatak prirodnih resursa značili su da dugoročna naseljavanja nisu bila moguća. Obje ostrvske grupacije bile su nenaseljene u vrijeme evropskog kontakta. [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] je 1892. proglasilo protektorat nad Gilbertovim i obližnjim ostrvima Ellice, u pokušaju da blokira rastući uticaj [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]]. Ostrvo Banaba bogato fosfatima pripojeno je protektoratu 1900. Godine 1916. protektorat je postao kolonija, a neka ostrva Line pripojena su 1916. i 1919, a konačna su pripojena 1972. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], ostrva su okupirale japanske snage, ali je okupacija prekinuta američkim amfibijskim napadima. Ostrva Ellice postala su vlastita kolonija 1974. i preimenovana su u [[Tuvalu]]. Gilbertova ostrva su postala potpuno samoupravna 1977. i neovisna 1979. pod novim imenom Kiribati. Sjedinjene Američke Države su se odrekle svih prava na slabo naseljena ostrva Phoenix i Line u sporazumu o prijateljstvu iz 1979.<ref>{{Citation|title=Kiribati|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/|publisher=Central Intelligence Agency|date=12. 2. 2025|access-date=17. 2. 2025|language=en|archive-date=4. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204143718/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/|url-status=dead}}</ref> == Geografija == [[File:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|Kiribati sa okolnim isključivim ekonomskim zonama u tamno sivoj boji, sa označenim trima nepovezanim teritorijama]] [[File:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|Mapa Kiribata]] [[File:Kiribati Inseln.png|thumb|Pokrajine Kiribata]] [[File:Abaiang top view.jpg|thumb|Kokosove palme u Abaiangu]] Kiribati se sastoje od 32 atola i jednog usamljenog ostrva ([[Banaba]]), koji se protežu na istočnu i zapadnu [[Hemisfera|hemisferu]], kao i na sjevernu i južnu hemisferu. Njegova opsežna [[ekskluzivna ekonomska zona]] (IEZ) obuhvata tri, nepovezane, tradicionalne geografske podregije: Banaba ([[Melanezija|melanezijsko]]-mikronezijsko područje), Gilbertova ostrva ([[Mikronezija]]) i Linijska i Feniks ostrva ([[Polinezija]]).<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref> Grupe ostrva su: * [[Banaba]]: izolovano ostrvo između [[Nauru]]a i Gilbertovih ostrva * [[Gilbertova ostrva]]: šesnaest atola smještenih otprilike 1.500 kilometara sjeverno od [[Fidži]]ja * [[Feniksova ostrva]]: osam atola i koraljnih ostrva smještenih otprilike 1.800 kilometara jugoistočno od Gilbertovih ostrva * [[Linijska ostrva]]: osam atola i jedan greben, smješteni otprilike 3.300 kilometara istočno od Gilbertovih ostrva Banaba je [[uzdignuti koralni atol]]. Nekada je bio bogat izvor fosfata, ali je iscrpljen u rudarstvu prije nezavisnosti.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} Ostatak zemlje u Kiribatima sastoji se od pješčanih i grebenskih ostrvskih atola ili korajnih ostrva, koji se uzdižu samo jedan ili dva metra iznad nivoa mora.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=30. 5. 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Tlo je tanko i krečnjačko. Ima nizak kapacitet zadržavanja vode i nizak sadržaj organske materije i hranjivih tvari - osim kalcija, natrija i magnezija. Banaba je jedno od najmanje pogodnih mjesta za poljoprivredu na svijetu.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} [[Kiritimati]] (ranije Božićno ostrvo) u Linijskim ostrvima ima najveću površinu kopna od bilo kojeg atola na svijetu. Na osnovu poravnanja [[Međunarodna datumska granica|Međunarodne datumske granice]] 1995, Linijska ostrva su bila prvo područje koje je ušlo u novu godinu, uključujući i 2000. Iz tog razloga, ostrvo Caroline je 1997. preimenovano u [[Milenijsko ostrvo]].<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=april 1999 |access-date=14. 6. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28. 6. 2006 |url-status=dead}}</ref> === Klima === [[File:Line5304 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|Tropsko ostrvo sa palminim listovima orijentisanim u pravcu preovlađujućih vjetrova]] Kiribati imaju [[Ekvatorska klima|ekvatorsku klimu]]. Od aprila do oktobra, prevladavaju sjeveroistočni vjetrovi i stabilne temperature blizu 30&nbsp;°C. Od novembra do aprila, zapadni olujni vjetrovi donose kišu. Kiribatska vlažna sezona (te Auu-Meang), poznata i kao sezona [[Tropski ciklon|tropskih ciklona]] (te Angibuaka), počinje svake godine od novembra do aprila. Kiribati stoga obično doživljava ekstremnije vremenske događaje povezane s tropskim poremećajima ili tropskim ciklonama tokom te Auu-Meanga. Tropski cikloni se rijetko razvijaju ili prolaze duž ekvatora gdje se nalazi Kiribati, ali Kiribati su historijski bili pod utjecajem udaljenih tropskih ciklona. Utjecaji su uočeni dok su sistemi još bili u fazama razvoja (tropska niska temperatura/poremećaj) ili čak prije nego što su dostigli kategoriju tropskih ciklona. Sezona kiše počinje kada se Ten Rimwimata ([[Antares]]) pojavi na nebu nakon zalaska sunca, od maja do novembra, kada su blaži vjetrovi i struje, a manje kiše. Zatim, prema decembru, kada Nei Auti ([[Plejade (zvjezdano jato)|Plejade]]) zamjenjuje Antares, sezona iznenadnih zapadnih vjetrova i obilnijih kiša obeshrabruje bilo kakvo udaljeno putovanje s ostrva na ostrvo.{{cite journal |last=Di Piazza |first=Anne |title=La navigation océanienne : un savoir trop longtemps méconnu |journal=Pallas |volume=10-11 |year=2002 |pages=183–190 |doi=10.4000/pm.269 |url=https://journals.openedition.org/pm/269 |doi-access=free |access-date=2. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Kiribati ne doživljavaju ciklone, ali se efekti mogu povremeno osjetiti tokom sezona ciklona koji pogađaju obližnje pacifičke ostrvske zemlje poput [[Fidži]]ja.<ref name=CIA/><ref name=brit>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} Padavine značajno variraju između ostrva. Na primjer, godišnji prosjek je 3.000&nbsp;mm na sjeveru i 500&nbsp;mm na jugu Gilbertovih ostrva.<ref name=brit/> Većina ovih ostrva nalazi se u suhom pojasu ekvatorijalne okeanske klimatske zone i doživljavaju produžene suše.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} == Kultura == Tradicionalni [[ples]]ovi Kiribata su jedinstven oblik [[Umjetnost|umjetničkog izražavanja]]. Pokreti stopala, ruku i cijelog tijela imitiraju kretanje fregatnih ptica dok hodaju i lete. Kostimi za ples su napravljeni od domaćih, ručno rađenih materijala. Fregate simboliziraju mnoge važne stvari u tradicionalnom životnom kontekstu Kiribata. Omogućavaju prirodnu navigaciju ribarima dok su izgubljeni na moru, pružaju informacije o vremenskim prilikama, a također predstavljaju mir i harmoniju. Osmjehivanje tokom plesa se općenito smatra vulgarnim u kiribatskom plesu. Razlog tome je porijeklo ove umjetnosti, koja ne služi samo kao oblik zabave i razonode, već kao forma pripovijedanja i prikazivanja vještine tradicionalnih plesača.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.guampedia.com/pop-cultures-kiribati/|title=POP Cultures: Kiribati - Guampedia|last=Pereda|first=Nathalie|date=16. 12. 2015|website=www.guampedia.com|language=en-US|access-date=25. 12. 2025}}</ref> Iako su dosta različiti, svaki od ovih plesova dijeli zajednički motiv oponašanja pokreta fregate koja je prikazana na državnoj zastavi Kiribata. Ograničeni utjecaj drugih kultura širom svijeta dovelo je do toga da se mnogi književni i umjetnički radovi uveliko oslanjaju na drevne i tradicionalne ideje. Ručno izrađeni predmeti obično se prave od domaćih materijala, poput [[Cyperaceae|trske]] i drugih trava kojim se može plesti. Ovi predmeti prvenstveno služe svakodnevnoj svrsi, a to su uglavnom sandale i korpe. Ove vrste rukotvorina obično se prodaju [[Turizam|turistima]] kao suveniri, što je jedan od glavnih doprinosa razvoju [[Ekonomija|ekonomije]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-culture-and-traditions-of-kiribati.html|title=The Culture And Traditions Of Kiribati|last=Society|first=Amber Pariona in|date=8. 5. 2018|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=25. 12. 2025}}</ref> Narod Kiribata je ostao konzervativan i otporan na promjene, gdje ​​veze sa porodicom i zemljom ostaju snažne. Izgradnja i utrke kanuima su uobičajeni tipovi zabave. [[Odbojka]] i [[Nogomet|fudbal]] su najpopularniji sportovi među lokalcima. Stanovništvo je pretežno [[Mikronezija|Mikronezijsko]], a više od polovine stanovnika su [[Katolička crkva|katolici]]. Ostatak čine kiribatski protestanti, kao i manjine [[Crkva Isusa Krista svetaca posljednjih dana|mormonskih]] i bahaističkih sljedbenika. Već dugi niz godina stanovništvo većine otoka migrira u urbane centre Južne Tarawe, gdje za sada živi više od dvije petine stanovništva.<ref name=":1" /> === Muzika === Narodna muzika na Kiribatima se uglavnom zasniva na pjevanju ili drugim oblicima vokalizacije, uglavnom uz pratnju udaraljki. Javne nastupe na modernom Kiribatiju obično izvodi "sjedeći hor", uz pratnju [[Gitara|gitare]]. Međutim, tokom formalnih izvedbi stojnog plesa ([[Te Kaimatoa (ples)|Te Kaimatoa]]) ili plesa bokovima ([[Te Buki (ples)|Te Buki]]), drvena kutija se obično koristi kao udaraljkaški instrument. Ova kutija je konstruirana tako da daje šuplji i odjekujući ton kada je istovremeno udari hor muškaraca koji sjede oko nje. Tradicionalne pjesme su često ljubavne, ali postoje i takmičarske, vjerske, dječje, patriotske, te ratne i svadbene pjesme. Izvode se i plesovi sa štapovima koji na sebi svojstven način pričaju legende i poluhistorijske priče. Ovi plesovi sa štapovima ili "tirere" izvode se tokom velikih festivala.<ref name=":0" /> {{Commonscat}} {{wikiatlas}} == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}. * {{cite book |last1=Ellis |first1=Albert F. |title=Ocean Island and Nauru; Their Story |url=https://archive.org/details/oceanislandnauru0000albe |year=1935 |publisher=Angus and Robertson |location=Sydney, Australia |oclc=3444055 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=A Pattern of Islands |orig-year=1952 |year=1981 |publisher=[[Penguin Books]] |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-GriPatt.html |access-date=16. 10. 2011 |isbn=978-1-906011-45-1 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=Tungaru Traditions: Writings on the Atoll Culture of the Gilbert Islands |publisher=University of Hawaii Press |series=Penguin Travel Library |year=1989 |isbn=978-0-8248-1217-1}} * {{cite book |last1= Koch |first1= Gerd (translated by Guy Slater)|title=The Material Culture of Kiribati|year=1986 |publisher= University of the South Pacific|location=Suva |isbn=9789820200081 }} * {{cite book |title=Te Rikitianere ni baibara, ae te boki ni kaoti nanon taeka ianena aika 376 aika n te baibara ni kiribati: ma te kankaotanti ae karako |trans-title=Gilbert Islands Bible dictionary, and pocket concordance of proper names and contents of the Bible |publisher=E katauraoaki irouni beiñam |url=https://books.google.com/books?id=ibMUAAAAYAAJ |year=1895 |location=Honolulu |ref={{harvid|HBM|1895}} }} * {{cite book |last1=Macdonald |first1=Barrie |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu |date=1982 |publisher=Australian National University Press |url=https://books.google.com/books?id=_FwTAQAAIAAJ |isbn=9789820203358 |via=Google Books}} * {{cite book |last1=Moseley |first1=William G. |title=An Introduction to Human-Environment Geography: Local Dynamics and Global Processes |url=https://archive.org/details/introductiontohu0000mose |publisher=Wiley-Blackwell |year=2014 |isbn=978-1-4051-8932-3 }} * {{cite book |last1=Piciocchi |first1=Alice |title=Kiribati: cronache illustrate da una terra (s)perduta |year=2016|publisher=24 ORE Cultura |location=Milan, Italy |isbn=978-88-6648-307-6}} (also in French) * {{cite book |last1=Sabatier |first1=Ernest |title=Dictionnaire gilbertin-français |date=1954 |publisher=Mission of the Sacred Heart}} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Harold Thornton |title=Geologic Setting of the Fossil Goose Bones Found on Molokai Island, Hawaii|url=https://books.google.com/books?id=lbe0AAAAIAAJ&q=kamea+Gilbertese|year=1973|publisher=Bernice P. Bishop Museum|quote=Malayo-Polynesian terms for the dog, te kiri, and the pig. te buaka, occur in Gilbertese word lists, but in general usage the dog is often called te kamea (from "come here") and the pig is known only as te beki.}} * {{cite book |last1=Stevenson |first1=Robert Louis |title=In the South Seas |url=https://archive.org/details/insouthseas0000robe_i9w7 |date=1896}} * {{cite journal |last1=Thomas |first1=Frank R. |year=2003 |url=https://www.sil.si.edu/DigitalCollections/AtollResearchBulletin/issues/00501.pdf |title=Kiribati: 'Some aspects of human ecology,' forty years later |journal=Atoll Research Bulletin |volume=501 |pages=1–40 |doi=10.5479/si.00775630.501.1 }} * {{cite book |last1=Troost |first1=J. Maarten |title=The Sex Lives of Cannibals |url=https://archive.org/details/sexlivesofcannib00troo |date=8. 6. 2004 |publisher=Broadway Books |isbn=978-0-76-791530-4}} * {{cite book |last= Walsh |first= Michael Ravell |date= 2020 |title= A History of Kiribati: From the Earliest Times to the 40th Anniversary of the Republic |page= <!-- or pages= --> |isbn=9-79869535-895-7 }} * {{cite book |last1=Whincup |first1=Joan |last2=Whincup |first2=Tony |title=Akekeia! Traditional dance in Kiribati |date=2001 |location=Wellington, NZ |publisher=none}}{{self-published source|date=septembar 2023}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Maslyn |last2=Macdonald |first2=Barrie |title=The Phosphateers: A History of the British Phosphate Commissioners and the Christmas Island Phosphate Commission |url=https://archive.org/details/phosphateershist0000will |year=1985 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0-522-84302-6}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kr.html Kiribati] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907162305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kr.html |date=7. 9. 2017 }} na CIA World Factbook {{Commonwealth}} {{Države Australije i Okeanije}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kiribati|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države u Okeaniji]] 1de7h1yvmop8tcna94eaqc08quprlh4 Sveti Kristofor i Nevis 0 20613 3937024 3936403 2026-10-24T21:51:43Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937024 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Sveti Kristofor i Nevis | izvorno_ime = Federation of Saint Kitts and Nevis | ime_genitiv = Svetog Kristofora i Nevisa | zastava = Flag of Saint Kitts and Nevis.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of Arms of Saint Kitts and Nevis.svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[O Land of Beauty!]]"<center>[[File:United_States_Navy_Band_-_O_Land_of_Beauty.ogg]]</center> | karta = KNA orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Basseterre]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|17|18|N|62|44|W|type:city}} | najveći_grad = [[Basseterre]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = [[Federalna monarhija|Federalna]] parlamentarna [[ustavna monarhija]] | vrsta_prve_vlasti = [[Monarh (titula)|Monarh]] | vladar_prva_vlast = [[Charles III]] | vrsta_druge_vlasti = Generalni Guverner | vladar_druga_vlast = [[Marcella Liburd]] | vrsta_treće_vlasti = [[Predsjednik vlade Svetog Kristofora i Nevisa|Predsjednik vlade]] | vladar_treća_vlast = [[Terrance Drew]] | zakonodavstvo = [[Narodna skupština Svetog Kristofora i Nevisa|Narodna skupština]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] | nezavisnost_priznato = 19. septembar 1983. | površina = 261 | po_površini_na_svijetu = 188 | procenat_vode = zanemarivo | stanovnika = 54.338 | stanovnika_godina = 2023 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 187 | procjena = | procjena_godina = | gustoća = 164 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 64 | bdp_ukupno = {{Povećanje}} $1,8 milijardi | bdp_godina = 2023 | po_broju_bdp_na_svijetu = | bdp_per_capita = {{Povećanje}} $29.893<ref name="imf.org">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=361,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=International Monetary Fund |date=October 2023 |access-date=13 December 2023 |title=World Economic Outlook October 2023 (Saint Kitts and Nevis) |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213200621/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=361,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | bdp_per_capita_na_svijetu = | bdp_nominalni_ukupno = {{Povećanje}} $1 milijarda | bdp_nominalni_godina = 2023 | bdp_nominalni_na_svijetu = | bdp_nominalni_per_capita = {{Povećanje}} $18.158<ref name="imf.org"/> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = | hdi = 0,840<ref>{{Cite web |date= 26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url= https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KNA|access-date=25 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = 58 | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Istočnokaripski dolar]] | vremenska_zona = [[UTC−04:00]] | ljetno_računanje_vremena = [[UTC−04:00]] | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = 1-869 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.kn]] | komentar = }} '''Federacija Sveti Kristofor i Nevis (zvanično: Federacija Svetog Kristofora i Nevisa)''',<ref name="About St.Kitts and Nevis">{{Cite web |title=About St.Kitts and Nevis – The Government of St. Kitts and Nevis |url=https://www.gov.kn/about-st-kitts-and-nevis/ |access-date=2026-04-29 |website=The Official Website of St. Kitts and Nevis |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web | title=Saint Kitts and Nevis | url=https://www.un.org/en/about-us/member-states/saint-kitts-and-nevis |website=[[United Nations]]|access-date=29 April 2026}}</ref>{{sfn|Constitution|1983|loc=Chapter 1}}{{efn|Ustav propisuje da ostrvo Sveti Kristofer (koje je inače poznato kao Sveti Kits) i ostrvo Nevis čine suverenu demokratsku saveznu državu, koja se može nazivati "​„Sveti Kristofer i Nevis", "Sveti Kits i Nevis" ili "Federacija Sveti Kristofer i Nevis".}} ostrvska je država smještena na Karibima, u [[Srednja Amerika|Srednjoj Americi]].<ref>{{Cite web|url=https://mapy.com/en/?source=osm&id=659|title=Mapy.com|website=Mapy.com|access-date=2026-09-27}}</ref> Sastoji se od dva ostrva – [[Sveti Kristofor (ostrvo)|Svetog Kristofora]] i [[Nevis (ostrvo)|Nevisa]], [[vulkan]]skog porijekla, dijeli ih tri kilometra širok prolaz.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kn/about-st-kitts-and-nevis/|title=About St.Kitts and Nevis – The Government of St. Kitts and Nevis|language=en-US|access-date=2026-09-27}}</ref> Nalazi se u lancu [[Ostrva zavjetrine]] unutar [[Mali Antili|Malih Antila]]. S teritorijom od 261&nbsp;km<sup>2</sup> i oko 48.000 stanovnika, to je najmanja suverena država na zapadnoj hemisferi, kako po površini tako i po broju stanovnika, a ujedno i najmanja suverena federacija na svijetu.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-kitts-and-nevis/ |title=CIA World Factbook- St Kitts and Nevis |website=www.cia.gov |access-date=10 July 2019 |archive-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205061139/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/sc.html |url-status=dead }}</ref> Ova zemlja je kraljevstvo u okviru [[Krunske zemlje Commonwealtha|Commonwealtha]], s [[Charles III|Charlesom III]]. kao kraljem i šefom države.<ref name="cia.gov"/><ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Kitts-and-Nevis |title=Enclopedia Britannica – St Kitts and Nevis |access-date=10 July 2019 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803155513/https://www.britannica.com/place/Saint-Kitts-and-Nevis |url-status=live }}</ref> Karipska ostrva blizanci, Sveti Kits i Nevis, smještena su na južnom kraju lanca ostrva Leeward u Zapadnoj Indiji, oko 310 kilometara istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sjeverozapadno se nalaze ostrva Saba i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], koja pripadaju Holandskim Antilima. [[Barbuda]] se nalazi sjeveroistočno, a [[Antigva i Barbuda|Antigva]] jugoistočno.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Saint Kitts and Nevis {{!}} Social Sciences and Humanities {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-09-27}}</ref> Glavni grad je [[Basseterre]], smješten na većem ostrvu, Svetom Kristoforu.<ref name="cia.gov"/> Basseterre je također glavna luka za prihvat putnika (putem kruzera) i tereta. Manje ostrvo, Nevis, nalazi se otprilike 3 km jugoistočno od Svetog Kristofora, preko plitkog kanala poznatog kao "The Narrows".<ref name="cia.gov"/> Britanska zavisna teritorija [[Angvila]] historijski je također bila dio ove unije, koja je bila poznata pod zajedničkim nazivom [[Sveti Kristofor-Nevis-Angvila]]. Međutim, Angvila je 1967. odlučila istupiti iz unije i ostala je britanska prekomorska teritorija.<ref name="cia.gov"/> Sveti Kristofor i Nevis bili su među prvim ostrvima na Karibima koje su kolonizirali Evropljani. Na Svetom Kristoforu nalazile su se prve britanske i francuske kolonije na Karibima, zbog čega je ovo ostrvo dobilo naziv "matična kolonija Zapadne Indije".<ref>{{Cite book|title=The Caribbean : a walking and hiking guide|url=https://archive.org/details/caribbeanwalking0000adki|last=Adkins, Leonard M.|date=1999|publisher=Hunter Pub|isbn=0585042586|edition= 3rd|location=Edison, NJ|pages=[https://archive.org/details/caribbeanwalking0000adki/page/178 178]|oclc = 43474982}}</ref> Također, riječ je o posljednjoj britanskoj teritoriji na Karibima koja je stekla nezavisnost – to se dogodilo 1983. Prije sticanja nezavisnosti, federacija je 1964. postala pridružena država Ujedinjenog Kraljevstva, s potpunom unutrašnjom samoupravom. == Historija == Nezavisnost od [[Velika Britanija|Velike Britanije]] stekli su 1983. kao parlamentarna monarhija u okviru britanskog [[Commonwealth]]a. == Vlada == Federacija Sveti Kits i Nevis je [[ustavna monarhija]] u kojoj je britanski monarh na čelu države. Monarha zastupa generalni guverner, koji obavlja ceremonijalne dužnosti poput davanja kraljevske saglasnosti na zakonske prijedloge i odobravanja vladinih imenovanja.<ref>{{Cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-work/promoting-democracy|title=Promoting Democracy|website=Commonwealth|language=en|access-date=2026-09-27}}</ref> Premijer jeste lider političke stranke koja osvoji najveći broj mjesta u Nacionalnoj skupštini i uživa podršku većine njenih članova. Generalni guverner poziva premijera da formira vladu; premijer je šef izvršne vlasti odgovoran za vladine politike, uključujući rukovođenje kabinetom i davanje preporuka za izbor generalnog guvernera. Kao demokratska savezna država, ona ima zakonodavno tijelo koje čini jednodomna Nacionalna skupština sa 11 članova izabranih prostom većinom glasova, i to na mandat u trajanju od pet godina, te tri člana koje imenuje generalni guverner.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://commonwealthchamber.com/member-countries/st-kitts-and-nevis/|title=St Kitts and Nevis|website=Commonwealth Chamber of Commerce|language=en-US|access-date=2026-09-27}}</ref> Ostrvo Nevis ima svog premijera, zakonodavstvo i upravu, a Skupštinu ostrva Nevis čini pet članova izabranih na općim izborima, te tri imenovana člana. == Geografija == Sveti Kits i Nevis podijeljen je na 14 parohija, od kojih se 9 nalaze na Svetom Kitsu, a to su: ''Christ Church Nichola Town, Saint Anne Sandy Point, Saint George, Saint John Capisterre, Saint Mary Cayon, Saint Paul Capisterre, Saint Peter Basseterre, Saint Thomas Middle Island'' i ''Trinity Palmetto Point''. Pet parohija koje se nalaze na Nevisu su: ''Saint George Gingerland, Saint James Windward, Saint John Figtree, Saint Paul Charlestown'' i ''Saint Thomas Lowland''.<ref name=":1" /> Sa ukupnom površinom od 261 km², ostrvska država Sveti Kits i Nevis najmanja je suverena država na [[Zapadna hemisfera|zapadnoj hemisferi]]. Na jugozapadnoj obali većeg ostrva, Svetog Kitsa, smješten je [[Basseterre]], glavni i najveći grad Svetog Kristofora i Nevisa. To je važna luka i administrativno središte zemlje, te industrijski i ekonomski centar.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/maps/saint-kitts-and-nevis|title=Saint Kitts and Nevis Maps & Facts|date=2021-02-25|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=2026-09-27}}</ref> Najviši planinski vrh, Mount Liamuiga, nalazi se [[Nadmorska visina|na visini]] od 1156 metara. Pored dva glavna ostrva, zemlja se sastoji od još dva manja. Sveti Kits i Nevis nema direktnih susjednih zemalja. Udaljenost između New Yorka i glavnog grada Basseterrea iznosi oko 2.820 km.<ref>{{Cite web|url=https://www.worlddata.info/america/stkitts-nevis/index.php|title=Saint Kitts and Nevis: country data and statistics|website=Worlddata.info|language=en|access-date=2026-09-27}}</ref> == Privreda == Slaba privreda zasniva se na uzgoju [[Šećerna trska|šećerne trske]]. Devedesetih godina postao je značajan i [[turizam]]. == Stanovništvo == Većina stanovništva su [[crnci]] ili mješanci, a uglavnom potomci bivših [[Robovlasništvo|robova]]. Broj stanovnika je nešto veći od 50.000. Velika većina je afričkog porijekla, s manjim mješovitim, bijelim i istočnoindijskim zajednicama. [[Protestantizam|Protestanti]] čine najveću vjersku grupu, a slijede ih [[Katoličanstvo|katolici]], s manjim zajednicama [[Hinduizam|hinduista]], [[Jehovini svjedoci|Jehovinih svjedoka]] i rastafarijanaca, a značajan udio ne pripada nikakvoj religiji. Engleski je službeni jezik, a široko se govori i kreolski jezik koji se širi po Karipskim predjelima. Stanovništvo je relativno mlado, rast je skroman, a oko jedne trećine živi u urbanim područjima, uglavnom u Basseterreu.<ref name=":2" /> == Kultura == Tradicionalne karipske [[Umjetnost|umjetnosti]] popularne su na Svetom Kittsu i Nevisu, uključujući pamuk s morskih otoka i šarene batike, rezbarenje drveta i rukotvorine od kokosovih ljuski, [[Korali|korala]] i morskih školjki. Karneval na ostrvima počinje svake godine sredinom decembra i traje do Nove godine. Događaji uključuju takmičenja za titule Kralj Calypso, Kraljica Calypso i Miss Svetog Kittsa. Calypso takmičenja i šou talenata održavaju se u večernjim satima. Moko jumbies, šareno kostimirani hodači na štulama, nastupaju za vrijeme festivala. Ostali festivali uključuju Muzički festival Svetog Kittsa, junski show koji predstavlja razne muzičke stilove, uključujući [[Salsa|salsu]], socu, [[Samba|sambu]], reggae, [[džez]] i soul.<ref name=":1" /> == Također pogledajte == * [[Basseterre]] * [[Karibi]] * [[Karipsko more]] == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === * {{cite book|last=Cobley|first=Alan Gregor|title=Crossroads of Empire: The European-Caribbean Connection, 1492–1992|url=https://books.google.com/books?id=IalxKZ_YBMQC|year=1994|publisher=Department of History, University of the West Indies|isbn=978-976-621-031-1}} * {{cite web|last=Constitution| date=1983-06-22 | url=http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Kitts/kitts83.html|title=1983 Saint Kitts and Nevis Constitution|website=pdba.georgetown.edu|access-date=30 August 2017|archive-date=20 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820122204/http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Kitts/kitts83.html|url-status=live}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Saint Kitts and Nevis}} {{Commonscat|Saint Kitts and Nevis}} {{wikiatlas|Saint Kitts and Nevis}} ; Uprava * [http://www.sknis.info Saint Kitts & Nevis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706203847/http://www.sknis.info/ |date=6. 7. 2016 }} službena vladina informativna usluga * [http://www.gov.kn Saint Kitts & Nevis] službena vladina stranica * [http://www.ciu.gov.kn St. Kitts & Nevis Citizenship-by-Investment Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622030345/http://www.ciu.gov.kn/ |date=22. 6. 2013 }} * [http://www.fsrc.kn Saint Kitts & Nevis] St Kitts Financial Services Regulatory Commission ; Opće informacije * {{CIA World Factbook link|sc|Sveti Kristofor i Nevis}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1202982.stm Sveti Kristofor i Nevis] na [[BBC|BBC News]] ; Karte * [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Saint_Kitts_and_Nevis&params=17_18_N_62_44_W_type:country GeoHack list of street, satellite, and topographic maps] * [http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skm.shtml Caribbean-On-Line, St. Kitts & Nevis Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812025043/http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skm.shtml |date=12. 8. 2012 }} ; Turizam *[http://www.nevisisland.com/ Nevis Tourism Authority] – službena stranica *[http://www.stkittstourism.kn/ Saint Kitts Tourism Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409144226/http://www.stkittstourism.kn/ |date=9. 4. 2007 }} – službena stranica ; Novosti * [http://www.winnfm.com West Indies News Network (WINN FM)] * [http://www.thestkittsnevisobserver.com The St. Kitts-Nevis Observer] * [http://www.sknvibes.com SKNVibes] * [http://www.miyvue.com MIYVUE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227192722/http://www.miyvue.com/ |date=27. 12. 2017 }} {{Commonwealth}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sveti Kristofor i Nevis|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1983.]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Karipska ostrva]] ar70rn53d52iqpdch9yqsnoo2mthy48 Euklidski vektor 0 21438 3937021 3558714 2026-10-24T21:40:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937021 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Podjela}} [[Datoteka:Vector AB from A to B.svg|mini|desno|300px|Vektor AB]] '''Vektor''' je pojam iz [[Matematika|matematike]], oblasti linearna algebra, koji je uveden prvenstveno da bi se razlikovale veličine koje se pojavljuju u prirodi, a imaju pravac i smijer, te se kao takve razlikuju od veličina koje imaju samo veličinu i zovu se skalari. '''Vektorske veličine''' su veličine određene sa dva ili više parametara. Najpoznatiji su primjeri vezani za [[Geometrija|geometriju]] u prostoru gdje se vektor određuje pravcem, smijerom i intezitetom a predstavlja strelicom orijentisanom duž pravca, dužine proporcionalne intenzitetu, a čiji vrh pokazuje smijer na zadatom pravcu. Generalizovani vektor ne mora biti ograničen na tri dimenzije. Vektor u ''n''-dimenzionalnom prostoru opisuje se sa ''n'' parametara. Fizičko tumačenje vektora obično se svodi na trodimenzionalni prostor. Tako su vektorske veličine [[brzina]], [[sila]], [[ubrzanje]], [[moment]] [[količina kretanja|količine kretanja]]... a skalarne [[masa]], [[temperatura]], [[zapremina]]. Fizičke veličine čija vektorska vrijednost zavisi i od koordinate nazivaju se tenzorske. One se matematički predstavljaju matricom, u najprostijem slučaju 3h3. Tenzorskim veličinama se opisuju vektorske veličine u anizotropnoj sredini recimo kod nekubičnih kristala. Tenzorse veličine su toplotna provodljivost, električna provodljivost, difuzioni koeficijent, indeks preklamanja itd... ==Definicija== Vektor je klasa ekvivalencije orjentisanih [[duž]]i.<ref>[http://lavica.fesb.hr/mat1/predavanja/node48.html Vektor je]</ref> Vektor se može definisati uređenim parom tačaka <math>A</math> i <math>B</math> iz <math>R^n</math>. Tada je: <math>\overrightarrow{AB} = \left (B_1 - A_1, B_2 - A_2, \dots, B_n - A_n \right ), a \overrightarrow{BA} = \left (A_1 - B_1, A_2 - B_2, \dots, A_n - B_n \right )</math> Vektor se može predstaviti i sa polaznom tačkom, jediničnim vektorom koji određuje njegov smjer i intenzitetom: <math>\overrightarrow{AB} = A + ||AB|| \cdot \frac{\overrightarrow{AB}}{||\overrightarrow{AB}||}</math> Ako <math>||AB||</math> zamjenimo sa <math>\lambda</math> koje može biti bilo koji broj iz <math>\R</math> definisali smo pravu koja prolazi kroz tačku <math>A</math> a za vektor pravca ima vektor <math>AB</math>. Ako je <math>\lambda</math> samo ne-negativno ili samo ne-pozitivno, definisana je poluprava, sa početkom u tački <math>A</math>. Ako je <math>||AB||\ne \lambda</math> rezultat je vektor koji je sa prethodnim kolinearan. Ako je novi vektor <math>AB'</math> ovo znači da važi: <math>\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AB'} = \overrightarrow{0} </math> ==Označavanje== Vektori se označavaju malim podebljanim slovima kao '''a''' i malim kosim i podebljanim '''''a''''', Druge konvencije uključuju <math>\vec {a}</math>. Alternativno, neki koriste (~) ili valovita podcrtano nacrtana ispod simbola, npr <math>\underset{^\sim}a</math>. Ako vektor predstavlja orjrntisanu duž ili pomak iz tačke A do tačke B označena kao <math>\overrightarrow {AB}</math> ili <u>''AB''</u>. Vektori se predstavljaju i grafički. ;Primjer [[Datoteka:Position vector.svg|mini|desno|300px]] vektor od koordinantnog početka <math>O = (0,0)</math> do tačke <math>A = (2,3)</math> je <math>a(2,3)</math> U trodimenzionalnom prostoru <math>R^3</math> vektor se označava sa <math>\mathbf{a} = (a_1, a_2, a_3)</math> ili <math>\mathbf{a} = (a_\text{x}, a_\text{y}, a_\text{z})</math>. U n-dimensionalnom <math>R^n</math> prostoru <math>\mathbf{a} = (a_1, a_2, a_3, \cdots, a_{n-1}, a_n)</math> Pomoću matrica označavaju se kao vektor reda ili vektor kolone <math> \mathbf{a} = \begin{bmatrix} a_1\\ a_2\\ a_3\\ \end{bmatrix} = [ a_1\ a_2\ a_3 ]</math>. Drugi način predstavljanja vektora n-dimenzionalnom prostoru je pomoću je stamdardnih baznih vektora [[Datoteka: 3D Vector.svg |mini|desno|300px]] <math>{\mathbf e}_1 = (1,0,0),\ {\mathbf e}_2 = (0,1,0),\ {\mathbf e}_3 = (0,0,1)</math>. odnosno <math>\mathbf{a} = (a_1,a_2,a_3) = a_1(1,0,0) + a_2(0,1,0) + a_3(0,0,1), \ </math> ili <math>\mathbf{a} = \mathbf{a}_1 + \mathbf{a}_2 + \mathbf{a}_3 = a_1{\mathbf e}_1 + a_2{\mathbf e}_2 + a_3{\mathbf e}_3</math>. ==Dekartove koordinate== U Dekartovom koordinatnom sistemu, vektor le određen koordinatama početne i završne tačke. ;Primjer Tačke <math>A = (1,0,0)</math> i <math>B = (0,1,0)</math> u prostoru određuju vektor <math>\ overrightarrow {AB}(1,1,0)</math> == Nula-vektor == '''Nula-vektor''' <math>a_0</math> je vektor čiji je intenzitet jednak nuli. Obiljeležava se kao nula sa naznakom za vektor.<ref>[http://www2.geof.unizg.hr/~jbeban/M1/04.pdf Nula vektor]</ref> <math>\overrightarrow{a_0} = \overrightarrow{0}, \;|\overrightarrow{a_0}| = 0</math> <math>\overrightarrow{AA}= \overrightarrow{BB}=\overrightarrow{0}</math> ==Jedinični vektor== '''Jedinični vektor ili ort''' je vektor čiji je intenzitet jednak jedinici. Za svaki ne-nula vektor <math>a</math> može se odrediti odgovarajući jedinični vektor <math>v</math> istog pravca i smjera. <math>\overrightarrow{v} = \frac{\overrightarrow{a}}{|\overrightarrow{a}|}, \; \overrightarrow{a} \neq \overrightarrow{0}</math> Ovaj postupak se zove normiranje vektora. U Dekartovim koordinatama vektor <math>(1,0,0)</math> je jedinični vektor duž x- ose. njegov početak je u koordinantnom portku <math>O(0,0,0)</math>. ==Intenzitet vektora== Intenzitet vektora ili modul vektora se u euklidovoj geometriji definiše kao kvadratni korjen zbira kvadrata njegovih koordinata. <math> \overrightarrow{a} = (a_1,a_2,...,a_n) \in K^n |a| = \sqrt{{\sum_{k=1}^n {a_i}^2}} = \sqrt{a_1^2 + a_2^2 + ... + a_n^2}</math> ==Jednakost vektora== Dva vektora <math>{\mathbf a} = a_1{\mathbf e}_1 + a_2{\mathbf e}_2 + a_3{\mathbf e}_3</math> i <math> {\mathbf b} = b_1{\mathbf e}_1 + b_2{\mathbf e}_2 + b_3{\mathbf e}_3</math> su jednaka ako važi <math> a_1 = b_1,\quad a_2=b_2,\quad a_3=b_3</math> ==Kolinearni i komplanarni vektori== Vektori koji pripadaju istoj ili paralelnim pravama su '''kolinearni''' <ref>{{Cite web |url=http://www.mathos.unios.hr/geometrija/Materijali/Geo_1.pdf |title=dva ili više vektora su kolinearni/2.12. 2013 |access-date=22. 5. 2016 |archive-date=6. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806190900/http://www.mathos.unios.hr/geometrija/Materijali/Geo_1.pdf |url-status=dead }}</ref>, a koj ipripadaju istoj ili paralelnim ravnima su komplanarni.<ref>{{Cite web |url=http://www.mathos.unios.hr/geometrija/Materijali/Geo_1.pdf |title=dva ili više vektora su komplanarni/ 02.12.2013 |access-date=22. 5. 2016 |archive-date=6. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806190900/http://www.mathos.unios.hr/geometrija/Materijali/Geo_1.pdf |url-status=dead }}</ref>, ==Projekcija vektora== Projekcija vektora *Ortogonalna projekcija u ravni na pravu <math>p</math> je funkcija koja svakoj tački <math>A</math> ravni pridružuje tačku u kojoj normala na <math>p</math>, koja prolazi tačkom <math>A</math>, siječe prava <math>p</math>. *Ortogonalna projekcija u prostoru na pravu <math>p</math> je funkcija koja svakoj tački <math>A</math> prostora pridružuje tačku u kojoj ravan koja prolazi tačkom <math>A</math>,a okomita je na <math>p</math>, siječe pravu <math>p</math>.[http://www2.geof.unizg.hr/~jbeban/M1/04.pdf] == Suprotni, paralelni, i antiparalelni vektori == Dva vektora su suprotna ako imaju isti pravac i intenzitet a suprotan smjer tj. dva vektora <math> {\mathbf a} = a_1{\mathbf e}_1 + a_2{\mathbf e}_2 + a_3{\mathbf e}_3</math> i <math>{\mathbf b} = b_1{\mathbf e}_1 + b_2{\mathbf e}_2 + b_3{\mathbf e}_3</math> su suprotna ako važi <math>a_1 = -b_1,\quad a_2=-b_2,\quad a_3=-b_3</math> Dva vektora su paralelna ako imaju isti smjer, ili antiparalelni ako imaju suprotan smjer. Jednakost intenziteta nije nužan uslov == Operacije nad vektorima == Nad vektorima, kao i svim ostalim elemetima analitičke matematike, se mogu uvesti aritmetičke operacije. Pri tome se vektor predstavlja kao uređena n-torka skalara koji pripadaju nekom polju K. Na primjer: <math>a = (a_1,a_2,a_3,...,a_n)</math>, <math>a_i \in K</math>, <math>i = 1, ... ,n</math> Je jedan n-dimenzionalni vektor nad poljem K. Pojam n-dimenzionalni dolazi od činjenice da je vektor definisan pomoću n skalara. Prostor ovih vektora se još naziva <math>K^n</math>, a skalari koji čine vektor zajedno sa informacijom o njihovoj poziciji u uređenoj n-torki koordinate vekrora. Na primjer <math>a_1</math> je prva koordinata vektora, <math>a_2</math> je druga koordinata vektora itd. Slijede osnovne operacije nad vektorima, koje se u principu definišu nad vektorima istih dimenzija. === Intenzitet vektora === Intenzitet vektora se u euklidovoj geometriji definiše kao kvadratni korijen zbira kvadrata njegovih koordinata.<ref>[http://nastava.sf.bg.ac.rs/file.php/7/VektorskaAlgebra.pdf Intenzitet vektora]</ref> <math>\overrightarrow{a} = (a_1,a_2,...,a_n) \in K^n</math><br /> <math>|a| = \sqrt{{\sum_{i=1}^n {a_i}^2}} = \sqrt{a_1^2 + a_2^2 + ... + a_n^2}</math> === Množenje vektora skalarom === Množenje vektora <math>\overrightarrow{a} \in K^n</math> nekim skalarom <math>\alpha \in K</math> je definisano kao množenje svake koordinate tog vektora tim skalarom. Ova operacija je [[komutativnost|komutativna]]. <math>\alpha \cdot \overrightarrow{a}</math> = <math>\alpha \cdot (a_1,a_2,a_3,...,a_n)</math> = <math>(\alpha \cdot a_1,\alpha \cdot a_2,...,\alpha \cdot a_n).</math> === Sabiranje vektora === [[Datoteka:Vector addition.svg|mini|200p|desno|Sabiranje vektora]] [[Datoteka:Vector subtraction.svg|mini|200p|desno|Oduzimanje vektora]] Uzmimo dva vektora <math>a, b \in K^n\,</math>: <math>\overrightarrow{a} = (a_1,...,a_n)</math><br /> <math>\overrightarrow{b} = (b_1, ... ,b_n)</math> Njihovo sabiranje se u principu definiše kao sabiranje komponenti sa istim indeksima. <math>+: (K^n,K^n) \rightarrow K^n\,</math><br /> <math>\overrightarrow{c} = \overrightarrow{a}+\overrightarrow{b}</math>, <br /> <math>c_i = a_i + b_i\,</math>, gde je <math>i=1,...,n\,</math> Pri čemu će vektor ''c'' biti iz prostora <math>K^n\,</math>. '''Oduzimanje''' vektora bi se vršilo po sličnom principu: <math>\overrightarrow{c} = \overrightarrow{a} + (-\overrightarrow{b})</math> Pri čemu <math>-\overrightarrow{b} = (-b_1,-b_2,...,-b_n)</math>. === Skalarno množenje vektora === Slično sabiranju, skalarno množenje vektora se definiše kao zbir proizvoda svih parova koordinata dva vektora, koja imaju iste indekse. Ovaj zbir i proizvod se preuzimaju iz polja K. Razlika u odnosu na sabiranje je to što je rezultat skalarnog proizvoda dva vektora iz <math>K^n</math> u stvari jedan skalar iz K. Konkretno za dva vektora ''a'' i ''b'' iz <math>K^n</math> bi proizvod ''k'' izgledao ovako: <math>\cdot : (K^n,K^n) \rightarrow K</math><br /> <math>k = \overrightarrow{a} \cdot \overrightarrow{b}</math>, <math>k \in K</math><br /> <math>k = \sum_{k=1}^n {a_i \cdot b_i}</math>, gde je <math>i=1,...,n</math> Ovdje treba primijetiti da je skalarni proizvod vektora također jednak <math>k = \overrightarrow{a} \cdot \overrightarrow{b} = |a|\cdot|b| \cdot \cos \omega</math>, pri čemu je <math>\omega</math> ugao između ''a'' i ''b''. Ovo zapravo znači i: <math>\overrightarrow{a} \cdot \overrightarrow{b} = 0 \Rightarrow \overrightarrow{a} \bot \overrightarrow{b}</math> To jest da su dva vektora normalni, ako im je skalarni proizvod jednak nuli. === Vektorski proizvod === Još jedan tip proizvoda karakterestičan za trodimenzionalne euklidske prostore (<math>E^3\,</math>) je '''vektorski proizvod'''. Definiše se na sljedeći način: <math>\overrightarrow{a} , \overrightarrow{b} \in E^3</math><br /> <math>\overrightarrow{a} \times \overrightarrow{b} = \begin{vmatrix} \overrightarrow{i} & \overrightarrow{j} & \overrightarrow{k} \\ a_1 & a_2 & a_3 \\ b_1 & b_2 & b_3 \end{vmatrix} =</math> <math>\overrightarrow{i} (a_2 b_3-a_3 b_2) - \overrightarrow{j} (a_1 b_3-a_3 b_1) + \overrightarrow{k} (a_1 b_2 - a_2 b_1)=</math> <math>\begin{pmatrix} a_2 b_3-a_3 b_2 \\ a_3 b_1 - a_1 b_3 \\ a_1 b_2 - a_2 b_1 \end{pmatrix}</math> Jer su <math>\overrightarrow{i}=(1,0,0)</math>, <math>\overrightarrow{j}=(0,1,0)</math> i <math>\overrightarrow{k}=(0,0,1)</math> vektori kanonske baze <math>E^3\,</math>. Kod vektorskog proizvoda je bitno primijetiti sljedeće osobine: <math>\overrightarrow{a} \times \overrightarrow{b} \bot \overrightarrow{a}, \overrightarrow{b}</math>, tj. vektorski proizvod dva vektora je normalan na njih same.<br /> <math>|\overrightarrow{a} \times \overrightarrow{b}| = |a||b|\sin \omega</math>, gde je <math>\omega</math> ugao između ova dva vektora. Ovo zapravo znači da je intenzitet vektorskog proizvoda dva vektora jednak površini paralelograma koga čine ovi vektori.<br /> <math>\overrightarrow{a} \times \overrightarrow{b} = - (\overrightarrow{b} \times \overrightarrow{a})</math>, tj. vektorski proizvod nije komutativan.<br /> <math>(\alpha \cdot \overrightarrow{a}) \times \overrightarrow{b} = \alpha (\overrightarrow{a} \times \overrightarrow{b})</math>, gde je <math>\alpha \in E</math>. Tj. vektorski proizvod se lijepo ponaša prema množenju skalarom slijeva. === Mješoviti proizvod === Mješoviti proizvod vektora je trinarna matematička operacija koja uređenu trojku vektora iz <math>E^3</math> preslikava u skalar iz E. Zapisuje se sa <math>[\overrightarrow{a},\overrightarrow{b},\overrightarrow{c}]</math>. A po definiciji je: <math>[\overrightarrow{a},\overrightarrow{b},\overrightarrow{c}] = (\overrightarrow{a} \times \overrightarrow{b}) \cdot \overrightarrow{c} =</math> <math>\begin{vmatrix} a_1 & a_2 & a_3 \\ b_1 & b_2 & b_3 \\ c_1 & c_2 & c_3 \end{vmatrix}, </math> <math>\overrightarrow{a},\overrightarrow{b},\overrightarrow{c} \in E^3</math> Što znači da je vrijednost mješovitog proizvoda tri vektora jednaka zapremini paralelopipeda koga oni čine. Slijede neka osnovna svojstva mješovitog proizvoda: * <math>[x,y,z] = -[y,x,z]</math> * <math>[x,y,z] = [z,x,y] = [y,z,x]</math> * <math>[\alpha x,y,z] = \alpha [x,y,z]</math> * <math>[x+t,y,z] = [x,y,z] + [t,y,z]</math> == Također pogledajte == * [[Kompleksan broj]] * [[Koordinatni sistem]] * [[Površinska normala]] * [[Vektorska analiza]] ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Vector mathematics}} * [https://web.archive.org/web/20150607042808/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Vector Vector] * [http://www.marco-learningsystems.com/pages/roche/introvectors.htm Introducing vectors] * [http://fabulierer.de/vektorrechnung-fuers-abitur/ Vektorrechnung fürs Abitur] * [http://www.mathe-online.at/mathint/vect1/i.html Vektoren 1] * [http://www2.geof.unizg.hr/~jbeban/M1/04.pdf POJAM VEKTORA] {{Linearna algebra}} [[Kategorija:Kinematika]] [[Kategorija:Apstraktna algebra]] [[Kategorija:Vektorska analiza]] [[Kategorija:Linearna algebra]] [[Kategorija:Koncepti u fizici]] [[Kategorija:Vektori]] [[Kategorija:Analitička geometrija]] [[Kategorija:Euklidska geometrija]] 0338ewpywxjwi10q1cnjy07xphair22 Muzej 0 22474 3936954 3749889 2026-10-24T19:37:10Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936954 wikitext text/x-wiki '''Muzej''' (od starogrčkog . '''μουσείο'''['''ν'''], ''musío'' - sjedište [[Muza]]) je ustanova posvećena izlaganju i očuvanju kulturno značajnih predmeta. Mnogi muzeji imaju izložbe ovih predmeta koje su javno izložene, a neki imaju privatne kolekcije koje koriste istraživači i stručnjaci. U poređenju sa [[Biblioteka|bibliotekom]], muzej ima mnogo širi spektar predmeta i obično se fokusira na određenu temu kao što su [[umjetnost]], [[nauka]], prirodna historija, lokalna historija i druge teme. Javni muzeji u kojima se održavaju izložbe i interaktivne demonstracije često se smatraju turističkim atrakcijama, a mnogi muzeji privlače veliki broj posjetitelja izvan zemlje domaćina, a najposjećeniji muzeji na svijetu redovito privlače milijune posjetitelja godišnje. {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/2/2/2 |image1 = Museo Chileno de Arte Precolombino - 2020 - 10.jpg |caption1 = {{jez-es|[[Museo Chileno de Arte Precolombino]]}} u [[Santiago]], [[Čile]] |image2 = Facade of the Egyptian Museum, Tahrir Square, Cairo, Egypt2.jpg |caption2 = [[Egipatski muzej]] u [[Kairo|Kairu]], [[Egipat]] |image3 = Canada Science and Technology Museum.jpg |caption3 = [[Kanadski muzej nauke i tehnologije]] u [[Ottawa|Ottawi]], [[Kanada]] |image4 = HK TST 尖沙咀 Tsim Sha Tsui 梳士巴利道 Salisbury Road 花園 Garden Hong Kong Museum of Art HKMoA October 2020 SS2 02.jpg |caption4 = [[Muzej umjetnosti Hong Kong]] u [[Hong Kong]]u |image5 = La maison des esclaves.jpg |caption5 = [[Kuća robova]] u [[Gorée]], [[Senegal]] |image6 = Diorama - Mangrove - Zoological Gallery - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4386.JPG |caption6 = Diorama [[Indijski muzej|Indijskom muzeju]] u [[Kalkuta]], [[Indija]] |image7 = Gallery of 19th-Century Polish Art in the Sukiennice, 2022, 06.jpg |caption7 = Galerija u [[Muzej Sukiennice]] u [[Kraków]]u, [[Poljska]] }} Dijele se na: * naučne (arheološki, historijski, etnografski, prirodoslovni, tehnički, vojni, kriminalistički, higijenski, školski, pomorski i dr.) * i umjetničke (koji sadrže zbirke slika, skulptura, grafika i objekata primijenjene umjetnosti). Po karakteru, strukturi i teritorijalnoj kompetenciji na državne, zemaljske, pokrajinske, gradske i zavičajne. Često se upotrebljavaju i nazivi [[umjetnička galerija]] (za veće zbirke slika i skulptura) i kabinet (za zbirke grafika, novaca i medalja). Prvi muzej pojavljuje se u helenističkoj [[Aleksandrija|Aleksandriji]], a današnji tip zbirke umjetnina i rijetkosti u doba renesanse u [[Italija|Italiji]]. I crkvene riznice imat će značajnu ulogu u sakupljanju i čuvanju vrijednih predmeta od srednjeg vijeka pa sve do danas. Iz renesansnih zbirki razvit će se muzeji i galerije. Od vremena [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] muzeji se otvaraju javnosti (1793. godine Louvre je postao prvi nacionalni muzej u Evropi i od njegovog otvaranja kraljevske zbirke Louvrea postaju dostupne široj javnosti.), u [[19. vijek]]u većinom dobijaju vlastite zgrade, prilagođene vlastitoj namjeni, a u [[20. vijek]]u ustaljuju se principi za savremenu muzejsku arhitekturu. Osim izložbenih prostorija muzej ima spremišta (čitav se inventar rijetko izlaže), prostorije za restauriranje i prepariranje muzejskih predmeta, fotografski laboratorij, prostorije za stručno osoblje, s inventarima i bibliotekom. U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] i drugim ratovima mnoštvo muzeja je uništeno. Od osnivanja Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu 1888. godine počinje sistematski muzeološki rad u Bosni i Hercegovini. Nauka koja proučava ciljeve i principe rada muzeja naziva se muzeologija. Dijeli se na opću i specijaliziranu muzeologiju. Historija muzeja predstavlja uvod u opću muzeologiju. [[Datoteka:Natural History Museum hall.jpg|mini|Dvorana Prirodoslovnog muzeja u [[London]]u, Engleska]] [[Datoteka:Noć muzeja 2011, Čakovec - ulaz.JPG|mini|Ulaz u [[Muzej Međimurja Čakovec|Muzej Međimurja]] u [[Čakovec|Čakovcu]], Hrvatska]] == Svrha == [[File:Lower Paleolithic fossils from Darband Cave, Paleolithic hall, National Museum of Iran.jpg|thumb|Posjetioci proučavaju fosilne ostatke izložene u [[Nacionalni muzej u Iranu|Nacionalnom muzeju Irana]] u [[Teheran]]u]] Svrha modernih muzeja je prikupljanje, čuvanje, tumačenje i izlaganje predmeta od umjetničkog, kulturnog ili naučnog značaja za proučavanje i obrazovanje javnosti. Za gradske čelnike, aktivna muzejska zajednica može se vidjeti kao mjerilo kulturnog ili ekonomskog zdravlja grada i način da se poveća sofisticiranost njegovih stanovnika. Za muzejske profesionalce, muzej se može smatrati načinom za edukaciju javnosti o misiji muzeja, kao što su građanska prava ili zaštita životne sredine. Muzeji su, prije svega, skladišta znanja. Godine 1829. [[James Smithson]] je u zavještanju kojim je finansirao Smithsonian Institution naveo da želi osnovati instituciju "za povećanje i širenje znanja".<ref>{{cite web |publisher=Smithsonian Institution |title=James Smithson Society |url=https://www.si.edu/giving/membership/james-smithson-society |access-date=14. 3. 2018 |archive-date=20. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020051258/https://www.si.edu/giving/membership/james-smithson-society/ |url-status=live }}</ref> Prirodnjački muzeji u kasnom 19. vijeku su ilustrovali naučnu želju za klasifikacijom života i za tumačenjima svijeta. Svrha je bila prikupljanje svih primjera za svaku oblast znanja za istraživanje i prikaz. Kako su američki koledži rasli u 19. vijeku, razvili su sopstvene zbirke prirodne historije za upotrebu svojih studenata. Do posljednje četvrtine 19. stoljeća, naučna istraživanja na univerzitetima su se pomjerila prema biološkim istraživanjima na ćelijskom nivou, a vrhunska istraživanja su se preselila iz muzeja u univerzitetske laboratorije.<ref>Steven Conn,"Museums and American Intellectual Life, 1876–1926", 1998, The University of Chicago Press, 65.</ref> Iako se mnogi veliki muzeji, kao što je Smithsonian Institution, još uvijek poštuju kao istraživački centri, istraživanje više nije glavna svrha većine muzeja. Iako je u toku debata o svrhama interpretacije muzejske zbirke, postojala je dosljedna misija zaštite i očuvanja kulturnih artefakata za buduće generacije. Mnogo pažnje, stručnosti i troškova ulaže se u napore očuvanja kako bi se usporilo raspadanje starih dokumenata, artefakata, umjetničkih djela i zgrada. Svi muzeji prikazuju predmete koji su važni za kulturu. Kao što piše historičar Steven Conn: "Vidjeti samu stvar, vlastitim očima i na javnom mjestu, okružen drugim ljudima koji imaju neku verziju istog iskustva, može biti očaravajuće."<ref>Steven Conn, "Museums and American Intellectual Life, 1876–1926", 1998, The University of Chicago Press, 262.</ref> Namjena muzeja varira od institucije do institucije. Neki favorizuju obrazovanje nego očuvanje, ili obrnuto. Na primjer, 1970-ih Kanadski muzej nauke i tehnologije davao je prednost obrazovanju u odnosu na očuvanje svojih predmeta. Prikazivali su objekte kao i njihove funkcije. Na jednoj izložbi nalazila se historijska štamparska mašina koju je jedan član osoblja koristio s posjetiocima da kreiraju muzejske uspomene.<ref>Babian, Sharon, ''CSTM: A History of the Canada Science and Technology Museum'', str. 42–45</ref> Neki muzeji nastoje doseći široku publiku, kao što su nacionalni ili državni muzeji, dok drugi imaju specifičnu publiku, poput lokalnih historijskih organizacija. Uopšteno govoreći, muzeji prikupljaju predmete od značaja koji su u skladu s njihovom misijom za konzervaciju i izlaganje. Osim pitanja provenijencije i konzervacije, muzeji uzimaju u obzir nekadašnju upotrebu i status predmeta. Na primjer, sa vjerskim ili svetim predmetima se rukuje u skladu s kulturnim pravilima. Židovski predmeti koji sadrže Božje ime ne smiju se odbaciti, već ih treba zakopati.<ref>{{Cite web |title=Holy Museology |url=https://www.juedisches-museum.ch/en/holy-museology/ |website=Jewish Museum of Switzerland |date=31. 5. 2022 |access-date=13. 12. 2022 |archive-date=13. 12. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213112641/https://www.juedisches-museum.ch/en/holy-museology/ |url-status=live }}</ref> Iako većina muzeja ne dozvoljava fizički kontakt sa povezanim artefaktima, postoje neki koji su interaktivni i potiču praktičniji pristup. 2009, palata Hampton Court, palata Henrija VIII, u Engleskoj je otvorila prostoriju za vijeće za širu javnost kako bi stvorila interaktivno okruženje za posjetioce. Međutim, umjesto da dozvoli posjetiteljima da rukuju predmetima starim 500 godina, muzej je napravio replike, kao i replike kostima. Svakodnevne aktivnosti, historijska odjeća, pa čak i promjene temperature uranjaju posjetitelja u utisak o tome kakav je život Tudora mogao biti.<ref>Lipschomb, Suzannah, "Historical Authenticity and Interpretive Strategy at Hampton Court Palace", ''The Public Historian'' 32, no.3, august 2010, str. 98–119.</ref> === Definicije === [[File:Segundo Editatón Soumaya Abierto 01.JPG|thumb|right|Grupa za obilazak sa vodičem u [[Muzej Soumaya]] u [[Mexiko City]], Mexico]] Glavne profesionalne organizacije iz cijelog svijeta nude definicije o tome što čini muzej i njihovu svrhu. Zajedničke teme u svim definicijama su javno dobro i briga, očuvanje i tumačenje zbirki. Trenutna definicija muzeja Međunarodnog vijeća muzeja (usvojena 2022.): {{Citat|Muzej je neprofitna, stalna institucija u službi društva koja istražuje, prikuplja, konzervira, tumači i izlaže materijalno i nematerijalno naslijeđe. Otvoreni za javnost, pristupačni i inkluzivni, muzeji njeguju raznolikost i održivost. Oni rade i komuniciraju etički, profesionalno i uz učešće zajednica, nudeći različita iskustva za obrazovanje, uživanje, razmišljanje i razmjenu znanja.<ref>{{Cite web |title=ICOM approves a new museum definition |url=https://icom.museum/en/news/icom-approves-a-new-museum-definition/ |access-date=29. 8. 2022 |website=International Council of Museums |language=en-US |archive-date=25. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825131435/https://icom.museum/en/news/icom-approves-a-new-museum-definition/ |url-status=live }}</ref>}} Definicija Kanadskog muzejskog udruženja: {{Citat|Muzej je neprofitna, stalna ustanova koja ne postoji prvenstveno u svrhu privremenih izložbi i koja je otvorena za javnost tokom redovnog radnog vremena i kojom se upravlja u javnom interesu u svrhu, čuvanja, proučavanja, tumačenja, sastavljanja i izlaganja javnosti za poučavanje i uživanje javnosti, predmeta i primjeraka ili obrazovne i kulturne vrijednosti uključujući umjetnički, naučni, historijski i tehnološki materijal.<ref>{{Cite web|title=About Museums – Association of Manitoba Museums|url=https://www.museumsmanitoba.com/en/about-museums|access-date=12. 12. 2021|website=www.museumsmanitoba.com|archive-date=12. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212033155/https://www.museumsmanitoba.com/en/about-museums|url-status=live}}</ref>}} Definicija Udruženja muzeja Ujedinjenog Kraljevstva: {{Citat|Muzeji omogućavaju ljudima da istražuju kolekcije za inspiraciju, učenje i uživanje. Oni su institucije koje prikupljaju, čuvaju i čine dostupnim artefakte i primjerke, koje drže u povjerenju za društvo.}} Iako Američka alijansa muzeja nema takvu definiciju, njihova lista kriterija za akreditaciju za učešće u njihovom programu akreditacije kaže da muzej mora: {{Citat|Biti legalno organizovana neprofitna institucija ili dio neprofitne organizacije ili vladinog entiteta; biti u suštini edukacijska ustanova u srži; imati formalno izraženu i odobrenu misiju; koristiti i tumačiti predmete ili mjesto za javnu prezentaciju redovno zakazanih programa i izložbi; imati formalan i odgovarajući program dokumentacije, brige i korištenja zbirki ili predmeta; sprovesti gore navedeno da funkcioniše prvenstveno u fizičkom objektu ili lokaciji; biti otvoreni za javnost najmanje dvije godine; biti otvoreni za javnost najmanje 1.000 sati godišnje; imati pristup 80% svoje stalne zbirke; imati najmanje jednog plaćenog stručnog zaposlenika sa muzejskim znanjem i isiskustvom; imati direktora sa punim radnim vremenom kome su delegirani ovlasti za svakodnevno poslovanje; imati dovoljna finansijska sredstva za efikasan rad; pokazati da ispunjavaju osnovne standarde za muzeje; uspješno završen Program verifikacije osnovnih dokumenata.<ref>{{Cite web|date=25. 1. 2018|title=Eligibility|url=https://www.aam-us.org/programs/accreditation-excellence-programs/eligibility-to-participate-in-the-accreditation-program/|access-date=12. 12. 2021|website=American Alliance of Museums|language=en-US|archive-date=12. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212033155/https://www.aam-us.org/programs/accreditation-excellence-programs/eligibility-to-participate-in-the-accreditation-program/|url-status=live}}</ref>}} Osim toga, postoji zakonska definicija muzeja u zakonodavstvu Sjedinjenih Država koja ovlašćuje osnivanje Instituta za muzejske i bibliotečke usluge: {{Citat|Muzej znači javna, plemenska ili privatna neprofitna institucija koja je organizirana na trajnoj osnovi za suštinski obrazovno, kulturno nasljeđe ili u estetske svrhe i koji, uz pomoć stručnog osoblja: posjeduje ili koristi materijalne predmete, bilo žive ili nežive; brine o tim predmetima; i redovno ih izlaže široj javnosti" (Zakon o muzejskim uslugama iz 1976.).<ref>{{Cite web|title=2 CFR § 3187.3 – Definition of a museum.|url=https://www.law.cornell.edu/cfr/text/2/3187.3|access-date=12. 12. 2021|website=LII / Legal Information Institute|language=en|archive-date=12. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212033154/https://www.law.cornell.edu/cfr/text/2/3187.3|url-status=live}}</ref>}} == Planiranje == [[File:Computer History Museum Wikipedia exhibit planning meeting 8.jpg|thumb|upright=1.2|Planiranje postavke muzeja]] Dizajn muzeja se razvijao kroz historiju. Međutim, planiranje muzeja uključuje planiranje stvarne misije muzeja zajedno s planiranjem prostora u kojem će biti smještena zbirka muzeja. Planiranje muzeja ima svoje početke od osnivača muzeja i bibliotekara [[John Cotton Dana]]. Dana je detaljno opisao proces osnivanja Muzeja Newark u nizu knjiga početkom 20. stoljeća kako bi drugi osnivači muzeja mogli planirati svoje muzeje. Dana je predložio da potencijalni osnivači muzeja prvo formiraju komitet i da se obrate zajednici radi inputa o tome šta bi muzej trebao obezbijediti ili učiniti za zajednicu.<ref>Dana, John Cotton. The New Museum (Woodstock, VT: The Elm Tree Press, 1917), 25.</ref> Prema Dani, muzeje treba planirati prema potrebama zajednice: {{Citat|"Novi muzej ... ne gradi na obrazovnom praznovjerju. On prvo ispituje život svoje zajednice, a zatim odmah usmjerava svoju energiju na to da opskrbi materijal koji je toj zajednici potreban, i da prisutnost tog materijala učini široko poznatim i prezentira ga na način da osigura maksimalnu upotrebu i maksimalnu efikasnost te upotrebe."<ref>Dana, John Cotton. The New Museum (Woodstock, VT: The Elm Tree Press, 1917), 32.</ref>}} Način na koji su muzeji planirani i dizajnirani prema tome koje zbirke imaju, ali općenito se pridržavaju planiranja prostora koji je lako dostupan javnosti i koji lako prikazuje odabrane predmete. Ovi elementi planiranja vuku korijene od Johna Cotton Dana, koji je bio uznemiren zbog historijskog smještaja muzeja izvan gradova, iu područjima koja nisu bila lako dostupna javnosti, u sumornim zgradama evropskog stila.<ref>Dana, John Cotton. The Gloom of the Museum. (Woodstock, VT: The Elm Tree Press, 1917), 12.</ref> Pitanja pristupačnosti nastavljaju se do danas. Mnogi muzeji nastoje da svoje zgrade, programe, ideje i kolekcije učine dostupnijim javnosti nego u prošlosti. Ne sudjeluje svaki muzej u ovom trendu, ali čini se da je to putanja muzeja u dvadeset prvom stoljeću s naglaskom na inkluzivnosti. Jedan od pionirskih načina na koji muzeji pokušavaju da svoje kolekcije učine dostupnijim je otvaranje skladišta. Većina muzejske zbirke obično je zaključana na sigurnoj lokaciji kako bi se sačuvala, ali rezultat je da većina ljudi nikada ne vidi veliki dio zbirki. Centar za američku umjetnost Luce u Bruklinskom muzeju praktikuje otvoreno skladište gdje javnost može vidjeti predmete koji nisu izloženi, iako uz minimalnu interpretaciju. Praksa otvorenog skladištenja dio je tekuće debate u muzejskom polju o ulozi koju predmeti igraju i o tome koliko bi trebali biti dostupni.<ref>{{Cite web|title = Turning Museums Inside-Out with Beautiful Visible Storage|url = http://www.atlasobscura.com/articles/turning-museums-inside-out-with-beautiful-visible-storage|website = Atlas Obscura|date = 24. 9. 2014|access-date = 1. 2. 2016|archive-date = 1. 2. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160201151035/http://www.atlasobscura.com/articles/turning-museums-inside-out-with-beautiful-visible-storage|url-status = live}}</ref> Što se tiče modernih muzeja, interpretativni muzeji, za razliku od muzeja umjetnosti, imaju misiju koja odražava kustosko vođenje kroz predmet koji sada uključuje sadržaj u obliku slika, audio i vizualnih efekata i interaktivnih eksponata. Stvaranje muzeja počinje muzejskim planom, kreiranim kroz proces planiranja muzeja. Proces uključuje identifikaciju vizije muzeja i resursa, organizacije i iskustava potrebnih za realizaciju te vizije. Studija izvodljivosti, analiza uporedivih objekata i interpretativni plan izrađuju se kao dio procesa planiranja muzeja. Neka muzejska iskustva imaju vrlo malo ili nimalo artefakata i ne zovu se nužno muzejima, a njihova misija to odražava; opservatorija Griffith u Los Angelesu i Nacionalni ustavni centar u Filadelfiji, koji su značajni primjeri gdje postoji malo artefakata, ali se pričaju snažne, nezaboravne priče ili se informacije tumače. Nasuprot tome, Memorijalni muzej holokausta Sjedinjenih Država u Washingtonu, D.C. koristi mnoge artefakte u svojim izložbama. Muzeji su postavljeni na specifičan način iz određenog razloga i svaka osoba koja uđe na vrata muzeja vidjet će njegovu zbirku potpuno drugačije nego osoba iza njih - to je ono što muzeje čini fascinantnim jer su različito predstavljeni svakom pojedincu.<ref name=":1" />{{Rp|9–10}} === Finansijska upotreba === Posljednjih godina neki gradovi u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u okrenuli su se muzejima kao načinu za ekonomski razvoj gradova. Ovo je posebno slučaj kod postindustrijskih gradova.<ref name=":0">{{cite book |title=Do Museums Still Need Objects? |url=https://archive.org/details/domuseumsstillne0000stev |last=Conn |first=Steven |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2010 |location=Philadelphia |page=[https://archive.org/details/domuseumsstillne0000stev/page/17 17]}}</ref> Primjeri muzeja koji ispunjavaju ove ekonomske uloge postoje širom svijeta. Na primjer, Muzej Bilbao u [[Guggenheim]]u, [[Španija]], kao pokušaj [[Baskija|baskijske]] regionalne vlade da revitalizira oronulo staro lučko područje tog grada. Baskijska vlada je pristala platiti 100 miliona dolara za izgradnju muzeja, što je cijena zbog koje su mnogi stanovnici protestvovali protiv projekta.<ref>{{cite news |title=A Gleaming New Guggenheim for Grimy Bilbao |last=Riding |first=Alan |date=24. 6. 1997 |work=[[The New York Times]] |page=C9}}</ref> ipak, više od 1,1 milion ljudi posjetilo je muzej 2015, što pokazuje da se čini da se isplatilo lokalnoj vlasti uprkos lokalnim protestima; ključ za ovo je veliki broj stranih posjetilaca muzeja, sa 63% posjetilaca koji žive van [[Španija|Španije]] i na taj način dovode strane investicije direktno u Bilbao.<ref>{{Cite web|url = http://prensa.guggenheim-bilbao.es/src/uploads/2016/01/NP_Balance-2015_ES.pdf|title = Guggenheim Bilbao Annual Report 2015|access-date = 20. 1. 2016|website = Guggenheim Bilbao|archive-date = 27. 1. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160127030943/http://prensa.guggenheim-bilbao.es/src/uploads/2016/01/NP_Balance-2015_ES.pdf|url-status = live}}</ref> Sličan projekat bio je [[Titanic Belfast]], izgrađen na napuštenim brodogradilištima u [[Belfast]]u, u [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]], po istoj cijeni kao muzej u Bilbau i od istog arhitekte, [[Frank Gehry|Franka Gehryja]], na vrijeme za 100. godišnjicu [[Titanic|Titanika]]. U početku se očekivao skroman broj posjetilaca od 425.000 godišnje, broj posetilaca u prvoj godini dostigao je preko 800.000, sa skoro 60% izvan Sjeverne Irske.<ref>{{Cite news|title = Northern Ireland Focus: Titanic Success Raises Hopes For Tourism|last = Smyth|first = Jamie|date = 16. 6. 2013|work = Financial Times}}</ref> U Sjedinjenim Državama, slični projekti uključuju [[Muzej umjetnosti u Taubmanu]] od 81.000 kvadratnih stopa u Roanokeu u [[Virginia|Virginiji]] i [[The Broad]] u [[Los Angeles]]u. Dok gradske i lokalne samouprave koriste muzeje kao kulturni ekonomski pokretač, pokazalo se da su kontroverzni među muzejskim aktivistima i lokalnim stanovništvom. Javni protesti su se desili u brojnim gradovima koji su na ovaj način pokušali iskoristiti muzeje. Dok većina samouprava subvencionira muzeje ako su finansijski uspješni, kao što se dogodilo u Bilbau, drugi nastavljaju posebno ako se muzej bori da privuče posjetitelje. Muzej umjetnosti Taubman primjer je skupog muzeja (na kraju 66 miliona dolara) koji je postigao mali uspjeh i koji i dalje ima nisku vrijednost za svoju veličinu.<ref>{{Cite news|title = Start-Up Success Isn't Enough to Found a Museum|last = Wallis|first = David|date = 20. 3. 2014|work = [[The New York Times]]|page = F6}}</ref> Neki muzejski aktivisti vide ovaj način korištenja muzeja kao duboko pogrešan model za takve institucije. [[Steven Conn]], jedan od takvih zagovornika muzeja, vjeruje da "tražiti od muzeja da riješe naše političke i ekonomske probleme znači namjestiti ih za neizbježan neuspjeh, a nas (posjetioce) na neizbježno razočaranje."<ref name=":0" /> === Finansiranje === [[File:Fire - Museu Nacional 03.jpg|thumb|Zvaničnici su okrivljeni za nedostatak sredstava za požar u [[Nacionalni muzej u Brazilu]] koji je uništio preko 90% zbirke<ref>{{Cite news |date=3. 9. 2018 |title=Brazil museum fire: Funding cuts blamed as icon is gutted |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45398084 |access-date=22. 8. 2022 |archive-date=22. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822135337/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45398084 |url-status=live }}</ref>]] Muzeji širom svijeta se suočavaju sa nedostatkom sredstava. Finansiranje muzeja dolazi iz četiri glavne kategorije, a od 2009. godine raspored za Sjedinjene Države je sljedeći: državna podrška (na svim nivoima) 24,4%, privatna (dobrotvorna) 36,5%, prihod 27,6% i prihod od ulaganja 11,5 %.<ref>Bell, Ford W. [http://www.photos.state.gov/libraries/amgov/133183/english/P_You_Asked_How_Are_Museums_Supported_Financially.pdf "How Are Museums Supported Nationally in the U.S.?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010125711/https://photos.state.gov/libraries/amgov/133183/english/P_You_Asked_How_Are_Museums_Supported_Financially.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://photos.state.gov/libraries/amgov/133183/english/P_You_Asked_How_Are_Museums_Supported_Financially.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live |date=10. 10. 2018 }} Embassy of the United States of America, 2012.. Accessed 26 March 2017.</ref> Državno finansiranje iz Nacionalne zadužbine za umjetnost, najvećeg finansijera muzeja u Sjedinjenim Državama, smanjeno je za 19,586 miliona između 2011. i 2015., prilagođeno inflaciji.<ref>[http://www.arts.gov/sites/default/files/2011-NEA-Annual-Report.pdf "National Endowment for the Arts 2011 Annual Report."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110113135/https://www.arts.gov/sites/default/files/2011-NEA-Annual-Report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.arts.gov/sites/default/files/2011-NEA-Annual-Report.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live |date=10. 1. 2019 }} National Endowment for the Arts, 2012. Accessed 26 February 2017.</ref><ref>[http://www.arts.gov/sites/default/files/2015%20Annual%20Report.pdf "National Endowment for the Arts 2015 Annual Report."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190111204145/https://www.arts.gov/sites/default/files/2015%20Annual%20Report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.arts.gov/sites/default/files/2015%20Annual%20Report.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live |date=11. 1. 2019 }} National Endowment for the Arts, 2016.. Accessed 26 February 2017.</ref> Prosječna potrošnja po posjetiocu u muzeju umjetnosti u 2016. iznosila je 8 dolara između ulaznica, trgovine i restorana, gdje je prosječni trošak po posjetiocu bio 55 dolara.<ref>[http://www.aamd.org/sites/default/files/document/Art%20Museums%20By%20the%20Numbers%202016.pdf Association of Art Museum Directors (AAMD)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219042942/https://aamd.org/sites/default/files/document/Art%20Museums%20By%20the%20Numbers%202016.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://aamd.org/sites/default/files/document/Art%20Museums%20By%20the%20Numbers%202016.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live |date=19. 12. 2018 }}, "Art Museums by the Numbers 2016." AAMD.org,. Accessed 26 February 2017.</ref> Korporacije, koje spadaju u kategoriju privatnih donacija, mogu biti dobar izvor finansiranja da se nadoknadi jaz u finansiranju. Iznos koji korporacije trenutno daju muzejima čini samo 5% ukupnog finansiranja.<ref>Stubbs, Ryan and Henry Clapp. [http://www.giarts.org/article/public-funding-arts-2015-update "Public Funding for the Arts: 2015 Update."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126051030/https://www.giarts.org/article/public-funding-arts-2015-update |date=26. 11. 2018 }} Grantmakers in the Arts, GIA Reader, vol. 26, no. 3, Fall 2015.. Accessed 26 February 2017.</ref> Međutim, planirano je da se korporativno davanje umjetnosti poveća za 3,3% u 2017.<ref>{{cite web|title = Sponsorship Spending on the Arts to Grow 3.3 Percent in 2017|website = ESP Sponsorship Report|date = 13. 2. 2017|url = http://www.sponsorship.com/iegsr/2017/02/13/Sponsorship-Spending-On-The-Arts-To-Grow-3-3-Perce.aspx|publisher = ESP Properties, LLC.|access-date = 15. 3. 2018|archive-date = 15. 3. 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180315202959/http://www.sponsorship.com/iegsr/2017/02/13/Sponsorship-Spending-On-The-Arts-To-Grow-3-3-Perce.aspx|url-status = live}}</ref> == Dizajn izložbe == [[File:Dresden - Japanese tourist with baby - 1786.jpg|thumb|left|Slike raspoređene u grupama u "salonskom stilu"]] Većina srednjih i velikih muzeja zapošljava osoblje za dizajn izložbi za projekte grafičkog i ekološkog dizajna. Pored tradicionalnih 2-D i 3-D dizajnera<ref>{{cite journal|title=Exhibit supports for sandstone artifacts designed through topology optimization and additive manufacturing techniques|journal= Journal of Cultural Heritage|date=2022|doi= 10.1016/j.culher.2022.04.008|last1= Barbieri|first1= Loris|last2= Fuoco|first2= Fabrizio|last3= Bruno|first3= Fabio|last4= Muzzupappa|first4= Maurizio|volume= 55|pages= 329–338|s2cid= 248439991}}</ref> i arhitekata, ovi odjeli mogu uključivati ​​audio-vizuelne stručnjake, softverske dizajnere, stručnjake za istraživanje publike, stručnjake za evaluaciju, pisce, urednike i pripremače ili rukovaoce umjetnošću. Ovi stručnjaci također mogu biti zaduženi za nadzor usluga dizajna ugovora ili proizvodnje. Proces dizajna izložbe se temelji na planu interpretacije izložbe, određujući najefikasnije, najzanimljivije i najprikladnije metode komuniciranja poruke ili pričanja priče. Proces će često odražavati arhitektonski proces ili raspored, krećući se od idejnog plana, preko šematskog dizajna, razvoja dizajna, ugovorne dokumentacije, izrade i instalacije. Muzeji svih veličina također mogu ugovoriti spoljne usluge preduzeća za proizvodnju izložbi.<ref>{{Cite journal|last1=Taheri|first1=Babak|last2=Jafari|first2=Aliakbar|last3=O'Gorman|first3=Kevin|title=Keeping your audience: Presenting a visitor engagement scale|journal=Tourism Management|volume=42|pages=321–329|doi=10.1016/j.tourman.2013.12.011|year=2014|url=https://strathprints.strath.ac.uk/46406/4/Taheri_Jafari_O_Gorman_Pre_Print_Draft.pdf|access-date=20. 11. 2018|archive-date=11. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111120326/https://strathprints.strath.ac.uk/46406/4/Taheri_Jafari_O_Gorman_Pre_Print_Draft.pdf|url-status=live}}</ref> {{multiple image| total_width = 400| align = right| image1 = Museum, Winona Normal School.jpg| alt1 = Eksterijer zgrade| image2 = Chihuahuita exhibit at the El Paso Museum of History.jpg| alt2 = Eksterijer zgrade| footer = Lijevo: "Kabinet zanimljivosti" stil izložbe, cca. 1890. Desno: Izložba moderne historije, 2016.}} Neki muzejski stručnjaci su počeli da se pitaju da li muzejima uopšte trebaju artefakti. Historičar [[Steven Conn]] provokativno postavlja ovo pitanje, sugerišući da sada ima manje predmeta u svim muzejima, jer ih je progresivno zamijenila interaktivna tehnologija.<ref>{{Cite book | title = Do Museums Still Need Objects?| url = https://archive.org/details/domuseumsstillne0000stev| last = Conn| first = Steven| publisher = University of Pennsylvania Press| year = 2010| location = Philadelphia| page = [https://archive.org/details/domuseumsstillne0000stev/page/26 26]}}</ref> Kako je obrazovni program rastao u muzejima, masovne zbirke predmeta su izgubile na važnosti. Ovo nije nužno negativan razvoj događaja; [[Dorothy Canfield Fisher]] je primijetila da je smanjenje broja predmeta potaknulo muzeje da izrastu iz institucija koje su bezumjetno prikazivale svoje brojne artefakte (u stilu ranih ormarića radoznalosti) da umjesto toga "razriješe" predmete predstavljene "za opći pogled na bilo koji predmet ili tačku, a ostatak sklone u arhive-ostave, gdje bi ih mogli konsultovati studenti, jedini ljudi koji su zaista trebali da ih vide."<ref>{{Cite book| title = Why Stop Learning?| last = Canfield Fisher| first = Dorothy| publisher = Harcourt| year = 1927| location = New York| pages = 250–251}}</ref> Ovaj fenomen nestajanja predmeta posebno je prisutan u naučnim muzejima poput Muzeja nauke i industrije u [[Chicago]]u, koji imaju veliku posjećenost djece školskog uzrasta koja mogu imati više koristi od praktične interaktivne tehnologije nego čitanja etikete pored artefakta.<ref>{{cite book| title = Do Museums Still Need Objects?| url = https://archive.org/details/domuseumsstillne0000stev| last = Conn| first = Steven| publisher = University of Pennsylvania Press| year = 2010| location = Philadelphia| page = [https://archive.org/details/domuseumsstillne0000stev/page/265 265] }}</ref> == Vrste muzeja == [[File:Petersen Automotive Museum PA140031 (44324591460).jpg|thumb|Klasični automobili izloženi u automobilskom muzeju, koji bi se mogao smatrati i historijskim i tehnološkim muzejom]] Ne postoji definitivni standard za određene vrste muzeja. Uz to, muzejski pejzaž postao je toliko raznolik da možda nije dovoljno koristiti tradicionalne kategorije da bi se u potpunosti shvatila ogromna raznolikost koja postoji u cijelom svijetu. Međutim, može biti korisno kategorizirati muzeje na različite načine pod više perspektiva. Muzeji mogu varirati ovisno o veličini, od velikih do vrlo malih institucija koje se fokusiraju na određene teme, kao što su određena lokacija, značajna osoba ili određeni vremenski period. Muzeji se također mogu zasnivati na glavnom izvoru finansiranja: centralna ili savezna vlada, pokrajine, regioni, univerziteti; gradovi i zajednice; ostalo subvencionisano; nesubvencionisane i privatne.<ref>{{Cite journal|last1=Ginsburgh|first1=Victor|last2=Mairesse|first2=François|date=1997|title=Defining a Museum: Suggestions for an Alternative Approach|journal=Museum Management and Curatorship|publisher=Routledge|volume=16|pages=15–33| doi=10.1016/S0260-4779(97)00003-4 }}</ref> Ponekad može biti korisno napraviti razliku između dijahronijskih muzeja koji tumače način na koji se njegov predmet razvijao i evoluirao kroz vrijeme (npr. Lower East Side Tenement Museum i Diachronic Museum of Larissa) i sinhronijskih muzeja koji tumače način na koji je njegov predmet postojao u nekom trenutku. određeno vreme (npr. Kuća Ane Frank). Prema profesoru Univerziteta Floride [[Eric Kilgerman]]u, "Dok je muzej u kojem se određeni narativ odvija unutar njegovih sala dijahroničan, oni muzeji koji svoj prostor ograničavaju na jedno iskustvo nazivaju se sinhronijskim."<ref>Kilgerman, Eric. ''[https://books.google.com/books?id=r5TEsqmRfA8C&pg=PA255 Sites of the Uncanny: Paul Celan, Specularity and the Visual Arts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008112315/https://books.google.com/books?id=r5TEsqmRfA8C&pg=PA255 |date=8. 10. 2015 }}'', p. 255 (2007).</ref> U svojoj knjizi "Civilizing the Museum", autorica [[Elaine Heumann Gurian]] predlaže da postoji pet kategorija muzeja zasnovanih na namjeri, a ne sadržaju: fokusirani na objekte, narativni, fokusirani na klijenta, fokusirani na zajednicu i nacionalni.<ref>{{Cite book|last=Heumann Gurian|first=Elaine|title=The Collected Writings of Elaine Heumann Gurian|publisher=Taylor & Francis|date=17. 5. 2006|pages=48–56}}</ref> Muzeji se također mogu kategorizirati u glavne grupe prema vrsti zbirki koje prikazuju, uključujući: [[Likovna umjetnost|likovnu umjetnost]], [[Primijenjena umjetnost|primijenjenu umjetnost]], [[zanatstvo]], [[Arheologija|arheologiju]], [[Antropologija|antropologiju]] i [[Etnologija|etnologiju]], [[Biografija|biografiju]], [[Historija|historiju]], [[Kulturna historija|kulturnu historiju]], [[Nauka|nauku]], [[Tehnologija|tehnologiju]], [[Dječiji muzeji|dječije muzeje]], [[Prirodna historija|prirodnu historiju]], botaničke i zoološke bašte. Unutar ovih kategorija, mnogi muzeji se dodatno specijaliziraju, npr. muzeji moderne umjetnosti, narodne umjetnosti, lokalne historije, vojne historije, historije vazduhoplovstva, filatelije, poljoprivrede ili geologije. Veličina muzejske zbirke obično određuje veličinu muzeja, dok njena zbirka odražava vrstu muzeja kakav je. Mnogi muzeji obično prikazuju "stalnu zbirku" važnih odabranih predmeta u svojoj oblasti specijalizacije, a mogu povremeno prikazivati "posebne kolekcije" na privremenoj osnovi. == Trenutni izazovi == === Dekolonizacija === [[File:Basalt statue, Hoa Hakananai'a (hidden or stolen friend). Moai; an ancestor figure, made by the Rapanui people. 1000-1200 CE. From Orongo (Polynesia, Easter Island); probably made in Rano Kao. British Museum.jpg|thumb|upright|left|Moai statua u [[Britanski muzej|Britanskom muzej]]u]] Globalni pokret za dekolonizaciju muzeja uzima zamah od kasnog 20. stoljeća.<ref>{{cite web |title=The battle at the British Museum for a 'stolen' shield that could tell the story of Captain Cook's landing |first=Bridget |last=Brennan |website=ABC News (Australian Broadcasting Corporation) |date=10. 5. 2019 |url=https://www.abc.net.au/news/2019-05-11/british-museum-battle-for-stolen-indigenous-gweagal-shield/11085534 |access-date=14. 9. 2020 |archive-date=6. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806095341/https://www.abc.net.au/news/2019-05-11/british-museum-battle-for-stolen-indigenous-gweagal-shield/11085534 |url-status=live }}</ref> Zagovornici ovog pokreta tvrde da su "muzeji kutije stvari" i da ne predstavljaju potpune priče; umjesto toga prikazuju pristrasne narative zasnovane na ideologijama, u kojima se određene priče namjerno zanemaruju.<ref name=":1">{{cite book|last=Procter|first=Alice|title=The whole Picture: the colonial story of the art in our museums and why we need to talk about it|publisher=Cassel|year=2020|isbn=978-1-78840-221-7<!--, 1788402219-->|location=England}}</ref>{{Rp|9–18}}  Na ovaj način ljudi ohrabruju druge da razmotre ovu nedostajuću perspektivu, kada gledaju muzejske zbirke, kao svaki predmet koji se gleda u takvim sredinama, kao i svaki predmet koji se gleda u takvim okruženjima. je postavljen od strane pojedinca da predstavlja određeno gledište, bilo historijsko ili kulturno.<ref name=":1" />{{Rp|9–18}} Izvještaj iz 2018. o restituciji [[Afrika|afričkog]] kulturnog naslijeđa<ref name="Rapport">Felwine Sarr, Bénédicte Savoy: "Rapport sur la restitution du patrimoine culturel africain. Vers une nouvelle éthique relationnelle". Paris 2018; "The Restitution of African Cultural Heritage. Toward a New Relational Ethics" (Download French original and English version, pdf, http://restitutionreport2018.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815041636/http://restitutionreport2018.com/ |date=15. 8. 2021 }}</ref> je istaknut primjer u vezi s dekolonizacijom muzeja i drugih zbirki u [[Francuska|Francuskoj]] i tvrdnjama afričkih zemalja da vrate artefakte koji su ilegalno oduzeti iz njihovih izvornih kulturnih sredina. Od 1868, nekoliko monolitnih ljudskih figura poznatih kao [[Moai]] uklonjeno je sa Uskršnjeg ostrva i izloženo u velikim zapadnim muzejima kao što su Nacionalni muzej prirodne historije, [[Britanski muzej]], [[Louvre]] i [[Kraljevski muzeji umjetnosti i historije]]. Stanovnici [[Uskršnje ostrvo|Uskršnjeg ostrva]] postavili su više zahtjeva za povratak Moaija.<ref>{{cite news|last=Bartlett|first=John|date=16. 11. 2018|title='Moai are family': Easter Island people to head to London to request statue back|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/16/maoi-easter-island-statue-british-museum-talks-return|access-date=8. 2. 2021|issn=0261-3077|archive-date=22. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222184726/https://www.theguardian.com/world/2018/nov/16/maoi-easter-island-statue-british-museum-talks-return|url-status=live}}</ref> [[Rapa Nui]] ih doživljavaju kao pretke i porodicu ili kao dušu i imaju duboku kulturnu vrijednost za svoj narod.<ref>{{Cite news|last=Bartlett|first=John|date=16. 11. 2018|title='Moai are family': Easter Island people to head to London to request statue back|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/16/maoi-easter-island-statue-british-museum-talks-return|access-date=8. 2. 2021|issn=0261-3077|archive-date=22. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222184726/https://www.theguardian.com/world/2018/nov/16/maoi-easter-island-statue-british-museum-talks-return|url-status=live}}</ref> Drugi primjeri uključuju [[Gweagal Shield]], za koji se smatra da je veoma značajan štit preuzet iz zaliva Botany u aprilu 1770.<ref>{{Cite journal|last=Thomas|first=Nicholas|date=2018|title=A Case of Identity: The Artefacts of the 1770 Kamay (Botany Bay) Encounter|journal=Australian Historical Studies|volume=49|issue=1 |pages=4–27|doi=10.1080/1031461X.2017.1414862|s2cid=149069484|via=ResearchGate|url=https://www.researchgate.net/publication/323281856|access-date=14. 9. 2020|archive-date=25. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225074951/https://www.researchgate.net/publication/323281856_A_Case_of_Identity_The_Artefacts_of_the_1770_Kamay_Botany_Bay_Encounter|url-status=live}}</ref> ili partenonske mermerne skulpture, koje je Lord Elgin preuzeo iz [[Grčka|Grčke]] 1805.<ref name=":2">{{Cite web|date=28. 3. 2017|title=How the Parthenon Lost Its Marbles|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/|access-date=8. 2. 2021|website=History Magazine|language=en|archive-date=2. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202183918/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/|url-status=dead}}</ref> Uzastopne grčke vlade su bezuspješno podnosile zahtjeve za povratak partenonskih mermera.<ref name=":2" /> Još jedan primjer među mnogim drugim je takozvana Montezumina kapa za glavu u [[Etnološki muzej u Beču|Etnološkom muzeju u Beču]], koja je izvor spora između [[Austrija|Austrije]] i [[Meksiko|Meksika]].<ref name=":4">{{cite web|url=http://prehist.org/news/104/Mexico+and+Austria+in+dispute+over+Aztec+headdress/|publisher=prehist.org|title=Mexico and Austria in dispute over Aztec headdress|date=22. 11. 2012|access-date=24. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129020221/http://prehist.org/news/104/Mexico+and+Austria+in+dispute+over+Aztec+headdress/|archive-date=29. 11. 2014}}</ref> [[Laura Van Broekhoven]], direktorica Muzeja Pitt Rivers u [[Oxford]]u, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], izjavila je 2020. da bi "etnografski muzeji trebali ispraviti svoju kolonijalnost. Oni bi trebali biti pluriverzum koji pokazuje bogatu raznolikost načina postojanja i znanja, a ne centrirajući bjelinu kao jedini način postojanja. Muzeji treba da omoguće svima da se bolje razumiju."<ref>{{Cite web|title=Keynote Speaker: Laura Van Broekhoven |date=16. 12. 2020|url=https://decolonizingmuseums.com/keynote-speaker/|url-status=live|access-date=21. 10. 2021|website=decolonizingmuseums.com|language=en|archive-date=21. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021133128/https://decolonizingmuseums.com/keynote-speaker/}}</ref> == Najvažniji muzeji i galerije u Evropi == * [[Firenca]]: [[Pitti]] i [[Galleria degli Uffizi|Uffizi]] * [[Milano]]: [[Brera]] * [[Venecija]]: Akademija u Veneciji * [[Rim]]: [[Vatikan]]ski muzej * [[Pariz]]: [[Louvre]] * [[London]]: British Museum i [[Nacionalna galerija]] * [[Madrid]]: [[Prado]] * [[Sankt Peterburg|St. Peterburg]]: [[Ermitaž]] * [[Moskva]]: Tretjakovska galerija * [[München]]: Stara i Nova pinakoteka, Njemački muzej * [[Dresden]]: Galerija u Dresdenu * [[Beč]]: Umjetničko-historijski muzej u Beču * [[London]]: [[Madame Tussauds]] == Najvažniji muzeji i galerije u Americi == * [[Washington, D.C.|Washington]]: [[Nacionalna galerija (Washington)|Nacionalna galerija]] * [[New York]]: [[Metropolitan (muzej)|Metropolitan]] * [[Chicago]], [[Institut umjetnosti (Chicago)|Institut umjetnosti]] * [[Pittsburgh]], [[Carnegie musej umjetnosti (Pittsburgh)|Carnegie muzej umjetnosti]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == *Aronsson, Peter., and Gabriella Elgenius. ''National Museums and Nation-Building in Europe 1750-2010 : Mobilization and Legitimacy, Continuity and Change.'' Milton Park, Abingdon, Oxon: Routledge, 2015. * {{Cite book | last=Bennett | first=Tony | author-link=Tony Bennett (sociologist)| title=The Birth of the Museum: History, Theory, Politics | url=https://archive.org/details/birthofmuseumhis0000benn | year=1995 | publisher=Routledge | location=London | isbn=978-0-415-05387-7 |oclc=30624669}} * {{cite book|last=Conn|first=Steven|title=Museums and American Intellectual Life, 1876–1926|url=https://archive.org/details/museumsamericani0000conn|year=1998|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0-226-11493-7}} * {{cite book|last=Cuno|first=James|title=Museums Matter: In Praise of the Encyclopedic Museum|url=https://archive.org/details/museumsmatterinp0000cuno_e5d3|year=2013|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-10091-3}} * {{cite book|last=Findlen|first=Paula|title=Possessing Nature: Museums, Collecting, and Scientific Culture in Early Modern Italy|year=1996|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-20508-1}} * {{cite book|last=Marotta|first=Antonello|year=2010|title=Contemporary Milan|url=https://archive.org/details/contemporarymuse0000maro|isbn=978-88-572-0258-7}} * {{cite book|last=Murtagh|first=William J.|title=Keeping Time: The History and Theory of Preservation in America|url=https://archive.org/details/keepingtimehisto0000murt_c2o0|year=2005|publisher=Sterling Publishing Company|location=New York|isbn=0-471-47377-4}} * {{cite book|last=Redman|first=Samuel|title=The Museum: A Short History of Crisis and Resilience|year=2022|publisher=New York University Press|location=New York|isbn=978-1-4798-0933-2}} * Rentzhog, Sten (2007). ''Open air museums: The history and future of a visionary idea''. Stockholm and Östersund: Carlssons Förlag / Jamtli. {{ISBN|978-91-7948-208-4}} * [http://www.participatorymuseum.org/read/ Simon, Nina K. (2010). ''The Participatory Museum.'' Santa Cruz: Museums 2.0] * {{cite book | last=van Uffelen | first=Chris | author-link=Chris van Uffelen | title=Museumsarchitektur | year=2010 | publisher=Ullmann | location=Potsdam | isbn=978-3-8331-6033-2 |language=de}} – also available in English: {{Cite book | title=Contemporary Museums – Architecture History Collections | url=https://archive.org/details/contemporarymuse0000uffe | year=2010 | publisher=Braun Publishing| isbn=978-3-03768-067-4}} * {{cite book |last = Yerkovich | first = Sally | title = A Practical Guide to Museum Ethics |url = https://archive.org/details/practicalguideto0000yerk | location = Lanham | publisher = Rowman & Littlefield | year = 2016 | isbn = 978-1-4422-3164-1}} * {{cite web|title=The Museum and Museum Specialists: Problems of Professional Education, Proceedings of the International Conference, 14–15 November 2014|url=https://www.hermitagemuseum.org/wps/wcm/connect/5471b8d8-b430-49af-8f49-e2050a6a77e1/conf-materials-02.pdf?MOD=AJPERES&amp%3B|publisher=The State Hermitage Publishers|access-date=6. 12. 2016|location=St. Petersburg|date=2015|archive-date=10. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510201911/https://www.hermitagemuseum.org/wps/wcm/connect/5471b8d8-b430-49af-8f49-e2050a6a77e1/conf-materials-02.pdf?MOD=AJPERES&amp%3B}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Museums}} [[Kategorija:Muzeji| ]] 79wzwye2r9w1cgqhcf85e77338gh4jx IPod mini 0 22776 3937054 3928447 2026-10-25T08:19:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937054 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''iPod mini''' je jedan od najpopularnijih [[mp3]] plejera. Prvi je uveo [[Apple]]ov click-wheel kojeg sada imaju novije verzije. [[iPod]] mini se više ne proizvodi. Dolazi u više boja:pink,gold,silver,blue,green dok je nova generaccija ipod minija izbacila gold iPod zbog nepopularnosti.Imaju hard disk veličine 4 ili 6 GB odnosno 1000 ili 1500 pjesama. == Vanjski linkovi == {{commonscat|IPod}} * [http://www.apple.com/downloads/macosx/apple/ipodupdater20060628.html iPod Updater 2006-06-28 (Universal)] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.apple.com/ipod/ Apple iPod] - Službeni website {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://apple--mp3-ipod.blogspot.com/ iPod cijene i ponuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305122540/http://apple--mp3-ipod.blogspot.com/ |date=5. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20060923142111/http://www.apple.com/ipod/specs.html/ Specifikacije i uporedbe] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.wired.com/news/mac/0,2125,64286,00.html Rođenje iPoda] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''Appleov walkman 21 vijeka'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&doc_id=204903 |date=2. 6. 2002 }} — Brent Schlender u ''[[Fortune (magazin)|Fortune]]'' magazinu [[30. oktobar]] [[2001]]. {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20040720015523/http://msnbc.msn.com/id/5457472/site/newsweek iPod Nacija] — [[Steven Levy]] u ''[[Newsweek]]'' magazinu [[26. juli|26. jula]] [[2004]]. {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20100708193709/http://www.engineering.cornell.edu/news/engineering-magazine/archives/cem-fall-2005/Behind-the-Music.cfm ''Behind the Music''] — Ken Aaron u Cornell Engineering 2005 magazinu {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20160308081904/http://www.dailycardinal.com/article/990971 iPodi mogu imati loš uticaj na uši, naučni website] The Daily Cardinal {{Simboli jezika|en|Engleski}} {{Stub-rač}} {{Stub-hardware}} ehqm2mtc9mf1182k4uto7ii0pitlrtp David Hilbert 0 24047 3937002 3927678 2026-10-24T21:09:29Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937002 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = David Hilbert | slika = Hilbert.jpg | alt_slike = | veličina_slike = | opis = njemački matematičar | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1862|1|23}} | mjesto_rođenja = Königsberg ili Wehlau, [[Kraljevina Pruska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1943|2|14|1862|1|23}} | mjesto_smrti = Göttingen, Njemačka | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = matematičar | godine_aktivnosti = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Hilbertov osnovni teorem]] * [[Hilbertovi aksiomi]] * [[Hilbertovi problemi]] * [[Hilbertov program]] * [[Hilbertov prostor]] * [[Einstein-Hilbertov postupak]] }} | značajna_djela = }} {{Opća teorija relativnosti}} '''David Hilbert''' (23. januar 1862 – 14. februar 1943) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Matematika|matematičar]] i jedna od najvažnijih ličnosti u [[matematika|matematici]] 19. i početkom 20. stoljeća. Otkrio je i razvio širok spektar fundamentalnih ideja u mnogim područjima, uključujući teoriju invarijanta, račun varijacija, komutativnu algebru, algebarsku teoriju brojeva, osnove geometrije, spektralnu teoriju operatora i njenu primjenu na integralne jednačine, matematičku fiziku i osnove matematike (posebno teorije dokaza). Usvojio je i branio teoriju skupova i transfinitne brojeve Georga Cantora. Godine 1900. predstavio je zbirku problema koji su postavili kurs za veći dio matematičkih istraživanja 20. stoljeća.<ref>{{cite web |last1=Joyce |first1=David |title=The Mathematical Problems of David Hilbert |url= https://mathcs.clarku.edu/~djoyce/hilbert/ |website=Clark University |access-date=15. 1. 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hilbert |first1=David |title= Mathematical Problems |url=https://mathcs.clarku.edu/~djoyce/hilbert/problems.html |access-date=15. 1. 2021}}</ref> Hilbert i njegovi učenici znatno su doprinijeli uspostavljanju temeljitosti i razvili važne alate koji se koriste u modernoj matematičkoj fizici. Poznat je kao jedan od osnivača teorije dokaza i matematičke logike.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://plato.stanford.edu/entries/hilbert-program/ |title=Hilbert's Program |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |author=Zach, Richard |author-link=Richard Zach |date=31. 7. 2003 |access-date=23. 3. 2009}}</ref> Utjecao je na cijeli niz matematičara svog doba. Sarađivao je s [[Albert Einstein|Albertom Einsteinom]] u razvoju [[Opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]]. Jedan od najboljih primjera njegovog liderstva u matematici jest skup problema koje je izložio 1900. i koji su umnogome odredili pravac razvoja matematike u prošlom vijeku. == Život == === Rani život i obrazovanje === Hilbert, prvo od dvoje djece i sin jedinac Otta i Marije Therese (Erdtmann), rođen je u provinciji Pruska, [[Kraljevina Pruska]], u [[Kraljevic|Königsbergu]] (prema Hilbertovoj izjavi) ili u [[Wehlau]]u (poznat od 1946. kao Znamensk) u blizini Königsberga, gdje je njegov otac tada radio.<ref>{{Harvnb|Reid|1996|pp=[https://books.google.com/books?id=mR4SdJGD7tEC&pg=PA1 1–2]}}; also on [https://books.google.com/books?id=mR4SdJGD7tEC&pg=PA8 str. 8], Reid notes that there is some ambiguity as to exactly where Hilbert was born. Hilbert himself stated that he was born in Königsberg.</ref> Krajem 1872. upisao se u Gimnaziju Friedrichskolleg (''Collegium fridericianum'', ista škola koju je [[Immanuel Kant]] pohađao 140 godina ranije); ali, nakon nesretnog perioda, prelazi (krajem 1879) u više naučno orijentisanu Wilhelmovu gimnaziju, gdje i diplomira (početkom 1880).<ref name=":0">{{Cite book |last= Reid|first=Constance|title=The definitive English-language biography of Hilbert|url= https://archive.org/details/hilbert0000reid|publisher=Springer|year=1996|isbn=0-387-94674-8|location=New York}}</ref>{{Rp|4-7}} Po diplomiranju, u jesen 1880, upisao se na Univerzitet u Königsbergu, "Albertina". Početkom 1882. [[Herman Minkowski]] (dvije godine mlađi od Hilberta i također rodom iz Königsberga, ali je otišao u [[Berlin]] na tri semestra),<ref name=":0" />{{Rp|11}} vratio se u Königsbergu i upisao se na univerzitet. Hilbert je razvio doživotno prijateljstvo sa stidljivim, darovitim Minkowskim.<ref name=":0" />{{Rp|12}}<ref>{{citation|first=Hermann|last=Weyl|title=Levels of Infinity/Selected writings on Mathematics and Philosophy|chapter=David Hilbert and his Mathematical Work|page=94|year=2012|publisher=Dover|editor= Peter Pesic|isbn=978-0-486-48903-2}}</ref> === Karijera === {{Multiple image| image1 = David Hilbert 1886.jpg| image2 = David Hilbert, 1907.jpg| caption2 = Hilbert 1907| caption1 = Hilbert 1886| direction = horizontal| align = left| total_width = 390}} Godine 1884. [[Adolf Hurwitz]] stigao je iz Göttingena kao vanredni profesor. Počela je intenzivna i plodna naučna razmena između njih trojice, a Minkowski i Hilbert su posebno imali recipročan uticaj jedan na drugog u različitim periodima svojih naučnih karijera. Hilbert je doktorirao 1885, s disertacijom, napisanom pod vodstvom [[Ferdinand von Lindemann|Ferdinanda von Lindemanna]],<ref name="Lindemann">{{MathGenealogy|id=7298}}</ref> pod naslovom ''Über invariante Eigenschaften spezieller binärer Formen, insbesondere der Kugelfunktionen'' ("O nepromjenjivim svojstvima posebnih binarnih harmonijskih oblika, posebno sfernih funkcija") . Hilbert je ostao na Univerzitetu u Kenigsbergu kao privatni docent (viši predavač) od 1886. do 1895. Godine 1895, kao rezultat intervencije [[Felix Klein|Felixa Kleina]] u njegovo ime, dobio je poziciju profesora matematike na Univerzitetu u Getingenu. Tokom godina Kleina i Hilberta, Göttingen je postao eminentna institucija u svijetu matematike.<ref>{{citation|first=Jeff|last=Suzuki|title=Mathematics in Historical Context|year=2009|publisher=Mathematical Association of America|isbn=978-0-88385-570-6|page=342|url=https://books.google.com/books?id=lew5IC5piCwC&q=gottingen+mathematics&pg=PA342}}</ref> Tu je ostao do kraja života. === Göttingen škola === Među Hilbertovim učenicima bili su [[Hermann Weyl]], šahovski šampion [[Emanuel Lasker]], [[Ernst Zermelo]] i [[Carl Gustav Hempel]]. [[John von Neumann]] je bio njegov pomoćnik. Na Univerzitetu u Göttingenu Hilbert je bio okružen društvenim krugom nekih od najvažnijih matematičara 20. vijeka, kao što su [[Emi Noeter]] i [[Alonzo Church]]. Među njegovih 69 doktora nauka, mnogi od studenata u Göttingenu su kasnije postali poznati matematičari, uključujući (sa datumom izrade teze): [[Otto Blumenthal]] (1898), [[Felix Bernstein]] (1901), [[Hermann Weyl]] (1908), [[Richard Courant]] (1910), [[Erich Heckel|Erich Hecke]] (1910), [[Hugo Steinhaus]] (1911) i [[Wilhelm Ackermann]] (1925).<ref>{{cite web|url=http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/html/id.phtml?id=7298| title = The Mathematics Genealogy Project – David Hilbert | access-date=7. 7. 2007}}</ref> Između 1902. i 1939. Hilbert je bio urednik Mathematische Annalen, vodećeg matematičkog časopisa tog vremena. Izabran je za međunarodnog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] 1907.<ref>{{Cite web |title=David Hilbert |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001326.html |access-date=30. 6. 2023 |website=www.nasonline.org |archive-date=20. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220213207/https://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001326.html |url-status=dead}}</ref> <blockquote> Dobro, nije imao dovoljno mašte da postane matematičar. — Hilbertov odgovor nakon što je čuo da je jedan od njegovih učenika napustio studije poezije.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnpChqstvg0C&q=%22He+did+not+have+enough+imagination+to+become+a+mathematician%22&pg=PA151|title=The Universal Book of Mathematics|author=David J. Darling|page=151|publisher=[[John Wiley and Sons]] | isbn=978-0-471-27047-8|year=2004}}</ref></blockquote> === Privatni život === [[File:ConstantinCaratheodory KatheHilbert MFO633.jpg|thumb|Käthe Hilbert sa [[Constantin Carathéodory]], prije 1932]] {{Multiple image| image1 = David Hilbert and Käthe Jerosch.png| image2 = FranzHilbert MFO.jpg| caption2 = Franz Hilbert| caption1 = Hilbert i njegova žena Käthe Jerosch (1892)| direction = horizontal| align = left| total_width = 370}} Godine 1892. Hilbert je oženio [[Käthe Jerosch]] (1864–1945), koja je bila kćerka trgovca iz Königsberga, "otvorena mlada dama sa nezavisnošću uma koja je odgovarala [Hilbertovom]."<ref name=":0" />{{Rp|36}} Dok su bili u Kenigsbergu imali su jedno dijete. Franz je tokom svog života patio od nedijagnosticirane mentalne bolesti. Njegov inferiorni intelekt bio je užasno razočaranje za njegovog oca i ova nesreća je bila stvar nevolje za matematičare i studente u Getingenu.<ref name=":0" />{{Rp|139}} Hilbert je matematičara [[Hermann Minkovski|Hermanna Minkovskog]] smatrao svojim "najboljim i najistinitijim prijateljem".<ref name=":0" />{{Rp|121}} Kršten je i odgojen kao kalvinist u pruskoj evangelističkoj crkvi.<ref group=lower-alpha>Hilbertovi su u to vrijeme napustili kalvinističku protestantsku crkvu u kojoj su bili kršteni i vjenčani. – Reid 1996, str. 91</ref> Kasnije je napustio Crkvu i postao agnostik.<ref name=hilbertagnostic group=lower-alpha> Čini se da je David Hilbert agnostik i nije imao nikakve veze s pravom teologijom ili čak religijom. Constance Reid govori o ovoj temi:<blockquote>Hilbertovi su u to vrijeme [oko 1902.] napustili reformiranu protestantsku crkvu u kojoj su bili kršteni i vjenčani. Rečeno je da Franz, kada je [sin Davida Hilberta] krenuo u školu, nije mogao da odgovori na pitanje: "Koje ste vjere?" (1970, str. 91)</blockquote> U hamburškom obraćanju 1927. Hilbert je ustvrdio: "matematika je nauka bez pretpostavki" i "da bih je potvrdio, ne treba mi dobar Bog)"([z]u ihrer Begründung brauche ich weder den lieben Gott)" (1928, str. 85; van Heijenoort, 1967, str. 479). Međutim, od "Mathematische Probleme" (1900) do "Naturerkennen und Logik" (1930) položio je svoju kvazi-religijsku vjeru u ljudski duh i moć čiste misli u svoje voljeno čedo – matematiku. Bio je duboko uvjeren da se svaki matematički problem može riješiti čistim razumom: i u matematici i u bilo kojem dijelu prirodnih nauka (kroz matematiku) nije bilo "neznanja". (Hilbert, 1900, str. 262; 1930, str. 963; Ewald, 1996, str. 1102, 1165). Zato se pronalaženje unutrašnje apsolutne osnove za matematiku pretvorilo u Hilbertovo životno djelo. Nikada nije odustao od ove pozicije, a simbolično je da su njegove riječi "wir müssen wissen, wir werden wissen" ("moramo znati, znati ćemo") uklesane na njegovu nadgrobnu ploču. Ovdje se susrećemo sa duhom zapuštene teologije (da modificiramo riječi Georgea Berkeleyja), jer apsolutizirati ljudsku spoznaju znači prećutno je poistovjetiti s božanskom.—{{cite journal | last = Shaposhnikov | first = Vladislav | year = 2016 | title = Theological Underpinnings of the Modern Philosophy of Mathematics. Part II: The Quest for Autonomous Foundations | journal = Studies in Logic, Grammar and Rhetoric | volume = 44 | issue = 1 | pages = 147–168 | doi = 10.1515/slgr-2016-0009 | doi-access = free}}</ref> Također je tvrdio da je matematička istina nezavisna od postojanja Boga ili drugih a priori pretpostavki.<ref group=lower-alpha>"Matematika je nauka bez pretpostavki. Da bih je pronašao, ne treba mi Bog, kao što je potreban Kroneckeru, ili pretpostavka posebne sposobnosti našeg razumijevanja usklađenog s principom matematičke indukcije, kao što to čini Poincaré, ili primarna intuicija Brouwera, ili, konačno, kao što to čine Russell i Whitehead, aksiomi beskonačnosti, reducibilnosti ili potpunosti, koji su zapravo stvarne, sadržajne pretpostavke koje se ne mogu kompenzirati dokazima konzistentnosti." David Hilbert, ''Die Grundlagen der Mathematik'', [http://people.cs.uchicago.edu/~odonnell/OData/Courses/22C:096/Lecture_notes/Hilbert_program.html Hilbert's program, 22C:096, University of Iowa].</ref><ref group=lower-alpha>{{cite book|title=Science, Worldviews and Education|url=https://archive.org/details/scienceworldview0000unse|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-90-481-2779-5|page=[https://archive.org/details/scienceworldview0000unse/page/129 129]|author=Michael R. Matthews|quote=As is well known, Hilbert rejected Leopold Kronecker's God for the solution of the problem of the foundations of mathematics.}}</ref> Kada je [[Galileo Galilei]] kritikovan jer nije uspio da se založi za svoja uvjerenja o heliocentričnoj teoriji, Hilbert je rekao: <blockquote>"Ali [Galileo] nije bio idiot. Samo idiot je mogao vjerovati da je naučnoj istini potrebno mučeništvo; to može biti neophodno u religiji, ali naučni rezultati se svojevremeno dokazuju."<ref group=lower-alpha>{{cite book |author1=Constance Reid |author2=Hermann Weyl |title=Hilbert |url=https://archive.org/details/hilbert0000cons |url-access=registration |date=1970 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-0-387-04999-1 |page=[https://archive.org/details/hilbert0000cons/page/92 92] |quote=Možda bi gosti razgovarali o Galilejevom suđenju i neko bi okrivio Galilea što se nije izborio za svoja uvjerenja. "Ali on nije bio idiot", prigovorio bi Hilbert. „Samo idiot bi mogao vjerovati da je naučnoj istini potrebno mučeništvo; to je možda neophodno religiji, ali naučni rezultati se pokažu vremenom."}}</ref></blockquote> === Kasnije godine === Poput [[Albert Einstein|Einsteina]], Hilbert je imao najbliže kontakte sa [[Berlinska grupa|Berlinskom grupom]] čiji su vodeći osnivači studirali kod Hilberta u Getingenu ([[Kurt Grelling]], [[Hans Reichenbach]] i [[Walter Dubislav]]).<ref>{{cite book|first1=Nikolay|last1=Milkov|first2=Volker|last2=Peckhaus|chapter=The Berlin Group and the Vienna Circle: Affinities and Divergences |url=https://philpapers.org/archive/MILTBG-2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820161819/http://philpapers.org/archive/MILTBG-2.pdf |archive-date=20. 8. 2014 |url-status=live|page=20|date=1. 1. 2013|doi=10.1007/978-94-007-5485-0_1|title=The Berlin Group and the Philosophy of Logical Empiricism|access-date=19. 5. 2021|series=Boston Studies un the Philosophy and History of Science|volume=273|isbn=978-94-007-5485-0|oclc=7325392474}}</ref> Oko 1925. Hilbert je razvio pernicioznu anemiju, tada neizlječiv nedostatak vitamina čiji je primarni simptom iscrpljenost; njegov pomoćnik [[Eugene Wigner]] opisao ga je kao podložnog "ogromnom umoru" i kako je "izgledao prilično star", te da čak i nakon što mu je na kraju dijagnosticirana i liječena, "teško da je bio naučnik nakon 1925, a svakako nije bio Hilbert."<ref>1992 (as told to Andrew Szanton). ''The Recollections of Eugene P. Wigner''. Plenum. {{isbn|0-306-44326-0}}</ref> Hilbert je 1932. izabran u Američko filozofsko društvo.<ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=David+Hilbert&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=30. 6. 2023 |website=search.amphilsoc.org |archive-date=8. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108232522/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=David%20Hilbert&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=dead }}</ref> Hilbert je doživio da vidi kako nacisti čiste mnoge od istaknutih članova fakulteta na Univerzitetu u Getingenu 1933.<ref>{{cite web| url=http://www.atomicheritage.org/index.php/component/content/167.html?task=view| title="Shame" at Göttingen| access-date=5. 6. 2013| archive-date=5. 11. 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131105154634/http://www.atomicheritage.org/index.php/component/content/167.html?task=view| url-status=dead}} (Hilbert's colleagues exiled)</ref> Među protjeranim su bili [[Hermann Weyl]] (koji je preuzeo Hilbertovu stolicu kada se penzionisao 1930), [[Emmy Noether]] i [[Edmund Landau]]. [[Paul Bernays]] koji je morao napustiti Njemačku, sarađivao je s Hilbertom u matematičkoj logici i zajedno s njim napisao važnu knjigu ''Grundlagen der Mathematik'' (koja se na kraju pojavila u dva toma, 1934. i 1939). Ovo je bio nastavak Hilbert-Ackermannove knjige Principi matematičke logike iz 1928. Nasljednik Hermanna Weyla bio je [[Helmut Hasse]]. Otprilike godinu dana kasnije, Hilbert je prisustvovao banketu i sjedio je pored novog ministra obrazovanja, [[Bernhard Rust|Bernharda Rusta]]. Rust je upitao da li je "Matematički institut zaista toliko patio zbog odlaska Jevreja". Hilbert je odgovorio: "Propatio? To više ne postoji, zar ne?"<ref>Eckart Menzler-Trott: ''Gentzens Problem. Mathematische Logik im nationalsozialistischen Deutschland.'', Birkhäuser, 2001, {{isbn|3-764-36574-9}}, Birkhäuser; Auflage: 2001 str. 142.</ref><ref>Hajo G. Meyer: ''Tragisches Schicksal. Das deutsche Judentum und die Wirkung historischer Kräfte: Eine Übung in angewandter Geschichtsphilosophie'', Frank & Timme, 2008, {{isbn|3-865-96174-6}}, str. 202.</ref> === Smrt === [[File:Göttingen Stadtfriedhof Grab David Hilbert.jpg|thumb|Hilbertov grob]] U vrijeme kada je Hilbert umro 1943. godine, [[Nacizam|nacisti]] su skoro u potpunosti kadroviraliuniverzitet, jer su mnogi bivši profesori bili ili [[Jevreji]] ili oženjeni Jevrejima. Hilbertovoj sahrani prisustvovalo je manje od desetak ljudi, od kojih su samo dvojica bili kolege akademici, među njima i [[Arnold Sommerfeld]], teoretski fizičar i također rodom iz Königsberga.<ref name=":0" />{{Rp|216}} Vijest o njegovoj smrti postala je poznata širem svijetu tek nekoliko mjeseci nakon što je umro.<ref name=":0" />{{Rp|214}} Natpis na njegovom nadgrobnom spomeniku u Getingenu sastoji se od čuvenih stihova koje je izgovorio na kraju svog obraćanja prilikom penzionisanja ''Društvu nemačkih naučnika i ljekara'' 8. septembra 1930. Riječi su date kao odgovor na latinsku maksimu: "Ignoramus et ignorabimus" ili "Ne znamo i nećemo znati":<ref name=":0" />{{Rp|192}}<blockquote>Wir müssen wissen. Moramo znati. <br> Wir werden wissen. Znaćemo.</blockquote>Dan prije nego što je Hilbert izgovorio ove riječina godišnjem sastanku Društva njemačkih naučnika i liječnika 1930. godine, [[Kurt Gödel]] je — u diskusiji za okruglim stolom tokom Konferencije o epistemologiji održanoj zajedno sa sastancima Društva — probno najavio prvi izraz svoje [[Gödelove teoreme nepotpunosti|teoreme o nepotpunosti]].<ref group="lower-alpha"> "Konferencija o epistemologiji egzaktnih nauka trajala je tri dana, od 5. do 7. septembra" (Dawson 1997 str. 68). "Održana je u vezi sa i neposredno prije devedeset prvog godišnjeg sastanka Društva njemačkih naučnika i liječnika ... i šesta skupština njemačkih fizičara i matematičara.... Gödel je održao govor koji je obavljen u subotu, 6 septembra [1930], od 3 do 3:20 poslije podne a u nedjelju je sastanak zaključen okruglim stolom. Tokom potonjeg događaja, bez upozorenja i gotovo beznačajno, Gödel je tiho najavio da se „mogu čak dati primjeri prijedloga (i zapravo onih tipa [[Christian Goldbach|Goldbach]] ili [[Pierre de Fermat|Fermat]] ) koji su, iako su sadržajno istiniti, nedokazivi u formalnom sistemu klasične matematike." (Dawson:69) "... Kako se dogodilo, sam Hilbert je bio prisutan u Königsbergu, iako očigledno ne na Konferenciji o epistemologiji. Dan nakon okruglog stola održao je uvodnu riječ pred Društvom njemačkih naučnika i ljekara – svoje čuveno predavanje „Naturerkennen und Logik“ (Logika i poznavanje prirode), na kraju kojeg je izjavio: „Za matematičara ne postoji Ignorabimus, a po mom mišljenju ni za prirodne nauke. ... Pravi razlog zašto [niko] nije uspio pronaći nerješivi problem je, po mom mišljenju, taj što "ne postoji" nerješiv problem. Za razliku od glupog Ignorabimusa, naš moto kaže: Moramo znati, znati ćemo"(Dawson:71). Gödelov rad je primljen 17. novembra 1930. (cf Reid str. 197, van Heijenoort 1976 str. 592) i objavljen 25. marta 1931. (Dawson 1997:74). Ali Gödel je o tome prethodno govorio... "Apstrakt je u oktobru 1930. godine Bečkoj akademiji nauka predstavio [[Hans Hahn (matematičar)|Hans Hahn]]" (van Heijenoort str.592); ovaj sažetak i cijeli rad pojavljuju se u van Heijenoort 583ff.</ref> Gedelove teoreme o nepotpunosti pokazuju da su čak i elementarni aksiomatski sistemi kao što je Peano aritmetika ili sami sebi kontradiktorni ili sadrže logičke tvrdnje koje je nemoguće dokazati ili opovrgnuti unutar tog sistema. == Reference == {{Refspisak}} == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Literatura== === Primarna literatura === * {{cite book |editor=Ewald, William B. |year=1996 |title=From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics |url=https://archive.org/details/fromkanttohilber0002unse |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK}} ** 1918. "Axiomatic thought," 1114–1115. ** 1922. "The new grounding of mathematics: First report," 1115–1133. ** 1923. "The logical foundations of mathematics," 1134–1147. ** 1930. "Logic and the knowledge of nature," 1157–1165. ** 1931. "The grounding of elementary number theory," 1148–1156. ** 1904. "On the foundations of logic and arithmetic," 129–138. ** 1925. "On the infinite," 367–392. ** 1927. "The foundations of mathematics," with comment by [[Weyl]] and Appendix by [[Bernays]], 464–489. * {{cite book |author-link=Jean van Heijenoort |first=Jean |last=van Heijenoort |year=1967 |title=From Frege to Gödel: A source book in mathematical logic, 1879–1931 |url=https://archive.org/details/fromfregetogodel0000vanh |publisher=Harvard University Press}} * {{cite book |last=Hilbert |first=David |author-link=David Hilbert |title=The Foundations of Geometry [Grundlagen der Geometrie] |edition=2nd |publisher=Open Court Publishing |place=La Salle, IL |year=1950 |orig-year=1902 |translator=Townsend, E.J. |url=http://www.gutenberg.org/files/17384/17384-pdf.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20051228050734/http://www.gutenberg.org/files/17384/17384-pdf.pdf |archive-date=28. 12. 2005 |url-status=live}} * {{cite book |last=Hilbert |first=David |author-link=David Hilbert |title=Foundations of Geometry [Grundlagen der Geometrie] |edition=2nd English |publisher=Open Court Publishing |place=La Salle, IL |year=1990 |orig-year=1971 |translator=Unger, Leo |quote=translated from the 10th German edition |isbn=978-0-87548-164-7}} * {{cite book |title=Geometry and Imagination |author1=Hilbert, David |author-link1=David Hilbert |author2=Cohn-Vossen, Stephan |author-link2=Stephan Cohn-Vossen |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0-8218-1998-2 |quote=An accessible set of lectures originally for the citizens of Göttingen.}} * {{cite book |title=David Hilbert's Lectures on the Foundations of Mathematics and Physics, 1891–1933 |author=Hilbert, David |editor1=Hallett, Michael |editor2=Majer, Ulrich |year=2004 |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin & Heidelberg |isbn=978-3-540-64373-9}} === Sekundarna literatura === * {{Citation | last = Bertrand | first = Gabriel | author-link = Gabriel Bertrand | title = Allocution | journal = [[Comptes rendus de l'Académie des sciences|Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences]] | place = Paris | volume = 217 | pages =625–640 | date = 20. 12. 1943b | language = fr | url =http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k31698/f629.image }}, available at [[Gallica]]. The "Address" of Gabriel Bertrand of 20 December 1943 at the French Academy: he gives biographical sketches of the lives of recently deceased members, including [[Pieter Zeeman]], David Hilbert and [[Georges Giraud]]. * Bottazzini Umberto, 2003. ''Il flauto di Hilbert. Storia della matematica''. [[UTET]], {{isbn|88-7750-852-3}} * Corry, L., Renn, J., and Stachel, J., 1997, "Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute," ''Science 278'': nn-nn. * {{cite book | title = David Hilbert and the Axiomatization of Physics (1898–1918): From Grundlagen der Geometrie to Grundlagen der Physik| first = Leo |last= Corry| year = 2004 | publisher = Springer | isbn = 90-481-6719-1}} * Dawson, John W. Jr 1997. ''Logical Dilemmas: The Life and Work of Kurt Gödel''. Wellesley MA: A. K. Peters. {{isbn|1-56881-256-6}}. * {{Cite book|last=Fölsing|first=Albrecht|title=Albert Einstein|url=https://archive.org/details/alberteinsteinbi0000fols|publisher=Penguin|year=1998|author-link=Albrecht Fölsing}} * [[Ivor Grattan-Guinness|Grattan-Guinness, Ivor]], 2000. ''The Search for Mathematical Roots 1870–1940''. Princeton Univ. Press. * [[Jeremy Gray|Gray, Jeremy]], 2000. ''The Hilbert Challenge''. {{isbn|0-19-850651-1}} * {{cite book | title = From Brouwer to Hilbert, The Debate on the Foundations of Mathematics in 1920s| url = https://archive.org/details/isbn_0195096312| first = Paolo |last= Mancosu| year = 1998 | publisher = Oxford Univ. Press| isbn = 978-0-19-509631-6}} * [[Jagdish Mehra|Mehra, Jagdish]], 1974. ''Einstein, Hilbert, and the Theory of Gravitation''. Reidel. * [[Piergiorgio Odifreddi]], 2003. ''Divertimento Geometrico. Le origini geometriche della logica da Euclide a Hilbert''. Bollati Boringhieri, {{isbn|88-339-5714-4}}. A clear exposition of the "errors" of Euclid and of the solutions presented in the ''Grundlagen der Geometrie'', with reference to [[non-Euclidean geometry]]. * {{Cite book|last=Reid|first=Constance.|url=https://books.google.com/books?id=mR4SdJGD7tEC|title=Hilbert|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=1996|isbn=0-387-94674-8|location=New York|author-link=Constance Reid}} The definitive English-language biography of Hilbert. * {{Cite journal | last1 = Rowe | first1 = D. E. | doi = 10.1086/368687 | title = Klein, Hilbert, and the Gottingen Mathematical Tradition | journal = Osiris | volume = 5 | pages = 186–213 | year = 1989 | s2cid = 121068952 }} * {{cite journal | last1 = Sauer | first1 = Tilman | year = 1999 | title = The relativity of discovery: Hilbert's first note on the foundations of physics | journal = Arch. Hist. Exact Sci. | volume = 53 | pages = 529–75 | arxiv = physics/9811050 | bibcode = 1998physics..11050S }} * {{Cite book|last=Sieg|first=Wilfried|url=https://books.google.com/books?id=4lDrwqo-8TkC|title=Hilbert's Programs and Beyond|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-537222-9}} *Sieg, Wilfried, and Ravaglia, Mark, 2005, "Grundlagen der Mathematik" in [[Ivor Grattan-Guinness|Grattan-Guinness, I.]], ed., ''Landmark Writings in Western Mathematics''. [[Elsevier]]: 981-99. (in English) * [[Kip Thorne|Thorne, Kip]], 1995. ''[[Black Holes and Time Warps|Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy]]'', W. W. Norton & Company; Reprint edition. {{isbn|0-393-31276-3}}. == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/hilbert/problems.html Hilbertova 23 problema] * [http://plato.stanford.edu/entries/hilbert-program/ Hilbertov program] {{DEFAULTSORT:Hilbert, David}} [[Kategorija:Njemački matematičari]] [[Kategorija:Biografije, Znamensk]] [[Kategorija:Rođeni 1862.]] [[Kategorija:Umrli 1943.]] gihwqpunxwqytl84ah59pa07d5rdzlw Harry Potter u prijevodu 0 25552 3937048 3686882 2026-10-25T04:32:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937048 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Harry potter i plameni pehar.jpg|mini|100p|desno|[[Harry Potter i Plameni pehar]]]] [[Datoteka:HPcover5.jpg|mini|desno|100p|[[Harry Potter i Red feniksa]]]] Knjige o '''[[Harry Potter|Harryju Potteru]]''' čine seriju fantastičnih romana autorice [[J. K. Rowling]] koji opisuju pustolovine malog čarobnjaka koji je kao beba postao siroče i kojeg su odgojili nemagični ljudi. Romani o Harry Potteru postale su najomiljenija - i najkritiziranija - djela dječje književnosti na svijetu, sa čitaocima svih uzrasta koje su njihovu autoricu lansirale među zvijezde. Samo je u Americi štampano 80 miliona knjiga o Harry Potteru, a pretpostavlja se da je u svijetu štampano oko 300 miliona primjeraka. == Spisak prijevoda po jezicima == Knjige o Harry Potteru prevedene su na otprilike 62 jezika i prodaju se u više od 200 zemalja. Knjige su službeno prevedene na sljedeće jezike (jezici su navedeni dvaput ako postoji više od jednog prijevoda): # '''[[Afrikaans]]''', [[Južna Afrika]]: [http://www.nb.co.za/HumanRousseau/hrNew.asp?iCategory_id=23 Human & Rousseau (pty) Ltd.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822211045/http://www.nb.co.za/HumanRousseau/hrNew.asp?iCategory_id=23 |date=22. 8. 2006 }}, prevela [http://www.stellenboschwriters.com/oosttaylorj.html Janie Oosthuysen] # '''[[Albanski jezik|Albanski]]''', [[Albanija]]: Izdavačka kuća Dituria, preveo Amik Kasoruho # '''[[Arapski jezik|Arapski]]''', [[Egipat]]: preveo Nahdet Misr # '''[[Baskijski jezik|Baskijski]]''', [[Španija]]: Ediciones Salamandra / Elkarlanean, preveo Iñaki Mendiguren (I-IV) # '''[[Bengalski jezik|Bengalski]]''', [[Bangladeš]]: Ankur Prakashani # '''[[Bugarski jezik|Bugarski]]''', [[Bugarska]]: [http://www.egmontbulgaria.com/harrypotter/ Egmont Bulgaria], prevela [http://www.sofiaecho.com/article/potter-mania-reaches-bulgaria/id_2691/catid_29 Mariana Melnishka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050523111415/http://www.sofiaecho.com/article/potter-mania-reaches-bulgaria/id_2691/catid_29 |date=23. 5. 2005 }} (I-IV), Emiliya L. Maslarova (V-VI) # '''[[Katalonski jezik|Katalonski]]''', [[Španski]]: Editorial Empuries, prevela Laura Escorihuela (I-IV), Marc Alcega (IV), Xavier Pàmies (V) # '''[[Kineski jezik|Kineski]]''', [[Kina]]: [https://web.archive.org/web/20060614030825/http://www.harrypotter.net.cn/ People's Literature Publishing House], preveli Su Nong (I) (苏农), Ma Aixin (II, IV, V) (马爱新), Zheng Xumi (III) (郑须弥), Ma Ainong (V) (马爱农), i Cai Wen (V) (蔡文) # '''[[Kineski jezik|Kineski]]''', [[Tajvan]]: [http://www.crown.com.tw/harrypotter/ Crown Publishing Company Ltd], preveo Peng Chien-Wen (彭倩文; Peng Qianwen) # '''[[Hrvatski jezik|Hrvatski]]''', [[Hrvatska]]: [https://web.archive.org/web/20080611180318/http://www.algoritam.hr/?m=1&p=vijesti&opcija=prikaz&id=377 Algoritam], preveo Zlatko Crnković; (I-III), Dubravka Petrović; (IV-VI) # '''[[Češki jezik|Češki]]''', [[Češka]]: [http://www.albatros.cz/phprs_harry/ Albatros]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}, preveo Vladimír Medek (I, II, IV), [http://www.radio.cz/en/issue/44547 Pavel Medek] (III, V, VI) # '''[[Danski jezik|Danski]]''', [[Danska]]: [https://web.archive.org/web/20040725080037/http://harrypotter.dk/ Gyldendal], prevela Hanna Lützen (I-VI) # '''[[Holandski jezik|Holandski]]''', [[Holandija]]: Standaard /[https://web.archive.org/web/20081217020140/http://www.harrypotter.nl/index_flash.html Uitgeverij De Harmonie] (I-V), preveo Wiebe Buddingh' # '''[[Engleski jezik|Engleski]]''': [[Australija]], [https://web.archive.org/web/20060829091224/http://www.allenandunwin.com/harrypotter/series.asp Allen & Unwin Pty Ltd ]; [[Kanada]], [http://www.raincoast.com/harrypotter/ Bloomsbury/Raincoast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804170447/http://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=4. 8. 2004 }}; [[Južna Afrika]], Jonathan Ball Publishers ; [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]: [http://www.scholastic.com/harrypotter/home.asp Scholastic] # '''[[Estonski jezik|Estonski]]''', [[Estonija]]: [http://www.varrak.ee/ Varrak Publishers], prevela Krista Kaer, Kaisa Kaer # '''[[Farski jezik|Farski]]''', [[Farska ostrva]]: [https://web.archive.org/web/20040806080554/http://www.bfl.fo/bkeninfo.htm Bokadeild Foroya Laerarafelags], preveo Gunnar Hoydal (I-III), Malan Háberg (IV) # '''[[Finski jezik|Finski]]''', [[Finska]]: [https://web.archive.org/web/20060217152356/http://www.tammi.net/harrypotter/flash/index.html Tammi], prevela Jaana Kapari (I-V) # '''[[Francuski jezik|Francuski]]''', [[Francuska]] i [[Kanada]]: [[Gallimard Jeunesse]] [http://www.harrypotter.gallimard-jeunesse.fr/Pages/Menu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827163607/http://www.harrypotter.gallimard-jeunesse.fr/Pages/Menu.html |date=27. 8. 2006 }}, preveo [http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3246,36-695928@51-663034,0.html Jean-François Ménard]{{Mrtav link}} (I-VI) # '''[[Galicijski jezik|Galicijski]]''', [[Španija]]: Ediciones Salamandra, preveo Marilar Aleixandre # '''[[Gruzijski jezik|Gruzijski]]''', [[Gruzija]]: [https://web.archive.org/web/20050703005328/http://www.sulakauri.ge/main.html Bakur Sulakauri] Publishing, preveo Manana Antadze (I), Davit Gabunia (II, III) i Ketevan Kanchashvili (IV, VI forthcoming) # '''[[Njemački jezik|Njemački]]''', [[Njemačka]]: [http://www.carlsen-harrypotter.de/ Carlsen Verlag], preveo Klaus Fritz (I-VI) # '''[[Donjenjemački jezik]]''', [[Njemačka]]: Verlag Michael Jung, preveo Hartmut Cyriacks, Peter Nissen et al # '''[[grčki jezik|Grčki]]''' (savremeni), [[Grčka]]: [https://web.archive.org/web/20050207145803/http://www.psichogios.gr/intro/index.asp Psicholgios Publications], prevela Máia Roútsou (book I); Kaíti Oikonómou (book II-V) # '''[[grčki jezik|Grčki]]''' (starogrčki): Bloomsbury, preveo [https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm Andrew Wilson], [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1676134 NPR interview] # '''[[Grenlandski jezik|Grenlandski]]''', [[Grenland]]: [https://web.archive.org/web/20091208050205/http://www.atuakkiorfik.gl/ Atuakkiorfik Greenland Publishers], preveo Stephen Hammeken # '''Gujarati''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., preveli Jagruti Trivedi i Harish Nayak # '''[[Hebrejski jezik|Hebrejski]]''', [[Izrael]]: [https://web.archive.org/web/20040507013135/http://www.ybook.co.il/proza/potter/potter.asp Books in the Attic Ltd. / Miskal], preveo Gili Bar-Hillel (I-VI) # '''[[Hindi]]''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., preveo [https://web.archive.org/web/20070929103136/http://www.newindpress.com/Newsitems.asp?ID=IEO20031102135134&Title=This+is+India&Topic=0 Sudhir Dixit] (I-III) # '''[[Mađarski jezik|Mađarski]]''', [[Mađarska]]: [https://web.archive.org/web/20110210121629/http://www.animus.hu/site.php?mid=8 Animus Publishing], preveo Tóth Tamás Boldizsár (I-VI) # '''[[Islandski jezik|Islandski]]''', [[Island]]: Bjartur, preveli Helga Haraldsdóttir (I-V) i Jón Hallur Stefánsson (V) # '''[[Indonezijski jezik|Indonezijski]]''', [[Indonezija]]: [http://www.gramedia.com/ Penerbit PT Gramedia Pustaka Utama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040728054036/http://www.gramedia.com/ |date=28. 7. 2004 }}, prevela [http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20030713.G01 Listiana Srisanti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111613/http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20030713.G01 |date=29. 9. 2007 }} (I-V) # '''[[Irski jezik|Irski]]''': Bloomsbury, prevela Máire Nic Mhaoláin # '''[[Italijanski jezik|Italijanski]]''', [[Italija]]: [http://www.salani.it/ Adriano Salani Editore], prevela Marina Astrologo (I-II), [https://web.archive.org/web/20130620193230/http://www.blogalization.info/reorganization/?q=node%2Fview%2F173 Beatrice Masini] (III-V) # '''[[Japanski jezik|Japanski]]''', [[Japan]]: [http://www.sayzansha.com/ Say-zan-sha Publications Ltd.], preveo [http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?fl20040104a1.htm Yuko Matsuoka] # '''[[Khmerski jezik|Khmerski]]''', [[Kambodža]]: University of Cambodia Press, preveo [https://web.archive.org/web/20070721172753/http://www.tharum.info/2005/09/08/khmer-version-of-harry-potter-available/ Un Tim] [http://www.time.com/time/asia/2005/heroes/bernard_krisher.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619034457/http://www.time.com/time/asia/2005/heroes/bernard_krisher.html |date=19. 6. 2006 }} # '''[[Korejski jezik|Korejski]]''', [[Sjeverna Koreja]] i [[Južna Koreja]]: [https://web.archive.org/web/20050407085505/http://www.moonhak.co.kr/htdoc/moonhak_best.asp Moonhak Soochup Publishing Co.], preveo Kim Hye-won (I-IV), Inja Choe (V) # '''[[Latinski jezik|Latinski]]''': Bloomsbury, preveo Peter Needham # '''[[Latvijski jezik|Latvijski]]''', [[Latvija]]: preveo Ingus Josts (I-VI), Ieva Kolmane (IV-VI), Sabīne Ozola (V), Māra Poļakova (V) # '''[[Litavski jezik|Litavski]]''', [[Litva]]: [http://www.almalittera.lt/lt.php/28;book;7868 Alma Littera Company Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829052756/http://www.almalittera.lt/lt.php/28;book;7868 |date=29. 8. 2006 }}, prevela Zita Mariene (I-V) # '''[[Makedonski jezik|Makedonski]]''', [[Makedonija]]: Izdavačka kuća Kultura # '''[[Marathski jezik|Marathi]]''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., prevela [https://web.archive.org/web/20060216093409/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=17645 Shukla Vikas] # '''[[Malezijski jezik|Malezijski]]''', [[Malezija]]: [https://web.archive.org/web/20051226163928/http://www.pelangibooks.com/module/series/series.aspx?seriesid=SBSHPM53 Pelangi Books] # '''Malayalam''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., preveo [http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/07/05/stories/2004070502450100.htm Dr. Radhika C. Nair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040912214333/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/07/05/stories/2004070502450100.htm |date=12. 9. 2004 }} # '''[[Norveški jezik|Norveški]]''', [[Norveška]]: N.W. Damm & Son A.S., preveo [http://www.snitchseeker.com/vb3/showthread.php?t=11777 Torstein Bugge Høverstad]{{Mrtav link}} (I-VI) # '''[[Perzijski jezik|Perzijski]]''', [[Iran]]: Vidaa Slamiyeh [http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=236648] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617144324/http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=236648 |date=17. 6. 2008 }}/Ghazal, preveo Saeed Kebriyaee (I), Nahid (I-V) # '''[[Poljski jezik|Poljski]]''', [[Poljska]]: [http://www.mediarodzina.com.pl/nowa/harry_potter/index.php Media Rodzina of Poznań], preveo Andrzej Polkowski (I-VI) # '''[[Portugalski jezik|Portugalski]]''', [[Portugal]]: [https://web.archive.org/web/20060830175122/http://www.editpresenca.pt/ Editorial Presença], preveli Isabel Fraga (I), Isabel Nunes i Manuela Madureira # '''[[Portugalski jezik|Portugalski]]''', [[Brazil]]: Editora Rocco Ltda. [http://www.rocco.com.br/ Editora Rocco Ltda.], prevela Lia Wyler # '''[[Rumunski jezik|Rumunski]]''', [[Rumunija]]: Egmont Rumunija, prevela [https://web.archive.org/web/20060214225121/http://www.cji-bullet.ro/article.html?id=396&cadate=1075327200 Ioana Iepureanu] # '''[[Ruski jezik|Ruski]]''', [[Rusija]]: [https://web.archive.org/web/20060221032450/http://www.rosman.ru/harrypotter/index.xml Rosman Publishing], preveo Igor W. Oranskij (I), Marina D. Litvinova (II-V), Vladimir Babkov (V), Viktor Golyshev (V), Leonid Motylev (V), Sergei Iljin (VI), Maya Lahuti (VI) # '''[[Škotsko galski jezik|Škotsko galski]]''', Bloomsbury, izlazi u decembru 2006 [http://www.hpana.com/news.17417.html 1] # '''[[Srpski jezik|Srpski]]''', [[Srbija]]: [https://web.archive.org/web/20081013233841/http://www.evro.co.yu/ Evro Giunti] (ranije [https://web.archive.org/web/20060826002805/http://www.narodnaknjiga.co.yu/ Alfa – Narodna Knjiga]), preveli Vesna Stamenković Roganović & Draško Roganović; (I-VII); Ana Vukomanović (II) # '''Sinhala''', [[Šri Lanka]]; nelegalni prijevodi [https://web.archive.org/web/20060203141558/http://www.lankabusinessonline.com/new_full_story.php?subcatcode=11&catname=Law&newscode=1862492683]; # '''[[Slovački jezik|Slovački]]''', [[Slovačka]]: [http://www.harrypotter.sk/ IKAR], prevela Jana Petrikovičová (I,II) Oľga Kralovičová (III,IV) # '''[[Slovenski jezik|Slovenski]]''', [[Slovenija]]: [https://web.archive.org/web/20060822182233/http://www.harryjezakon.com/ EPTA], preveli Jakob J. Kenda (I-V) i Branko Gradišnik (VI) # '''[[Španski jezik|Španski]]''', [[Španija]] i [[Latinska Amerika]]: Emece Editores / [http://www.salamandra.info/ Salamandra]: translated by Alicia Dellepiane Rawson (I), Adolpho Muñoz Garcia (II-IV), Nieves Martín Azofra (II-IV), Gemma Rovira Ortega (V-VI) # '''[[Švedski jezik|Švedski]]''', [[Švedska]]: [https://web.archive.org/web/20050526025708/http://www.harrypotter.nu/ Tiden Young Books] / Raben & Sjogren, prevela [https://web.archive.org/web/20071113193027/http://www.swedishbookreview.com/old/2002s-gedin.html Lena Fries-Gedin] (I-V) # '''Tamil''', [[Indija]] i [[Šri Lanka]]; nelegalni prijevodi (?) # '''[[Tajlandski jezik|Thai]]''', [[Tajland]]: [https://web.archive.org/web/20090130012936/http://www.nanmeebooks.com/microsite/index.php?mcs_id=1 Nanmee Books], prevela Sumalee Bumrungsuk (I-II, V), Waleephon (III), Ngarmphan Wetchacheewa (IV) # '''[[Turski jezik|Turski]]''', [[Turska]]: [http://www.harrypotter.gen.tr/ Yapi Kredi Kultur Sanat Yayincilik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809205952/http://www.harrypotter.gen.tr/ |date=9. 8. 2007 }}, preveli Mustafa Bayindir, Ülkü Tamer (I), Sevin Okyay (II-V) and Kutlukhan Kutlu (IV, V) # '''[[Ukrajinski jezik|Ukrajinski]]''', [[Ukrajinski]]: A-BA-BA-HA-LA-MA-HA, preveli [http://www.victormorozov.com Victor Morozov] (I - V), i Sofiia Andrukhovich (IV) # '''Urdu''', [[Pakistan]]: [http://www.oup.com.pk/ Oxford University Press], preveo [http://www.dawn.com/2002/03/30/nat28.htm Darakhshanda Asghar Khokhar] (I-III) # '''[[Valencijski jezik|Valencijski]]''', [[Španija]]: Editorial Empuries # '''[[Vijetnamski jezik|Vijetnamski]]''', [[Vijetnam]]: Trẻ Publishing House, preveo Lý Lan # '''[[Velški jezik|Velški]]''' (UK), prevela [http://icwales.icnetwork.co.uk/0900entertainment/1900playtime/page.cfm?objectid=13412315&method=full&siteid=50082 Emily Huws ] Neki prijevodi, kao npr. latinski i starogrčki, rađeni su kao akademske vježbe, ali i kako bi se povečao interes za te jezike i kako bi učenici mogli čitati nove tekstove. Starogrčka verzija, kako tvrde prevoditelji, je najduži tekst preveden na taj jezik u posljednjih 1500 godina, i trebala je godina dana da ga se dovrši. U nekim su zemljama, npr. Španiji i Indiji, knjige prevedene na više lokalnih jezika (tj. narječja). [[Kategorija:Knjige o Harryju Potteru]] dya0q6qdgd5wu77vw2ts1uzlomq9svs Maksimilijan Vrhovac 0 28037 3936916 3031572 2026-10-24T17:57:57Z Silverije 11028 3936916 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:BishopMaksimilijan Vrhovac.JPEG|mini|desno|Maksimilijan Vrhovac]] '''Maksimilijan Vrhovac''' ([[Karlovac]], [[23. novembar]] [[1752]]. - [[Zagreb]], [[16. decembar]] [[1827]].), zagrebački [[biskup]]. Jedan je od idejnih začetnika [[hrvatski narodni preporod|hrvatskog narodnog preporoda]]. Vrhovčeva prosvjetiteljska usmjerenost najjače je izražena u njegovu neumornom zalaganju na prikupljanju nacionalnog duhovnog blaga i širenju knjige u hrvatskom narodu. On sam nabavlja sve što bi moglo pridonjeti duhovnom probitku naroda i razvoju znanosti u [[Hrvati|Hrvata]]. [[1808]]. predlaže [[Hrvatski sabor|Hrvatskom saboru]] da se njegova knjižnica otvori javnosti. Vrhovac pokušao je prevoditi [[Biblija|Bibliju]] na hrvatski ([[kajkavsko narječje|kajkavski]]) jezik. Njegovi suradnici (kao [[Stjepan Korolija]], [[Ivan Birling]], [[Ivan Nepomuk Labaš]], [[Tomaš Mikloušić]], [[Antun Vranić]], [[Ivan Rupert Gusić]]) prevodili su nekoje knjige Svetog pisma. == Reference == * Franjo Šanjek: "Kršćanstvo na hrvatskom prostoru" (Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1996., str.406.) == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070810135319/http://www.zagorjepublic.com/TURIZAM/STUBIEKE_TOPLICE/MAKSIMILIJAN/maksimilijan.html Maksimilijanova kupelj] * [https://web.archive.org/web/20100330074532/http://www.hrt.hr/arhiv/ndd/11studeni/1123%20Vrhovac.html Biografija na stranicama HRT-a] [[kategorija:Hrvatski biskupi|Vrhovac, Maksimilijan]] [[Kategorija:Biografije, Karlovac]] n09l82gblj7ihol9pjnwf9sxpyhrsys Alfred Wegener 0 28052 3936998 3873273 2026-10-24T21:05:35Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936998 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Alfred Wegener | slika = Alfred Wegener ca.1924-30.jpg | veličina_slike = | opis = Wegener, otprilike 1924–1930 | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1880|11|1}} | mjesto_rođenja = Berlin, Njemačka | datum_smrti = kraj novembra 1930. | mjesto_smrti = Grenland, Danska | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Alfred Lothar Wegener''' (1. novembar 1880 – novembar 1930) bio je njemački [[Klimatologija|klimatolog]], [[Geologija|geolog]], [[Geofizika|geofizičar]] i istraživač [[Polarna regija|polarnih regija]]. Tokom života je prvenstveno bio poznat po svojim dostignućima u meteorologiji i kao pionir polarnih istraživanja, ali danas je najviše upamćen kao začetnik hipoteze o [[Pomjeranje kontinenata|pomjeranju kontinenata]] jer je 1912. godine sugerirao da se kontinenti polako kreću oko Zemlje ([[Njemački jezik|njemački]]: ''Kontinentalverschiebung''). Njegova hipoteza bila je kontroverzna i naširoko odbačena od geologa sve do 1950-ih, kada su brojna otkrića poput [[Paleomagnetizam|paleomagnetizma]] pružila snažnu podršku za pomicanje kontinenta, a time i značajnu osnovu za današnji model [[Tektonika ploča|tektonike ploča]].<ref name="earthy">{{cite book|last1=Spaulding|first1=Nancy E.|title=Earth Science|url=https://archive.org/details/earthscience0000nanc_f1a4|last2=Namowitz|first2=Samuel N.|publisher=McDougal Littell|year=2005|isbn=0-618-11550-1|place=Boston}}</ref><ref>{{Cite book|last1=McIntyre|first1=Michael|url=https://archive.org/details/physicalgeograph00mcinrich/page/273|title=Physical geography|last2=Eilers|first2=H. Peter|last3=Mairs|first3=John|publisher=Wiley|year=1991|isbn=0-471-62017-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/physicalgeograph00mcinrich/page/273 273]}}</ref> Wegener je bio uključen u nekoliko ekspedicija na [[Grenland|Grenlandu]] gdje je proučavao polarnu cirkulaciju zraka prije nego što je dokazano postojanje [[Mlazni tok|mlaznog toka]]. == Reference == {{refspisak}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Wegener, Alfred}} [[Kategorija:Njemački naučnici]] [[Kategorija:Njemački meteorolozi]] [[Kategorija:Njemački geofizičari]] [[Kategorija:Biografije, Berlin]] [[Kategorija:Rođeni 1880.]] [[Kategorija:Umrli 1930.]] 1b8s6oj94r7h10ehr2qsk8iuvi3g66n Adem 0 30241 3936909 3936872 2026-10-24T14:21:11Z Bosancica by MK 173186 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-56840-53|~2026-56840-53]] i vraćeno na izmjenu 3735546 korisnika Srđan 3936909 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija osoba | počasni_prefiks = [[Poslanici u islamu|Božiji poslanik]] | ime = Adem | počasni_sufiks = [[s.a.v.s.]] | slika = Adem (Adam)1.png | veličina_slike = 150px | alt = | opis = Ime "Adem" ispisano [[kaligrafija|kaligrafijom]] | izvorno_ime = آدم‎ | izvorni_jezik = ar | izgovor = | poznat_po = Prvi [[čovjek]] na zemlji | religija = [[Islam]] | supružnik = [[Hava]] | djeca = Habil, Kabil, [[Šit]] | fusnote = }} {{Poslanici spomenuti u Kur'anu}} '''Adem''' ([[Hebrejski jezik|hebrejski]]: '''אָדָם''', {{ArJ|'''آدم'''}}) (Adam po [[Biblija|Bibliji)]] bio je [[prvi čovjek]] stvoren [[Allah]]ovom voljom i [[Poslanici u islamu|poslanik u islamu]] i općenito prvi čovjek po svim [[Abrahamske religije|Abrahamskim religijama]]. == Islamsko viđenje == Po [[Islam]]u, Adem je prvi čovjek na planeti Zemlji, i prvi Poslanik, te suprug [[Hava|Have]].<ref>{{cite web |url=http://znaci.com/povijest/poceci/Kazivanje-o-Ademu-alejhisselam-I-dio.html |title=Kazivanje o Ademu, alejhisselam I dio |work=znaci.com |access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://znaci.com/povijest/poceci/Kazivanje-o-Ademu-alejhisselam-II-dio.html |title=Kazivanje o Ademu, alejhisselam II dio |work=znaci.com |access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.n-um.com/adem-i-hava/ |title=Adem i Hava |work=n-um.com |access-date=21. 12. 2017}}</ref> === Stvaranje Adema === [[Allah]] je naredio [[Melek]]ima da skupe pregršt crne, bijele i crvene zemlje, te svih boja između, zajedno sa mehkom i tvrdom. Zatim je ovoj smjesi Allah dodao vode iz [[džennet]]a, i od te smješe nastao je Adem. Ova raznobojna zemlja u simboličkom značenju predstavlja sve rase na zemlji, skupljene u prvom čovjeku.<ref>Hadise koji govore o ovome prenose El-Behejki u svom "Sunenu" 9/3, Ebu-Davud, Tirmizija i drugi</ref> Tako stvoren, Adem je ostao bez duše neko vrijeme. U tom periodu je [[Iblis]] obilazio oko njega, pribojavajući ga se. Kada je vidio da je šupalj, shvatio je da je stvorenje, pa ga se više nije bojao.<ref>Ahmed - "Musned", 3/152,229,240,254/Haleb; Muslim - "Sahih", 45/31/2611</ref> Zatim je Allah postavio dušu u Ademovo tijelo, te je ovaj kihnuo. Prve riječi bile su ''"[[tehlil|El-hamdu lillah]]"''. Allah mu je načinio znanje, te je Adem znao ko ga je stvorio, i naučio ga je imena stvari.<ref>[[Kur'an]] (sura [[El-Bekare]], 31. ajet)</ref>. Stvorio mu je i ženu [[Hava|Havu]], od ''"žive tvari"'', tj. od Ademove kosti.<ref>[[Kur'an]] (sura [[En-Nisa]], 1. ajet)</ref> === Ademov izgled === Prema [[hadis]]u, Adem je bio visok 60 lakata, što je otprilike visina palme. Imao je bujnu kosu.<ref>{{cite web |url=http://saff.ba/kakvu-je-odjecu-nosio-adem-a-s/ |title=Kakvu je odjeću nosio Adem, a.s.? |work=[[Saff (novine)|Saff]] |access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref>"Vaš otac Adem bio je visok poput palme - 60 lakata. Imao je bujnu kosu i pokrivena stidna mjesta..." Hadis prenosi Hafiz ibn Asakir preko Muhammeda ibn Ishaka od Hasana ibn Zekvana, a on od Hasana el-Basrija, a on od Ubejja ibn Ka'ba. Ovaj lanac prenosioca je slab jer Hasan el-Basri nije živio kada i Ubejj ibn Ka'b. Isti prenosioc citira ovaj hadis i sa drugim (boljim) lancem: Se'id ibn Ebi 'Arube - Katade - El-Hasan - Jahja ibn Damre - Ubejj ibn Ka'b - Muhammed [[s.a.v.s.]]</ref> === Život u Džennetu === Prema [[Kur'an]]u, Ademovo prvo prebivalište nakon stvaranja bio je [[džennet]].<ref>[[Kur'an]] (sura [[El-Bekare]], 35. ajet)</ref>. Islamski učenjaci razilaze se po pitanju toga da li je Hava stvorena prije Ademovog ulaska u Džennet ili poslije.<ref>Hafiz ibn Kesir - "Kazivanja o Vjerovjesnicima", Zenica 1999, UDK 297.8, str. 19</ref> Također postoji veliko neslaganje oko toga da li su Adem i Hava obitavali u pravom, vječnom džennetu (tzv. Džennetu-l-Me'va), ili su bili u drugom džennetu koji je njima Allah pripremio, tzv. Džennetu iskušenja.<ref name="IK">Hafiz ibn Kesir - "Kazivanja o Vjerovjesnicima", Zenica 1999, UDK 297.8, str. 21</ref>. Ovog drugog stava je i [[Ebu-Hanifa]]<ref name="IK" />, začetnik [[Hanefijski mezheb|Hanefijskog mezheba]], čije učenje slijedi većina Bošnjaka. Zbog "prvog grijeha" Allah ih je protjerao na Zemlju, gdje njihovi potomci i danas žive. El-Evza'i prenosi od Hasana ibn Atijje da je Adem boravio u Džennetu sto (u drugoj predaji 60) godina, te da je za džennetom plakao sedamdeset godina, zbog grijeha koji je učinio, a zbog ubijenog sina četrdeset godina. Ovo navodi Ibn Asakir. === Susret sa [[Musa]]om === Veliki broj prenosioca hadisa, među kojima i najpriznatiji: [[Buharija]] i [[Muslim]] spominju da je [[Muhammed]] jednom prilikom rekao: ''"[[Musa]] je jednom prilikom prigovorio Ademu: "Ti si onaj zbog čijeg su grijeha ljudi istjerani iz Dženneta, i ti si ih unesrećio". Adem je na to odgovorio: "O Musa, ti si onaj kojeg je Allah odabrao Svojom objavom i sa kim je direktno govorio. Zar mi prigovaraš zbog nečega što je Allah zapisao prije nego što me je i stvorio" - ili je rekao: "... što mi je Allah odredio prije nego što me je i stvorio"''. Zatim je [[Muhammed]] rekao: ''"Tako je Adem nadgovorio Musaa"''<ref>Buharija - "Sahih", 65/3/4738/ Fethu-l-bari; Muslim - "Sahih", 64/2/2652 i drugi</ref> {{Porodično stablo (Adem i Hava)}} == Judaističko i kršćansko viđenje == Prema [[Tora|Tori]] i [[Knjiga postanka|Knjizi postanka]], Adam je napravljen od strane Elohima, tj. [[Bog]]a, na osnovu njegove slike. Stvorio ga je od praha (gliba) zemaljskog, i udahnuo mu u lice dah života. On je zatim postavljen u [[Raj]], i bio je podučen imenima svih životinja. Bog mu je napravio i ženu [[Hava|Evu]]. Zbog "prvog grijeha", koji je počinio na nagovor svoje žene, Bog ih je protjerao iz Raja na Zemlju, gdje njihovi potomci i danas žive. U [[Novi zavjet|Novom zavjetu]], [[Sveti Pavao]], u [[Poslanica Rimljanima]], govori o Adamu kao o onom po kome je čovječanstvo palo, a smatra [[Isus]]a, "novim Adamom" kao onoga po kome je čovječanstvo spašeno. == Također pogledajte == * [[Poslanici u islamu]] == Literatura == * [[Ibn-Kesir]] - [[Kazivanja o vjerovjesnicima]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * {{commonscat-inline|Adam}} {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} {{Poslanici u islamu |stanje=expanded}} [[Kategorija:Vjerovjesnici i poslanici]] [[Kategorija:Religija]] asrjswxzcwxvq2yd62bo1q94auor04n Riječ 0 30381 3936978 3903472 2026-10-24T20:25:26Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936978 wikitext text/x-wiki '''Riječ''' je najmanja jedinica jezika koja nosi značenje i ima fonetsku vrijednost.<ref>{{harvnb|Fleming||pp=77}}</ref> Jednu riječ može činiti jedno, dva ili više slova, u prosjeku od četiri do sedam [[Slovo|slova]]. Najmanje je riječi koja imaju više od deset slova. Kombinovanjem riječi se mogu praviti složenije forme koje imaju značenje. U jezicima kojima komuniciraju [[Čovjek|ljudi]] to su [[Fraza (lingvistika)|fraze]], [[Klauza|klauze]] i [[Rečenica|rečenice]]. Rečenice se po pravilu formiraju prema određenom skupu pravila koji se naziva [[gramatika]]. Riječ koja se sastoji iz dve ili više korijenskih riječi koje su međusobno povezane naziva se [[složenica]]. U [[Lingvistika|lingvistici]], ''riječ'' je najmanji element koji može da bude izgovoren u izolaciji sa semantičkim ili pragmatičkim kontekstom (sa doslovnim ili praktičnim značenjem). Kompleksna riječ tipično sadrži korijen i jedan ili više dodataka, ili više od jednog korijena.<ref>{{Cite web|url=https://itservices.cas.unt.edu/~montler/Saanich/Outline/index.htm|title=An Outline of the Morphology and Phonology of Saanich|website=itservices.cas.unt.edu|access-date=10. 11. 2022}}</ref> Termin ''riječ'' se može odnositi na izgovorenu ili napisanu riječ, ili ponekad na apstraktni koncept iza nje. Izgovorene riječi se sastoje od zvučnih jedinica, [[fonem]]a, a pisane riječi od simbola zvanih [[Slovo|grafemi]], kao što su slova alfabeta.{{sfn|Pinker|1994|pp=}}{{sfn|Chomsky|1998|pp=}}{{sfn|Derrida|1967|pp=}}{{sfn|Crystal|1990|pp=}} == Vrste == {{Glavni|Vrste riječi}} Gramatika klasifikuje leksikon jezika u nekoliko grupa riječi.<ref>{{cite journal|last=Nichols|first=Johanna|year=1986|title=Head-marking and dependent-marking grammar|url=https://archive.org/details/sim_language_1986-03_62_1/page/56|journal=Language|volume=62|issue=1|pages=56-119|doi=10.1353/lan.1986.0014}}</ref> Osnovna bipartitna podjela koja je moguća za praktično svaki [[Prirodni jezici|prirodni jezik]]<ref name="john lyons">{{cite book|last=Lyons|first=John|title=Natural Language and Universal Grammar|url=https://archive.org/details/naturallanguageu0000lyon_c7s2|publisher=Cambridge University Press|year=1991|isbn=978-0521246965|location=New York|pages=[https://archive.org/details/naturallanguageu0000lyon_c7s2/page/68 68]-70}}</ref> je na [[imenice]] i [[Glagoli|glagole]].<ref>{{cite book|last=De Reuse|first=Willem J.|title=A practical grammar of the San Carlos Apache language|url=https://archive.org/details/practicalgrammar0000reus|publisher=LINCOM|year=1996|isbn=978-3-89586-861-0|series=LINCOM Studies in Native American Linguistics 51|pages=}}</ref> Klasifikacija u takve klase je u tradiciji [[Dionizij Tračanin|Dionizija Tračanina]], koji razlikuje osam kategorija: imenice, glagoli, [[pridjevi]], [[zamjenice]], [[prijedlozi]], [[prilozi]], [[veznici]] i [[uzvici]].<ref>''The Tekhne Grammatike of Dionysius Thrax'' Translated into English by J. Alan Kemp (''Historiographia Linguistica'' 13:2/3, 1986, pp. 343–363).</ref><ref>Robins, R. H. ''The Technē Grammatikē of Dionysius Thrax in historical perspective.'' In P. Swiggers, W. van Hoecke (Eds.), ''Mots et parties du discours''. {{page1|location=Leuven|publisher=Leuven University Press|year=1987|id=|pages=}}</ref><ref>Vivien Law, [[Ineke Sluiter]] (eds.), ''Dionysius Thrax and the Techne grammatike'' Münster: Nodus Publikationen, 1995.</ref> == Također pogledajte == * [[Morfologija (lingvistika)]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == {{refbegin|30em}} * {{Cite book|last=Van Valin|first=Robert D., Jr.|title=An introduction to syntax|url=https://archive.org/details/introductiontosy0000vanv|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=9780521635660|location=Cambridge|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Stump|first=Gregory T.|title=Inflectional morphology: A theory of paradigm structure|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=9780521780476|series=Cambridge studies in linguistics|location=Cambridge|pages=|ref=harv|authorlink=Gregory Stump}} * {{Cite book|title=The handbook of morphology|url=https://archive.org/details/handbookofmorpho0000unse|publisher=Blackwell|year=1998|isbn=978-0-631-18544-4|editor-last=Spencer|editor-first=Andrew|series=Blackwell handbooks in linguistics|location=Oxford|pages=|ref=harv|editor2-last=Zwicky|editor2-first=Arnold M.}} * {{Cite book|last=Norman|first=Jerry|url=https://archive.org/details/chinese0000norm|title=Chinese|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=9780521296533|location=Cambridge|pages=|ref=harv|authorlink=Jerry Norman (sinologist)}} * {{Cite book|last=Fenwick|first=R. S. H.|title=A Grammar of Ubykh|publisher=Lincom Europa|year=2011|location=Munich|ref=harv}} * {{Cite book|last=Taylor|first=John|title=The Oxford Handbook of the Word|year=2015|pages=93|ref=harv}} * {{Cite book|last=Chomsky|first=Noam|url=https://archive.org/details/onlanguagechomsk00chom|title=On Language|publisher=The New Press, New York|year=1998|isbn=978-1565844759|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Crystal|first=David|title=Linguistics|publisher=Penguin Books|year=1990|isbn=978-0-14-013531-2|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Derrida|first=Jacques|title=Of Grammatology|url=https://archive.org/details/ofgrammatology00derr|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1967|isbn=978-0-8018-5830-7|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Katamba|first=Francis|url=https://archive.org/details/englishwords0000unse|title=English Words: Structure, History, Usage|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0-415-29893-3|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Pinker|first=Steven|url=https://archive.org/details/languageinstinct0000pink_w8b7|title=The Language Instinct|publisher=William Morrow and Company|year=1994|isbn=9780140175295|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Plag|first=Ingo|title=Word-formation in English|url=https://archive.org/details/wordformationine0000plag|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0-521-52563-3|location=Cambridge|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Isac|first=Daniela|url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/|title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition|last2=Reiss|first2=Charles|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0199660179|pages=|ref=harv|access-date=6. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/|archive-date=6. 7. 2011|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Akmajian|first=Adrian|title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication|last2=Demers|first2=Richard|last3=Farmer|first3=Ann|last4=Harnish|first4=Robert|publisher=The MIT Press|year=2010|isbn=978-0-262-51370-8|location=Cambridge, MA|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Adger|first=David|url=https://archive.org/details/coresyntaxminima0000adge|title=Core Syntax: A Minimalist Approach|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-924370-9|location=Oxford|pages=|ref=harv|author-link=David Adger}} * {{Cite book|last=Barton|first=David|url=https://archive.org/details/literacyintroduc0000bart|title=Literacy: An Introduction to the Ecology of Written Language|publisher=Blackwell Publishing|year=1994|pages=[https://archive.org/details/literacyintroduc0000bart/page/96 96]|ref=harv}} * {{Cite book|last=Bauer|first=Laurie|title=English Word-formation|url=https://archive.org/details/englishwordforma0000baue|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=978-0-521-28492-9|location=Cambridge|pages=|ref=harv}} * Brown, Keith R. (Ed.) (2005) Encyclopedia of Language and Linguistics (2nd ed.). Elsevier. 14 vols. * {{Cite book|last=Crystal|first=David|title=The Cambridge Encyclopedia of the English Language|url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo00crys|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-40179-1|edition=1|location=Cambridge|pages=|ref=harv}} * Johanna J. Danis: ''Das WORT in der Psychotherapie.'' München. {{page|year=1992|isbn=978-3-925350-01-6|pages=}} * {{Cite book|last=Klein|first=Wolfgang|title=Von Reichtum und Armut des deutschen Wortschatzes In: ''Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache.''|publisher=Herausgegeben von der Deutschen Akademie für Sprache und Dichtung|year=2013|isbn=978-3-11-033462-3|volume=15-55|location=Berlin/Boston|pages=22-28|ref=harv}} * {{Cite book|last=Miller|first=George A.|title=Wörter. Streifzüge durch die Psycholinguistik|publisher=Zweitausendeins|year=1996|isbn=978-3-86150-115-2|pages=|ref=harv}} * {{Cite book|last=И|first=Аннушкин В.|url=|title=Язык — речь — слово в духовной литературе (размышления педагога-словесника)|ref=harv}} * {{Cite book|last=Fleming|first=Michael|title=Meeting the Standards in Secondary English: A Guide to the ITT NC|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-415-23377-4|pages=77|ref=harv|display-authors=etal}} * {{Cite book|last=Goddard|first=Cliff|url=http://www.une.edu.au/lcl/nsm/pdf/Goddard_Ch1_2002.pdf|title=Meaning and Universal Grammar: Theory and Empirical Findings|publisher=John Benjamins|year=2002|editor=Cliff Goddard and Anna Wierzbicka|volume=Volume I|location=Amsterdam|pages=5-40|chapter=The search for the shared semantic core of all languages|ref=harv|postscript=<!--None-->|access-date=25. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724192540/http://www.une.edu.au/lcl/nsm/pdf/Goddard_Ch1_2002.pdf|archive-date=24. 7. 2013|url-status=unfit}} * {{Cite book|last=Wierzbicka|first=Anna|title=Semantics: Primes and Universals|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-19-870002-9|pages=|ref=harv}} * {{citation|author=Agirre, E.|year=1992|contribution=XUXEN: A spelling checker/corrector for Basque based on two-level morphology|title=Proceedings of the Third Conference of Applied Natural Language Processing|pages=119-125|url=http://acl.ldc.upenn.edu/A/A92/A92-1016.pdf|display-authors=etal|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050930084123/http://acl.ldc.upenn.edu/A/A92/A92-1016.pdf|archive-date=30. 9. 2005}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * http://www.sussex.ac.uk/english/documents/essay---what-is-a-word.pdf * http://www.rbjones.com/rbjpub/philos/classics/locke/ctb3c02.htm * http://plato.stanford.edu/entries/wittgenstein [[Kategorija:Gramatika]] [[Kategorija:Riječi]] ndo83p7wzg8h8uptexw49imcyyfoam0 Firdusi 0 36388 3936960 3767878 2026-10-24T19:49:08Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936960 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Abdul Kasim Mansur Firdusi | slika = Ferdowsi Square (Tehran).jpg | opis_slike = Statua Firdusija u [[Rim]]u | puno_ime = | rođen_kao = | datum_rođenja = 932 | mjesto_rođenja = Tūs, Iran | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1021|||932||}} | mjesto_smrti = Tūs, Iran | zanimanje = | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''Abdul Kasim Mansur Firdusi''' ({{jez-fa|ابوالقاسم فردوسی توسی}}), bio je [[perzija|perzijski]]<ref>{{Cite web|url=https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=ferdowsi&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.rows=20&search-go=Search|title=Search Results – Brill Reference|website=referenceworks.brillonline.com|access-date=5. 1. 2019|quote=Abū l-Qāsim Firdawsī (320–416/931–1025) was a Persian poet, one of the greatest writers of epic and author of the Shāhnāma ("Book of kings").}}</ref>{{sfn|Kia|2016|p=160}} pisac koji je iza sebe ostavio, po obimu ali i po značaju, veliki [[ep]] ''Šahnamu'' (knjiga kraljeva). Ep sačinjava oko 60 000 rimovanih [[distih]]a. Tematski obrađuje mitske i predislamske perzijske kraljeve i junake. Najznačajnijim junakom ovog djela smatra se Rustem, legendarni heroj koji je učestvovao u nevjerovatnim podvizima i pomogao perzijskom kraljevnima u ratovima.Firdusi se smatra za jednu od najuticajnijih ličnosti perzijske književnosti i jedan je od najvećih u historiji književnosti.{{sfn|Dahlén|p=249|2016}}{{sfn|Dabashi|2012|p=39}} Firdusi pred kraj života napušta herojsku tematiku i piše religiozo-ljubavni ep ''Jusuf i Zulejha'' u kojem prema [[Kur'an]]u obrađuje temu o ovo dvoje zaljubljenih. == Djela == Firdusijeva Šahname je najpopularniji i najuticajniji nacionalni ep u Iranu i drugim nacijama koje govore [[Perzijski jezik|perzijski]]. Šahname je jedino sačuvano Firdusijevo djelo koje se smatra neosporno originalnim. Možda je ranije u životu pisao pjesme, ali one više ne postoje. Nekada mu se pripisivala narativna pjesma, Josuf i Zulejha, ali naučni konsenzus sada odbacuje ideju da je njegova.{{sfn|Khaleghi-Motlagh|1999|pp=514–523}} Bilo je i spekulacija o satiri koju je Firdusi navodno napisao o Mahmudu od Gaznija nakon što ga [[sultan]] nije dovoljno nagradio. Nezami Aruzi, Firdusijev rani biograf, tvrdio je da je sve osim šest redova uništio dobronamjernik koji je Firdusiju platio hiljadu dirhama za pjesmu. Uvodi u neke rukopise Šahname uključuju stihove za koje se tvrdi da su satira. Neki naučnici su ih smatrali izmišljenim; drugi su skloniji vjerovanju u njihovu autentičnost.<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-ii|website=Encyclopædia Iranica|title=Hajw-nāma|first=A. Shahpur|last=Shahbazi|date=26. 1. 2012|access-date=1. 2. 2016}}</ref> == Legenda == Prema legendi, sultan Mahmud od Gaznija ponudio je Firdusiju zlatnik za svaki distih Šahname koji je napisao. Pjesnik je pristao da dobije novac kao paušal kada završi ep. Planirao je da ga iskoristi za obnovu nasipa u svom rodnom Tusu. Nakon trideset godina rada, Firdusi je završio svoje remek-djelo. Sultan se pripremio da mu da 60.000 zlatnika, po jedan za svaki distih, prema dogovoru. Međutim, dvorjanin kojem je Mahmud povjerio novac prezirao je Ferdusija, smatrajući ga heretikom, te je zlatnike zamijenio srebrnim. Firdusi je bio u kupatilu kada je primio nagradu. Otkrivši da je srebro, a ne [[zlato]], dao je novac kupaču, prodavaču osvježenja i robu koji je nosio novčiće. Kada je dvorjanin ispričao sultanu o Firdusijevom ponašanju, on je bio bijesan i zaprijetio mu je da će ga pogubiti. Firdusi je pobjegao u Horasan, nakon što je prvo napisao satiru o Mahmudu, i proveo većinu ostatka svog života u izgnanstvu. Mahmud je na kraju saznao istinu o dvorjanovoj prijevari i dao ga protjerati ili pogubiti. U to vrijeme, ostarjeli Firdusi se vratio u Tus. Sultan mu je poslao novi poklon od 60.000 zlatnika, ali tek što je karavan s novcem ušao na vrata Tusa, pogrebna povorka je izašla na kapiju na suprotnoj strani: pjesnik je preminuo od srčanog udara.{{sfn|Rosenberg|1997|pp=99–101}} == Galerija == <gallery widths="140px" heights="210px" perrow="3"> File:The Sasanian King Khusraw and Courtiers in a Garden, Page from a manuscript of the Shahnama (Book of Kings) of Firdawsi, late 15th-early 16th century.jpg|Sasanidski kralj Khusraw i dvorjani u vrtu, stranica iz rukopisa Shahnameh (Knjiga kraljeva), kasno 15. – rano 16. stoljeća, Muzej u Bruklinu File:Shahnameh - The Div Akvan throws Rustam into the sea.jpg|Prizor iz Šahname: Akvan Div baca usnulog Rustema u more File:Bathscene.jpg|Prizor kupanja </gallery> <gallery widths="220px" heights="150px" perrow="3"> File:Ferdowsi phoenixferdowsi.jpg|Simurg, mitska ptica iz Šahname, reljef iz Firdusijevog mauzoleja File:Artaban and Ardashir.jpg|Prizor iz Šahname koja prikazuje partskog kralja Artabana kako se suočava sa sasanidskim kraljem Ardaširom I. </gallery> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last1=Dabashi |first1=Hamid |title=The World of Persian Literary Humanism |year=2012 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06759-2 |url=https://books.google.com/books?id=HQFNfOPAS04C}} * {{citation|last=Dahlén|first=Ashk |chapter=Literary Interest in Zoroastrianism in Tenth-Century Iran: The Case of Daqiqi's Account of Goshtāsp and Zarathustra in the Shāhnāmeh|title=The Zoroastrian Flame: Exploring Religion, History and Tradition|year=2016|editor-last=Williams|editor-first=Alan|editor2-last=Stewart|editor2-first=Sarah|location=|publisher=I.B. Tauris |isbn=9780857728869|url=https://books.google.com/books?id=rp2LDAAAQBAJ}} * {{cite book |ref={{harvid|Davis|2006}} |last1=Ferdowski |first1=Abolqasem |translator-last1=Davis |translator-first1=Dick |title=Shahnameh: The Persian Book of Kings |date=2006 |publisher=Penguin |isbn=978-0-670-03485-7 |url=https://books.google.com/books?id=An3f1IvSbXUC}} * {{cite book |author-first=Richard N. |author-last=Frye |title=The Golden Age of Persia |publisher=Weidenfeld |year=1975}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=RA1-PA160|title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia|last=Kia|first=Mehrdad|year=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610693912}} * {{EI2|last1=Huart|first1=Cl.|last2=Massé|first2=H.|volume=3|title=Firdawsī|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/firdawsi-SIM_2376}} * {{Encyclopaedia Iranica | volume=9 | fascicle=5 | article = Ferdowsī, Abu’l-Qāsem i. Life | last = Khaleghi-Motlagh | first = Djalal |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i}} * {{cite book |last1=Rosenberg |first1=Donna |title=Folklore, Myths, and Legends: A World Perspective |date=1997 |publisher=McGraw Hill Professional |isbn=978-0-8442-5780-8 |url=https://books.google.com/books?id=-TdKE_Qgl28C&q=ferdowsi}} * {{cite book |last1=Ghani |first1=Cyrus |title=Iran and the Rise of Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power |year= 2000 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-86064-629-4 |url=https://books.google.com/books?id=wOB1xwEACAAJ}} * {{cite book|author-first=Shirzad|author-last=Aghaee|title=Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnameh-ye Ferdousi (Personalities and Places in the ''Shahnameh'' of Ferdousi|place=Nyköping, Sweden|year=1993|isbn=91-630-1959-0}} * {{cite book|author-first=Shirzad|author-last=Aghaee|title=Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnameh-ye Ferdousi (Sun and Moon in the ''Shahnameh'' of Ferdousi|place=Spånga, Sweden|year=1997|isbn=91-630-5369-1}} * {{cite book |last1=Browne |first1=E. G. |title=A Literary History of Persia |year= 1998 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7007-0406-4 |url=https://books.google.com/books?id=fshmK9xYD6cC}} * {{cite book|author-first=R. M.|author-last=Chopra|year=2014|title=Great Poets of Classical Persian|publisher=Sparrow|place=Kolkata|isbn=978-81-89140-75-5|url=https://books.google.com/books?id=nGjJjgEACAAJ}} * {{cite book|author1-first=Sandra|author1-last=Mackey|author2-first=W. Scott|author2-last=Harrop|title=The Iranians: Persia, Islam and the soul of a nation|publisher=University of Michigan|year=2008|isbn=978-0-525-94005-0}} * {{cite book|author-first=Jan|author-last=Rypka|title=History of Iranian Literature|url=https://archive.org/details/historyofiranian0000jryp|publisher=Reidel|year=1968|oclc=460598|isbn=90-277-0143-1}} * {{cite book |last1=Shahbāzī |first1=ʻA Shāpūr |title=Ferdowsī: A Critical Biography |date=1991 |publisher=Harvard University, Center for Middle Eastern Studies |isbn=978-0-939214-83-9 |url=https://books.google.com/books?id=GiFkAAAAMAAJ}} * {{cite book |editor1-last=Sharma |editor1-first=Sunil |editor2-last=Waghmar |editor2-first=Burzine K. |title=Firdawsii Millennium Indicum: Proceedings of the Shahnama Millenary Seminar, the KR Cama Oriental Institute, Mumbai, 8–9 January, 2011 |date=2016 |publisher=KR Cama Oriental Institute |isbn=978-93-81324-10-3 |pages=7–18 |url=https://books.google.com/books?id=Jb92AQAACAAJ}} * {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |title=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD |date=2001 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-4175-2077-0 |url=https://books.google.com/books?id=Pm_1jwEACAAJ}} == Također pogledajte == * [[Perzijska književnost]] * [[Sasanidsko carstvo]] {{Commonscat|Ferdowsi}} {{DEFAULTSORT:Firdusi}} [[Kategorija:Iranski pjesnici]] [[Kategorija:Perzijska književnost]] [[Kategorija:Rođeni 932.]] [[Kategorija:Umrli 1021.]] 56sxaeisqhijwvpgtea2wnqadd7qrs7 Probavni sistem čovjeka 0 36704 3936968 3905296 2026-10-24T20:12:39Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936968 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Gastrointestinalni trakt | Latinki = ''Tractus digestorius'' ([[usta]] do [[anus]]a),<br />''canalis alimentarius'' ([[jednjak]] do [[debelo crijevo]]),<br/>''Canalis gastrointestinales'' ([[želudac]] do [[debelo crijevo]]) | Slika = Digestive system without labels.svg | Opis_slike = Dijagram gastrointestinalnog trakta kod prosječnog [[čovjek]]a | Sistem = [[Probavni sistem]] | Width = 220 }} '''Probavni sistem čovjeka''' (također nazvan '''gastrointestinalni trakt''', '''GI trakt''' ili '''digestivni kanal''') je trakt ili prolaz sistema za varenje koji vodi od [[usta]] do [[anus]]a. Ovaj sistem je najveći u organizmu, nakon [[Krvotok|kardiovaskularnog sistema]].<ref name="Roszkowska2024">{{cite journal |last1=Roszkowska |first1=P |last2=Klimczak |first2=E |last3=Ostrycharz |first3=E |title=Small Intestinal Bacterial Overgrowth (SIBO) and Twelve Groups of Related Diseases-Current State of Knowledge. |journal=Biomedicines |display-authors=et al.|date=7. 5. 2024 |volume=12 |issue=5 |page=1030 |doi=10.3390/biomedicines12051030 |doi-access=free |pmid=38790992|pmc=11117733 }}</ref> Gastrointestinalni trakt sadrži sve glavne organe probavnog sistema kod ljudi i drugih životinja, uključujući [[jednjak]], [[želudac]] i [[Tanko crijevo|crijeva]]. Hrana unesena kroz usta se probavlja, kako bi se izdvojile [[Nutrijent|hranjive tvari]] i apsorbirala [[energija]], a otpad se izbacuje kroz anus kao stolica. Većina životinja ima kompletan probavni trakt, izuzeci su primitivnije: [[spužve]] imaju male pore (ostia) po cijelom tijelu za probavu i veću dorzalnu poru (oslulum) za izlučivanje, meduze s češljastim ustima imaju i ventralna usta i dorzalne anusne pore, dok [[žarnjaci]] i [[Acoelomorpha|acoeli]] imaju samo jednu poru i za probavu i za izlučivanje.<ref name="CK12">{{cite web|title=Overview of Invertebrates|url=https://www.ck12.org/book/ck-12-biology/section/17.2/|website=www.ck12.org|access-date=25. 6. 2021|date=6. 10. 2015}}</ref><ref name="RuppertBarnes2004BilateriaGut">{{cite book|last1=Ruppert |first1=EE |last2=Fox |first2=RS |last3=Barnes |first3=RD |title=Invertebrate Zoology|publisher=Brooks / Cole|edition=7|isbn=978-0-03-025982-1|year=2004|page=197 [https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page197]|chapter=Introduction to Bilateria|url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/203}}</ref> Ljudski gastrointestinalni trakt sastoji se od jednjaka, želuca i crijeva, a podijeljen je na gornji i donji gastrointestinalni trakt.<ref>{{DorlandsDict|eight/000109945|gastrointestinal tract}}</ref> Gastrointestinalni trakt obuhvata sve strukture između usnog kanala i anusa,<ref>{{MeSH name|Gastrointestinal+tract}}</ref> formirajući kontinuirani prolaz koji uključuje glavne organe za probavu, naime, [[želudac]], [[tanko crijevo]] i [[debelo crijevo]]. Kompletan ljudski probavni sistem sastoji se od gastrointestinalnog trakta plus pomoćnih organa za probavu ([[jezik]], [[pljuvačne žlijezde]], [[gušterača]], [[jetra]] i [[žučni mjehur]]).<ref>{{DorlandsDict|nine/000952042|digestive system}}</ref> Trakt se također može podijeliti na [[prednje crijevo]], [[srednje crijevo]] i [[zadnje crijevo]], što odražava [[embriologija|embriološko]] porijeklo svakog segmenta. Cijeli ljudski gastrointestinalni trakt je dug oko 9 m, prilikom [[autopsija]]. U živom tijelu je znatno kraći jer crijeva, koja su cijevi od [[Glatki mišić|glatkog mišićnog tkiva]], održavaju konstantan [[mišićni tonus]] u polunapetom stanju, ali se mogu opustiti u različitim područjima kako bi omogućili lokalnu distenziju i [[peristaltika|peristaltiku]].<ref name="G. C. J. P. pp. 290–294">{{cite journal|last1=G.|first1=Hounnou|last2=C.|first2=Destrieux|last3=J.|first3=Desmé|last4=P.|first4=Bertrand|last5=S.|first5=Velut|title=Anatomical study of the length of the human intestine|journal=Surgical and Radiologic Anatomy|volume=24|issue=5|date=1. 12. 2002|issn=0930-1038|doi=10.1007/s00276-002-0057-y|pmid=12497219|pages=290–294|s2cid=33366428}}</ref><ref name="Raines Arbour Thompson Figueroa-Bodine pp. 67–72">{{cite journal|last1=Raines|first1=Daniel|last2=Arbour|first2=Adrienne|last3=Thompson|first3=Hilary W.|last4=Figueroa-Bodine|first4=Jazmin|last5=Joseph|first5=Saju|title=Variation in small bowel length: Factor in achieving total enteroscopy?|journal=Digestive Endoscopy|volume=27|issue=1|date=26. 5. 2014|issn=0915-5635|doi=10.1111/den.12309|pmid=24861190|pages=67–72|s2cid=19069407}}</ref> Ljudska [[crijevna mikrobiota]] sastoji se od oko 4.000 različitih [[Soj (biologija)|sojeva]] [[bakterija]], [[Archaea|arheja]], [[virus]]a i [[eukarioti|eukariota]], s različitim ulogama u održavanju [[Imunološki sistem|imunološkog sistema]] i [[crijevna mikrobiota#metabolizam|metabolizama]].<ref name="Thursby">{{cite journal|last1=Thursby|first1=E|last2=Juge|first2=N|title=Introduction to the human gut microbiota.|journal=The Biochemical Journal|date=16. 5. 2017|volume=474|issue=11|pages=1823–1836|doi=10.1042/BCJ20160510|pmid=28512250|pmc=5433529}}</ref><ref name="Rinninella2019">{{cite journal|last1=Rinninella|first1=E|last2=Raoul|first2=P|last3=Cintoni|first3=M|last4=Franceschi|first4=F|last5=Miggiano|first5=GAD|last6=Gasbarrini|first6=A|last7=Mele|first7=MC|title=What is the Healthy Gut Microbiota Composition? A Changing Ecosystem across Age, Environment, Diet, and Diseases.|journal=Microorganisms|date=10. 1. 2019|volume=7|issue=1|page=14|doi=10.3390/microorganisms7010014|doi-access=free|pmid=30634578|pmc=6351938}}</ref><ref>{{cite journal|pmc=5219689|year=2017|last1=Lin|first1=L|title=Role of intestinal microbiota and metabolites on gut homeostasis and human diseases|journal=BMC Immunology|volume=18|issue=1|pages=2|last2=Zhang|first2=J|doi=10.1186/s12865-016-0187-3|pmid=28061847|doi-access=free}}</ref> Enteroendokrine ćelije gastrointestinalnog trakta oslobađaju [[hormon]]e koji pomažu u regulaciji procesa probave. Ovi probavni hormoni, uključujući [[gastrin]], [[sekretin]], [[holecistokinin]] i [[grelin]], posredovani su ili [[intrakrinim]] ili [[autokrina žlijezda|autokrinim]] mehanizmima, što ukazuje na to da su ćelije koje oslobađaju ove hormone evolucijski [[konzervirana sekvenca|konzervirane strukture]] tokom [[Evolucija čovjeka|evolucije]].<ref>{{cite book |last1=Nelson |first1=Randy Joe |last2=Kriegsfeld |first2=Lance J. |title=An Introduction to Behavioral Endocrinology |date=2017 |publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers |location=Sunderland, Massachusetts |isbn=9781605353203 |page=84 |edition=Fifth |chapter-url=https://archive.org/details/introductiontobe0000nels_e6f2/page/84/mode/2up |access-date=5. 6. 2025 |chapter=Chapter 2: The Endocrine System}}</ref> ==Ljudski gastrointestinalni trakt== ===Struktura=== [[Slika:Digestive system simplified.svg|thumb|Ilustracija ljudskog probavnog sistema]] Struktura i funkcija gastrointestinalnog trakta mogu se opisati [[Makroskopija|makroskopskom]] i [[mikroskop]]skom [[Anatomija čovjeka|anatomijom]] ([[Histologija|histologijom]]). Sam trakt je podijeljen na gornji i donji trakt, a crijeva na [[tanko crijevo|tanko]] i [[debelo crijevo]].<ref>{{cite web|website=The Physics Factbook|url=http://hypertextbook.com/facts/2001/AnneMarieThomasino.shtml|title=Length of a Human Intestine|date=2001|first=Anne Marie|last=Thomasino}}</ref> ====Gornji gastrointestinalni trakt==== {{Glavni|Usta|Ždrijelo|Jednjak|Želudac|dvanaestopalačno crijevo}} Gornji gastrointestinalni trakt sastoji se od usta, ždrijela, jednjaka, želuca i [[dvanaestopalačno crijevo|dvanaestopalačnog crijeva]].<ref>{{MeSH name|Upper+Gastrointestinal+Tract}}</ref> Tačna granica između gornjeg i donjeg dijela crijeva je suspenzorni mišić dvanaesnika (duodenuma). Ovo razlikuje embrionalne granice između prednjeg i srednjeg crijeva, a ujedno je i podjela koju kliničari obično koriste za opisivanje gastrointestinalnog krvarenja kao "gornjeg" ili "donjeg" porijekla. Nakon disekcije, duodenum može izgledati kao jedinstven [[organ]], ali je podijeljen na četiri segmenta na osnovu funkcije, lokacije i unutrašnje anatomije. Četiri segmenta duodenuma su sljedeća (počevši od želuca i krećući se prema jejunumu): silazni, horizontalni i uzlazni. Suspenzorni mišić dvanaesnika drži gornju granicu ascendentnog dvanaesnika od toraksne [[dijafragma|dijafragme]] i služi kao važna anatomska znamenitost koja pokazuje formalnu podjelu između duodenuma i [[jejunum]]a, prvog i drugog dijela tankog crijeva.<ref name="Warrell2005">{{cite book|author=David A. Warrell|title=Oxford textbook of medicine: Sections 18-33|url=https://books.google.com/books?id=hL1NKQJlY1IC&pg=PA511|access-date=1. 7. 2010|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-856978-7|pages=511–}}</ref> Ovo je tanki mišić koji potiče od [[Embrionski disk|embrionskog]] [[mezoderm]]a. ====Donji gastrointestinalni trakt==== Donji gastrointestinalni trakt obuhvata veći dio tankog i cijelo debelo crijevo.<ref>{{MeSH name|Lower+Gastrointestinal+Tract}}</ref> U ljudskoj anatomiji, '''crijevo''' ('''bowel''' ili '''gut'''; grčki: '''éntera''') je segment gastrointestinalnog trakta koji se proteže od [[pilorični sfinkter|piloričnog sfinktera]] [[želudac|želuca]] do anusa i kao i kod drugih sisara, sastoji se od dva segmenta: tankog i debelog crijeva. Kod ljudi, tanko crijevo se dalje dijeli na duodenum, [[jejunum]] i [[ileum]]. Debelo crijevo se dijeli na [[Slijepo crijevo|cekum]], [[uzlazno debelo crijevo|uzlazni]], [[poprečno debelo crijevo|poprečni]], [[silazno debelo|silazni]] i [[sigmoidno debelo crijevo|sigmoidno]] [[debelo crijevo]], [[rektum]] i [[analni kanal]].<ref name="Kapoor2011">{{cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/1948929-overview|title=Large Intestine Anatomy|publisher=WebMD LLC.|work=Medscape|date=13 Jul 2011|access-date=20. 8. 2013|author=Kapoor, Vinay Kumar|editor=Gest, Thomas R.}}</ref><ref name="GrayLargeIntestine">{{cite book|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Gray's Anatomy|publisher=Lea & Febiger|author=Gray, Henry|author-link=Henry Gray|year=1918|location=Philadelphia}}</ref> =====[[Tanko crijevo]]===== {{Glavni|Tanko crijevo|Dvanaestopalačno crijevo|Jejunum|Ileum}} Tanko crijevo je cjevasta struktura dugačka oko 6 do 7 m, koja počinje u dvanaestopalačnom crijevu, a završava u ileumu.<ref name="Roszkowska2024"/><ref name="GRAYS2005">{{cite book|title=Gray's anatomy for students|url=https://archive.org/details/graysanatomyfors0000drak_k1q8|last=Drake|first=Richard L.|author2=Vogl, Wayne|author3=Tibbitts, Adam W.M. Mitchell|author4=illustrations by Richard|author5=Richardson, Paul|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|year=2015|isbn=978-0-8089-2306-0|edition=3rd|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/graysanatomyfors0000drak_k1q8/page/312 312]}}</ref> Površina njegova [[sluznica|mukozne sluznice]] kod odraslog čovjeka iznosi oko 30 m².<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Helander|first1=Herbert F.|last2= Fändriks|first2=Lars|date=1. 6. 2014|title=Surface area of the digestive tract - revisited|journal=Scandinavian Journal of Gastroenterology|volume=49|issue=6|pages=681–689|doi=10.3109/00365521.2014.898326|issn=1502-7708|pmid=24694282|s2cid=11094705}}</ref> Kombinacija kružnih nabora, resica i mikroresica povećava apsorpcijsku površinu sluznice za oko 600 puta, što čini ukupnu površinu od oko 250 m² za cijelo [[tanko crijevo]].<ref name="Hall">{{cite book|last1=Hall|first1=John|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|date=2011|isbn=9781416045748|page=794|publisher=Saunders/Elsevier|edition=Twelfth}}</ref> Njegova glavna funkcija je [[Apsorpcija (hemija)|apsorpcija]] produkata probave (uključujući [[Ugljikohidrati|ugljikohidrate]], [[bjelančevine]], [[lipidi|masti]] i [[Vitamini|vitamine]]) u [[krvotok]]. Postoje tri glavna dijela: # [[Dvanaestopalačno crijevo]]: Kratka struktura (duga oko 20–25&nbsp;cm<ref name=GRAYS2005/>) koji prima [[himus]] iz želuca, zajedno sa [[pankreasnim sokom]] koji sadrži probavne enzime i [[žuč]] iz [[Žučni mjehur|žučne kese]]. Probavni enzimi razgrađuju proteine, a žuč [[emulgira]] masti u [[Micela|micele]]. [[Dvanaestopalačno crijevo]] sadrži [[Brunnerove žlijezde]] koje proizvode [[Alkalna sluz|alkalni]] sekret bogat sluzi koji sadrži [[bikarbonat]]. Ovi sekreti, u kombinaciji s bikarbonatom iz pankreasa, neutraliziraju želučane kiseline sadržane u himusu. # [[Jejunum]]: Ovo je središnji dio tankog crijeva, koji povezuje dvanaestopalačno crijevo s ileumom. Dug je oko 2,5 m i sadrži [[kružne nabore]] (plicae circulares) i [[crijevne resice]] koje povećavaju njegovu površinu. Produkti probave (šećeri, aminokiseline i masne kiseline) se ovdje apsorbuju u krvotok. # [[Ileum]]: Posljednji dio tankog crijeva. Dug je oko 3 m i sadrži [[crijevne resice|resice]] slične jejunumu. Apsorbira uglavnom [[vitamin B12]] i [[Žučna kiselina|žučne kiseline]], kao i sve ostale preostale hranjive tvari. =====Debelo crijevo===== {{glavni| Debelo crijevo}} Debelo crijevo formira luk koji počinje od cekuma, a završava se rektumom i analnim kanalom. Također uključuje slijepo crijevo, koje je pripojeno cekumu. Dužina mu je oko 1,5 m, a površina sluznice kod odraslog čovjeka je oko 2 m².<ref name="ReferenceA" /> Najduži dio debelog crijeva je [[Debelo crijevo|kolon]] čija je glavna funkcija apsorpcija vode i [[Nutrijent|soli]].<ref name="Terms">{{cite web|title=definition colon|url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/colon|website=www.cancer.gov|access-date=24. 1. 2025|language=en|date=2. 2. 2011}}</ref> Debelo crijevo počinje u cekumu, gdje se nalazi [[slijepo crijevo]]. Ovo je ujedno i početak debelog crijeva kao [[Uzlazno debelo crijevo|uzlaznog debelog crijeva]] u zadnjem zidu abdomena. Kod [[desna količna fleksura|desne količne fleksure]] ([[Jetra|hepatične]] fleksure/fleksure uzlaznog i [[poprečno debelo crijevo|poprečnog debelog crijeva]]) prolazi preko abdomena u poprečnom debelom crijevu, prolazeći ispod dijafragme. Kod [[lijeva količna fleksura|lijeve količne fleksure]] (fleksure [[Slezena|slezene]]) poprečnog i [[silazno debelo crijevo|silaznog debelog crijeva]], spušta se niz lijevu stranu abdomena. Dolazi do [[signoidno debelo crijevo|sigmoidnog debelog crijeva]], petlje debelog crijeva najbliže [[rektum]]u i nastavlja se do rektuma i [[Analni kanal|analnog kanala]]. ====Razvoj==== Crijevo je struktura izvedena iz [[endoderm]]a. Otprilike šesnaestog dana ljudskog razvoja, [[zametak]] počinje da se savija ventralno (ventralna površina embrija postaje konkavni poligon) u dva smjera: ćelije embrija se savijaju jedna prema drugoj, a glava i rep se savijaju jedan prema drugom. Rezultat je da se dio žumančane vrećice, strukture obložene [[endoderm]]om koja je u kontaktu sa ventralnim aspektom embrija, počinje odvajati i postaje '''primitivno crijevo'''. [[Žumančana vrećica]] ostaje povezana sa crijevnom cijevi putem [[žučni kanal|žučnog kanala]]. Obično se ova struktura vraća unazad tokom razvoja; u slučajevima kada se to ne dogodi, poznata je kao [[Meckelov divertikulum]]. Tokom života [[fetus]]a, primitivno crijevo se postepeno oblikuje u tri segmenta: [[prednje crijevo|prednje]], [[srednje crijevo|srednje]] i [[stražnje crijevo]]. Iako se ovi termini često koriste u odnosu na segmente primitivnog crijeva, redovno se koriste i za opisivanje regija definitivnog crijeva. Svaki segment crijeva je dalje specificiran i u kasnijem razvoju daje specifična crijeva i strukture povezane s crijevima. Komponente izvedene iz samog crijeva, uključujući [[želudac]] i [[debelo crijevo]], razvijaju se kao otekline ili dilatacije u ćelijama primitivnog crijeva. Nasuprot tome, derivati povezani s crijevima - to jest, one strukture koje potiču iz primitivnog crijeva, ali nisu dio samog crijeva, općenito se razvijaju kao izbočine primitivnog crijeva. [[Krvni sud]]ovi koji opskrbljuju ove strukture ostaju konstantni tokom razvoja.<ref>{{cite book|author=Bruce M. Carlson|title=Human Embryology and Developmental Biology|url=https://archive.org/details/humanembryologyd0000carl_uptdEd|publisher=Mosby|location=Saint Louis|edition=3rd|year=2004|isbn=978-0-323-03649-8}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Dio || Dio kod odraslih|| Nastaje || Arterijska opskrba |- | [[Prednje crijevo]] || [[jednjak]] do prva 2 dijela duodenuma || Jednjak, [[želudac]], duodenum (1. i 2. dio), [[jetra]], [[Žučni mjehur|žučna kesa]], [[gušterača]], gornji dio gušterače<br />(Iako slezinu opskrbljuje [[Celijakalna arterija|celijačni trunkus]], ona potiče iz dorzalnog mezenterija i stoga nije derivat prednjeg crijeva) || celijačni trunkus |-1 | [[Srednje crijevo]] || donji dio duodenuma, do prve dvije trećine poprečnog debelog crijeva || donji [[Dvanaestopalačno crijevo|duodenum]], [[jejunum]], [[ileum]], [[Slijepo crijevo|cekum]], [[slijepo crijevo|crvoliko slijepo crijevo]], [[uzlazno debelo crijevo]] i prve dvije trećine [[poprečno debelo crijevp|poprečnog debelog crijeva]] || grane [[gornje mezenterične arterije]] |- | [[Zadnje crijevo]] || posljednja trećina poprečnog debelog crijeva, do gornjeg dijela analnog kanala || posljednja trećina [[poprečno debelo crijevo|poprečnog debelog crijeva]], [[silazno debelo crijevo]], [[rektum]] i gornji dio [[analni kanal|analnog kanala]] || grane [[donja mezenterična arterija|donje mezenterične arterije]] |} ====[[Histologija]]==== {{Glavni|Gastrointestinalni zid}} [[Slika:Layers of the GI Tract english.svg|thumb|300px| Opća struktura crijevnog zida: sluznica, podsluznica, mišićni sloj i adventicija/serozni sloj.]] Gastrointestinalni trakt ima oblik opće histologije s nekim razlikama koje odražavaju specijalizaciju u funkcionalnoj anatomiji.<ref>{{cite book|author=Abraham L. Kierszenbaum|title=Histology and cell biology: an introduction to pathology|url=https://archive.org/details/histologycellbio0000kier|publisher=Mosby|location=St. Louis|year=2002|isbn=978-0-323-01639-1}}</ref> Gastrointestinalni trakt se može podijeliti na četiri koncentrična sloja sljedećim redoslijedom: * [[Sluznica|Sluzokoža]] (sluznica) * [[Podsluznica|Submukoza]] (podsluznica) * [[Mišićni sloj]] * [[Adventicija]] ili [[Serozni sloj|seroza]] =====Sluzokoža===== Sluzokoža (sluznica) je najdublji sloj gastrointestinalnog trakta. Sluznica okružuje lumen, ili otvoreni prostor unutar cijevi. Ovaj sloj dolazi u direktan kontakt sa probavljenom hranom (himus). Sluznica se sastoji od:{{cn|date=juli 2025}} * [[Crijevni epitel|Epitel]] – najdublji sloj. Odgovoran za većinu probavnih, apsorpcijskih i sekretornih procesa. * [[Lamina propria]] – sloj vezivnog tkiva. Neobično ćelijski u poređenju sa većinom vezivnog tkiva * [[Muscularis mucosae]] – tanak sloj glatkih mišića koji pomaže prolasku materijala i poboljšava interakciju između epitelnog sloja i sadržaja lumena putem agitacije i peristaltike Sluznice su visoko specijalizirane u svakom organu gastrointestinalnog trakta kako bi se nosile sa različitim stanjima. Najveće varijacije se vide u epitelu. =====Submukoza===== {{Glavni|Podsluznica}} Submukoza (podsluznica) se sastoji od gustog nepravilnog sloja vezivnog tkiva s velikim krvnim sudovima, limfnim sudovima i nervima koji se granaju u sluznicu i [[Mišićni sloj|muscularis externa]]. Sadrži [[submukozni pleksus]], [[enterički nervni sistem|enterički nervni pleksus]], smješten na unutrašnjoj površini ''muscularis externa''. =====Mišićni sloj===== Mišićni sloj se sastoji od unutrašnjeg kružnog sloja i longitudinalnog vanjskog sloja. Kružni sloj sprječava kretanje hrane unatrag, a longitudinalni sloj skraćuje put. Slojevi nisu zaista longitudinalni ili kružni, već su slojevi mišića spiralni s različitim koracima. Unutrašnji kružni dio je spiralni sa strmim korakom, a vanjski uzdužni dio je spiralni sa mnogo plićim korakom.<ref name="Sarna">{{Cite book|title=Colonic Motility: From Bench Side to Bedside|last=Sarna|first=S.K.|publisher=Morgan & Claypool Life Sciences|year=2010|isbn=9781615041503|location=San Rafael, California|chapter=Introduction}}</ref> [[Trbušna maramica|Intraperitonealni]] dijelovi gastrointestinalnog trakta prekriveni su [[serozom]]. To uključuje veći dio [[želuca]], prvi dio [[duodenuma]], cijelo [[tanko crijevo]], [[cekum]] i [[crvoliki slijepo crijevo|slijepo crijevo]], [[poprečno debelo crijevo]], [[sigmoidno debelo crijevo]] i [[rektum]]. U ovim dijelovima crijeva postoji jasna granica između crijeva i okolnog tkiva. Ovi dijelovi trakta imaju [[Mezentera|mezenterij]]. [[perizoneum|Retroperitonealni]] dijelovi su prekriveni [[adventicija|adventicijom]]. Oni se stapaju s okolnim [[tkivo]]m i fiksirani su na mjestu. Naprimjer, retroperitonealni dio duodenuma obično prolazi kroz [[transpilorična ravan|transpiloričnu ravan]]. To uključuje [[jednjak]], [[pilorus]] želuca, distalni [[Dvanaestopalačno crijevo|duodenum]], [[uzlazno debelo crijevo|uzlazno]], [[silazno debelo crijevo]] i [[analni kanal]]. Osim toga, [[usta|usna šupljina]] ima adventiciju. ====[[Ekspresija gena]] i proteina==== Otprilike 20.000 gena koji kodiraju proteine eksprimira se u ljudskim ćelijama, a 75% ovih gena eksprimira se u barem jednom od različitih dijelova sistema organa za varenje.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/humanproteome/gastrointestinal+tract|title=The human proteome in gastrointestinal tract - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=21. 9. 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Uhlén|first1=Mathias|last2=Fagerberg|first2=Linn|last3=Hallström|first3=Björn M.|last4=Lindskog|first4=Cecilia|last5=Oksvold|first5=Per|last6=Mardinoglu|first6=Adil|last7=Sivertsson|first7=Åsa|last8=Kampf|first8=Caroline|last9=Sjöstedt|first9=Evelina|date=23. 1. 2015|title=Tissue-based map of the human proteome|journal=Science|language=en|volume=347|issue=6220|pages=1260419|doi=10.1126/science.1260419|issn=0036-8075|pmid=25613900|s2cid=802377}}</ref> Preko 600 ovih gena se specifičnije eksprimira u jednom ili više dijelova gastrointestinalnog trakta, a odgovarajući proteini imaju funkcije povezane s probavom hrane i unosom hranjivih tvari. Primjeri specifičnih proteina s takvim funkcijama su [[Pepsin|pepsinogen PGC]] i [[Lipaza|lipaza LIPF]], eksprimirani u [[glavne ćelije želuca|glavnim ćelijama]], te želučana [[Adenozintrifosfataza|ATPaza ATP4A]] i [[Želučani intrinzični faktor|želučani intrinzični faktor GIF]], eksprimirani u [[parijetalne ćelije|parijetalnim ćelijama]] sluznice želuca. Specifični proteini koji se eksprimiraju u želucu i dvanaesniku uključeni u odbranu uključuju [[mucin]]ske proteine, kao što su [[mucin 6]] i [[intelektin-1]].<ref>{{Cite journal|last1=Gremel|first1=Gabriela|last2=Wanders|first2=Alkwin|last3=Cedernaes|first3=Jonathan|last4=Fagerberg|first4=Linn|last5=Hallström|first5=Björn|last6=Edlund|first6=Karolina|last7=Sjöstedt|first7=Evelina|last8=Uhlén|first8=Mathias|last9=Pontén|first9=Fredrik|date=1. 1. 2015|title=The human gastrointestinal tract-specific transcriptome and proteome as defined by RNA sequencing and antibody-based profiling|journal=Journal of Gastroenterology|language=en|volume=50|issue=1|pages=46–57|doi=10.1007/s00535-014-0958-7|pmid=24789573|s2cid=21302849|issn=0944-1174}}</ref> ====Vrijeme tranzita==== Vrijeme potrebno da hrana prođe kroz gastrointestinalni trakt varira ovisno o više faktora, uključujući dob, etničku pripadnost i [[spol]].<ref>{{Citation|last1=Degen|first1=L.P.|last2=Phillips|first2=S.F.|title=Variability of gastrointestinal transit in healthy women and men|journal=Gut|volume=39|pages=299–305|date=august 1996|issue=2|doi=10.1136/gut.39.2.299|pmid=8977347|pmc=1383315}}</ref> <ref>{{Citation|last=Madsen, MD|first=Jan Lysgard|title=Effects of gender, age, and body mass index on gastrointestinal transit times|journal=Digestive Diseases and Sciences|volume=37|pages=1548–1553|date=1992|issue=10|doi=10.1007/BF01296501|pmid=1396002}}</ref> Nekoliko tehnika je korišteno za mjerenje vremena prolaska, uključujući radiografiju nakon obroka obilježenog [[barij]]em, analizu daha vodikom, scintigrafsku analizu nakon obroka obilježenog [[Nuklid|radionuklidima]],<ref name=Bowen>{{cite web|last=Bowen|first=Richard|title=Gastrointestinal Transit: How Long Does It Take?|publisher=Colorado State University|url=http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/digestion/basics/transit.html|access-date=22. 7. 2025|archive-date=3. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403015943/http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/digestion/basics/transit.html|url-status=dead}}</ref> i jednostavno gutanje i uočavanje zrna [[kukuruz]]a.<ref>{{cite journal|last1=Keendjele|first1=Tuwilika P. T.|last2=Eelu|first2=Hilja H.|last3=Nashihanga|first3=Tunelago E.|last4=Rennie|first4=Timothy W.|last5=Hunter|first5=Christian John|title=Corn? When did I eat corn? Gastrointestinal transit time in health science students|journal=Advances in Physiology Education|date=1. 3. 2021|volume=45|issue=1|pages=103–108|doi=10.1152/advan.00192.2020|pmid=33544037|s2cid=231817664|doi-access=free}}</ref> Potrebno je 2,5 do 3 sata da 50% sadržaja napusti [[želudac]]. Brzina probave također ovisi o materijalu koji se probavlja, jer sastav hrane iz istog obroka može napustiti želudac različitim brzinama.<ref>{{Citation|last1=Wilson|first1=Malcom J.|last2=Dickson|first2=W.H.|last3=Singleton|first3=A.C.|title=Rate of evacuation of various foods from the normal stomach: a preliminary communication|journal=Arch Intern Med|volume=44|pages=787–796|date=1929|doi=10.1001/archinte.1929.00140060002001}}</ref> Potpuno pražnjenje želuca traje oko 4-5 sati, a prolazak kroz debelo crijevo traje 30 do 50 sati.<ref>{{cite journal|last1=Kim|first1=SK|year=1968|title=Small intestine transit time in the normal small bowel study|url=https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_1968-11_104_3/page/522|journal=American Journal of Roentgenology|volume=104|issue=3|pages=522–524|doi=10.2214/ajr.104.3.522|pmid=5687899|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|pmc=3325313|year=2012|last1=Ghoshal|first1=U. C.|title=Colonic Transit Study Technique and Interpretation: Can These be Uniform Globally in Different Populations with Non-uniform Colon Transit Time?|journal=Journal of Neurogastroenterology and Motility|volume=18|issue=2|pages=227–228|last2=Sengar|first2=V.|last3=Srivastava|first3=D.|pmid=22523737|doi=10.5056/jnm.2012.18.2.227}}</ref> ====Imunska funkcija==== Gastrointestinalni trakt čini važan dio [[Imunološki sistem|imunskog sistema]].<ref>{{Cite journal|last1=Mowat|first1=Allan M.|last2=Agace|first2=William W.|date=1. 10. 2014|title=Regional specialization within the intestinal immune system|journal=Nature Reviews. Immunology|volume=14|issue=10|pages=667–685|doi=10.1038/nri3738|issn=1474-1741|pmid=25234148|s2cid=31460146}}</ref> =====Imunska barijera===== Procjenjuje se da je površina probavnog trakta oko 32 kvadratna metra, ili otprilike polovina terena za badminton.<ref name="ReferenceA"/> Sa tako velikom izloženošću (više od tri puta većom od [[koža|izložene površine kože]]), ove imunske komponente funkcioniraju tako što sprječavaju ulazak patogena u [[krvotok]].<ref>{{Cite journal|last1= Flannigan|first1=Kyle L.|last2=Geem|first2=Duke|last3=Harusato|first3=Akihito|last4=Denning|first4=Timothy L.|date=1. 7. 2015|title=Intestinal Antigen-Presenting Cells: Key Regulators of Immune Homeostasis and Inflammation|journal=The American Journal of Pathology|volume=185|issue=7|pages=1809–1819|doi= 10.1016/j.ajpath.2015.02.024|issn=1525-2191|pmc=4483458|pmid=25976247}}</ref> Osnovne komponente ove zaštite pruža [[intestinalna mukozna barijera]], koja se sastoji od fizičkih, biohemijskih i imunoloških elemenata koje proizvodi crijevna [[sluznica]]<ref>{{Cite journal|last1=Sánchez de Medina|first1=Fermín|last2=Romero-Calvo|first2=Isabel|last3=Mascaraque|first3=Cristina|last4=Martínez-Augustin|first4=Olga|date=1. 12. 2014|title= Intestinal inflammation and mucosal barrier function|journal=Inflammatory Bowel Diseases|volume=20|issue=12|pages= 2394–2404|doi=10.1097/MIB.0000000000000204|issn=1536-4844|pmid=25222662|s2cid=11434730|doi-access=free}}</ref> Mikroorganizme također drži na distanci opsežan imunski sistem koji se sastoji od limfoidnog tkiva povezanog s crijevima (GALT). Postoje i dodatni faktori koji doprinose zaštiti od invazije [[patogen]]a. Naprimjer, nizak [[pH]] (u rasponu od 1 do 4) želuca je fatalan za mnoge mikroorganizme koji u njega uđu.<ref>{{Cite journal|last=Schubert|first=Mitchell L.|date=1. 11. 2014|title=Gastric secretion|journal=Current Opinion in Gastroenterology|volume=30|issue=6|pages=578–582|doi=10.1097/MOG.0000000000000125|issn=1531-7056|pmid=25211241|s2cid=8267813}}</ref> Slično tome, [[sluz]] (koja sadrži [[IgA]] [[antitijelo|antitijela]]) neutralizira mnoge patogene mikroorganizme.<ref>{{Cite journal|last1=Márquez|first1=Mercedes|last2=Fernández Gutiérrez Del Álamo|first2=Clotilde|last3=Girón-González|first3=José Antonio|date=28. 1. 2016|title=Gut epithelial barrier dysfunction in human immunodeficiency virus-hepatitis C virus coinfected patients: Influence on innate and acquired immunity|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=22|issue=4|pages=1433–1448|doi=10.3748/wjg.v22.i4.1433|issn=2219-2840|pmc=4721978|pmid=26819512|doi-access=free}}</ref> Drugi faktori koji doprinose GI traktu imunološkoj funkciji uključuju enzime koji se luče u slini i žuči. =====[[Homeostaza]] imunskog sistema===== Korisne [[Bakterija|bakterije]] također mogu doprinijeti homeostazi gastrointestinalnog imunskog sistema. Naprimjer, klostridije, jedna od najdominantnijih bakterijskih grupa u GI traktu, igraju važnu ulogu u utjecaju na dinamiku imunskog sistema.<ref>{{Cite journal|title=Commensal microbe-derived butyrate induces the differentiation of colonic regulatory T cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-19-26-2013_504_7480/page/446|journal=Nature|volume=504|issue=7480|pages=446–450|doi=10.1038/nature12721|pmid=24226770|year=2013|last1=Furusawa|first1=Yukihiro|last2=Obata|first2=Yuuki|last3=Fukuda|first3=Shinji|last4=Endo|first4=Takaho A.|last5=Nakato|first5=Gaku|last6=Takahashi|first6=Daisuke|last7=Nakanishi|first7=Yumiko|last8=Uetake|first8=Chikako|last9=Kato|first9=Keiko|last10=Kato|first10=Tamotsu|last11=Takahashi|first11=Masumi|last12=Fukuda|first12=Noriko N.|last13=Murakami|first13=Shinnosuke|last14=Miyauchi|first14=Eiji|last15=Hino|first15=Shingo|last16=Atarashi|first16=Koji|last17=Onawa|first17=Satoshi|last18=Fujimura|first18=Yumiko|last19=Lockett|first19=Trevor|last20=Clarke|first20=Julie M.|last21=Topping|first21=David L.|last22=Tomita|first22=Masaru|last23=Hori|first23=Shohei|last24=Ohara|first24=Osamu|last25=Morita|first25=Tatsuya|last26=Koseki|first26=Haruhiko|last27=Kikuchi|first27=Jun|last28=Honda|first28=Kenya|last29=Hase|first29=Koji|last30=Ohno|first30=Hiroshi|bibcode=2013Natur.504..446F|s2cid=4408815}}</ref> Dokazano je da unos hrane bogate vlaknima može biti odgovoran za indukciju [[T-regulatornih ćelija]] (Tregs). To je zbog proizvodnje [[masnih kiselina kratkog lanca]] tokom fermentacije nutrijenata biljnog porijekla kao što su [[butirat]] i [[propionat]]. U osnovi, butirat indukuje diferencijaciju Treg ćelija pojačavanjem [[histona H3]] [[Acetilacija#Acetilacija proteina|acetilacija]] u promotoru i konzerviranim nekodirajućim sekvencijskim regijama lokusa [[FOXP3]], čime reguliše [[T ćelije]], što rezultira smanjenjem upalnog odgovora i [[alergija]]. [[Slika:Microbiome.jpg|thumb|upright=1.6|Dijagram ljudskog [[mikrobiota]] prikazanog u različitim dijelovima gastrointestinalnog trakta]] [[Debelo crijevo]] sadrži više vrsta [[bakterija]] i drugih [[mikroorganizam]]a koji mogu razgraditi molekule koje ljudsko tijelo ne može samo obraditi,<ref name="Knight2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G0sCAAAACAAJ|title=Science of Everyday Things: Real-life biology|isbn=9780787656348|volume=4|last1=Knight|first1=Judson|year=2002|publisher=Gale}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hillman|first1=Ethan T|last2=Lu|first2=Hang|last3=Yao|first3=Tianmang|last4=Nakatsu|first4=Cindy H|title=Minireview: Microbial Ecology along the Gastrointestinal Tract|journal=Microbes Environ|date=2017|volume=32|issue=4|pages=300–313|doi=10.1264/jsme2.ME17017|pmid=29129876 |pmc=5745014 |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/32/4/32_ME17017/_html/-char/en|access-date=30. 3. 2025}}</ref> demonstrirajući [[simbioza|simbiotski]] odnos. Ovi mikrobi su odgovorni za proizvodnju plina na [[interfejs domaćin-patogen]], koji se oslobađa kao [[nadutost]]. Crijevne bakterije također mogu sudjelovati u reakcijama biosinteze. Na primjer, određeni sojevi u debelom crijevu proizvode [[vitamin B]] <sub>12</sub>;<ref>{{Cite journal|last=Martens, H. Barg, M. Warren, D. Jah|first=J.-H.|date=1. 3. 2002|title=Microbial production of vitamin B 12|url=http://link.springer.com/10.1007/s00253-001-0902-7|journal=Applied Microbiology and Biotechnology|volume=58|issue=3|pages=275–285|doi=10.1007/s00253-001-0902-7|pmid=11935176|issn=0175-7598|url-access=subscription}}</ref> esencijalni spoj kod ljudi za stvari poput sinteze DNK i proizvodnje [[eritrocie|crvenih krvnih zrnaca]].<ref>{{Cite web|title=Are You Getting Enough Vitamin B12? What You Need to Know|url=https://www.yalemedicine.org/news/are-you-getting-enough-vitamin-b12#:~:text=Vitamin%20B12,%20also%20called%20cobalamin,meaning%20it%20dissolves%20in%20water.|access-date=23. 11. 2024|website=Yale Medicine|language=en}}</ref> Međutim, primarna funkcija debelog crijeva je [[apsorpcija vode u crijevima|apsorpcija vode]] iz probavljenog materijala (regulirano [[hipotalamus]]om) i reapsorpcija [[natrij]]a i hranjivih tvari.<ref>{{cite journal|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507857/#:~:text=The%20large%20intestine%20has%203,toward%20the%20rectum%20for%20elimination.|title=Physiology, Large Intestine|last1=Azzouz|first1=Laura L.|last2=Sharma|first2=Sandeep|publisher=StatPearls Publishing|date=31. 7. 2023|website=National Library of Medicine|pmid=29939634|access-date=24. 3. 2024}}</ref> Korisne [[Crijevna mikrobiota|crijevne bakterije]] se takmiče sa potencijalno štetnim [[bakterijame|bakterijama]] za prostor i "hranu", jer crijevni trakt ima ograničene resurse. Predlaže se odnos od 80–85% korisnih prema 15–20% potencijalno štetnih bakterija za održavanje [[homeostaza|homeostaze]]. Neuravnotežen odnos rezultira [[disbioza|disbiozom]]. ====Detoksikacija i metabolizam lijekova==== [[Enzim]]i kao što je [[CYP3A4]], zajedno sa [[antiporter]] aktivnostima, također su instrumentalni u ulozi crijeva u [[metabolizam lijekova|metabolizmu lijekova]] u detoksikaciji [[antigen]] ai [[ksenobiotik]]a.<ref>{{cite journal|last2=Ziegler|first2=DM|date=5. 12. 1990|title=The enzymes of detoxication.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1990-12-05_265_34/page/20714|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=265|issue=34|pages=20715–8|pmid=2249981|last1=Jakoby|first1=WB|doi=10.1016/S0021-9258(17)45272-0|doi-access=free}}</ref> == Ostale životinje == Kod većine kičmenjaka, uključujući vodozemce, ptice, gmizavce, monotreme, sisare koji polažu jaja i neke ribe, gastrointestinalni trakt završava kloakom, a ne anusom. U kloaki je urinarni sistem spojen sa genito-analnom porom. Teriji (svi sisari koji ne polažu jaja, uključujući ljude) imaju odvojene analne i uro-genitalne otvore. Ženke podgrupe Placentalia imaju čak i odvojene urinarne i genitalne otvore. {{cn|datum=juli 2025}} Tokom ranog razvoja, započinje asimetričan položaj crijeva i unutrašnjih organa (vidi također [[teorija aksijalnog uvijanja|teoriju aksijalnog uvijanja]]). [[Preživar]]i pokazuju mnoge specijalizacije za varenje i fermentaciju žilavog biljnog materijala, što se sastoji od dodatnih želučanih odjeljaka, te sposobnost vraćanja djelimično svarenog hranljivog materijala za dalje žvakanje (tj. "preživanje").<ref>{{Cite journal|last1=Sansone|first1=Randy A.|last2=Sansone|first2=Lori A.|date=2012|title=Rumination|journal=Innovations in Clinical Neuroscience|volume=9|issue=2|pages=29–34|issn=2158-8333|pmc=3312901|pmid=22468242}}</ref> Mnoge [[ptice]] i druge [[životinje]] imaju specijalizirani [[želudac]] u probavnom traktu koji se naziva želudac koji se koristi za mljevenje hrane.<ref name=King>{{cite book|last1=King|first1=Anthony Stuart|last2=McLelland|first2=John|title=Birds: Their Structure and Function|date=1984|publisher=Baillière Tindall|location=London Philadelphia Toronto [etc.]|isbn=0702008729|edition=2nd|url=https://avian-vet.com/blog/resources-for-veterinarians-5/birds-structure-and-function-free-pdf-4|access-date=30. 3. 2025}}</ref> Još jedna karakteristika koja se nalazi kod niza životinja je [[vožnja (anatomija)|vožnja]]. Kod ptica se nalazi kao vrećica pored jednjaka.<ref name=King/> U 2020. godini otkriven je najstariji poznati fosilni probavni trakt izumrlog crvolikog organizma iz porodice [[Cloudinidae]]; živio je tokom kasnog [[Ediakaran]]skog perioda prije otprilike 550 miliona godina.<ref name="NYT-20200110">{{cite news|last=Joel|first=Lucas|title=Fossil Reveals Earth's Oldest Known Animal Guts - The find in a Nevada desert revealed an intestine inside a creature that looks like a worm made of a stack of ice cream cones.|url=https://www.nytimes.com/2020/01/10/science/fossil-guts-intestines.html|date=10. 1. 2020|work=The New York Times|access-date=10. 1. 2020}}</ref><ref name="NAT-20200110">{{cite journal|author=Schiffbauer, James D.|display-authors=et al.|date=10. 1. 2020|title=Discovery of bilaterian-type through-guts in cloudinomorphs from the terminal Ediacaran Period|journal=[[Nature Communications]]|volume=11|page=205|bibcode=2020NatCo..11..205S|doi=10.1038/s41467-019-13882-z|pmc=6954273|pmid=31924764|doi-access=free|number=205}}</ref> Smatra se da je prolazno crijevo (ono s ustima i anusom) evoluiralo unutar [[kladus]] [[nephrozoa]], [[Bilateralia]], nakon što se njihov predački ventralni otvor (jedan, kao kod cnidaria i acoels; ponovo evoluirao kod nefrozoa poput [[plosnate gliste|pljosnatih crva]]) rastegnuo antero-posteriorno, prije nego što bi se srednji dio istezanja suzio i potpuno zatvorio, ostavljajući prednji otvor (usta) i stražnji otvor (anus plus [[Gonopora|genitalni otvor]]). Istegnuto crijevo bez zatvorenog srednjeg dijela prisutno je kod druge grane bilaterija, izumrlih [[proarticulata]]. Smatra se da ovo, kao i [[embrionalno porijeklo usta i anusa|amfistomnog]] razvoja (kada se i usta i anus razviju iz istezanja crijeva u embrionu) prisutan kod nekih [[nefrozoa]] (npr. [[Nematoda|valjkastih crva]]), podržava ovu hipotezu.<ref>Nielsen, C., Brunet, T. & Arendt, D. Evolution of the bilaterian mouth and anus. Nat Ecol Evol 2, 1358–1376 (2018). https://doi.org/10.1038/s41559-018-0641-0</ref><ref>De Robertis, E. M., &amp; Tejeda-Muñoz, N. (2022). Evo-Devo of urbilateria and its larval forms. ''Developmental Biology'', '''487''', 10–20. https://doi.org/10.1016/j.ydbio.2022.04.003</ref> ==Klinički značaj== {{hatnote|Ovaj odjeljak razmatra povezane bolesti, medicinske asocijacije s gastrointestinalnim traktom i upotrebu u hirurgiji.}} ===Bolesti=== Postoji mnogo bolesti i stanja koja mogu uticati na gastrointestinalni sistem, uključujući [[Infekcija|infekcije]], [[Upala|upale]] i [[Karcinom|rak]].{{cn|date=juli 2025}} Različiti [[patogen]]i, kao što su bakterije koje uzrokuju [[bolesti izazvane hranom]], mogu izazvati [[gastroenteritis]] koji je rezultat [[upala]] želuca i tankog crijeva. [[Antibiotik|Antibiotici]] za liječenje takvih bakterijskih [[infekcija]] mogu smanjiti raznolikost [[mikrobiom]]a gastrointestinalnog trakta i dodatno omogućiti upalne medijatore.<ref>{{Cite journal|last1=Nitzan|first1=Orna|last2=Elias|first2=Mazen|last3=Peretz|first3=Avi|last4=Saliba|first4=Walid|date=21. 1. 2016|title=Role of antibiotics for treatment of inflammatory bowel disease|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=22|issue=3|pages=1078–1087|doi=10.3748/wjg.v22.i3.1078|issn=1007-9327|pmc=4716021|pmid=26811648|doi-access=free}}</ref> Gastroenteritis je najčešća bolest gastrointestinalnog trakta. * [[Rak gastrointestinalnog trakta]] se može pojaviti u bilo kojem dijelu gastrointestinalnog trakta i uključuje [[rak usta]], [[rak jezika]], [[rak jednjaka]], [[rak želuca]] i [[rak debelog crijeva]]. Jedan od mogućih faktora u etiologiji raka gastrointestinalnog trakta je prekomjerna izloženost organa za varenje [[žuč]]nim kiselinama.<ref>{{cite journal|vauthors=Bernstein H, Bernstein C|title=Bile acids as carcinogens in the colon and at other sites in the gastrointestinal system|journal=Exp Biol Med|volume=248|issue=1|pages=79–89|date=januar 2023|pmid=36408538|pmc=9989147|doi=10.1177/15353702221131858|url=}}</ref> * Upalna stanja. [[Ileitis]] je upala [[ileum]]a, [[kolitis]] je [[upala]] [[debelo crijevo|debelog crijeva]]. * [[Apendicitis]] je upala [[slijepo crijevo|slijepog crijeva]] koje se nalazi u cekumu. Ovo je potencijalno fatalno stanje ako se ne liječi; većina slučajeva apendicitisa zahtijeva hiruršku intervenciju. [[Divertikularna bolest]] je stanje koje je vrlo često kod starijih osoba u industrijaliziranim zemljama. Obično pogađa [[debelo crijevo]], ali je poznato da pogađa [[tanko crijevo]]. [[Divertikuloza]] nastaje kada se vrećice formiraju na crijevnom zidu. Nakon što se vrećice upale, to se naziva [[divertikulitis]]. [[Upalna bolest crijeva]] je upalno stanje koje pogađa crijevne zidove i uključuje podtipove [[Crohnova bolest]] i [[ulcerozni kolitis]]. Dok Crohnova bolest može zahvatiti cijeli gastrointestinalni trakt, ulcerozni kolitis je ograničen na debelo crijevo. Crohnova bolest se široko smatra [[autoimunska boleat|autoimunom bolešću]]. Iako se ulcerozni kolitis često tretira kao autoimuna bolest, ne postoji konsenzus da li je to zapravo tako. [[Funkcionalni gastrointestinalni poremećaji]], od kojih je najčešći [[sindrom iritabilnog crijeva]]. Funkcionalna konstipacija i [[hronična funkcionalna bol u trbuhu]] su drugi funkcionalni poremećaji crijeva koji imaju fiziološke uzroke, ali nemaju prepoznatljive strukturne, hemijske ili infektivne patologije.{{cn|date=juli 2025}} ===Simptomi=== Nekoliko simptoma može ukazivati na probleme s gastrointestinalnim traktom, uključujući:{{cn|date=juli 2025}} * [[Povraćanje]], što može uključivati [[Regurgitacija|regurgitaciju]] hrane ili [[hematemezu|povraćanje krvi]] * [[Dijareja|Dijareju]] ili izbacivanje tečne ili češće stolice * [[Zatvor]], što se odnosi na izbacivanje manje količine i otvrdnute stolice * [[Krv u stolici]], što uključuje [[Hematoheziija|svježu crvenu krv]], krv boje kestena i [[melena|krv boje smole]] ===Liječenje=== [[Gastrointestinalna hirurgija]] se često može izvoditi ambulantno. U Sjedinjenim Američkim Državama 2012, operacije na probavnom sistemu činile su 3 od 25 najčešćih ambulantnih hirurških zahvata i činile su 9,1% svih ambulantnih ambulantnih operacija.<ref>{{cite journal|vauthors=Wier LM, Steiner CA, Owens PL|title=Surgeries in Hospital-Owned Outpatient Facilities, 2012|journal =HCUP Statistical Brief|issue=188|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality|location=Rockville, MD|date=februar 2015|url =http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb188-Surgeries-Hospital-Outpatient-Facilities-2012.jsp}}</ref> ===Snimanje=== Različite metode snimanja gastrointestinalnog trakta uključuju [[gornju gastrointestinalnu seriju|gornji]] i [[donju gastrointestinalnu seriju]]: * [[Radioopakne]] boje se mogu progutati da bi se dobio [[gutljaj barija]] * Dijelovi trakta mogu se vizualizirati kamerom. Ovo je poznato kao [[endoskopija]] ako se pregleda gornji gastrointestinalni trakt i [[kolonoskopija]] ili [[sigmoidoskopija]] ako se pregleda donji gastrointestinalni trakt. [[Kapsularna endoskopija]] je metoda u kojoj se kapsula koja sadrži kameru proguta kako bi se pregledao trakt. [[Biopsija|Biopsije]] se također mogu uzeti prilikom pregleda. * [[Abdominalni rendgenski snimak]] se može koristiti za pregled donjeg gastrointestinalnog trakta. ===Ostale povezane bolesti=== * [[Kolera]] * [[Enterična duplikacijska cista]] * [[Giardijaza]] * [[Pankreatitis]] * [[Ulkus želuca]] * [[Žuta groznica]] * ''[[Helicobacter pylori]]'' je gram-negativna spiralna bakterija. Preko polovine svjetske populacije je zaraženo njome, uglavnom tokom djetinjstva; nije sigurno kako se bolest prenosi. Kolonizira gastrointestinalni sistem, pretežno želudac. Bakterija ima specifične uslove preživljavanja koji su specifični za ljudski želudačni [[mikrookruženje (biologija)|mikrookruženje]]: ona je i [[kapnofilna]] i [[mikroaerofilna]]. ''Helicobacter'' također pokazuje [[tropizam]] prema želučanom epitelu i sloju želučane sluznice oko njega. Kolonizacija želuca ovom bakterijom izaziva snažan imunološki odgovor koji dovodi do umjerene do teške upale, poznate kao gastritis. Znakovi i simptomi infekcije su gastritis, bol u trbuhu, gubitak težine, gubitak apetita, nadutost, podrigivanje, mučnina, krvavo povraćanje i crna stolica. Infekcija se može otkriti na više načina: rendgenskim snimcima probavnog trakta, endoskopijom, testovima krvi na anti-''Helicobacter'' antitijela, testom stolice i testom ureaze u dahu (koji je nusprodukt bakterije). Ako se otkrije dovoljno brzo, može se liječiti s tri doze različitih inhibitora protonske pumpe, kao i dva antibiotika, Izlječenje traje oko sedmicu dana. Ako se ne otkrije dovoljno brzo, možda će biti potrebna [[operacija]].<ref name=iagcj>{{cite journal|last=Fox|first=James|author2=Timothy Wang|title=Inflammation, Atrophy, and Gastric Cancer|journal=Journal of Clinical Investigation|date=januar 2007|volume=117|series=review|issue=1|pages=60–69|doi=10.1172/JCI30111|pmid=17200707|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2007-01_117_1/page/60|pmc=1716216}}</ref><ref name="my grad advisor">{{cite book|last=Murphy|first=Kenneth|title=Janeway's Immunobiology|url=https://archive.org/details/janewaysimmunobi0000murp_m0b0|date=20. 5. 2014|publisher=Garland Science, Taylor and Francis Group, LLC|location=New York|isbn=978-0-8153-4243-4|pages=[https://archive.org/details/janewaysimmunobi0000murp_m0b0/page/389 389]–398}}</ref><ref name=immu-sys>{{cite book|last=Parham|first=Peter|title=The Immune System|url=https://archive.org/details/immunesystem0000parh_c5d3|date=20. 5. 2014|publisher=Garland Science Taylor and Francis Group LLC|location=New York|isbn=978-0-8153-4146-8|page=[https://archive.org/details/immunesystem0000parh_c5d3/page/494 494]}}</ref><ref name=mims-med-microb>{{cite book|last=Goering|first=Richard|title=MIMS Medical Microbiology|date=20. 5. 2014|publisher=Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-3230-4475-2|pages=32, 64, 294, 133–4, 208, 303–4, 502}}</ref> * [[Intestinalna pseudoopstrukcija|Intestinalna pseudo-opstrukcija]] je sindrom uzrokovan malformacijom probavnog sistema, karakteriziran teškim oštećenjem sposobnosti crijeva da se istiskuju i asimiliraju. Simptomi uključuju svakodnevne bolove u trbuhu i želucu, mučninu, tešku distenziju, povraćanje, žgaravicu, disfagiju, proljev, zatvor, dehidraciju i pothranjenost. Ne postoji lijek za crijevnu pseudo-opstrukciju. Mogu biti potrebne različite vrste hirurških zahvata i liječenja komplikacija opasnih po život, poput ileusa i volvulusa, crijevne staze koja dovodi do prekomjernog rasta bakterija i resekcije zahvaćenih ili mrtvih dijelova crijeva. Mnogim pacijentima je potrebna parenteralna prehrana. * [[Ileus]] je blokada crijeva. * [[Celijakija]] je čest oblik [[malapsorpcije]], koji pogađa do 1% ljudi sjevernoevropskog porijekla. Autoimuni odgovor se pokreće u crijevnim ćelijama probavom proteina glutena. Unošenje proteina koji se nalaze u pšenici, ječmu i raži uzrokuje atrofiju resica u tankom crijevu. Doživotno izbjegavanje ovih namirnica u ishrani bez glutena je jedini tretman. * [[Enterovirusi]] su nazvani po putu prenosa kroz crijeva („enterični“ što znači crijevni), ali njihovi simptomi nisu uglavnom povezani s crijevima. * [[Endometrioza]] može uticati na crijeva, sa sličnim simptomima kao i sindrom iritabilnog crijeva. * [[Uvrtanje crijeva]] (ili slično, strangulacija crijeva) je relativno rijedak događaj (obično se razvija nakon veće operacije crijeva). Međutim, teško ga je ispravno dijagnosticirati i, ako se ne ispravi, može dovesti do infarkta crijeva i smrti. (Smatra se da je pjevač [[Maurice Gibb]] umro od ovoga.) * [[Angiodisplazija]] debelog crijeva * [[Zatvor]] * [[Dijareja]] * [[Hirschsprungova bolest]] (aganglionoza) * [[Invaginacija (medicinski poremećaj)|Invaginacija]] * [[Polip (lijek)]] (vidi također [[kolorektalni polip]]) * [[Pseudomembranski kolitis]] * [[Toksični megakolon]] obično komplikacija ulceroznog kolitisa ==Upotreba životinjskih crijeva== Crijeva životinja koje nisu ljudi koriste se na više načina. Od svake vrste stoke koja je izvor [[Mlijeko|mlijeka]], odgovarajuće [[sirilo]] se dobija iz crijeva teladi hranjenih mlijekom. [[svinja|Svinjska]] i [[tele]]ća crijeva se jedu, a svinjska crijeva se koriste kao [[ovitak za kobasice|ovitke za kobasice]]. Teleća crijeva snabdijevaju telećim crijevima alkalnom fosfatazom (CIP) i koriste se za izradu kože zlatara. Ostale upotrebe su: * Upotreba životinjskih crijeva od strane muzičara može se pratiti do treće dinastije Egipta. U nedavnoj prošlosti, žice su se pravile od crijeva domaće ovce. Pojavom modernog doba, muzičari su imali tendenciju da koriste žice napravljene od svile ili sintetičkih materijala poput najlona ili čelika. Međutim, neki instrumentalisti i dalje koriste žice od crijeva kako bi evocirali stariji kvalitet tona. Iako su se takve žice obično nazivale "katgut" žice, mačke se nikada nisu koristile kao izvor za žice od crijeva.<ref>{{cite web|last1=Hiskey|first1=Daven|title=Violin strings were never made out of actual cat guts|url=http://www.todayifoundout.com/index.php/2010/11/violin-strings-were-never-made-out-of-actual-cat-guts/|website=TodayIFoundOut.com|date=12. 11. 2010|access-date=15. 12. 2015}}</ref> * Ovčija crijeva su bila originalni izvor za prirodne žice od crijeva koje se koriste u reketima, kao što je tenis. Danas su sintetičke žice mnogo češće, ali najbolje žice od crijeva se sada prave od kravljih crijeva. * Žice od crijeva su se također koristile za proizvodnju žica za doboše koje daju karakterističan zvuk zujanja dobošu. Dok moderni doboš gotovo uvijek koristi metalnu žicu umjesto žica od crijeva, doboš s okvirom iz Sjeverne Afrike i dalje koristi crijeva u tu svrhu. * "Prirodne" ljuske od kobasica, ili omotači od crijeva, napravljeni su od životinjskih crijeva, posebno svinjskih, goveđih i janjećih. * Omotač za kokoretsi, gardoubakia i torcinello se pravi od janjećih (ili kozjih) crijeva. * [[Haggis]] se tradicionalno kuha i poslužuje u ovčjem želucu. * [[Čitterlings]], vrsta hrane, sastoji se od temeljito opranih [[svinjskih]] crijeva. * Životinjska crijeva su se koristila za izradu konopaca u [[dugi satovi|dugim satovima]] i za [[fusee (horologija)|fusee]] mehanizme u [[satovi s nosačima|satovima s nosačima]], ali se mogu zamijeniti metalnom žicom. * Najstariji poznati [[kondom]]i, iz 1640. godine, napravljeni su od životinjskih crijeva.<ref>{{cite web|url=http://www.ananova.com/news/story/sm_1870958.html?menu=news.quirkies.sexlife|title=World's oldest condom|access-date=11. 4. 2008|year=2008|publisher=Ananova}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Fiziologija gastrointestinalnog trakta]] * [[Crijeva-na-čipu]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vabjski linkovi== {{wiktionary|gastrointestinal tract|gastrointestinal|tract}} {{Commons category multi|Gastrointestinal tract|Digestive system}} {{Wikibooks|Human Physiology|The gastrointestinal system}} * [https://www.proteinatlas.org/humanproteome/gastrointestinal+tract The gastro intestinal tract in the Human Protein Atlas] * [https://web.archive.org/web/20090507150127/http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/yrdd/ Your Digestive System and How It Works at National Institutes of Health] {{Ljudski sistemi i organi}} {{Anatomija usta}} {{Probavni trakt}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Gastrointestinal}} [[Kategorija:Abdomen]] [[Kategorija:Sistem za probavu]] [[Kategorija:Endokrini sistem]] [[Kategorija:Načini primjene lijeka]] mtcvb6xs4dvok5vxabv5nvsxyo6g7kk Ehli-Bejt 0 55042 3937001 3842160 2026-10-24T21:09:06Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937001 wikitext text/x-wiki '''Ehli-Bejt''' ili '''Ehlul-Bejt''' ([[Arapski jezik|ar]]. أَهْل ٱلْبَيْت‎ [''Ahl al-Bayt''] – doslovno ”ljudi kuće”) je izraz za užu porodicu [[Poslanici u islamu|poslanika]] [[Muhammed]]a koji obuhvata njegovu kćerku [[Fatima bint Muhammed|Fatimu]], njegovog rođaka i zeta [[Alija ibn Ebu-Talib|Aliju]], te njihova dva sina [[Hasan ibn Ali|Hasana]] i [[Husejn ibn Ali|Husejna]]. Termin je proširen u [[Sunitski islam|sunitskom islamu]] na sve potomke plemena Benu Hašim (Muhammedovog plemena) pa čak i na sve muslimane.{{Sfn|Brunner|2014}}{{Sfn|Campo|2009}} Oni zauzimaju centralno mjesto u [[Šiizam|šiitskom islamu]], dok su i kod sunita veoma cijenjeni. Šiiti su, kao jedna od pet pravovjernih islamskih vjersko-pravnih škola, izgradili svoje doktrine na [[Kur'an]]u i [[sunnet]]u, ali smatraju ehli-bejt za najvjerodostojne prenosioce Muhammedovih riječi i djela, dok su kod sunita prenosioci tradicije prvenstveno Muhammedovi [[ashab]]i. Šiiti članove ehlul-bejta uzimaju za bezgriješne (al-ma‘sum) potomke Muhammeda. Šiiti vjeruju da je Alija imao posredničku ulogu između čovjeka i Boga koju je naslijedio Husejn i neki potomci iz kasnijih generacija. Stoga, za šiije, pojam ehli-bejt ima posebno značenje. Dok svi muslimani poštuju ehli-bejt,{{sfn|Campo|2004}}{{Sfn|Mavani|2013|p=41}} šiitski muslimani su ti koji ih najviše cijene, smatrajući ih zakonitim vođama muslimanske zajednice nakon Muhammeda. Šiiti dvanaestinci također vjeruju u otkupiteljsku moć boli i mučeništva koje su pretrpjeli članovi ehli-bejta, posebno Husejnove.{{Sfn|Campo|2009}}{{Sfn|Campo|2004}} == Ajeti iz Kurana o ehli-bejtu == Kur’an spominje ehli-bejt u nekoliko navrata: ”...Allah želi da od vas, o porodico Poslanikova, grijehe odstrani, i da vas potpuno očisti” (33:33). Neki sunitski komentatori smatraju da se izraz ehli-bejt ovdje odnosi na Muhammedove supruge, ali iz gramatičke analize arapskog teksta slijedi da se glagol ”očistiti” (jutahhirakum) odnosi na grupu muškaraca i žena. Prema hadisima ajet se odnosi samo na pet gore navedenih osoba. Jedan drugi [[ajet]] nalaže vjernicima ljubav prema ehli-bejtu: ”...Reci (ljudima, o Muhammede): ’Ne tražim za ovo (prenošenje Objave) nikakvu drugu nagradu od vas, osim pažnje rodbinske (ljubavi prema mojoj bliskoj rodbini).’ A umnogostručićemo nagradu onome ko učini dobro djelo...” (42:23). Jedan ajet nalaže muslimanima da spominju ehli-bejt pri svakoj molitvi: ”Allah i meleki Njegovi blagosiljaju Vjerovjesnika. O vjernici, blagosiljajte ga i vi i šaljite mu pozdrav!” (33:56). U svom djelu ''Tefsir el-Kebir'', Fahruddin Razi je komentarišući gornji ajet prenio sljedeći citat od Božijeg Poslanika, kojega su neki njegovi drugovi pitali kako da ga blagosiljaju: ”Recite: O Allahu, blagoslovi Muhammeda i Muhammedovu porodicu onako kako Si blagoslovio Ibrahima i Ibrahimovu porodicu; pošalji milost na Muhammeda i Muhammedovu porodicu kako Si poslao milost na Ibrahima i Ibrahimovu porodicu, Ti si Hvaljen i Slavljen!” Tu dovu ili molitvu muslimani ponavljaju na posljednjem sjedenju pri svakoj molitvi. Naredni ajet daje ehli-bejtu status zaštitnika muslimana: ”Vaši zaštitnici su samo Allah i Poslanik Njegov i vjernici koji ponizno molitvu obavljaju i zekat daju dok se pregibaju (u namazu). Onaj ko za zaštitnika uzme Allaha i Poslanika Njegova i vjernike – pa, Allahova strana će svakako pobijediti” (5:55-56). U svom komentaru ’El-Keššaf’, Zamahšeri veli: ”Ovaj ajet je objavljen zbog Alija kada ga je prosjak zamolio (za zekat) dok je bio na pregibu u namazu, pa mu je on dao svoj prsten (dok je bio u istom položaju). U knjizi ''Esbabu-n-nuzul'', Vahidi citira od Kelbija sličan hadis: ”Posljednji dio ovog ajeta je u čast Alija ibn Ebi Taliba (neka mu se Allah smiluje) jer je on dao prsten prosjaku dok je bio u pregibu u namazu.” Ostali ajeti posvećeni ehli-bejtu: 13:7, 32:18, 11:17, 66:4, 69:12, 19:96, 98:7, 9:19. == Muhammedovi hadisi o ehli-bejtu == [[Muhammed]] je rekao u jednom hadisu, ”Došao mi je poziv (od Allaha) i blizu je trenutak da mu odgovorim (tj. da umrem). Ostavljam među vama dvije dragocjenosti: Knjigu Svemogućeg Allaha i moje potomstvo; Allahova Knjiga je (kao) uže koje se proteže od nebesa do zemlje, a moje potomstvo je Ehlul Bejt. Milostivi me je obavijestio da se to dvoje neće razdvajati sve dok mi ne dođu kod Izvora (tj. Kevsera u džennetu). Upozoravam vas da ih ne ostavljate.” {{sfn|Momen|1985|p=16}} (Tirmizi, Sahih Menakib Ehlul Bejt, II, 380, Hakim, Mustedrek el-sahihejn, III, 109; Ahmed ibn Hanbel, Musned, III, 17; Taberani, El-Mu‘džem el-Kebir, I, 129; Muhibbuddin Tabari, Daha’ir, str. 16.) Muhammed je jednom prilikom rekao svojoj kćerki Fatimi da pozove Alija, Hasana i Husejna. Kada su došli, on ih je prekrio ogrtačem i polažući ruku na njih rekao: ”O Bože! Oni su rod Muhammedov, pa obaspi Svojim blagoslovima i zaslugama Muhammedovu porodicu, kao što si obasuo blagoslovima Ibrahima i njegovu porodicu, Ti si Hvaljen i Slavljen.” Sujuti u svom poznatom tefsiru ''Dur el-Mensur'' citira hadis od Taberanija koji prenosi od Muhammedove supruge Umm Seleme da je ona podigla ogrtač da bi im se pridružila, ali ga je Poslanik uzeo iz njene ruke i rekao: ”[T]i si [također] na istini.” (Tirmizi, Menakib Ehlul-Bejt, II, 308: Ovaj hadis prenose i [[Buharijin "Sahih"|Buhari]] i [[Muslimov Sahih|Muslim]], ali ga citiraju od Aiše). Još jedan hadis spominje ehli-bejt kao vodiče islama: ”Primjer mog Ehlul Bejta među vama je kao (primjer) Nuhove lađe; ko god se u nju ukrcao, spasio se, a ko god je zaostao, utopio se.” Ebu Naim, Huljetu-l-evlija, IV, 306; Firuzabadi, Fada’ilu-l-hamsa mine-s-sihahi-s-sitta, II, 64; Ibn Bezzaz, Medžma’uz-Zeva’id, IX, 63; Taberani, El-Mu’džem el-Kebir, I, 125; Muhibbuddin Tabari, Ed-daha’ir, str. 20; Hakim, El-Mustedrek, II, 343; Muttaki El-Hindi, Kenzu-l-‘ummal, VI, 216. == Dvanaest imama poteklih iz ehli-bejta == Ehli-bejt predstavlja vodiče čiji je zadatak da očuvaju autentično islamsko učenje. Potomci Alije, Hasana i Huseina, sve do dvanaestog, smatraju se kod duodecimalnih šiita za [[dvanaest imama]] ili vjerskih predvodnika i tumača islama. Prema šiitskom komentatoru Tabarsiju, oni su objašnjavali Kuran Kur’anom, tj. tumačenje jednih ajeta drugim ajetima, te uz pomoć autentičnih hadisa i Muhammedovog sunneta (Medžme‘u-l-bejan fi tefsiri-l-Kur’an, predgovor, str. 13). # [[Alija ibn Ebu-Talib]], Muhammedov rođak i zet, rođen u Meki trideset godina nakon Godine Slona (‘Amu-l-fil) a ubijen 21. ramazana 40. godine poslije hidžre u Kufi (Irak). Njegov mauzolej u iračkom gradu Nedžefu danas je centar hodočašća. Autor je djela ''[[Staza rječitosti]]'' (ar. nehdžu-l-belaga) koju je na na bosanski jezik preveo Rusmir Mahmutćehajić. # [[Hasan ibn Ali]], rođen u Medini 3. godine po hidžri, natjeran je da abdicira i preda hilafet Mu‘aviji 40. godine po hidžri, a otrovan deset godina kasnije po naređenju Mu‘avije ibn Ebi Sufjana. # [[Husejn ibn Ali]], rođen u Medini 4. godine po hidžri, i tragično poginuo zajedno sa malim brojem svojih sljedbenika kod Kerbele (Irak), 10. muharrema 61. godine po hidžri. Ubila ih je vojska Jezida ibn Mu‘avije. Njegov mauzolej u Kerbeli je poznato mjesto hodočašća. # [[Ali ibn Husejn]], poznat pod nadimkom [[Zejnu-l-‘Abidin]] (ukras Božijih robova), rođen je u Medini 38. a otrovan 95. godine po hidžri, po naredbi omajadskog halife Velida. On je autor zbirke molitvi pod naslovom ''[[Sahifa sedžadija]]'' koja se ponekad naziva ’psalmima Poslanikove porodice’. # Muhammed ibn Ali, poznat pod nadimkom El-Bakiru-l-‘ulum (onaj koji rasijeca znanje), rođen je u Medini 57. a otrovan 114. godine po hidžri, po naredbi emevijskog halife Hišama ibn Abdul-Melika. # Dža'fer ibn Muhammed, poznat pod nadimkom Es-Sidik (Istinit), rođen je u Medini 83. godine po Hidžri, a otrovao ga je u šezdeset i trećoj godini života abasidski uzurpator Ebu Dža‘fer el-Mensur. On je osnivač šiitske vjersko-pravne škole koja se po njemu naziva džaferijski mezheb. # Musa ibn Dža'fer, poznat pod nadimkom El-Kazim (onaj koji suzdržava ljutnju), rođen je 128. godine po hidžri u Abvi blizu Medine, a otrovao ga je Harun er-Rašid 183. godine po hidžri. Sahranjen je u bagdadskom svetilištu El-Kazimijji koje je postalo centar hodočašća. #Ali ibn Musa, poznat pod nadimkom Er-Rida (onaj koji je zadovoljan Allahovom voljom), rođen je 148. godine po hidžri, a otrovao ga je 203. godine po hidžri halifa Ma‘mun, u Tusu, Horasan. Danas se taj grad zove [[Mešhed]]u-r-Rida (mjesto mučeništva imama Rida ili Reze). # Muhammed ibn Ali, poznat kao El-Dževad (Plemenit), rođen je 195. godine, a 220. godine po hidžri ga je otrovao halifa Mu’tasim, u dvadeset i petoj godini života. Sahranjen je u iračkom mauzoleju El-Kazimijja, pored Muse el-Kazima. # Ali ibn Muhammed, poznat kao El-Hadi (Vodič), rođen je u Medini 212. godine, a otrovao ga je 254. godine po hidžri halifa el-Mutevekkil u Samari (Irak), gdje mu je mauzolej. # Hasan ibn Ali, poznat kao El-Askeri, rođen je u Medini 232. godine, a ubijen 260. godine po hidžri, u Samari. # Muhammed ibn el-Hasan, poznat kao [[Mahdi|El-Mahdi]] (Ispravno vođen), rođen je u Samari 255. godine po hidžri. Šiiti vjeruju da je Mahdi još živ i da je skriven, te da će se vratiti prije smaka svijeta i ispuniti zemlju vrlinom i pravdom, pošto će do tada biti prepuna nasilja i tiranije. Pojaviće se u jerusalimskoj džamiji El-Aksa, za vrijeme molitve Mesiha Isaa, sina Meryemina koji će se također u tim vremenima ponovo vratiti na ovaj svijet. Takvo vjerovanje dijele i svi oni suniti koji žive u zemljama koje su nekada bile pod šiitskim dinastijama, kao što su Egipat i zemlje Magreba. Potomci ovih dvanaest imama se nazivaju [[šerifi]] ili [[sejjidi]], koji imaju poseban položaj u islamskom društvu. Danas ih ima više desetina hiljada. U nekim državama, kao što je Egipat, vodi se i njihov registar, a od njih potiču kraljevske dinastije koje danas vladaju Marokom i Jordanom. == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin|2}} * {{cite book |title=The Prophet's Heir: The Life of Ali Ibn Abi Talib |author-first=H. |author-last=Abbas |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=9780300252057 |author-link=Hassan Abbas (scholar)}} * {{cite encyclopedia |author-last=Algar |author-first=H. |year=2011 |title=Āl-e 'Abā |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I/7 |page=742 |url=https://iranicaonline.org/articles/al-e-aba-the-family-of-the-cloak-i |author-link=Hamid Algar}} * {{cite book |last1=Bill |first1=J. |last2=Williams |first2=J.A. |year=2002 |title=Roman Catholics and Shi'i Muslims: Prayer, Passion, and Politics |publisher=University of North Carolina Press |isbn=0807826898 |url=https://archive.org/details/romancatholicssh0000bill/mode/2up |url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |title=Ahl al-Bayt |author-first=R. |author-last=Brunner |year=2014 |pages=5–9 |url=https://archive.org/details/muhammadinhistor0000unse_h4s1/page/4/mode/2up |publisher= |editor1-first=C. |editor1-last=Fitzpatrick |editor2-first=A.H. |editor2-last=Walker|url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0001unse/page/24/mode/2up |volume=1 |pages=25{{ndash}}26 |isbn=0028656040 |author-last=Campo |author-first=J.E. |year=2004 |publisher=Macmillan Reference |editor-first=R.C. |editor-last=Martin |title=Ahl al-Bayt|url-access=registration}} * {{Cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |editor-first=J.E. |editor-last=Campo |year=2009 |isbn=9780816054541 |publisher=Facts On File |url=https://archive.org/details/islam-encyclopedia-of-islam-2009/page/22/mode/2up |title=''ahl al-bayt'' |page=23 |url-access=registration}} * {{cite book |title=The Oxford Dictionary of Islam |editor-first=J.L. |editor-last=Esposito |isbn=0195125584 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/8/mode/2up |page=9 |editor-link=John Esposito |url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia of Women in World Religions: Faith and Culture Across History |editor-first=S. |editor-last=de-Gaia |year=2018 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440848506 |title=Fatima (605/615{{ndash}}632 CE) |pages=56 |author-first=V. |author-last=Fedele |url=https://books.google.com/books?id=jt91DwAAQBAJ&pg=RA1-PA56}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=The New Encyclopedia of Islam |publisher=Altamira |last=Glassé |first=C. |isbn=0759101892 |page=31 |title=Ahl al-Bayt |year=2001 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/30/mode/2up |url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |author1-last=Goldziher |author1-first=I. |author2-last=Arendonk |author2-first=C. van |author3-last=Tritton |author3-first=A.S. |title=Ahl Al-Bayt |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=Second |editor1-first=P. |editor1-last=Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C.E. |editor3-last=Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W.P. |editor5-last=Heinrichs |year=2012 |url-access=subscription |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_0378 |author1-link=Ignác Goldziher |isbn=9789004161214}} * {{cite encyclopedia |title=Love and Affection |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'ān |url=http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00266 |editor-last=Pink |editor-first=J. |author-last=Gril |author-first=D. |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00266 |url-access=subscription}} * {{cite book |author-last=Haider |author-first=N. |title=Shī'ī Islam: An Introduction |url=https://archive.org/details/shiiislamintrodu0000haid |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=9781107031432}} * {{cite encyclopedia |title=Ahl-e Bayt |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |author-first=I.K.A. |author-last=Howard |year=1984 |volume=I/6 |url=https://iranicaonline.org/articles/ahl-e-bayt |page=365}} * {{Cite book |last=Jafri |first=S.H.M |url=https://archive.org/details/OriginsAndEarlyDevelopmentOfShiaIslamBySyedHusainMohammadJafri/mode/2up |title=Origins and Early Development of Shia Islam |publisher=Longman |year=1979 |location=London |author-link=Husain Mohammad Jafri |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Lalani |first1=A.R. |title=Early Shi'i Thought: The Teachings of Imam Muhammad al-Baqir |url=https://archive.org/details/earlyshiithought0000lala |date=2000 |publisher=I.B. Tauris |isbn=1850435928}} * {{cite encyclopedia |year=2006 |title='Ali ibn Abi Talib |encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia |publisher=Routledge |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse/page/28/mode/2up |last=Lalani |first=A.R. |editor-last=Leaman |editor-first=O. |pages=28{{ndash}}32 |isbn=9780415326391 |url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia |editor-first=O. |editor-last=Leaman |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=9780415326391 |url=https://archive.org/details/thequrananencyclopediaed.byoliverleaman_201909/page/n709/mode/2up |author-first=O. |author-last=Leaman |title=Ahl al-Bayt |pages=16–17 |url-access=registration |author-link=Oliver Leaman}} * {{cite book |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |author-first=W. |author-last=Madelung |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521646963 |url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made/mode/2up |author-link=Wilferd Madelung |url-access=registration}} * {{citation |last=Mavani |first=H. |title=Religious Authority and Political Thought in Twelver Shi'ism: From Ali to Post-Khomeini |series=Routledge Studies in Political Islam |isbn=9780415624404 |url=https://archive.org/details/religiousauthori0000mava/mode/2up |date=2013 |publisher=Routledge |url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |author-last=McAuliffe |author-first=J.D. |title=Fāṭima |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'ān |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00153 |editor-first=J. |editor-last=Pink |url-access=subscription |author-link=Jane Dammen McAuliffe |url=http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00153 |access-date=12. 6. 2023}} * {{cite book |title=An Introduction to Shi'i Islam |url=https://archive.org/details/introductiontosh0000unse_d5k7 |author-first=M. |author-last=Momen |year=1985 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300035315 |author-link=Moojan Momen}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/thestudyquran_201909/mode/2up |title=The Study Quran: A New Translation and Commentary |publisher=Harper Collins |year=2015 |isbn=9780061125867 |editor1-last=Nasr |editor1-first=S.H. |editor1-link=Seyyed Hossein Nasr |ref={{harvid|Nasr et al.|2015}} |editor2-last=Dagli |editor2-first=C.K. |editor3-last=Dakake |editor3-first=M.M. |editor3-link=Maria Massi Dakake |editor4-last=Lumbard |editor4-first=J.E.B. |editor5-last=Rustom |editor5-first=M. |url-access=registration}} * {{cite book |title=Female Personalities in the Qur'an and Sunna: Examining the Major Sources of Imami Shi'i Islam |url=https://archive.org/details/femalepersonalit0000osma |author-first=R. |author-last=Osman |year=2015 |isbn=9781315770147 |publisher=Routledge}} * {{cite encyclopedia |author-last=Schmucker |author-first=W. |title=Mubāhala |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=Second |editor1-first=P. |editor1-last=Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C.E. |editor3-last=Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W.P. |editor5-last=Heinrichs |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_5289 |isbn=9789004161214 |url-access=subscription |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_5289}} * {{cite book |title=Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam 'Ali |author-first=R. |author-last=Shah-Kazemi |author-link=Reza Shah-Kazemi |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |isbn=9781845115265}} * {{cite encyclopedia |author-first=R. |author-last=Shah-Kazemi |translator-first=M. |translator-last=Melvin-Koushki |title='Alī b. Abī Ṭālib 2. Biography |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |editor-first=F. |editor-link=Farhad Daftary |author-link=Reza Shah-Kazemi |editor-last=Daftary |url=http://dx.doi.org/10.1163/1875-9831_isla_COM_0252 |year=2015 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_0252 |url-access=subscription}} * {{cite encyclopedia |author-last=Sharon |author-first=M. |title=People of the House |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'ān |editor-first=J. |editor-last=Pink |access-date=16. 7. 2023 |url=http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00323 |url-access=subscription|author-link=Moshe Sharon}} * {{cite book |title=Shi'i Islam: Origins, Faith, and Practices |author-first=M.A. |author-last=Shomali |isbn=190406311X |year=2003 |publisher=Islammic College for Advanced Studies Press |author-link=Mohammad Ali Shomali}} * {{cite book |author-last=Sobhani |author-first=J. |title=Doctrines of Shi'i Islam: A Compendium of Imami Beliefs and Practices |url=https://archive.org/details/doctrinesofshiii0000subh |publisher=I.B. Tauris |year=2001 |isbn=1860647804 |lccn=2004433965 |ol=17038817M |oclc=48944249 |translator-last=Shah-Kazemi |translator-first=R. |author-link=Ja'far Sobhani}} * {{cite thesis |author-last= |author-first= |title=The Image of Fāṭima in Classical Muslim Thought |publisher=Princeton University |last=Soufi |first=D.L. |date=1997 |degree=PhD |url=https://www.proquest.com/docview/304390529 |id={{ProQuest|304390529}}}} * {{cite book |last=Tabatabai |first=S.M.H. |url=https://archive.org/details/ShiaInIslamCopy/mode/2up |title=Shi'ite Islam |publisher=State University of New York Press |translator-first=S.H. |translator-last=Nasr |translator-link=Seyyed Hossein Nasr |year=1975 |isbn=0873953908 |author-link=Allameh Tabatabaei |url-access=registration}} * {{cite encyclopedia |author1-last=Veccia Vaglieri |author1-first=L. |title=Fāṭima |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=Second |editor1-first=P. |editor1-last=Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C.E. |editor3-last=Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W.P. |editor5-last=Heinrichs |year=2012 |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0217 |isbn=9789004161214 |url-access=subscription |author-link=Laura Veccia Vaglieri}} {{refend}} == Također pogledajte == * [[Kurejš]] * [[Hašemit]] {{Islamske teme}} {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} [[Kategorija:Islam]] [[Kategorija:Ehli-bejt]] ktqbjd2fpk7ok4676b41n60305d220n Glavna željeznička stanica u Sarajevu 0 59991 3937044 3917590 2026-10-25T02:02:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937044 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=Februar 2025}} {{Infokutija stanica | naziv = Glavna željeznička stanica u Sarajevu | style = | type = željeznička stanica | slika = Sarajevo for Visa (34) (5589553321).jpg | adresa = [[Sarajevo]], [[Trg žrtava genocida u Srebrenici]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43|51|37|N|18|23|57|E|region:BA|display=inline,title}} | mapa = Bosna i Hercegovina | vlasnik = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine|ŽFBH]] | upravitelj = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine|ŽFBH]] | struktura = nadzemna | platforme = 3 (5) | šine = 5 | parking = Da | bicycle = Ne | otvorena = 1882 | obnovljena = 1952 | status = otvorena | arhitekta = Bedřich Hacar <br> Jahiel Finci <br> Muhamed Kadić <br> Emanuel Šamanek | elektricificirana = Da | web sajt = https://www.zfbh.ba/ }} '''Glavna željeznička stanica u Sarajevu''' nalazi se u općini Novo Sarajevo, na teritoriji grada [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. Željeznička stanica danas ima veliku arhitektonsku, dokumentarnu ali i ambijentalnu vrijednost u okviru gradske ambijentalne cjeline Sarajevo.<ref name="Nacionalni">{{Cite web |url=http://www.sdp.ba/datoteke/uploads/DISPOZITIV-RADNA-VERZIJA.pdf |title=Odluka o proglašenju stanice nacionalnim spomenikom |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=9. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417032107/http://www.sdp.ba/datoteke/uploads/DISPOZITIV-RADNA-VERZIJA.pdf |archive-date=17. 4. 2021 |url-status=dead}}</ref> Jedan od najznačajnijih projekata u Bosni i Hercegovini neposredno poslije drugog svjetskog rata bio je izgradnja željezničke pruge [[Pruga Šamac – Sarajevo|Šamac – Sarajevo]] 1947. god, koja je povezivala industrijski bazen sjeverne Bosne sa Sarajevom. Pruga je završena na novoj željezničkoj stanici u Sarajevu, monumentalnom zdanju čija je izgradnja započeta u junu 1947. godine, po nacrtima arhitekata iz [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] i [[Njemačka demokratska republika|Istočne Njemačke]]. Završena je 1952. godine i predstavlja jedno od najznačajnijih ostvarenja [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačke arhitekture]] iz sredine XX vijeka, kada je izvedena smjela konstrukcija prednapregnutih paraboličnih hiperboloida iznad hola građevine.<ref>{{Cite web |url=https://sarajevo.travel/ba/tekst/zeljeznicka-stanica-sarajevo/650 |title=Izgradnja Željezničke stanice u Sarajevu |access-date=9. 2. 2021}}</ref> Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj 26. aprila 2016. godine, donijela je odluka da se stanica sa trgom proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]. Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: [[Amir Pašić]], [[Goran Milojević]] i [[Radoje Vidović]] (predsjedavajući).<ref name="Spomenik">{{Cite web |url=http://sluzbenilist.ba/page/akt/34pmn1fmO60= |title=Željeznička stanica u Sarajevu proglašena nacionalnim spomenikom |work=Službeni list 66/18 |access-date=9. 2. 2021}}</ref> ==Promet== {{Sarajevo - Zenica}} Stanica je sa gradom povezana [[Sarajevski tramvaji|tramvajskom linijom]] {{SaTram|1}} u pravcu Baščaršije i linijom {{SaTram|4}} u pravcu [[Ilidža|Ilidže]]. == Historija == [[File:Sarajevo Aufnahmsgebäude.jpg|left|thumb|Originalna stanica izgrađena 1882. godine]] [[File:Sarajevo railway station (DSC05421).jpg|left|thumb|Čekaonica sa konstrukcijom prednapregnutih paraboličnih hiperboloida(2019)]] Željeznička stanica izgrađena je 1882. godine za [[uskotračna pruga|uskotračnu željeznicu]], dok je BiH bila pod [[Austro-Ugarska|austrougarskom]] [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|upravom]].<ref>{{Cite web |url=https://www.parlament.ba/Content/Read/179?title=Periodaustrougarskevladavine |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 2. 2025 |archive-date=27. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027064905/https://www.parlament.ba/Content/Read/179?title=Periodaustrougarskevladavine |url-status=dead }}</ref> Zapadno od nje nalazio se glavni [[Željeznički depo]] za cijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], gdje je u svom vrhuncu radilo hiljadu ljudi. Godine 1971., originalna historijska zgrada stanice je napuštena i srušena. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], odlučeno je da se ratom oštećena stara stanica zamijeni novom [[funkcionalizam (arhitektura)|funkcionalističkom]] građevinom, koju su projektovali [[Čehoslovačka|čehoslovački]] [[arhitekt]]i na čelu s [[Bedřich Hacar|Bedřichom Hacarom]].<ref name="Sarajevo Main Railway Station">{{cite web |title=Sarajevo Main Railway Station |url=https://architectuul.com/architecture/sarajevo-main-railway-station |website=Architectuul |access-date=20. 3. 2024}}</ref> Međutim, zbog političkih previranja u odnosima između [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] i [[Jugoslavija|Jugoslavije]], arhitekti nisu uspjeli završiti svoj rad. Projektanti i većina tehničkog osoblja napustili su Sarajevo, a izgradnju je nastavilo Ministarstvo građevinarstva tadašnje Narodne Republike Bosne i Hercegovine. Projekt je vodio pomoćnik ministra, arhitekt [[Jahiel Finci]] (jedan od osnivača [[Elektrotehnički fakultet u Sarajevu|Tehničkog fakulteta]] i pokreta [[Collegium Artisticum]]), uz asistenciju kolega [[Muhamed Kadić|Muhameda Kadića]] i [[Emanuel Šamanek|Emanuela Šamaneka]], te inženjera [[Bogdan Stojkov|Bogdana Stojkova]] i [[Lorenc Eichberger|Lorenca Eichbergera]]. Dogovoren je sporazum s njemačkim ratnim zarobljenicima, koji su radili na izgradnji stanice kao radnici. U zamjenu za poboljšane životne uslove i obećanje o oslobađanju nakon završetka izgradnje, nastavili su radove bez stalnog tehničkog nadzora.<ref name="Historija">{{Cite web |url=https://sarajevo.travel/ba/tekst/zeljeznicka-stanica-sarajevo/650 |title=Izgradnja Željezničke stanice u Sarajevu |access-date=20. 3. 2024}}</ref> U to vrijeme, stanica je bila jedan od rijetkih projekata u gradu koji nije bio pod utjecajem [[socijalistički realizam|socijalističkog realizma]].<ref name="Sarajevo Main Railway Station"/> Razlozi za izgradnju nove željezničke stanice bili su brojni: pruga do Sarajeva je obnovljena prema [[standardna širina kolosijeka|standardnoj širini kolosijeka]] od 1435&nbsp;mm, očekivali su se duži vozovi koje stara stanica ne bi mogla opslužiti. Svečano otvaranje nove stanice održano je 1953. godine.<ref name="Željeznička stanica Sarajevo">{{cite web |last1=Sarajevo.travel |title=Željeznička stanica Sarajevo |url=https://sarajevo.travel/ba/tekst/zeljeznicka-stanica-sarajevo/650 |website=Destination Sarajevo |access-date=20. 3. 2024}}</ref> Stanica je elektrificirana 1967. godine, u sklopu programa elektrifikacije željeznica u Bosni, koji je trajao do 1969. godine. [[Željeznička pruga Sarajevo–Ploče]] omogućava vezu s [[Jadransko more|Jadranskim]] morem. Bosna i Hercegovina bila je prva država u bivšoj Jugoslaviji koja je koristila električne vozove na naponu 25 kV AC, a slijedile su je [[Hrvatska]] i [[Srbija]], koje su uvele električne vozove 1970. godine. Željeznička oprema je pretrpjela štetu između 1992. i 1995. godine tokom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]], ali je ponovo obnovljena krajem 1990-ih. Danas je jedna od prepoznatljivih znamenitosti grada.<ref name="Željeznička stanica Sarajevo"/> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Bosna i Hercegovina}} *{{Commonscat-inline|Sarajevo railway station}} {{Sarajevo}} [[Kategorija:Građevine u Sarajevu]] [[Kategorija:Željezničke stanice u Bosni i Hercegovini|Sarajevo]] [[Kategorija:Saobraćaj u Sarajevu]] [[Kategorija:Željezničke stanice po gradovima|Sarajevo]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sarajevu]] fdt2jq6zxz4hq988wpww4gxcoi40i4a Elipsa 0 60276 3936984 3827147 2026-10-24T20:35:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936984 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Drugo značenje|Elipsa (višeznačnica)}} [[Datoteka:Elipse.png|desno|mini|300px|Elipsa:<br />'''a''' = velika poluosa<br />'''b''' = mala poluosa]] '''Elipsa''' je zatvorena [[kriva]] koja je određena sa dvije [[poluosa|poluose]]: velikom (oznaka: ''a'') i malom (oznaka: ''b''). Oblik elipse definiše se njenim [[ekscentricitet]]om (ili eliptičnošću, oznaka: ''e''). Elipsa se može također predstaviti kao kosi presjek [[ravan|ravni]] i [[valjak|valjka]]. Tačke F<sub>1</sub> i ''F<sub>2</sub>'' nazivaju se [[fokus]]. Osobine tački ''F<sub>1</sub>'' i ''F<sub>2</sub>'' i promjenljive tačke ''X '' je da je suma dužina duži ''F<sub>1</sub>X'' i ''F<sub>2</sub>X'' uvijek jednaka. Površina elipse se računa formulom: :<math>P = a * b *\pi</math> ==Dijelovi elipse== # Tačke <math>F_1</math> i <math>F_2</math> zovu se žarišta ili fokusi elipse. # Glavna osa elipse je prava kroz žarišta (prava određena tačkama <math>F_1</math> i <math>F_2</math>) # Sredina duži <math>F_1F_2</math> je središte elipse. # Sporedna osa je normala na glavnu osu kroz središte elipse. # Tačke u kojima ose sijeku elipsu zovu se tjemena. # Velika osa je duž <math>AB</math>. # Mala osa je duž <math>CD</math>. # Velike poluose su duži <math>AS</math> i <math>SB</math>. # Male poluose su duži <math>CS</math> i <math>SD</math>. # Linearni ekscentricitet udaljenost žarišta od središta elipse. # Radijus vektori tačke na elipsi su dužine <math>F_1T</math> i <math>F_2T</math>. ==Formule== {| class="wikitable" |- ! Tekst zaglavlja !! Tekst zaglavlja |- | osna jednačina || <math>b^2x^2+a^2y^2=a^2b^2</math> |- | segmentni oblik || <math>\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1.</math> |- | poluparametar || <math>p =\frac{b^2}{a} </math> |- | numerički ekscentricitet || <math>\varepsilon=\frac{e}{a}</math> |- | linearni ekscentricitet || <math>e^2 =a^2-b^2</math> |- | radijus vektor || <math>r_1+r_2=2a</math><ref>[http://mathworld.wolfram.com/Ellipse.html Ellipse]</ref> |- | jednačina tangente || <math>b^2x_1x+a^2y_1y=a^2b^2</math> |- | uslov da prava <math>y=kx+n</math> bude tangenta || <math>a^2k^2+b^2 =n^2</math> |- | koordinate tjemena || <math>(\pm a,0)</math>, <math>(0, \pm b,)</math>, |} ==Osobine== * algebarska zatvorena kriva jedna je od konika * skup tačaka ravni kojima je zbir udaljenosti od dvije čvrste tačke, žarišta, konstantan. * Elipsa je simetrična s obzirom na dvije ose (glavne osi) i njihovo sjecište, središte simetrije. * Žarišta elipse smještena su na velikoj osi simetrično s obzirom na središte, a apscisa im je <math>e</math> * Svaka tetiva koja prolazi kroz središte elipse njezin je prečnik. * Tangenta na elipsu u tački T elipse zatvara jednake uglove sa spojnicama <math>r_1</math>, <math>r_2</math> tačke T sa žarištima elipse * [[Planete]] se kreću po elipsama kojima se u jednom žarištu nalazi [[Sunce]]. ==Ekscentricitet== Ekscentricitet je konstanta karakteristična za svaku elipsu. Predstavlja minimalno rastojanje fokusne tačke elipse od elipse, duž ose. Označava se sa <math>e</math>. i izračunava se kao: :<math>e = \sqrt{1 - \frac{b^2}{a^2}}</math><ref>[http://mathworld.wolfram.com/Ellipse.html Eccentricity]</ref> <math>a</math> i <math>b</math> su dužine poluprečnika elipse. Ako sa <math>c</math> označimo rastojanje između fokusnih tačaka elipse dobićemo <math>e = \frac{c}{a}</math> ==Jednačina == Neka se ose elipse poklapaju sa koordinantnim osama. [[Jednačina]] elipse je. <math>\displaystyle{\left(\frac{x}{a}\right)^2 + \left(\frac{y}{b}\right)^2} = 1</math> ;Dokaz Neka nezavisni parametar <math>\theta</math> raste od 0 do <math>\pi</math> <math>x^2 = a^2\cos^2\theta.</math> <math>y^2 = b^2\sin^2\theta.</math> <math>\frac{x^2}{a^2} = \cos^2\theta.</math> <math>\frac{y^2}{b^2} = \sin^2\theta.</math> <math>\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = \cos^2\theta + \sin^2\theta.</math> <math>\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1.</math><ref>{{Cite web |url=https://www.encyclopediaofmath.org//index.php?title=Ellipse&oldid=11394 |title=An ellipse is a central second-order curve with canonical equation 07. februar 2011. by 127.0.0.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502004305/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=Ellipse&oldid=11394 |archive-date=2. 5. 2015 |access-date=25. 3. 2016 |url-status=dead}}</ref> == Površina i obim == [[Površina elipse|Površina]] zatvorena elipsom je :<math>P = ab\pi</math>, gdje su <math>a</math> i <math>b</math> polovine velike i male ose, a <math>\pi = 3,14159...</math> matematička konstanta. Do formule za površinu se dolazi izračunavanjem pomoću integrala. ;Dokaz. Površina elipse je <math>P = 4\int_0^a ydx = 4\int_0^a b\cdot\sqrt{1-\frac{x^2}{a^2}}dx = [ x = a\sin t, \ dx = a\cos t dt] </math> : <math>= 4\int_0^{\frac{\pi}2} b\cdot\sqrt{\cos^2t}\cdot\cos t dt = 4ab\int_0^{\frac{\pi}2} \cos^2 t dt</math> : <math>= 4ab\int_0^{\frac{\pi}2} \frac{1+\cos 2t}2dt = 4ab\int_0^{\frac{\pi}2} \frac{dt}2 + ab\int_0^{\frac{\pi}2} \cos 2td2t </math> : <math>= 4ab\cdot \frac{\pi}2 \Bigg|^{\frac{\pi}2} + ab\sin 2t \Bigg|_0^{\frac{\pi}2} = ab\pi.</math> [[Obim]] <math>O</math> elipse je <math>4 a E(\varepsilon)</math>, gdje je funkcija <math>E</math> totalni [[eliptični integral]] [[Eliptični integral#Totalni eliptični integral druge vrste|druge vrste]]. Tačan [[beskonačan red]] glasi: :<math>C = 2\pi a \left[{1 - \left({1\over 2}\right)^2\varepsilon^2 - \left({1\cdot 3\over 2\cdot 4}\right)^2{\varepsilon^4\over 3} - \left({1\cdot 3\cdot 5\over 2\cdot 4\cdot 6}\right)^2{\varepsilon^6\over5} - \dots}\right];\!\,</math> ili :<math>C = 2\pi a \sum_{n=0}^\infty {\left\lbrace - \left[\prod_{m=1}^n \left({ 2m-1 \over 2m}\right)\right]^2 {\varepsilon^{2n}\over 2n - 1}\right\rbrace};\,\!</math> Dobra [[aproksimacija]] [[Srinivasa Ramanujan|Ramanujanova]], a koja glasi: :<math>C \approx \pi \left[3(a+b) - \sqrt{(3a+b)(a+3b)}\right]\!\,</math> ili bolja [[aproksimacija]]: :<math>C\approx\pi\left(a+b\right)\left(1+\frac{3\left(\frac{a-b}{a+b}\right)^2}{10+\sqrt{4-3\left(\frac{a-b}{a+b}\right)^2}}\right);\!\,</math> Za posebni slučaj, gdje je mala osa polovine velike ose, možemo koristiti: :<math>C \approx \frac{\pi a (9 - \sqrt{35})}{2};\!\,</math> ili <math>C \approx \frac{a}{2} \sqrt{93 + \frac{1}{2} \sqrt{3}};\!\,</math> (better approximation). Općenitije, [[dužina luka]] dijela obima, kao funkcija obuhvatnog ugla, data je nepotpunim [[eliptički integral|eliptičkim integralom]]. [[Inverzna funkcija]], obuhvatni ugao kao funkcija dužine luka, je data preko [[eliptička funkcija|eliptičkih funkcija]]. ==Zbir rastojanja tačke elipse od žiža== Zbir rastojanja ma koje tačke elipse od njenih žiža, fokusa <math>F_1</math> i <math>F_2</math> je konstantan i iznosi <math>2a</math> [[Datoteka:Angular eccentricity and linear eccentricity.svg|desno|mini]] ;Dokaz Ako je <math>M(x,y)</math> proizvoljna tačka elipse, <math>N</math> podnožje normale iz te tačke na direktrisu <math>d</math>, a <math>N^\prime</math> podnožje normale na direktrisu <math>d^\prime</math> , onda je <math>\overline{FM} = e\cdot\overline{MN}, \ \overline{F^\prime M} = e\cdot\overline{MN^\prime},</math> <math> e\in (0,1)</math> je ekscentricitet elipse : <math>\overline{FM}+\overline{F^\prime M} = e\cdot(\overline{MN}+\overline{MN^\prime})</math>. Zbir u zagradi desno je rastojanje između direktrisa, koje iznosi <math>e*2*(a/e)</math>, pa je : <math>\overline{FM}+\overline{F^\prime M} = e\cdot\frac{a}{e} = 2a,</math> == Također pogledajte == * [[Ekscentricitet]] ==Izvori== [http://www.mathopenref.com/tocs/ellipsetoc.html Ellipses] [http://mathworld.wolfram.com/Ellipse.html Ellipse] [https://web.archive.org/web/20150502004305/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=Ellipse&oldid=11394 Ellipse, 7 February 2011 by 127.0.0.1] [http://tkrajina.github.io/Salabahteri/analiticka_geometrija.pdf Analitička geometrija ravnine – osnovne formule] ==Reference== {{Commonscat|Ellipses}} [[Kategorija:Konusni presjeci]] [[Kategorija:Ravanske krive]] [[Kategorija:Elementarni oblici]] [[Kategorija:Algebarske krive]] mahj2omrnn8fmen3tsf10ktwgclt4t0 El-Gazali 0 60711 3936972 3920826 2026-10-24T20:17:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936972 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = El-Gazali | slika = File:Name of Imam al-Ghazali.png | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Muḥammed ibn Muḥammed aṭ-Ṭūsī el-Ġaz(z)ālī | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1057|7|5}} | mjesto_rođenja = [[Tus]], [[Seldžučko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1111|12|19|1057|7|5}} | mjesto_smrti = [[Tus]], [[Seldžučko Carstvo]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Teolog, filozof i mistik | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = Oživljavanje religijske nauke, Ciljevi filozofa, Nekoherentnost filozofa, Alhemija sreće, }} '''Ebu Hāmid Muhammad ibn Muhammad el-Gazālī''' (5. juli 1057 – 19. decembar 1111) ({{jez-ar|أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ٱلطُّوسِيُّ ٱلْغَزَّالِيُّ}}),<ref name="auto11">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/ghazali|title=Ghazali |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=29. 6. 2019}}</ref> poznat i kao '''Algazel'''<ref>{{Cite web |url=http://usif.ba/velikani/ebu-hamid-ibn-muhammed-gazali/ |title=Arhivirana kopija |access-date=9. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223072345/http://usif.ba/velikani/ebu-hamid-ibn-muhammed-gazali/ |archive-date=23. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> u [[srednji vijek|srednjevjekovnoj]] [[evropa|Evropi]]; bio je sunitski polimatičar.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Böwering |first=Gerhard |title=ḠAZĀLĪ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/gazali-i-biography |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date=17. 12. 2012}}</ref><ref name="auto8">[https://books.google.com/books?id=HaaN8O3aTkQC&q=the+persian+polymath+al-kindi%2F&pg=PA379 The Spirit of Creativity: Basic Mechanisms of Creative Achievements] "Persian polymath Al-Ghazali published several treatises...."</ref><ref name="auto2">http://www.ibe.unesco.org/sites/default/files/ghazalie.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531035136/http://www.ibe.unesco.org/sites/default/files/ghazalie.pdf |date=31. 5. 2022 }} « Al-Ghazali was born in A.D. 1058 (A.H. 450) in or near the city of Tus in Khurasan to a Persian family of modest means... »</ref><ref name="auto4">[https://books.google.com/books?id=XZJZCgAAQBAJ&q=al+ghazali+persian+origin%2F&pg=PA214 The Ethics of Suicide: Historical Sources] "A native of Khorassan, of Persian origin, the Muslim theologian, sufi mystic, and philosopher Abu Hamid Muhammad al-Ghazali is one of the great figures of Islamic religious thought...."</ref><ref>{{cite book |last1=Bloch |first1=Ernst |title=Avicenna and the Aristotelian Left |date=2019 |publisher=[[Columbia University Press]] |location=New York |isbn=9780231175357 |page=77 |quote=Abu Hamid Muhammad ibn Muhammad al-Ghazali (ca.1058-1111) was a Persian antirationalist philosopher and theologian.}}</ref> Rodio se u [[Tus]]u, [[Perzija|perzijskoj]] proviniciji (današnji [[Iran]]). Jedan je od najistaknutijih i najuticajnijih pravnika, pravnih teoretičara, muftija, filozofa, teologa, logičara i mistika u islamskoj historiji.<ref>{{cite book|last1=Banuazizi|first1=Ali|last2=Weiner|first2=Myron|title=The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan|url=https://archive.org/details/politicsofsocial00myro|publisher=[[Syracuse University Press]]|date=mart 1994|isbn=9780815626091|page=[https://archive.org/details/politicsofsocial00myro/page/108 108]}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Ghazali, al-|url=http://www.encyclopedia.com/topic/al-Ghazali.aspx |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |access-date=17. 12. 2012}}</ref><ref name="Ludwig 2009">{{cite book|first=Ludwig W.|last=Adamec|author-link=Ludwig W. Adamec|date=2009|title=Historical Dictionary of Islam|page=109|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-0810861619}}</ref><ref name=":0" /> Smatra se mudžadidom iz 11. stoljeća,<ref name="William Montgomery Watt p. 180">William Montgomery Watt, ''Al-Ghazali: The Muslim Intellectual'', p. 180. [[Edinburgh]]: [[Edinburgh University Press]], 1963.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rosmizi |first1=Mohd |last2=Yucel |first2=Salih |date=2016 |title=The Mujaddid of his age: Al-Ghazali and his inner spiritual journey |url=https://researchoutput.csu.edu.au/en/publications/the-mujaddid-of-his-age-al-ghazali-and-his-inner-spiritual-journe |journal=UMRAN - International Journal of Islamic and Civilizational Studies |language=English |volume=3 |issue=2 |pages=1–12 |doi=10.11113/umran2016.3n2.56 |issn=2289-8204|doi-access=free }}</ref> obnoviteljem vjere koji se, prema proročkom [[hadis]]u, pojavljuje jednom u 100 godina da bi obnovio vjeru muslimanske zajednice.<ref name="auto3">{{cite book |first=Jane I. |last=Smith |title=Islam in America |url=https://archive.org/details/islaminamericaja0000smit |date=19. 11. 2009 |page=[https://archive.org/details/islaminamericaja0000smit/page/36 36] |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0231519991}}</ref><ref name="auto9">Dhahabi, Siyar, 4.566</ref><ref name="auto5">{{cite book |first=Willard Gurdon |last=Oxtoby |publisher=[[Oxford University Press]] |date=1996 |page=421}}</ref> El-Gazalijeva djela su bila toliko cijenjena od strane njegovih savremenika da mu je dodijeljena počasna titula "Dokaz islama" (Ḥujjat al-Islām).<ref name="Hunt Janin p 83">{{cite book |first=Hunt |last=Janin |title=The Pursuit of Learning in the Islamic World |url=https://archive.org/details/pursuitoflearnin0000jani_v6b1 |year=2005 |page=[https://archive.org/details/pursuitoflearnin0000jani_v6b1/page/83 83] |publisher=McFarland |isbn=0786419547}}</ref> El-Gazali je bio istaknuti mudžtehid u [[Šafijski mezheb|šafijskoj školi prava]].<ref>{{cite book |last1=Al Beirawi |first1=Abu Ismael |title=Essays on Ijtihad in the 21st Century|publisher=[[CreateSpace]]|date=12. 4. 2016|isbn=9781539995036|page=35}}</ref> Veliki dio El-Gazalijevog rada proizašao je iz njegovih duhovnih kriza nakon njegovog imenovanja za šefa Univerziteta Nizzamiyya u [[Bagdad]]u – što je bila najprestižnija akademska pozicija u muslimanskom svijetu u to vrijeme.<ref>Joseph E. B. Lumbard, Islam, Fundamentalism, and the Betrayal of Tradition: Essays by Western Muslim Scholars p90. {{isbn|0941532607}}</ref><ref>George Makdisi, ''The Rise of Colleges'', p27</ref> To je dovelo do njegovog konačnog nestanka iz muslimanskog svijeta na više od 10 godina, shvativši da je izabrao put statusa i ega umjesto Boga.<ref name=":5">Nasr, Seyyed Hossein (2014). "Happiness and the Attainment of Happiness: An Islamic Perspective". ''Journal of Law and Religion''. '''29''' (1): 76–91 [80]. [[Doi (identifier)|doi]]:10.1017/jlr.2013.18. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]] 24739088.</ref><ref>{{Cite web |title=Al-Ghazali's Turning Point: On the Writings on his Personal Crisis |url=https://www.ghazali.org/articles/crisis.htm |access-date=30. 7. 2023 |website=www.ghazali.org}}</ref> U tom periodu napisana su mnoga njegova najveća djela.<ref name=":5" /> Vjerovao je da je islamska duhovna tradicija zamrla i da su duhovne nauke koje je podučavala prva generacija muslimana zaboravljene.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q1I0pcrFFSUC&q=Ghazali+Revival+Sciences&pg=PA191 |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |last1=Böwering |first1=Gerhard|last2=Crone |first2=Patricia |last3=Mirza |first3=Mahan |last4=Kadi |first4=Wadad |last5=Zaman |first5=Muhammad Qasim |last6=Stewart |first6=Devin J. |date=2013 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0691134840 |pages=191 |language=en |via=[[Google Books]]}}</ref> Ovo vjerovanje ga je navelo da napiše svoj magnum opus pod naslovom Iḥyā’ ‘ulūm ad-dīn ("Oživljavanje religijske nauke").<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/interpretingisla00zhuz |url-access=registration |quote=Ghazali Revival ihya. |title=Interpreting Islam: Bandali Jawzi's Islamic Intellectual History |last=Sonn |first=Tamara |date=10. 10. 1996 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195356564 |pages=[https://archive.org/details/interpretingisla00zhuz/page/30 30] |language=en}}</ref> Među njegovim drugim djelima, Tahāfut al-Falāsifa ("Nekoherentnost filozofa") je orijentir u historiji filozofije, jer unapređuje kritiku aristotelovske nauke razvijene kasnije u Evropi u 14. vijeku.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/al-ghazali/ |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |last=Griffel |first=Frank |chapter=Al-Ghazali |date=2016 |publisher=Metaphysics Research Lab, [[Stanford University]] |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Winter 2016}}</ref> == Biografija == El-Gazali je rođen oko 1058. u Tusu, tada u sastavu [[Seldžučko Carstvo|Seldžučkog carstva]].<ref name="Griffel">{{cite book |last=Griffel |first=Frank |title=Al-Ghazālī's Philosophical Theology |url=https://archive.org/details/alghazaliphiloso0000grif |year=2009 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=9780195331622}}</ref> Bio je muslimanski učenjak, stručnjak za pravo, racionalista i spiritualista perzijskog porijekla.<ref>{{Cite book |last=Rahman |first=Yucel |date=2016 |title=The Mujaddid of His Age}}</ref> Rođen je u Tabaranu, gradu u okrugu Tus, [[Horasan (grad)|Horasan]] (danas dio [[Iran]]a),<ref name="Griffel" /> nedugo nakon što su Seldžuci ušli u [[Bagdad]] i okončali šiitsku vlast. Ovo je označilo početak uticaja Seldžuka na halifat. Dok je uticaj dinastije Seldžuka rastao, [[Abu Suleiman Dawud Čagri Beg|Čagri beg]] je 1056. godine udao je svoju kćer Arslan Hatun Hatidžu<ref>{{cite book |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World |first=C. E. |last=Bosworth |title=The Cambridge History of Iran |volume=5 |editor-first=J. A. |editor-last=Boyle |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1968 |page=48}}</ref> za halifu al-Qa'ima.<ref>{{cite journal |title=Dailamīs in Central Iran: The Kākūyids of Jibāl and Yazd |first=C. E. |last=Bosworth |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=8 |issue=1 |year=1970 |pages=73–95 [p. 86] |doi=10.2307/4299634 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/05786967.1970.11834791|url-access=subscription |jstor=4299634}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Margaret |year=1936 |title=The Forerunner of Al-Ghazali |url=https://www.jstor.org/stable/25182038 |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=68 |issue=1 |pages=65–78 |doi=10.1017/S0035869X00076358 |jstor=25182038 |s2cid=163151146}}</ref><ref name="auto21">{{Cite web |url=https://www.ghazali.org/site/teachers.htm |title=Imam Ghazali's Teachers: al-Ghazali's Website |website=www.ghazali.org}}</ref> Posthumna tradicija, čija je autentičnost dovedena u pitanje u nedavnim studijama, je da je njegov otac umro u siromaštvu i ostavio mladog El-Gazalija i njegovog brata Ahmada na brigu sufiji. El-Gazalijev savremenik i prvi biograf, 'Abd al-Ghafir al-Farisi, samo bilježi da je El-Gazali počeo primati instrukcije iz fikha (islamske jurisprudencije) od Ahmada al-Radhakanija, lokalnog učitelja i Abu ali Farmadija, nakšibendijskog sufije. iz Tusa.<ref name="Griffel" />{{Rp|26–27}}  Kasnije je studirao kod El-Juwaynija, istaknutog pravnika i teologa i "najistaknutijeg muslimanskog učenjaka svog vremena",<ref name="Griffel" /> u [[Nišapur]]u,<ref name=Meri>{{cite book |last=Griffel |first=Frank |author-link=Frank Griffel |title=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |year=2006 |publisher=[[Routledge]] |location=New York |isbn=978-0415966900 |editor-last=Meri |editor-first=Josef W.}}</ref>{{Rp|292}}  možda nakon nekog perioda studiranja u Gurganu. Nakon El-Juwaynijeve smrti 1085, El-Gazali je otišao iz Nišapura i pridružio se dvoru [[Nizam al-Mulk|Nizama al-Mulka]], moćnog vezira Seldžučkog Carstva, čije je središte vjerovatno bilo u [[Isfahan]]u. Nakon što mu je dodijelio titule "Briljant religije" i "Eminencija među vjerskim vođama", Nizam al-Mulk je u julu 1091. unaprijedio El-Gazalija do "najprestižnijeg i najizazovnijeg" profesorskog položaja u to vrijeme: Nizamiyya medresa u Bagdadu.<ref name="Griffel" /> Doživio je duhovnu krizu 1095, za koju neki spekulišu da je izazvana kliničkom histerijom,<ref>Abū Ḥāmid b. Muḥammad b. Muḥammad b. Muḥammad al-Ghazzālī, "al-Munqidh min al-Ḍalāl" in ''Majmūʿa Rasāʾil al-Imām al-Ghazzālī''. Ed. by Aḥmad Shams al-Dīn (Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1988), 29, 60</ref><ref>Jacques Lacan, "Some Reflections on the Ego" in ''The International Journal of Psychoanalysis'', 1953, No. 34, 13. (presentation, the British Psycho-Analytical Society, London, May 2nd, 1951)</ref><ref>Ovidio Salazar, ''Al-Ghazali: The Alchemist of Happiness'' (2004; London: Matmedia Productions, 2006), DVD.</ref> te je napustio svoju karijeru i Bagdad pod izgovorom da ide na [[Hadž|hodočašće]] u [[Mekka|Mekku]]. Organizujući svoju porodicu, oslobodio se svog bogatstva i preuzeo asketski način života. Prema biografu [[Duncan B. Macdonald|Duncanu B. Macdonaldu]], svrha uzdržavanja od naučnog rada bila je suočavanje s duhovnim iskustvom i uobičajenijim razumijevanjem "Riječi i tradicije".<ref>Nicholson, Reynold Alleyne. (1966). "A literary history of the Arabs." London: Cambridge University Press. p. 382.</ref> Nakon nekog vremena u [[Damask]]u i [[Jerusalem]]u, uz posjetu [[Medina|Medini]] i [[Mekka|Mekki]] 1096, vratio se u Tus da bi narednih nekoliko godina proveo u izolaciji. Osamljenost se sastojala u uzdržavanju od podučavanja u institucijama koje je sponzorisala država, ali je nastavio da objavljuje, prima posjetioce i podučava u zaviji (privatnoj medresi) i kanaki (sufijskoj loži) koju je izgradio. [[Fakhr el-Mulk]], veliki vezir [[Ahmed Sanjar|Ahmeda Sanjara]], pritisnuo je El-Gazalija da se vrati u Nizamiju u Nišapuru. El-Gazali je nevoljko pristao 1106, strahujući s pravom da će on i njegova učenja naići na otpor i kontroverze.<ref name="Griffel" /> Kasnije se vratio u Tus i 1110. odbio poziv velikog vezira seldžučkog sultana [[Muhamed I (sultan Seldžuka)|Muhameda I]] da se vrati u Bagdad. Umro je 19. decembra 1111. Prema 'Abdul-Ghafir el-Farisiju, imao je nekoliko kćerki, ali nijednog sina.<ref name="Griffel" /> [[Datoteka:Munqidh_min_al-dalal_%28last_page%29.jpg|mini|desno|200px|Gazalijeva autobiografija, zadnja stranica]] == Pripadnost školi == El-Gazali je značajno doprinio razvoju sistematskog pogleda na [[Tesavuf|sufizam]] i njegovu integraciju i prihvatanje u glavni tok islama. Kao učenjak islama,<ref>{{cite book |last1=Meri |first1=Josef W. |title=Medieval Islamic Civilization: A-K |last2=Bacharach |first2=Jere L. |date=2006 |publisher=Taylor and Francis |isbn=978-0415966917 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |last1=Böwering |first1=Gerhard |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |url=https://archive.org/details/princetonencyclo0000unse |last2=Crone |first2=Patricia |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691134840 |page=[https://archive.org/details/princetonencyclo0000unse/page/191 191] |quote=Ghazali (ca. 1058–1111) Abu Hamid Muhammad b. Muhammad al-Ghazali al-Tusi (the "Proof of Islam") is the most renowned Sunni theologian of the Seljuq period (1038–1194).}}</ref> pripadao je [[Šafijski mezheb|šafijskoj školi]] islamske jurisprudencije i [[Ašarizam|ašaritskoj]] školi teologije.<ref name="ReferenceA">R.M. Frank, ''Al-Ghazali and the Ashʿarite School'', Duke University Press, London 1994</ref> El-Gazali je dobio mnoge titule kao što su Zayn al-Dīn (زين الدين) i Ḥujjat al-Islām (حجة الإسلام).<ref name="auto3"/><ref name="auto9"/><ref name="auto5"/><ref name="Hunt Janin p 83"/> Smatra se ključnim članom uticajne ašaritske škole rane muslimanske filozofije i najvažnijim opovrgačem [[Mu'tezile|mu'tezilija]]. Međutim, on je odabrao nešto drugačiju poziciju u poređenju s Ašaritima. Njegova vjerovanja i misli se u nekim aspektima razlikuju od ortodoksne ašaritske škole.<ref name="ReferenceA" /><ref name="jacb1">{{cite book |last1=A.C. Brown |first1=Jonathan |author-link=Jonathan A.C. Brown |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World ''(Foundations of Islam)'' |url=https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow |date=2009 |publisher=[[Oneworld Publications]] |isbn=978-1851686636 |page=[https://archive.org/details/hadithmuhammadsl0000brow/page/179 179]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Leaman |first=Oliver |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse/page/84 |title=The Qur'an: An Encyclopedia |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=2006 |isbn=978-0415326391 |pages=[https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse/page/84 84]}}</ref> == Djela == === Teologija === * ''al-Munqidh min al-dalal'' * ''Hujjat al-Haq'' (Dokazi istine ) * ''al-Iqtisad fil-i`tiqad'' (Median in Belief) * ''al-Risala al-Qudsiyya'' (Jerusalemska poslanica) * ''al-maqsad al-asna fi sharah asma' Allahu al-husna'' (Najbolji načini za korištenje Allahovih lijepih imena) * ''Jawahir al-Qur'an wa duraruh'' (Blago Kur'ana i njegovi biseri) * ''Mishkat al-Anwar'' * ''Kitab al-arba'in fi usul al-din'' === Tesavvuf === * ''Mizan al-'amal'' (Kriterij postupaka) * ''Ihya'ul ulum al-din'', "Oživljavanje religijske nauke", Ghazalijev najznačajniji rad * ''Kimiya-ye sa'ādat'' * ''Bidayat al-hidayah'' (Početak vodstva) * ''Nasihat al-muluk'' (Kralj savjetodavac) * ''al-Munqidh min al-dalal'' (Spasioc od grešaka) * ''Sir al-'alamian wa kashf ma' fi al-darian'' (Tajana dvaju svjetova i otkriće dvaju stanova) === Filozofija === * ''Maqasid al falasifa'' (Ciljevi filozofa) [napisano na početku njegove karijere u slavu filozofije i kao prikaz osnovnih teorija filozofije; većinom pod uticajem Ibn-Sine] * ''Tahafut al-Falasifa'' (Nekoherentnost filozofa), [u ovoj knjizi pobija greške filozofe, posebno ciljajući na muslimanskog učenjaka Al-Farabija; o ovome je Ibn Rušd napisao svoju knjigu ''Tahafut al-tahafut'' (Nekoherentnost nekoherentnosti) u kojoj Ibn Rušd nastoji pobiti Gazalijevo pobijanje filozofije. Ibn Rušdova knjiga nije naišla na veće prihvatanje u muslimanskoj zajednici. * ''al-Qistas al-mustaqim'' (Pravilan balans) === Islamsko pravo === * ''al-Mustasfa fi 'ilm al-isul'' (Pojašnjenja u teoriji prava) * ''Al-wasit fi al-mathab'' (Mediji u jurisprudencijskoj školi) * ''Kitab tahzib al-Isul'' (Teorija prava) * ''Fatawy al-Ghazali'' (Gazalijeve fetve) * ''Asas al-Qiyas'' (Osnovi analognog mišljenja) === Logika === * ''Miyar al-Ilm fi fan al-mantiq (Kriterij logičkog znanja) * ''Mihakk al-nazar f'l-mantiq (Osnova logičkih dokaza) * ''al-Qistas al-mustaqim'' (Pravilan balans) == Reference == {{refspisak}} === Izvori === {{refbegin}} * {{Cite journal |first=Amber |last=Haque |year=2004 |title=Psychology from Islamic perspective: contributions of early Muslim scholars and challenges to contemporary Muslim psychologists |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_winter-2004_43_4/page/357 |journal=[[Journal of Religion & Health]] |volume=43 |issue=4 |pages=357–377 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z |s2cid=38740431}} * {{Cite journal |first=Emilie |last=Savage-Smith|author-link =Emilie Savage-Smith |title=Attitudes toward dissection in medieval Islam |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-medicine-and-allied-sciences_1995-01_50_1/page/67 |journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences |year=1995 |volume=50 |issue=1 |pages=67–110 |doi=10.1093/jhmas/50.1.67 |pmid=7876530|doi-access=free }} * {{Cite journal |last1=Abd Rahman |first1=Mohd Rosmizi Bin |last2=Yucel |first2=Salih |doi=10.11113/umran2016.3n2.56 |title=The Mujaddid of His Age: Al-Ghazali and His Inner Spiritual Journey |year=2016 |journal=Umran |volume=3 |issue=2 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Saritoprak |first=Zeki |doi=10.5040/9781474297820.0013 |chapter=Al-Ghazali |title=Islamic Spirituality: Theology and Practice for the Modern World |year=2018 |isbn=978-1-4725-7204-2}} * {{Cite journal |last1=Parrott |first1=Justin |doi=10.1080/10477845.2017.1281067 |title=Al-Ghazali and the Golden Rule: Ethics of Reciprocity in the Works of a Muslim Sage |year=2017 |s2cid=171854695 |journal=Journal of Religious & Theological Information |volume=16 |issue=2 |pages=68–78 |url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/38266}} * {{Cite journal |last=Smith |first=Margaret |year=1936 |title=The Forerunner of al-Ghazālī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |issue=1 |pages=65–78 |jstor=25182038}} {{refend}} == Dodatna literatura == {{refbegin|2}} * Macdonald, Duncan B. (1899). "The life of al-Ghazzali", in ''Journal of the American Oriental Society''. 20, p.&nbsp;122 sqq. * Laoust, H: ''La politique de Gazali'', Paris 1970 * Campanini, M.: ''Al-Ghazzali'', in [[Hossein Nasr|Seyyed Hossein Nasr]] and [[Oliver Leaman]], History of Islamic Philosophy 1996 * Campanini, Massimo, Ghazali, in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. {{ISBN|1610691776}} * Watt, W. M.: ''Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali'', Edinburgh 1963 * Zwemer, S. M. ''A Moslem Seeker after God'', New York 1920 * Nakamura, K. "Al-Ghazali", ''Encyclopedia of Philosophy'' * Dougan, A. ''The Glimpse: The Inner teaching of Abu Hamid Muhammad al-Ghazzali's Mishkat al-Anwar (The Niche for Lights)'' by [[Abdullah Dougan]] {{ISBN|0-9597566-6-3}} * A comparison between the philosophy of Ghazali and the [[Copenhagen Interpretation]]: {{Cite journal|volume=1 |issue=2 |pages=165–177 |last=Harding |first=Karen |title=Causality Then and Now: al-Ghazali and Quantum Theory |journal=American Journal of Islamic Social Sciences |date=1993 |doi=10.35632/ajis.v10i2.2505 |url=http://i-epistemology.net/attachments/401_V10N2%20Summer%2093%20-%20Harding%20-%20Causality%20Then%20and%20Now.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704123901/http://i-epistemology.net/attachments/401_V10N2%20Summer%2093%20-%20Harding%20-%20Causality%20Then%20and%20Now.pdf |url-status=dead |archive-date=4. 7. 2010 |ref=none}} * {{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=The Faith and Practice of Al-Ghazali|year=1953|publisher=George Allen and Unwin Ltd.|location=London|url=http://www.ghazali.org/works/watt3.htm|ref=none}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Al-Ghazali}} * [http://www.ghazali.org El-Ghazali sajt] * Prijevod Ihya'ul ulum al-din (Oživljavanje religijske nauke), [https://archive.org/details/GAZALIIhyaUlumAlDin1 Tom 1], [https://archive.org/details/GAZALIIhyaUlumAlDin2 Tom 2], [https://archive.org/details/GAZALIIhyaUlumAlDin3 Tom 3], [https://archive.org/details/GAZALIIhyaUlumAlDin4 Tom 4] * {{cite SEP |url-id=al-ghazali |title=Al-Ghazali |last=Griffel |first=Frank|ref=none}} * [https://web.archive.org/web/20161106152952/http://ionas-editions.com/fr/2016/04/02/1100-al-ghazali-preservatif-de-lerreur/ Puni tekst na francuskom ''Spasioc od grešaka'', Préservatif contre l'erreur] * [http://www.its.org.uk/product-category/the-ghazali-series/ Ghazali Series page] na [[Islamic Texts Society]] * {{librivox author |id=10472}} * Detaljna biografija imama [http://islamicencyclopedia.org/public/index/topicDetail/id/313 Ghazzali (450-505H) الغزَّالِي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902071204/http://islamicencyclopedia.org/public/index/topicDetail/id/313 |date=2. 9. 2020 }} * {{Internet Archive author |sname=Al-Ghazali}} * [https://web.archive.org/web/20130629013013/http://www.islamtimes.org/vdch.-n-t23nzz10d2.html Gazali i islamska reforma] * [https://web.archive.org/web/20170630034053/http://lostislamichistory.com/al-ghazali/ Gazali i oživljavanje islamskog učenja] * Puni tekst [http://www.ghazali.org/works/taf-eng.pdf Nekoherentnost filozofa], s El-Ghazali sajta * [http://www.butler-bowdon.com/the-alchemy-of-happiness.html kratki komentar] djela ''Alhemija sreće'' * ''Alhemija sreće,'' prijevod [[Henry A. Homes]] (Albany, N.Y.: Munsell, 1873). Pogledajte orginalni tekst na [http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=1844 Online biblioteka slobode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518164808/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=1844 |date=18. 5. 2013 }}. * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1994/PSCF3-94Aulie.html "el-Ghazali kontra Aristotela: Nepredviđena uvertura u nauku u Bagdadu 11og stoljeća"]. Richard P. Aulie. PSCF 45. mart 1994. str.&nbsp;26–46. * [https://web.archive.org/web/20150924035414/http://www.intellectualencounters.org/KotarApp/BrowseBooks.aspx?ExpandNodeID=2442$2443$2447&bAsImage=False Abu Hamid el-Ghazali], na [https://web.archive.org/web/20120415041817/http://www.intellectualencounters.org/] * [https://web.archive.org/web/20110817021157/http://www.at-tawhid.net/article-qawa-id-ul-aqa-id-al-ghazali-61087403.html Profession de Foi de l'Imam Al Ghazali] {{Socijalna i politička filozofija}} [[Kategorija:Islam]] [[Kategorija:Filozofi]] [[Kategorija:Epistemolozi]] mbcp6v0j05vv2oua8c2x5us08tu6xlp Hiperbola 0 61256 3937094 3827224 2026-10-25T11:34:47Z Ptica soko 178686 dodavanje teksta 3937094 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Drugo_značenje|Hiperbola (višeznačnica)}} [[Datoteka:Hyperbola_(PSF).png|desno|mini|250px|Hiperbola je otvorena kriva sa dvije grane, presjek [[ravan (geometrija)|ravni]] sa obje polovine dvostrukog konusa.]] U [[matematika|matematici]], '''hiperbola''' je [[glatka funkcija|glatka]] [[ravan]]ska [[kriva]] koja ima dvije spojena dijela ili grane, od kojih je svaka osno simetrična na drugu i koje tvore dva beskonačna [[luk (oružje)|luka]] usmjerena jedan na drugi. Hiperbola se tradicionalno opisuje kad jedna vrsta [[konusni isječak|konusnog isječka]] ili presjeka [[ravan|ravni]] i [[konus (geometrija)|konusa]]. Definisana je kao geometrijsko mjesto tačaka u ravni za koje je apsolutna vrijednost razlike udaljenosti od dvije fiksne tačke (fokusa ili žiže) uvijek konstantna i iznosi 2a. Za razliku od elipse, hiperbola se sastoji od dvije potpuno odvojene simetrične grane koje se šire u beskonačnost.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/hiperbola|title=hiperbola|website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026|access-date=25. 10. 2026}}</ref> == Osnovni elementi hiperbole == Da bismo precizno opisali hiperbolu, koristimo sljedeće ključne pojmove * '''Fokusi (žarišta)''' <math>F_1, F_2</math>''':''' Dvije fiksne tačke oko kojih se razvijaju grane hiperbole. Za svaku tačku M na hiperboli vrijedi: <math>\vert{}\!F_1M - F_2M\vert{} = 2a</math> * '''Središte (centar) hiperbole:''' Tačka koja predstavlja sredinu duži <math>F_{1}F_{2}</math> i u kojoj se sijeku ose simetrije hiperbole. * '''Realna (glavna) osa:''' Duž koja spaja vrhove dviju grana hiperbole. Dužina <math>(a)</math>naziva se realna poluosa. * '''Imaginarna (sporedna) osa:''' Osa normalna na realnu osu koja prolazi kroz centar. Dužina <math>(b)</math> naziva se imaginarna poluosa i definiše širinu otvaranja hiperbole. * '''Linearni ekscentricitet c:''' Udaljenost od centra hiperbole do bilo kojeg fokusa. Vrijedi Pitagorina veza: <math>c = \sqrt{a^2 + b^2}</math> * '''Numerički ekscentricitet''' <math>(e)</math>''':''' Mjera raširenosti krive, definisana kao<math>e = \frac{c}{a}</math> Kod hiperbole je ekscentricitet uvijek veći od 1 (<math>e > 1</math>).<ref>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/hiperbola hiperbola.] ''Hrvatska enciklopedija'', ''mrežno izdanje.'' Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026. Pristupljeno 6.10.2026</ref> * '''Asimptote hiperbole:''' Dvije prave linije koje prolaze kroz centar hiperbole kojima se grane beskonačno približavaju, ali ih nikada ne dotiču niti sijeku. == Ključne karakteristike hiperbole: == * '''Konusni presjek:''' Nastaje presjekom ravni i dvostrukog konusa (stošca) kada ravan siječe obje polovine konusa, ali ne prolazi kroz njegov vrh. * '''Geometrijsko mjesto tačaka:''' Skup svih tačaka u ravni čija je apsolutna vrijednost razlike udaljenosti do dvaju fokusa konstantna. * '''Asimptotsko ponašanje:''' Svaka grana hiperbole ima dva kraka koji postaju ravniji što su dalje od centra. Dijagonalno suprotni kraci teže zajedničkoj liniji – asimptoti. Hiperbola ima dvije asimptote koje se sijeku u njenom centru simetrije. * '''Analitička svojstva:''' Dijeli mnoga svojstva s elipsom (ekscentričnost, fokus, direktrisa), gdje se matematička korespondencija često postiže jednostavnom promjenom znaka plus u minus u jednačini. == '''Istorija i Etimologija''' == Riječ "hiperbola" potiče od grčke riječi ''ὑπερβολή'' (hyperbolē), što znači "prebačeno" ili "pretjerano" (iz čega potiče i književni pojam ''hiperbola'' za preuveličavanje). Hiperbole je prvi otkrio '''Menehmo''' tokom pokušaja rješavanja problema udvostručenja kocke, nazivajući ih "presjecima tupih konusa". Sam termin "hiperbola" skovao je '''Apolonije iz Perga''' (oko 262. – 190. p.n.e.) u svom kapitalnom djelu ''Konike''. Nazivi tri konusna presjeka (elipsa, parabola, hiperbola) preuzeti su iz pitagorejske terminologije poređenja površina pravougaonika s datom duži – gdje pravougaonik može biti manji ("nedovoljan" – elipsa), jednak ("primijenjen" – parabola) ili veći ("preko/pretjeran" – hiperbola) u odnosu na duž.<ref>{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Apollonius/|title=Apollonius of Perga|website=mathshistory.|access-date=25. 10. 2026}}</ref> == '''Jednačine hiperbole''' == U zavisnosti od položaja u koordinatnom sistemu, hiperbola se izražava kroz sljedeće oblike: === '''Kanonska (standardna) jednačina''' === Kada je centar hiperbole u koordinatnom početku<math>(0,0)</math> '''Horizontalna hiperbola''' (otvara se lijevo i desno, realna osa je na x-osi <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1\quad \text{ili}\quad b^{2}x^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}b^{2}</math><ref>{{Cite web|url=https://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html|title=Hyperbola|website=MathWorld|access-date=25. 10. 2026}}</ref> '''Vertikalna hiperbola''' (otvara se gore i dolje, realna osa je na y-osi<math>\frac{y^{2}}{a^{2}}-\frac{x^{2}}{b^{2}}=1\quad \text{ili}\quad b^{2}y^{2}-a^{2}x^{2}=a^{2}b^{2}</math> {| class="fandom-table" ! colspan="undefined" |Karakteristika ! colspan="undefined" |Horizontalna hiperbola ! colspan="undefined" |Vertikalna hiperbola |- | colspan="undefined" |Jednačina | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1</math> | colspan="undefined" |<math>\frac{y^2}{a^2} - \frac{x^2}{b^2} = 1</math> |- | colspan="undefined" |Položaj grana | colspan="undefined" |Otvaraju se lijevo i desno | colspan="undefined" |Otvaraju se gore i dolje |- | colspan="undefined" |Koordinate tjemena | colspan="undefined" |<math>A_{1,2}(\mp a, 0)</math> | colspan="undefined" |<math>A_{1,2}(0, \mp a)</math> |- | colspan="undefined" |Koordinate fokusa | colspan="undefined" |<math>F_{1,2}(\mp c, 0)</math> | colspan="undefined" |<math>F_{1,2}(0, \mp c)</math> |- | colspan="undefined" |Jednačine asimptota | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{b}{a}x</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{a}{b}x</math> |} === '''Hiperbola sa središtem u tački''' S(p,q): === Kada je centar pomjeren izvan koordinatnog početka, jednačina glasi: <math>\frac{(x-p)^{2}}{a^{2}}-\frac{(y-q)^{2}}{b^{2}}=1</math> === '''Jednakostranična (ortogonalna) hiperbola:''' === Ako su realna i imaginarna poluosa jednake <math>(a=b)</math>, asimptote se sijeku pod pravim uglom od 90°<math>(y=\pm x)</math>). Ako se te asimptote uzmu kao koordinatne ose<math>(x)</math> i <math>(y)</math>, jednačina poprima oblik obrnute proporcionalnosti: <math>y=\frac{k}{x}</math> === '''Implicitni oblik (opšta jednačina drugog reda):''' === <math>ax^{2}+bxy+cy^{2}+dx+ey+f=0</math> Da bi ova jednačina predstavljala hiperbolu, diskriminanta mora ispunjavati uslov:<math>b^2 - 4ac > 0</math> * Ako je <math>b = 0</math>, ose hiperbole su paralelne sa koordinatnim osama <math>x\ i \ y</math>(pri čemu <math>a\ i \ c</math> moraju biti suprotnih znakova). * Ako je<math>b \neq 0</math>, hiperbola je rotirana u ravni pod nekim uglom u odnosu na koordinatne ose. === '''Parametarski oblik jednačine:''' === * Preko hiperboličkih funkcija: <math>x = a \cosh t, \ y = b \sinh t</math> * Preko trigonometrijskih funkcija: <math>x = a \sec t = \frac{a}{\cos t}, y = b \tan t</math> === '''Polarna jednačina hiperbole:''' === Ako se pol postavi u jedan fokus (žižu) hiperbole, jednačina glasi: <math>r=\frac{p}{1\pm e\cos \theta }</math> Pri čemu je <math>e>1,\;p=\frac{b^{2}}{a}</math> == Algebarsko izvođenje kanonske jednačine == Neka je tačka <math>M(x,y)</math> na hiperboli, a fokusi postavljeni na<math>F_1(-c,0)\ i \ F_2(c,0)</math>. Prema definiciji vrijedi: <math>\left|{}\sqrt{(x+c)^{2}+y^{2}}-\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}\right|{}=2a</math> <math>\sqrt{(x+c)^{2}+y^{2}}=\pm 2a+\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}} </math> Kvadriranjem obje strane jednačine <math>(x+c)^{2}+y^{2}=4a^{2}\pm 4a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}+(x-c)^{2}+y^{2}</math> Nakon razvijanja kvadrata binoma i skraćivanja članova <math>x^{2}, c^{2} \ \ i y^{2} </math> jednačina se svodi na: <math>4xc=4a^{2}\pm 4a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}</math> Dijeljenjem sa 4 i izolovanjem korijena <math>xc-a^{2}=\pm a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}} \qquad </math> Ponovnim kvadriranjem dobijamo: <math>x^{2}c^{2}-2a^{2}xc+a^{4}=a^{2}(x^{2}-2xc+c^{2}+y^{2})</math> <math>x^{2}c^{2}-2a^{2}xc+a^{4}=a^{2}x^{2}-2a^{2}xc+a^{2}c^{2}+a^{2}y^{2}</math> Grupisanjem članova uz <math>x^{2}\ i\ y^{2}</math>na lijevu stranu, a slobodnih članova na desnu: <math>x^{2}c^{2}-a^{2}x^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}c^{2}-a^{4}</math> <math>x^{2}(c^{2}-a^{2})-a^{2}y^{2}=a^{2}(c^{2}-a^{2})</math> Budući da kod hiperbole vrijedi <math>c^2 = a^2 + b^2</math>), uvodimo smjenu <math>c^2 - a^2 = b^2</math> <math>x^{2}b^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}b^{2}</math> Dijeljenjem cijele jednačine sa <math>a^{2}b^{2}</math> dobijamo konačni kanonski oblik: <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1</math> == Specijalni oblici i krive == === Pravougla (ekvilateralna) hiperbola === Pravougla ili jednakostranična hiperbola je specifičan oblik hiperbole kod koje su realna i imaginarna poluosa jednake <math>(a = b)</math>. To znači da su njene asimptote međusobno normalne, odnosno da se sijeku pod pravim uglom od 90°. '''Kanonska jednačina:''' <math>x^{2}-y^{2}=a^{2}</math> '''Asimptote:''' To su prave linije s jednačinama: <math>y=x\quad \text{i}\quad y=-x</math> '''Ekscentricitet:''' Kod svake pravougle hiperbole numerički ekscentricitet je konstantan i iznosi <math>e=\sqrt{2}</math> '''Žiže (fokusi):''' Za standardni položaj nalaze se u tačkama: <math>F_{1,2}(\pm a\sqrt{2},0)</math> Oblik obrnute proporcionalnosti (rotirana hiperbola) Kada se pravougla hiperbola rotira za <math>45^\circ</math> u koordinatnom sistemu, njene asimptote se poklapaju sa koordinatnim osama <math>x\ i \ y</math> osa. '''Jednačina:''' <math>x\cdot y=k\quad \left(\text{gdje je }k=\frac{a^{2}}{2}\right)\quad \text{ili}\quad y=\frac{k}{x}</math> '''Karakteristike položaja:''' Ako je<math>k > 0,</math>grane hiperbole se nalaze u I i III kvadrantu, a ako je <math>k < 0</math>, grane hiperbole se nalaze u II i IV kvadrantu. === Konjugovane hiperbole === Konjugovane hiperbole predstavljaju par hiperbola koje dijele potpuno iste asimptote, ali imaju zamijenjene ose (realna osa jedne je imaginarna osa druge, i obrnuto). '''Jednačina prve hiperbole (horizontalna):''' <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1</math> '''Jednačina druge, konjugovane hiperbole (vertikalna):''' <math>\frac{y^{2}}{b^{2}}-\frac{x^{2}}{a^{2}}=1\quad \text{odnosno}\quad \frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=-1</math> === Degenerisana hiperbola === U geometriji konusnih presjeka, degenerisani (granični) slučaj nastaje kada ravan siječe dvostruki konus tačno kroz njegov vrh. '''Jednačina:''' <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=0</math> '''Karakteristike:''' Primjenom [[Razlika kvadrata|razlike kvadrata]] jednačina postaje <math>\left(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}\right)\left(\frac{x}{a}-\frac{y}{b}\right)=0</math> U ovom slučaju, hiperbola gubi svoju zakrivljenost, "skuplja se" u tački vrha konusa i pretvara u dvije prave linije koje se sijeku – odnosno, pretvara se u svoje vlastite asimptote. {| class="fandom-table" ! colspan="undefined" |Specijalni slučaj ! colspan="undefined" |Glavna osobina ! colspan="undefined" |Jednačina ! colspan="undefined" |Asimptote |- | colspan="undefined" |Jednakostranična ''(standardna)'' | colspan="undefined" |Poluose su jednake <math>a = b</math> | colspan="undefined" |<math>x^2 - y^2 = a^2</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm x</math> |- | colspan="undefined" |Pravougla ''(rotirana za 45°)'' | colspan="undefined" |Koordinatne ose su asimptote | colspan="undefined" |<math>xy = k</math> | colspan="undefined" |<math>x = 0, \; y = 0</math> |- | colspan="undefined" |Konjugovane | colspan="undefined" |Isti par asimptota, zamijenjene ose | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = \pm 1</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{b}{a}x</math> |- | colspan="undefined" |Degenerisana | colspan="undefined" |Nema zakrivljenih grana, samo dvije prave | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 0</math> | colspan="undefined" |Poklapaju se sa samom hiperbolom |} == '''Primjena u Biohemiji: Hillova jednačina''' == U biohemiji i farmakologiji, Hillova i Hill-Langmuirova jednačina opisuju biološke odgovore i formiranje kompleksa protein-ligand u funkciji koncentracije slobodnog liganda <math>[L]</math> Grafički prikaz ove funkcije često ima oblik pravougle hiperbole (za <math> n = 1</math>). Opšti oblik jednačine glasi: Opšti oblik Hillove jednačine glasi: <math>\theta =\frac{[L]^{n}}{K_{d}+[L]^{n}}</math> == Refleksivne osobine i primjena == Kao i ostali konusni presjeci, hiperbola ima jedinstvena optička, akustička i mehanička svojstva koja nalaze široku primjenu u nauci i tehnologiji. * '''Zakon hiperbolične refleksije:''' Ako se svjetlosni ili zvučni zrak usmjeri izvana prema jednom fokusu hiperbole (F₁), nakon odbijanja (refleksije) od vanjske površine grane hiperbole, taj zrak će se reflektovati direktno prema drugom fokusu (F₂). * '''Cassegrainov teleskop:''' Ovaj astronomski instrument koristi konveksno ogledalo u obliku hiperbole. Ono prima svjetlost fokusiranu sa primarnog paraboličnog ogledala i preusmjerava je kroz otvor na sredini direktno u okular teleskopa. <ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/cassegrainov-reflektor|title=Cassegrainov reflektor|website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026|access-date=25. 10. 2026}}</ref> * '''Navigacioni sistemi (LORAN):''' Prije pojave GPS-a, brodovi i avioni su određivali svoju poziciju mjerenjem vremenske razlike u prijemu signala sa dvije različite radio stanice. Konstantna razlika u udaljenosti od dvije fiksne tačke (stanice) definiše liniju položaja koja predstavlja jednu granu hiperbole. Presjek dviju takvih hiperboličnih linija davao je tačnu lokaciju. * '''Hiperbolične putanje u svemiru:''' Ako kosmičko tijelo (npr. interstelarna kometa ili svemirska sonda poput Voyagera) prođe pored masivne planete brzinom koja je veća od brzine oslobađanja (druge kosmičke brzine), gravitacija planete će mu promijeniti pravac, ali ga neće zarobiti u orbitu. Tijelo će proletjeti pored planete i nastaviti svoj put duž hiperbolične putanje. * '''Zvučni udar (Sonic Boom):''' Kada avion probije zvučni zid, udarni talasi se šire u obliku trodimenzionalnog konusa. Presjek tog konusa sa ravnom površinom Zemlje formira krivu liniju koja je savršena hiperbola. Svi posmatrači koji se nalaze duž te hiperbolične linije na tlu čut će zvučni prasak u istom trenutku. == Također pogledajte == <div style="-moz-column-count:3; column-count:4;"> *[[Parabola]] *[[Krug]] *[[Elipsa]] *[[Hiperbolički sektor]] *[[Hiperbolički ugao]] *[[Hiperbolička funkcija]] *[[Hiperbolička trajektorija]] *[[Hiperbolička struktura]] *[[Hiperboloid]] *[[Multilateracija]] *[[Hiperbolička parcijalna diferencijalna jednačina]] *[[Hiperbolički rast]] *[[Apolonije iz Perga]], grčki naučnik koji je dao nazive elipsi, paraboli i hiperboli. *[[Eliptičke koordinate]], ortogonalni koordinatni sistem zasnovan na familijama [[elipsa|elipsi]] i hiperbola. </div> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20070625162103/http://mathdl.maa.org/convergence/1/?pa=content&sa=viewDocument&nodeId=196&bodyId=204 Apollonius' Derivation of the Hyperbola] at [https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ Convergence] * [http://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html Mathworld - Hyperbola] {{Commonscat|Hyperbolas}} [[Kategorija:Konusni presjeci]] 6roagvwg7eozl9vgwaau12ghuvhyvkm 3937096 3937094 2026-10-25T11:48:09Z Ptica soko 178686 Matematički dokaz hiperboličnosti 3937096 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Drugo_značenje|Hiperbola (višeznačnica)}} [[Datoteka:Hyperbola_(PSF).png|desno|mini|250px|Hiperbola je otvorena kriva sa dvije grane, presjek [[ravan (geometrija)|ravni]] sa obje polovine dvostrukog konusa.]] U [[matematika|matematici]], '''hiperbola''' je [[glatka funkcija|glatka]] [[ravan]]ska [[kriva]] koja ima dvije spojena dijela ili grane, od kojih je svaka osno simetrična na drugu i koje tvore dva beskonačna [[luk (oružje)|luka]] usmjerena jedan na drugi. Hiperbola se tradicionalno opisuje kad jedna vrsta [[konusni isječak|konusnog isječka]] ili presjeka [[ravan|ravni]] i [[konus (geometrija)|konusa]]. Definisana je kao geometrijsko mjesto tačaka u ravni za koje je apsolutna vrijednost razlike udaljenosti od dvije fiksne tačke (fokusa ili žiže) uvijek konstantna i iznosi 2a. Za razliku od elipse, hiperbola se sastoji od dvije potpuno odvojene simetrične grane koje se šire u beskonačnost.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/hiperbola|title=hiperbola|website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026|access-date=25. 10. 2026}}</ref> == Osnovni elementi hiperbole == Da bismo precizno opisali hiperbolu, koristimo sljedeće ključne pojmove * '''Fokusi (žarišta)''' <math>F_1, F_2</math>''':''' Dvije fiksne tačke oko kojih se razvijaju grane hiperbole. Za svaku tačku M na hiperboli vrijedi: <math>\vert{}\!F_1M - F_2M\vert{} = 2a</math> * '''Središte (centar) hiperbole:''' Tačka koja predstavlja sredinu duži <math>F_{1}F_{2}</math> i u kojoj se sijeku ose simetrije hiperbole. * '''Realna (glavna) osa:''' Duž koja spaja vrhove dviju grana hiperbole. Dužina <math>(a)</math>naziva se realna poluosa. * '''Imaginarna (sporedna) osa:''' Osa normalna na realnu osu koja prolazi kroz centar. Dužina <math>(b)</math> naziva se imaginarna poluosa i definiše širinu otvaranja hiperbole. * '''Linearni ekscentricitet c:''' Udaljenost od centra hiperbole do bilo kojeg fokusa. Vrijedi Pitagorina veza: <math>c = \sqrt{a^2 + b^2}</math> * '''Numerički ekscentricitet''' <math>(e)</math>''':''' Mjera raširenosti krive, definisana kao<math>e = \frac{c}{a}</math> Kod hiperbole je ekscentricitet uvijek veći od 1 (<math>e > 1</math>).<ref>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/hiperbola hiperbola.] ''Hrvatska enciklopedija'', ''mrežno izdanje.'' Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026. Pristupljeno 6.10.2026</ref> * '''Asimptote hiperbole:''' Dvije prave linije koje prolaze kroz centar hiperbole kojima se grane beskonačno približavaju, ali ih nikada ne dotiču niti sijeku. == Ključne karakteristike hiperbole: == * '''Konusni presjek:''' Nastaje presjekom ravni i dvostrukog konusa (stošca) kada ravan siječe obje polovine konusa, ali ne prolazi kroz njegov vrh. * '''Geometrijsko mjesto tačaka:''' Skup svih tačaka u ravni čija je apsolutna vrijednost razlike udaljenosti do dvaju fokusa konstantna. * '''Asimptotsko ponašanje:''' Svaka grana hiperbole ima dva kraka koji postaju ravniji što su dalje od centra. Dijagonalno suprotni kraci teže zajedničkoj liniji – asimptoti. Hiperbola ima dvije asimptote koje se sijeku u njenom centru simetrije. * '''Analitička svojstva:''' Dijeli mnoga svojstva s elipsom (ekscentričnost, fokus, direktrisa), gdje se matematička korespondencija često postiže jednostavnom promjenom znaka plus u minus u jednačini. == '''Istorija i Etimologija''' == Riječ "hiperbola" potiče od grčke riječi ''ὑπερβολή'' (hyperbolē), što znači "prebačeno" ili "pretjerano" (iz čega potiče i književni pojam ''hiperbola'' za preuveličavanje). Hiperbole je prvi otkrio '''Menehmo''' tokom pokušaja rješavanja problema udvostručenja kocke, nazivajući ih "presjecima tupih konusa". Sam termin "hiperbola" skovao je '''Apolonije iz Perga''' (oko 262. – 190. p.n.e.) u svom kapitalnom djelu ''Konike''. Nazivi tri konusna presjeka (elipsa, parabola, hiperbola) preuzeti su iz pitagorejske terminologije poređenja površina pravougaonika s datom duži – gdje pravougaonik može biti manji ("nedovoljan" – elipsa), jednak ("primijenjen" – parabola) ili veći ("preko/pretjeran" – hiperbola) u odnosu na duž.<ref>{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Apollonius/|title=Apollonius of Perga|website=mathshistory.|access-date=25. 10. 2026}}</ref> == '''Jednačine hiperbole''' == U zavisnosti od položaja u koordinatnom sistemu, hiperbola se izražava kroz sljedeće oblike: === '''Kanonska (standardna) jednačina''' === Kada je centar hiperbole u koordinatnom početku<math>(0,0)</math> '''Horizontalna hiperbola''' (otvara se lijevo i desno, realna osa je na x-osi <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1\quad \text{ili}\quad b^{2}x^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}b^{2}</math><ref>{{Cite web|url=https://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html|title=Hyperbola|website=MathWorld|access-date=25. 10. 2026}}</ref> '''Vertikalna hiperbola''' (otvara se gore i dolje, realna osa je na y-osi<math>\frac{y^{2}}{a^{2}}-\frac{x^{2}}{b^{2}}=1\quad \text{ili}\quad b^{2}y^{2}-a^{2}x^{2}=a^{2}b^{2}</math> {| class="fandom-table" ! colspan="undefined" |Karakteristika ! colspan="undefined" |Horizontalna hiperbola ! colspan="undefined" |Vertikalna hiperbola |- | colspan="undefined" |Jednačina | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1</math> | colspan="undefined" |<math>\frac{y^2}{a^2} - \frac{x^2}{b^2} = 1</math> |- | colspan="undefined" |Položaj grana | colspan="undefined" |Otvaraju se lijevo i desno | colspan="undefined" |Otvaraju se gore i dolje |- | colspan="undefined" |Koordinate tjemena | colspan="undefined" |<math>A_{1,2}(\mp a, 0)</math> | colspan="undefined" |<math>A_{1,2}(0, \mp a)</math> |- | colspan="undefined" |Koordinate fokusa | colspan="undefined" |<math>F_{1,2}(\mp c, 0)</math> | colspan="undefined" |<math>F_{1,2}(0, \mp c)</math> |- | colspan="undefined" |Jednačine asimptota | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{b}{a}x</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{a}{b}x</math> |} === '''Hiperbola sa središtem u tački''' S(p,q): === Kada je centar pomjeren izvan koordinatnog početka, jednačina glasi: <math>\frac{(x-p)^{2}}{a^{2}}-\frac{(y-q)^{2}}{b^{2}}=1</math> === '''Jednakostranična (ortogonalna) hiperbola:''' === Ako su realna i imaginarna poluosa jednake <math>(a=b)</math>, asimptote se sijeku pod pravim uglom od 90°<math>(y=\pm x)</math>). Ako se te asimptote uzmu kao koordinatne ose<math>(x)</math> i <math>(y)</math>, jednačina poprima oblik obrnute proporcionalnosti: <math>y=\frac{k}{x}</math> === '''Implicitni oblik (opšta jednačina drugog reda):''' === <math>ax^{2}+bxy+cy^{2}+dx+ey+f=0</math> Da bi ova jednačina predstavljala hiperbolu, diskriminanta mora ispunjavati uslov:<math>b^2 - 4ac > 0</math> * Ako je <math>b = 0</math>, ose hiperbole su paralelne sa koordinatnim osama <math>x\ i \ y</math>(pri čemu <math>a\ i \ c</math> moraju biti suprotnih znakova). * Ako je<math>b \neq 0</math>, hiperbola je rotirana u ravni pod nekim uglom u odnosu na koordinatne ose. === '''Parametarski oblik jednačine:''' === * Preko hiperboličkih funkcija: <math>x = a \cosh t, \ y = b \sinh t</math> * Preko trigonometrijskih funkcija: <math>x = a \sec t = \frac{a}{\cos t}, y = b \tan t</math> === '''Polarna jednačina hiperbole:''' === Ako se pol postavi u jedan fokus (žižu) hiperbole, jednačina glasi: <math>r=\frac{p}{1\pm e\cos \theta }</math> Pri čemu je <math>e>1,\;p=\frac{b^{2}}{a}</math> == Algebarsko izvođenje kanonske jednačine == Neka je tačka <math>M(x,y)</math> na hiperboli, a fokusi postavljeni na<math>F_1(-c,0)\ i \ F_2(c,0)</math>. Prema definiciji vrijedi: <math>\left|{}\sqrt{(x+c)^{2}+y^{2}}-\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}\right|{}=2a</math> <math>\sqrt{(x+c)^{2}+y^{2}}=\pm 2a+\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}} </math> Kvadriranjem obje strane jednačine <math>(x+c)^{2}+y^{2}=4a^{2}\pm 4a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}+(x-c)^{2}+y^{2}</math> Nakon razvijanja kvadrata binoma i skraćivanja članova <math>x^{2}, c^{2} \ \ i y^{2} </math> jednačina se svodi na: <math>4xc=4a^{2}\pm 4a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}</math> Dijeljenjem sa 4 i izolovanjem korijena <math>xc-a^{2}=\pm a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}} \qquad </math> Ponovnim kvadriranjem dobijamo: <math>x^{2}c^{2}-2a^{2}xc+a^{4}=a^{2}(x^{2}-2xc+c^{2}+y^{2})</math> <math>x^{2}c^{2}-2a^{2}xc+a^{4}=a^{2}x^{2}-2a^{2}xc+a^{2}c^{2}+a^{2}y^{2}</math> Grupisanjem članova uz <math>x^{2}\ i\ y^{2}</math>na lijevu stranu, a slobodnih članova na desnu: <math>x^{2}c^{2}-a^{2}x^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}c^{2}-a^{4}</math> <math>x^{2}(c^{2}-a^{2})-a^{2}y^{2}=a^{2}(c^{2}-a^{2})</math> Budući da kod hiperbole vrijedi <math>c^2 = a^2 + b^2</math>), uvodimo smjenu <math>c^2 - a^2 = b^2</math> <math>x^{2}b^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}b^{2}</math> Dijeljenjem cijele jednačine sa <math>a^{2}b^{2}</math> dobijamo konačni kanonski oblik: <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1</math> == Specijalni oblici i krive == === Pravougla (ekvilateralna) hiperbola === Pravougla ili jednakostranična hiperbola je specifičan oblik hiperbole kod koje su realna i imaginarna poluosa jednake <math>(a = b)</math>. To znači da su njene asimptote međusobno normalne, odnosno da se sijeku pod pravim uglom od 90°. '''Kanonska jednačina:''' <math>x^{2}-y^{2}=a^{2}</math> '''Asimptote:''' To su prave linije s jednačinama: <math>y=x\quad \text{i}\quad y=-x</math> '''Ekscentricitet:''' Kod svake pravougle hiperbole numerički ekscentricitet je konstantan i iznosi <math>e=\sqrt{2}</math> '''Žiže (fokusi):''' Za standardni položaj nalaze se u tačkama: <math>F_{1,2}(\pm a\sqrt{2},0)</math> Oblik obrnute proporcionalnosti (rotirana hiperbola) Kada se pravougla hiperbola rotira za <math>45^\circ</math> u koordinatnom sistemu, njene asimptote se poklapaju sa koordinatnim osama <math>x\ i \ y</math> osa. '''Jednačina:''' <math>x\cdot y=k\quad \left(\text{gdje je }k=\frac{a^{2}}{2}\right)\quad \text{ili}\quad y=\frac{k}{x}</math> '''Karakteristike položaja:''' Ako je<math>k > 0,</math>grane hiperbole se nalaze u I i III kvadrantu, a ako je <math>k < 0</math>, grane hiperbole se nalaze u II i IV kvadrantu. === Konjugovane hiperbole === Konjugovane hiperbole predstavljaju par hiperbola koje dijele potpuno iste asimptote, ali imaju zamijenjene ose (realna osa jedne je imaginarna osa druge, i obrnuto). '''Jednačina prve hiperbole (horizontalna):''' <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1</math> '''Jednačina druge, konjugovane hiperbole (vertikalna):''' <math>\frac{y^{2}}{b^{2}}-\frac{x^{2}}{a^{2}}=1\quad \text{odnosno}\quad \frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=-1</math> === Degenerisana hiperbola === U geometriji konusnih presjeka, degenerisani (granični) slučaj nastaje kada ravan siječe dvostruki konus tačno kroz njegov vrh. '''Jednačina:''' <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=0</math> '''Karakteristike:''' Primjenom [[Razlika kvadrata|razlike kvadrata]] jednačina postaje <math>\left(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}\right)\left(\frac{x}{a}-\frac{y}{b}\right)=0</math> U ovom slučaju, hiperbola gubi svoju zakrivljenost, "skuplja se" u tački vrha konusa i pretvara u dvije prave linije koje se sijeku – odnosno, pretvara se u svoje vlastite asimptote. {| class="fandom-table" ! colspan="undefined" |Specijalni slučaj ! colspan="undefined" |Glavna osobina ! colspan="undefined" |Jednačina ! colspan="undefined" |Asimptote |- | colspan="undefined" |Jednakostranična ''(standardna)'' | colspan="undefined" |Poluose su jednake <math>a = b</math> | colspan="undefined" |<math>x^2 - y^2 = a^2</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm x</math> |- | colspan="undefined" |Pravougla ''(rotirana za 45°)'' | colspan="undefined" |Koordinatne ose su asimptote | colspan="undefined" |<math>xy = k</math> | colspan="undefined" |<math>x = 0, \; y = 0</math> |- | colspan="undefined" |Konjugovane | colspan="undefined" |Isti par asimptota, zamijenjene ose | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = \pm 1</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{b}{a}x</math> |- | colspan="undefined" |Degenerisana | colspan="undefined" |Nema zakrivljenih grana, samo dvije prave | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 0</math> | colspan="undefined" |Poklapaju se sa samom hiperbolom |} == '''Primjena u Biohemiji: Hillova jednačina''' == U biohemiji i farmakologiji, Hillova i Hill-Langmuirova jednačina opisuju biološke odgovore i formiranje kompleksa protein-ligand u funkciji koncentracije slobodnog liganda <math>[L]</math> Grafički prikaz ove funkcije često ima oblik pravougle hiperbole (za <math> n = 1</math>). Opšti oblik jednačine glasi: Opšti oblik Hillove jednačine glasi: <math>\theta =\frac{[L]^{n}}{K_{d}+[L]^{n}}</math> Ovaj oblik je u biohemiji poznat kao Michaelis-Mentenina jednačina (za kinetiku enzima) ili Langmuirova izotermna kriva (za adsorpciju gasova). === Matematički dokaz hiperboličnosti === Ako jednačinu transformišemo kako bismo izrazili <math>[L]</math> u funkciji od <math>\theta :</math> <math>\theta (K_{d}+[L])=[L]\implies \theta K_{d}+\theta [L]=[L] \theta K_{d}=[L](1-\theta )\implies</math><math>[L]=\frac{\theta K_{d}}{1-\theta }</math> Uvođenjem smjene koordinatnog sistema (pomjeranjem osa), ova funkcija daje grafik jednakostranične hiperbole. Njene asimptote su: • Vertikalna asimptota: <math>[L] = -K_d</math>(teoretski, u negativnom domenu). • Horizontalna asimptota: <math>\theta = 1</math> (koja predstavlja 100% zasićenje proteina ili receptora ligandom). == Refleksivne osobine i primjena == Kao i ostali konusni presjeci, hiperbola ima jedinstvena optička, akustička i mehanička svojstva koja nalaze široku primjenu u nauci i tehnologiji. * '''Zakon hiperbolične refleksije:''' Ako se svjetlosni ili zvučni zrak usmjeri izvana prema jednom fokusu hiperbole (F₁), nakon odbijanja (refleksije) od vanjske površine grane hiperbole, taj zrak će se reflektovati direktno prema drugom fokusu (F₂). * '''Cassegrainov teleskop:''' Ovaj astronomski instrument koristi konveksno ogledalo u obliku hiperbole. Ono prima svjetlost fokusiranu sa primarnog paraboličnog ogledala i preusmjerava je kroz otvor na sredini direktno u okular teleskopa. <ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/cassegrainov-reflektor|title=Cassegrainov reflektor|website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026|access-date=25. 10. 2026}}</ref> * '''Navigacioni sistemi (LORAN):''' Prije pojave GPS-a, brodovi i avioni su određivali svoju poziciju mjerenjem vremenske razlike u prijemu signala sa dvije različite radio stanice. Konstantna razlika u udaljenosti od dvije fiksne tačke (stanice) definiše liniju položaja koja predstavlja jednu granu hiperbole. Presjek dviju takvih hiperboličnih linija davao je tačnu lokaciju. * '''Hiperbolične putanje u svemiru:''' Ako kosmičko tijelo (npr. interstelarna kometa ili svemirska sonda poput Voyagera) prođe pored masivne planete brzinom koja je veća od brzine oslobađanja (druge kosmičke brzine), gravitacija planete će mu promijeniti pravac, ali ga neće zarobiti u orbitu. Tijelo će proletjeti pored planete i nastaviti svoj put duž hiperbolične putanje. * '''Zvučni udar (Sonic Boom):''' Kada avion probije zvučni zid, udarni talasi se šire u obliku trodimenzionalnog konusa. Presjek tog konusa sa ravnom površinom Zemlje formira krivu liniju koja je savršena hiperbola. Svi posmatrači koji se nalaze duž te hiperbolične linije na tlu čut će zvučni prasak u istom trenutku. == Također pogledajte == <div style="-moz-column-count:3; column-count:4;"> *[[Parabola]] *[[Krug]] *[[Elipsa]] *[[Hiperbolički sektor]] *[[Hiperbolički ugao]] *[[Hiperbolička funkcija]] *[[Hiperbolička trajektorija]] *[[Hiperbolička struktura]] *[[Hiperboloid]] *[[Multilateracija]] *[[Hiperbolička parcijalna diferencijalna jednačina]] *[[Hiperbolički rast]] *[[Apolonije iz Perga]], grčki naučnik koji je dao nazive elipsi, paraboli i hiperboli. *[[Eliptičke koordinate]], ortogonalni koordinatni sistem zasnovan na familijama [[elipsa|elipsi]] i hiperbola. </div> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20070625162103/http://mathdl.maa.org/convergence/1/?pa=content&sa=viewDocument&nodeId=196&bodyId=204 Apollonius' Derivation of the Hyperbola] at [https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ Convergence] * [http://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html Mathworld - Hyperbola] {{Commonscat|Hyperbolas}} [[Kategorija:Konusni presjeci]] htoze83gctfc4564r5bjfv2g2p1xrfb 3937097 3937096 2026-10-25T11:56:52Z Ptica soko 178686 slike hiperbole 3937097 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Drugo_značenje|Hiperbola (višeznačnica)}} [[Datoteka:Hyperbola_(PSF).png|desno|mini|250px|Hiperbola je otvorena kriva sa dvije grane, presjek [[ravan (geometrija)|ravni]] sa obje polovine dvostrukog konusa.]] U [[matematika|matematici]], '''hiperbola''' je [[glatka funkcija|glatka]] [[ravan]]ska [[kriva]] koja ima dvije spojena dijela ili grane, od kojih je svaka osno simetrična na drugu i koje tvore dva beskonačna [[luk (oružje)|luka]] usmjerena jedan na drugi. Hiperbola se tradicionalno opisuje kad jedna vrsta [[konusni isječak|konusnog isječka]] ili presjeka [[ravan|ravni]] i [[konus (geometrija)|konusa]]. Definisana je kao geometrijsko mjesto tačaka u ravni za koje je apsolutna vrijednost razlike udaljenosti od dvije fiksne tačke (fokusa ili žiže) uvijek konstantna i iznosi 2a. Za razliku od elipse, hiperbola se sastoji od dvije potpuno odvojene simetrične grane koje se šire u beskonačnost.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/hiperbola|title=hiperbola|website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026|access-date=25. 10. 2026}}</ref> == Osnovni elementi hiperbole == [[Datoteka:Giperbola.png|mini|fokusi hiperbole]] Da bismo precizno opisali hiperbolu, koristimo sljedeće ključne pojmove * '''Fokusi (žarišta)''' <math>F_1, F_2</math>''':''' Dvije fiksne tačke oko kojih se razvijaju grane hiperbole. Za svaku tačku M na hiperboli vrijedi: <math>\vert{}\!F_1M - F_2M\vert{} = 2a</math> * '''Središte (centar) hiperbole:''' Tačka koja predstavlja sredinu duži <math>F_{1}F_{2}</math> i u kojoj se sijeku ose simetrije hiperbole. * '''Realna (glavna) osa:''' Duž koja spaja vrhove dviju grana hiperbole. Dužina <math>(a)</math>naziva se realna poluosa. * '''Imaginarna (sporedna) osa:''' Osa normalna na realnu osu koja prolazi kroz centar. Dužina <math>(b)</math> naziva se imaginarna poluosa i definiše širinu otvaranja hiperbole. * '''Linearni ekscentricitet c:''' Udaljenost od centra hiperbole do bilo kojeg fokusa. Vrijedi Pitagorina veza: <math>c = \sqrt{a^2 + b^2}</math> * '''Numerički ekscentricitet''' <math>(e)</math>''':''' Mjera raširenosti krive, definisana kao<math>e = \frac{c}{a}</math> Kod hiperbole je ekscentricitet uvijek veći od 1 (<math>e > 1</math>).<ref>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/hiperbola hiperbola.] ''Hrvatska enciklopedija'', ''mrežno izdanje.'' Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026. Pristupljeno 6.10.2026</ref> * '''Asimptote hiperbole:''' Dvije prave linije koje prolaze kroz centar hiperbole kojima se grane beskonačno približavaju, ali ih nikada ne dotiču niti sijeku. == Ključne karakteristike hiperbole: == * '''Konusni presjek:''' Nastaje presjekom ravni i dvostrukog konusa (stošca) kada ravan siječe obje polovine konusa, ali ne prolazi kroz njegov vrh. * '''Geometrijsko mjesto tačaka:''' Skup svih tačaka u ravni čija je apsolutna vrijednost razlike udaljenosti do dvaju fokusa konstantna. * '''Asimptotsko ponašanje:''' Svaka grana hiperbole ima dva kraka koji postaju ravniji što su dalje od centra. Dijagonalno suprotni kraci teže zajedničkoj liniji – asimptoti. Hiperbola ima dvije asimptote koje se sijeku u njenom centru simetrije. * '''Analitička svojstva:''' Dijeli mnoga svojstva s elipsom (ekscentričnost, fokus, direktrisa), gdje se matematička korespondencija često postiže jednostavnom promjenom znaka plus u minus u jednačini. == '''Istorija i Etimologija''' == Riječ "hiperbola" potiče od grčke riječi ''ὑπερβολή'' (hyperbolē), što znači "prebačeno" ili "pretjerano" (iz čega potiče i književni pojam ''hiperbola'' za preuveličavanje). Hiperbole je prvi otkrio '''Menehmo''' tokom pokušaja rješavanja problema udvostručenja kocke, nazivajući ih "presjecima tupih konusa". Sam termin "hiperbola" skovao je '''Apolonije iz Perga''' (oko 262. – 190. p.n.e.) u svom kapitalnom djelu ''Konike''. Nazivi tri konusna presjeka (elipsa, parabola, hiperbola) preuzeti su iz pitagorejske terminologije poređenja površina pravougaonika s datom duži – gdje pravougaonik može biti manji ("nedovoljan" – elipsa), jednak ("primijenjen" – parabola) ili veći ("preko/pretjeran" – hiperbola) u odnosu na duž.<ref>{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Apollonius/|title=Apollonius of Perga|website=mathshistory.|access-date=25. 10. 2026}}</ref> == '''Jednačine hiperbole''' == U zavisnosti od položaja u koordinatnom sistemu, hiperbola se izražava kroz sljedeće oblike: === '''Kanonska (standardna) jednačina''' === Kada je centar hiperbole u koordinatnom početku<math>(0,0)</math> '''Horizontalna hiperbola''' (otvara se lijevo i desno, realna osa je na x-osi <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1\quad \text{ili}\quad b^{2}x^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}b^{2}</math><ref>{{Cite web|url=https://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html|title=Hyperbola|website=MathWorld|access-date=25. 10. 2026}}</ref> '''Vertikalna hiperbola''' (otvara se gore i dolje, realna osa je na y-osi<math>\frac{y^{2}}{a^{2}}-\frac{x^{2}}{b^{2}}=1\quad \text{ili}\quad b^{2}y^{2}-a^{2}x^{2}=a^{2}b^{2}</math> {| class="fandom-table" ! colspan="undefined" |Karakteristika ! colspan="undefined" |Horizontalna hiperbola ! colspan="undefined" |Vertikalna hiperbola |- | colspan="undefined" |Jednačina | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1</math> | colspan="undefined" |<math>\frac{y^2}{a^2} - \frac{x^2}{b^2} = 1</math> |- | colspan="undefined" |Položaj grana | colspan="undefined" |Otvaraju se lijevo i desno | colspan="undefined" |Otvaraju se gore i dolje |- | colspan="undefined" |Koordinate tjemena | colspan="undefined" |<math>A_{1,2}(\mp a, 0)</math> | colspan="undefined" |<math>A_{1,2}(0, \mp a)</math> |- | colspan="undefined" |Koordinate fokusa | colspan="undefined" |<math>F_{1,2}(\mp c, 0)</math> | colspan="undefined" |<math>F_{1,2}(0, \mp c)</math> |- | colspan="undefined" |Jednačine asimptota | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{b}{a}x</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{a}{b}x</math> |} === '''Hiperbola sa središtem u tački''' S(p,q): === Kada je centar pomjeren izvan koordinatnog početka, jednačina glasi: <math>\frac{(x-p)^{2}}{a^{2}}-\frac{(y-q)^{2}}{b^{2}}=1</math> === '''Jednakostranična (ortogonalna) hiperbola:''' === Ako su realna i imaginarna poluosa jednake <math>(a=b)</math>, asimptote se sijeku pod pravim uglom od 90°<math>(y=\pm x)</math>). Ako se te asimptote uzmu kao koordinatne ose<math>(x)</math> i <math>(y)</math>, jednačina poprima oblik obrnute proporcionalnosti: <math>y=\frac{k}{x}</math> === '''Implicitni oblik (opšta jednačina drugog reda):''' === <math>ax^{2}+bxy+cy^{2}+dx+ey+f=0</math> Da bi ova jednačina predstavljala hiperbolu, diskriminanta mora ispunjavati uslov:<math>b^2 - 4ac > 0</math> * Ako je <math>b = 0</math>, ose hiperbole su paralelne sa koordinatnim osama <math>x\ i \ y</math>(pri čemu <math>a\ i \ c</math> moraju biti suprotnih znakova). * Ako je<math>b \neq 0</math>, hiperbola je rotirana u ravni pod nekim uglom u odnosu na koordinatne ose. === '''Parametarski oblik jednačine:''' === * Preko hiperboličkih funkcija: <math>x = a \cosh t, \ y = b \sinh t</math> * Preko trigonometrijskih funkcija: <math>x = a \sec t = \frac{a}{\cos t}, y = b \tan t</math> === '''Polarna jednačina hiperbole:''' === Ako se pol postavi u jedan fokus (žižu) hiperbole, jednačina glasi: <math>r=\frac{p}{1\pm e\cos \theta }</math> Pri čemu je <math>e>1,\;p=\frac{b^{2}}{a}</math> == Algebarsko izvođenje kanonske jednačine == Neka je tačka <math>M(x,y)</math> na hiperboli, a fokusi postavljeni na<math>F_1(-c,0)\ i \ F_2(c,0)</math>. Prema definiciji vrijedi: <math>\left|{}\sqrt{(x+c)^{2}+y^{2}}-\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}\right|{}=2a</math> <math>\sqrt{(x+c)^{2}+y^{2}}=\pm 2a+\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}} </math> Kvadriranjem obje strane jednačine <math>(x+c)^{2}+y^{2}=4a^{2}\pm 4a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}+(x-c)^{2}+y^{2}</math> Nakon razvijanja kvadrata binoma i skraćivanja članova <math>x^{2}, c^{2} \ \ i y^{2} </math> jednačina se svodi na: <math>4xc=4a^{2}\pm 4a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}}</math> Dijeljenjem sa 4 i izolovanjem korijena <math>xc-a^{2}=\pm a\sqrt{(x-c)^{2}+y^{2}} \qquad </math> Ponovnim kvadriranjem dobijamo: <math>x^{2}c^{2}-2a^{2}xc+a^{4}=a^{2}(x^{2}-2xc+c^{2}+y^{2})</math> <math>x^{2}c^{2}-2a^{2}xc+a^{4}=a^{2}x^{2}-2a^{2}xc+a^{2}c^{2}+a^{2}y^{2}</math> Grupisanjem članova uz <math>x^{2}\ i\ y^{2}</math>na lijevu stranu, a slobodnih članova na desnu: <math>x^{2}c^{2}-a^{2}x^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}c^{2}-a^{4}</math> <math>x^{2}(c^{2}-a^{2})-a^{2}y^{2}=a^{2}(c^{2}-a^{2})</math> Budući da kod hiperbole vrijedi <math>c^2 = a^2 + b^2</math>), uvodimo smjenu <math>c^2 - a^2 = b^2</math> <math>x^{2}b^{2}-a^{2}y^{2}=a^{2}b^{2}</math> Dijeljenjem cijele jednačine sa <math>a^{2}b^{2}</math> dobijamo konačni kanonski oblik: <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1</math> == Specijalni oblici i krive == === Pravougla (ekvilateralna) hiperbola === Pravougla ili jednakostranična hiperbola je specifičan oblik hiperbole kod koje su realna i imaginarna poluosa jednake <math>(a = b)</math>. To znači da su njene asimptote međusobno normalne, odnosno da se sijeku pod pravim uglom od 90°. '''Kanonska jednačina:''' <math>x^{2}-y^{2}=a^{2}</math> '''Asimptote:''' To su prave linije s jednačinama: <math>y=x\quad \text{i}\quad y=-x</math> '''Ekscentricitet:''' Kod svake pravougle hiperbole numerički ekscentricitet je konstantan i iznosi <math>e=\sqrt{2}</math> '''Žiže (fokusi):''' Za standardni položaj nalaze se u tačkama: <math>F_{1,2}(\pm a\sqrt{2},0)</math> Oblik obrnute proporcionalnosti (rotirana hiperbola) Kada se pravougla hiperbola rotira za <math>45^\circ</math> u koordinatnom sistemu, njene asimptote se poklapaju sa koordinatnim osama <math>x\ i \ y</math> osa. '''Jednačina:''' <math>x\cdot y=k\quad \left(\text{gdje je }k=\frac{a^{2}}{2}\right)\quad \text{ili}\quad y=\frac{k}{x}</math> '''Karakteristike položaja:''' Ako je<math>k > 0,</math>grane hiperbole se nalaze u I i III kvadrantu, a ako je <math>k < 0</math>, grane hiperbole se nalaze u II i IV kvadrantu. === Konjugovane hiperbole === [[Datoteka:Drini-conjugatehyperbolas.svg|mini|Hiperbole ''x<sup>2</sup>-y<sup>2</sup>=1'' i ''y<sup>2</sup>-x<sup>2</sup>=1'']] Konjugovane hiperbole predstavljaju par hiperbola koje dijele potpuno iste asimptote, ali imaju zamijenjene ose (realna osa jedne je imaginarna osa druge, i obrnuto). '''Jednačina prve hiperbole (horizontalna):''' <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=1</math> '''Jednačina druge, konjugovane hiperbole (vertikalna):''' <math>\frac{y^{2}}{b^{2}}-\frac{x^{2}}{a^{2}}=1\quad \text{odnosno}\quad \frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=-1</math> === Degenerisana hiperbola === U geometriji konusnih presjeka, degenerisani (granični) slučaj nastaje kada ravan siječe dvostruki konus tačno kroz njegov vrh. '''Jednačina:''' <math>\frac{x^{2}}{a^{2}}-\frac{y^{2}}{b^{2}}=0</math> '''Karakteristike:''' Primjenom [[Razlika kvadrata|razlike kvadrata]] jednačina postaje <math>\left(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}\right)\left(\frac{x}{a}-\frac{y}{b}\right)=0</math> U ovom slučaju, hiperbola gubi svoju zakrivljenost, "skuplja se" u tački vrha konusa i pretvara u dvije prave linije koje se sijeku – odnosno, pretvara se u svoje vlastite asimptote. {| class="fandom-table" ! colspan="undefined" |Specijalni slučaj ! colspan="undefined" |Glavna osobina ! colspan="undefined" |Jednačina ! colspan="undefined" |Asimptote |- | colspan="undefined" |Jednakostranična ''(standardna)'' | colspan="undefined" |Poluose su jednake <math>a = b</math> | colspan="undefined" |<math>x^2 - y^2 = a^2</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm x</math> |- | colspan="undefined" |Pravougla ''(rotirana za 45°)'' | colspan="undefined" |Koordinatne ose su asimptote | colspan="undefined" |<math>xy = k</math> | colspan="undefined" |<math>x = 0, \; y = 0</math> |- | colspan="undefined" |Konjugovane | colspan="undefined" |Isti par asimptota, zamijenjene ose | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = \pm 1</math> | colspan="undefined" |<math>y = \pm \frac{b}{a}x</math> |- | colspan="undefined" |Degenerisana | colspan="undefined" |Nema zakrivljenih grana, samo dvije prave | colspan="undefined" |<math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 0</math> | colspan="undefined" |Poklapaju se sa samom hiperbolom |} == '''Primjena u Biohemiji: Hillova jednačina''' == U biohemiji i farmakologiji, Hillova i Hill-Langmuirova jednačina opisuju biološke odgovore i formiranje kompleksa protein-ligand u funkciji koncentracije slobodnog liganda <math>[L]</math> Grafički prikaz ove funkcije često ima oblik pravougle hiperbole (za <math> n = 1</math>). Opšti oblik jednačine glasi: Opšti oblik Hillove jednačine glasi: <math>\theta =\frac{[L]^{n}}{K_{d}+[L]^{n}}</math> Ovaj oblik je u biohemiji poznat kao Michaelis-Mentenina jednačina (za kinetiku enzima) ili Langmuirova izotermna kriva (za adsorpciju gasova). === Matematički dokaz hiperboličnosti === Ako jednačinu transformišemo kako bismo izrazili <math>[L]</math> u funkciji od <math>\theta :</math> <math>\theta (K_{d}+[L])=[L]\implies \theta K_{d}+\theta [L]=[L] \theta K_{d}=[L](1-\theta )\implies</math><math>[L]=\frac{\theta K_{d}}{1-\theta }</math> Uvođenjem smjene koordinatnog sistema (pomjeranjem osa), ova funkcija daje grafik jednakostranične hiperbole. Njene asimptote su: • Vertikalna asimptota: <math>[L] = -K_d</math>(teoretski, u negativnom domenu). • Horizontalna asimptota: <math>\theta = 1</math> (koja predstavlja 100% zasićenje proteina ili receptora ligandom). == Refleksivne osobine i primjena == Kao i ostali konusni presjeci, hiperbola ima jedinstvena optička, akustička i mehanička svojstva koja nalaze široku primjenu u nauci i tehnologiji. * '''Zakon hiperbolične refleksije:''' Ako se svjetlosni ili zvučni zrak usmjeri izvana prema jednom fokusu hiperbole (F₁), nakon odbijanja (refleksije) od vanjske površine grane hiperbole, taj zrak će se reflektovati direktno prema drugom fokusu (F₂). * '''Cassegrainov teleskop:''' Ovaj astronomski instrument koristi konveksno ogledalo u obliku hiperbole. Ono prima svjetlost fokusiranu sa primarnog paraboličnog ogledala i preusmjerava je kroz otvor na sredini direktno u okular teleskopa. <ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/cassegrainov-reflektor|title=Cassegrainov reflektor|website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026|access-date=25. 10. 2026}}</ref> * '''Navigacioni sistemi (LORAN):''' Prije pojave GPS-a, brodovi i avioni su određivali svoju poziciju mjerenjem vremenske razlike u prijemu signala sa dvije različite radio stanice. Konstantna razlika u udaljenosti od dvije fiksne tačke (stanice) definiše liniju položaja koja predstavlja jednu granu hiperbole. Presjek dviju takvih hiperboličnih linija davao je tačnu lokaciju. * '''Hiperbolične putanje u svemiru:''' Ako kosmičko tijelo (npr. interstelarna kometa ili svemirska sonda poput Voyagera) prođe pored masivne planete brzinom koja je veća od brzine oslobađanja (druge kosmičke brzine), gravitacija planete će mu promijeniti pravac, ali ga neće zarobiti u orbitu. Tijelo će proletjeti pored planete i nastaviti svoj put duž hiperbolične putanje. * '''Zvučni udar (Sonic Boom):''' Kada avion probije zvučni zid, udarni talasi se šire u obliku trodimenzionalnog konusa. Presjek tog konusa sa ravnom površinom Zemlje formira krivu liniju koja je savršena hiperbola. Svi posmatrači koji se nalaze duž te hiperbolične linije na tlu čut će zvučni prasak u istom trenutku. == Također pogledajte == <div style="-moz-column-count:3; column-count:4;"> *[[Parabola]] *[[Krug]] *[[Elipsa]] *[[Hiperbolički sektor]] *[[Hiperbolički ugao]] *[[Hiperbolička funkcija]] *[[Hiperbolička trajektorija]] *[[Hiperbolička struktura]] *[[Hiperboloid]] *[[Multilateracija]] *[[Hiperbolička parcijalna diferencijalna jednačina]] *[[Hiperbolički rast]] *[[Apolonije iz Perga]], grčki naučnik koji je dao nazive elipsi, paraboli i hiperboli. *[[Eliptičke koordinate]], ortogonalni koordinatni sistem zasnovan na familijama [[elipsa|elipsi]] i hiperbola. </div> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20070625162103/http://mathdl.maa.org/convergence/1/?pa=content&sa=viewDocument&nodeId=196&bodyId=204 Apollonius' Derivation of the Hyperbola] at [https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ Convergence] * [http://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html Mathworld - Hyperbola] {{Commonscat|Hyperbolas}} [[Kategorija:Konusni presjeci]] 0g9imowczeivrtjjfo9j9wb7g9jguiw Kilogram po metru kubnom 0 71871 3936902 3666715 2026-10-24T13:14:13Z Palapa 383 /* Također pogledajte */ 3936902 wikitext text/x-wiki '''[[Kilogram]] po [[kubni metar|metru kubnom]]'''<ref>https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/si_brochure_8.pdf</ref> (simbol: '''kg/m<sup>3</sup>''', ili '''kg m<sup>-3</sup>''') je [[SI sistem|SI]] jedinica za [[gustoća|gustoću]]. Gustoća vode, pri temperaturi od 277 [[Kelvin|K]], iznosi 1000 kg/m<sup>3</sup>, pa [[tona]] vode ima [[volumen]] od 1 [[kubni metar|m<sup>3</sup>]] Pored kg/m<sup>3</sup>, često se koristi i jednica '''g/cm<sup>3</sup>''', a vrijedi: : 1000 kg/m'''<sup>3</sup>''' = 1 g/cm'''<sup>3</sup>''' Jedinica '''gram po litri''' (simbol: '''g/l''') je identična jedinici kg/m<sup>3</sup> == Također pogledajte == * [[Kilogram]] * [[Kubni metar]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ex.ac.uk/trol/scol/index.htm Konverzijski kalkulator mjernih jedinica za '''gustoću'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041031011903/http://www.ex.ac.uk/trol/scol/index.htm |date=31. 10. 2004 }} [[Kategorija:Izvedene SI jedinice]] [[Kategorija:Jedinice za gustoću]] hoohoy8m75mz7t31krlynwtqcwm8zpr Dirichletov red 0 82233 3936915 3926205 2026-10-24T17:46:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936915 wikitext text/x-wiki U [[matematika|matematici]], '''Dirichletov red'''<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/mathematics/dirichlet-series|title=Dirichlet Series - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=4. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Dirichlet-series|title=Dirichlet series {{!}} mathematics {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=4. 7. 2024}}</ref> je svaki [[red (matematika)|red]] oblika :<math>\sum_{n=1}^{\infty} \frac{a_n}{n^s},</math> gdje su ''s'' i ''a''<sub>''n''</sub>, (''n'' = 1, 2, 3, ...) [[kompleksan broj|kompleksni brojevi]]. Dirichletov red igra mnogo važnih uloga u [[analitička teorija brojeva|analitIčkoj teoriji brojeva]]. Najčešća definicija [[Riemannova zeta-funkcija|Riemannove zeta-funkcije]] je Dirichletov red, kao što su [[Dirichletova L funkcija|Dirichletove L funkcije]]. Pretpostavlja se da se [[Selbergova klasa]] redovao pokorava [[generalizovana Riemannova hipoteza|generalizovanoj Riemannovoj hipotezi]]. Red je dobio ime u čast [[Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet]]a. == Primjeri == Najpoznatiji Dirichletov red je :<math>\zeta(s)=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^s},</math> što predstavlja [[Riemannova zeta-funkcija|Riemannovu zeta-funkciju]]. Drugi je: :<math>\frac{1}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\mu(n)}{n^s}</math> gdje je μ(''n'') [[Möbiusova funkcija]]. Ovaj i mnogi drugi redovi mogu se dobiti primjenom [[Möbiusova formula inverzije|Möbiusove formule inverzije]] i [[Dirichletova konvolucije|Dirichletove konvolucije]] na poznate redove. Na primjer, za dati [[Dirichletov karakter]] <math>\scriptstyle\chi(n)</math> dobija se :<math>\frac{1}{L(\chi,s)}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\mu(n)\chi(n)}{n^s}</math> gdje je <math>L(\chi,s)</math> [[Dirichletova L funkcija]]. Drugi identiteti su :<math>\frac{\zeta(s-1)}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\varphi(n)}{n^s}</math> gdje je φ(''n'') [[Eulerova fi funkcija]], i :<math>\zeta(s) \zeta(s-a)=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sigma_{a}(n)}{n^s}</math> :<math>\frac{\zeta(s)\zeta(s-a)\zeta(s-b)\zeta(s-a-b)}{\zeta(2s-a-b)} =\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sigma_a(n)\sigma_b(n)}{n^s}</math> gdje je σ<sub>''a''</sub>(''n'') [[sigma funkcija]]. Drugi identiteti sa funkcijom ''d''=σ<sub>0</sub> su :<math> \frac{\zeta^3(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^{\infty}\frac{d(n^2)}{n^s}</math> :<math> \frac{\zeta^4(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^{\infty}\frac{d(n)^2}{n^s}.</math> Logaritam zeta-funkcije dat je sa :<math>\log \zeta(s)=\sum_{n=2}^\infty \frac{\Lambda(n)}{\log(n)}\,\frac{1}{n^s}</math> za Re(''s'')&nbsp;>&nbsp;1. Ovdje je <math>\scriptstyle \Lambda(n)</math> [[von Mangoldtova funkcija]]. [[Logaritamska derivacija]] je tada :<math>\frac {\zeta^\prime(s)}{\zeta(s)} = -\sum_{n=1}^\infty \frac{\Lambda(n)}{n^s}.</math> Zadnje dvije formule su specijalni slučajevi općenitijeg odnosa derivacija Dirichletovog reda, datog ispod. Za datu [[Liouvilleova funkcija|Liouvilleovu funkciju]] <math>\scriptstyle\lambda(n)</math>, imamo :<math>\frac {\zeta(2s)}{\zeta(s)} = \sum_{n=1}^\infty \frac{\lambda(n)}{n^s}.</math> Još jedan primjer uključuje [[Ramanujanova suma|Ramanujanovu sumu]]: :<math>\frac{\sigma_{1-s}(m)}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{c_n(m)}{n^s}.</math> == Analitičke osobine Dirichletovog reda: apscisa konvergencije == Za dati niz {''a''<sub>''n''</sub>}<sub>''n'' ∈ '''N'''</sub> kompleksnih brojeva pokušavamo odrediti vrijednost :<math> f(s) = \sum_{n=1}^\infty \frac{a_n}{n^s} </math> kao funkcije [[kompleksan broj|kompleksne]] promjenljive ''s''. Kako bi ovo imalo smisla, moramo odrediti osobine konvergencije za gornji bekonačani red: Ako je {''a''<sub>''n''</sub>}<sub>''n'' ∈ '''N'''</sub> [[ograničena funkcija|ograničen niz]] kompleksnih brojeva, tada odgovarajući Dirichletov red ''f'' konvergira [[apsolutna konvergencija|apsolutno]] na otvorenoj poluravni ''s'' tako da je Re(''s'') > 1. Općenitije, ako je ''a''<sub>''n''</sub> = O(''n''<sup>''k''</sup>), red konvergira apsolutno na poluravni Re(''s'')&nbsp;>&nbsp;''k''&nbsp;+&nbsp;1. Ako je skup suma ''a''<sub>''n''</sub> + ''a''<sub>''n'' + 1</sub> + ... + ''a''<sub>''n'' + ''k''</sub> ograničen sa ''n'' i ''k'' ≥ 0, tada gornji beskonačni red konvergira na otvorenoj poluravni ''s'' tako da vrijedi Re(''s'') > 0. U oba slučaja ''f'' je [[analitička funkcja]] odgovarajuće otvorene poluravni. Općenito, '''apscisa konvergencije''' Dirichletovg reda je prekid realne ose vertikalne linije u kompleksnoj ravni, takav da postoji konvergencija sa lijeve, a divergencija sa desne strane. Ovo je analogno za Dirichletov red [[radijus konvergencije|radijusa konvergencije]] za [[potewncijalni red|potencijalne redove]]. Slučaj kod Dirichletovog reda je komplikovan, jer se [[apsolutna konvergencija]] i [[uniformna konvergencija]] mogu javiti u različitim poluravnima. == Derivacije == Za dato :<math>F(s) =\sum_{n=1}^\infty \frac{f(n)}{n^s}</math> za [[potpuno multiplikativna funkcija|potpuno multiplikativnu funkciju]] ƒ(''n''), te pretpostavljajući da red konvergira za Re(''s'')&nbsp;>&nbsp;σ<sub>0</sub>, dobijamo da :<math>\frac {F^\prime(s)}{F(s)} = - \sum_{n=1}^\infty \frac{f(n)\Lambda(n)}{n^s}</math> konvergira za Re(''s'')&nbsp;>&nbsp;σ<sub>0</sub>. Ovdje, <math>\scriptstyle\Lambda(n)</math> je [[von Mangoldtova funkcija]]. == Proizvodi == Pretpostavimo : <math> F(s)= \sum_{n=1}^{\infty} f(n)n^{-s} </math> i : <math> G(s)= \sum_{n=1}^{\infty} g(n)n^{-s}. </math> Ako su oba ''F''(''s'') i ''G''(''s'') apsolutno konvergentni za ''s'' > ''a'' i ''s'' > ''b'' tada imamo : <math> \frac{1}{2T}\int_{-T}^{T}\,dtF(a+it)G(b-it)\,dt= \sum_{n=1}^{\infty} f(n)g(n)n^{-a-b} \text{ kako }T \sim \infty. </math> Ako je ''a'' = ''b'' i ƒ(''n'') = ''g''(''n'') imamo : <math> \frac{1}{2T}\int_{-T}^{T}dt|F(a+it)|^{2} dt= \sum_{n=1}^{\infty} [f(n)]^{2}n^{-2a} \text{ kako } T \sim \infty. </math> == Transformacije integrala == [[Mellinova transformacija]] Dirichletovog reda data je [[Perronova formula|Perronovom formulom]]. == Također pogledajte == * [[Regularizacija zeta-funkcije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.wolframalpha.com/input?i=dirichlet+series * [https://dn790002.ca.archive.org/0/items/cu31924060184441/cu31924060184441.pdf G. H. Hardy, and Marcel Riesz, ''The general theory of Dirichlet's series'', Cambridge Tracts in Mathematics,] No. '''18''' (Cambridge University Press, 1915). * [https://web.archive.org/web/20051228085942/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=01480002&seq=7 The general theory of Dirichlet's series] by G. H. Hardy. Cornell University Library Historical Math Monographs. {Reprinted by} [http://www.amazon.com/general-theory-Dirichlet-s-G-Hardy/dp/1429704527/ Cornell University Library Digital Collections] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zeta i L-funkcije]] [[Kategorija:Matematički redovi]] 4u5bfoqv2ggewr1vujewydebcuh40h2 Elementarna algebra 0 83053 3936981 3789235 2026-10-24T20:28:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936981 wikitext text/x-wiki '''Elementarna algebra''' je osnovna [[algebra]] koju izučavaju učenici sa malo ili nimalo formalnog znanja iz oblasti [[matematika|matematike]], osim [[aritmetika|aritmetike]]. Dok se u aritmetici javljaju samo [[broj]]evi i njihove aritmetičke operacije (poput +, −, ×, ÷), u algebri se također koriste simboli (poput ''x'' i ''y'', ili ''a'' i ''b'') za označavanje brojeva. Ovi simboli se nazivaju [[promjenljiva|promjenljive]]. One su korisne jer: * omogućavaju da se generalizacije aritmetičkih [[jednačina]] (i [[nejednačina]]) izraze u obliku zakona (kao što je <math>a + b = b + a</math> za svako ''a'' i ''b''), a ovo je prvi korak u sistematskom izučavanju osobina [[Realan broj|realnih brojeva]]. * omogućavaju pozivanje na brojeve koji nisu poznati. U kontekstu problema, promjenljiva može da predstavlja neku vrijednost koja nije poznata, ali može biti riješena kroz formulaciju i manipulaciju jednačinama. * omogućavaju proučavanje matematičkih odnosa izmeću veličina (poput ''ako prodaš ''x'' karata, onda će tvoj profit iznositi <math>3x - 10</math> maraka''). U elementarnoj algebri, ''[[izraz (matematika)|izraz]]'' može da sadrži brojeve, promjenljive i aritmetičke operacije. Slijedi nekoliko primjera: :<math>x + 3\,</math> :<math>y^{2} + 2x - 3\,</math> :<math>z^{7} + a(b + x^{3}) + 42/y - \pi.\,</math> U malo naprednijoj algebri, izraz može da sadrži i [[Elementarna funkcija|elementarne funkcije]]. ''[[Jednačina]]'' predstavlja tvrdnju da su dva izraza jednaka. Neke jednačine su tačne za sve vrijednosti promjenljivih koje se u njima pojavljuju (naprimjer <math>a + b = b + a</math>); takve izraze nazivamo ''[[identitet (matematika)|identitetima]]''. ''Uslovne'' jednačine su tačne samo za neke vrijednosti svojih promjenljivih: <math>x^{2} - 1 = 4.</math> Vrijednosti promjenljivih koje čine da jednačina bude tačna se nazivaju ''rješenjima'' jednačine. == Zakoni elementarne algebre<ref name="law">Mirsky, Lawrence (1990) An Introduction to Linear Algebra''' ''Library of Congress''. p.72-3. {{ISBN|0-486-66434-1}}.</ref>== * [[Sabiranje]] je [[komutativnost|komutativna operacija]] (zbir dva broja je isti nezavisno od redoslijeda u kojem ih zapisujemo). ** [[Oduzimanje]] je operacija suprotna sabiranju. ** Oduzimanje je isto što i sabiranje negativnim brojem: ::: <math> a - b = a + (-b). \ </math> :: Primjer: ako je <math>5 + x = 3</math>, onda je <math>x = -2.</math> * [[Množenje]] je komutativna operacija. ** [[Dijeljenje (matematika)|Dijeljenje]] je operacija suprotna množenju. ** Podeliti jedan broj drugim je isto što i pomnožiti ga recipročnom vrednoštu drugog broja: ::: <math> {a \over b} = a \left( {1 \over b} \right). </math> * [[Stepenovanje]] nije komutativna operacija. ** Stoga stepenovanje ima dve suprotne operacije: [[logaritam|logaritmovanje]] i stepenovanje recipročnim eksponentom (naprimjer [[kvadratni korijen]]). *** Primjeri: ako <math>3^x = 10</math> onda <math>x = \log_3 10 .</math> Ako <math>x^{2} = 10</math> onda <math>x = 10^{1 / 2}.</math> ** Kvadratni korijen negativnih brojeva ne postoji u sistemu realnih brojeva (Pogledajte: [[Kompleksan broj|Kompleksni brojni sistem]]) * [[Asocijativnost|Asocijativno]] osobina sabiranja: <math>(a + b) + c = a + (b + c).</math> * Asocijativno svojstvo množenja: <math>(ab)c = a(bc).</math> * [[Distributivnost|Distributivno]] osobina množenja u odnosu na sabiranje: <math>c(a + b) = ca + cb.</math> * Distributivna osobina stepena u odnosu na množenje: <math>(a b)^c = a^c b^c .</math> * Kombinovanje eksponenata: <math> a^b a^c = a^{b+c} .</math> * Stepen stepena: <math> (a^b)^c = a^{bc} .</math> === Zakoni jednakosti === * Ako <math>a = b</math> i <math>b = c</math>, onda <math>a = c</math> ([[tranzitivnost]] [[jednakost (matematika)|jednakosti]]). * <math>a = a</math> ([[refleksivnost]] jednakosti). * Ako <math>a = b</math> onda <math>b = a</math> ([[simetrija]] jednakosti). === Drugi zakoni === * Ako <math>a = b</math> i <math>c = d</math> onda <math>a + c = b + d.</math> ** Ako <math>a = b</math> onda <math>a + c = b + c</math> za svako ''c'' (adiciono svojstvo jednakosti). * Ako <math>a = b</math> i <math>c = d</math> onda <math>ac</math> = <math>bd.</math> ** Ako <math>a = b</math> onda <math>ac = bc</math> za svako ''c'' (multiplikativna osobina jednakosti). * Ako su dva simbola jednaka, onda se jedan može zamijeniti drugim po želji (princip smjene). * Ako <math>a > b</math> i <math>b > c</math> onda <math>a > c</math> (tranzitivnost [[nejednakost]]i). * Ako <math>a > b</math> onda <math>a + c > b + c</math> za svako ''c''. * Ako <math>a > b</math> i <math>c > 0</math> onda <math>ac > bc.</math> * Ako <math>a > b</math> i <math>c < 0</math> onda <math>ac < bc.</math> == Primjeri == === Linearne jednačine jedne promjenljive === {{glavni|Linearna jednačina}} Najjednostavnije jednačine su [[linearna jednačina|linearne jednačine]] koje imaju samo jednu promjenljivu. One sadrže samo konstantne brojeve i jednu promjenljivu bez eksponenta. Naprimjer: :<math>2x + 4 = 12. \,</math> Ključna tehnika je sabiranje, oduzimanje, množenje ili dijeljenje obe strane jednačine istim brojem kako bi se izolovala promjenljiva sa jedne strane jednačine. Kada se promjenljiva izoluje, sa druge strane jednačine ostaje vrijednost promjenljive. Naprimjer, oduzimanjem 4 sa obe strane gornje jednačine se dobija: :<math>2x + 4 - 4 = 12 - 4 \,</math> što se pojednostavljuje na: :<math>2x = 8. \,</math> Dijeljenjem obe strane brojem 2: :<math>\frac{2x}{2} = \frac{8}{2} \,</math> se dobija rješenje: :<math>x = 4. \,</math> Opći slučaj, :<math>ax+b=c\,</math> ima isti format rješenja: :<math>x=\frac{c-b}{a}</math> === Kvadratne jednačine === {{glavni|Kvadratna jednačina}} [[Kvadratna jednačina|Kvadratne jednačine]] mogu da se izraze u obliku ''ax''<sup>2</sup> + ''bx'' + ''c'' = 0, gde je ''a'' različito od nule (jer kad bi bilo jednako nuli, jednačina ne bi bila kvadratna već linearna). Zbog ovoga, kvadratna jednačina mora da sadrži član ''ax''<sup>2</sup>. Stoga je ''a'' ≠ 0, pa možemo da podijelimo jednačinu sa ''a'' i da preuradimo jednačinu da ima standardni oblik :<math>x^2 + px = q\,</math> gde je ''p'' = ''b''/''a'', a ''q'' = −''c''/''a''. Rješavanje ovoga, procesom dopune do kvadrata, vodi do [[kvadratna formula|kvadratne formule]]. === Sistem linearnih jednačina === {{glavni|Sistem linearnih jednačina}} U slučaju kada imamo [[sistem linearnih jednačina]], poput naprimjer, dvije jednačine sa dvije nepoznate, često je moguće naći rješenja za obe promjenljive koje zadovoljavaju obe jednačine. ==== Prvi metod rješavanja sistema ==== Primjer sistema linearnih jednačina bi mogao da bude slijedeće: :<math>\begin{cases}4x + 2y = 14 \\ 2x - y = 1.\end{cases} \,</math> Množenjem izraza u drugoj jednačini sa 2: :<math>4x + 2y = 14 \,</math> :<math>4x - 2y = 2. \,</math> Sabiranjem jednačina, dobije se: :<math>8x = 16 \,</math> što se može pojednostaviti :<math>x = 2. \,</math> Kako nam je sada poznato da je ''x'' = 2, moguće je izračunati da je ''y'' = 3 iz bilo koje od dve početne jednačine (umetanjem ''2'' umjesto ''x''). Kompletno rješenje ovog sistema je :<math>\begin{cases} x = 2 \\ y = 3. \end{cases}\,</math> Ovo nije jedini način da se reši ovaj sistem; mogli smo da nađemo ''y'' prije nego što smo našli ''x''. ==== Drugi metod rješavanja sistema ==== Drugi način za rešavanje istog sistema linearnih jednačina je korištenje smene. :<math>\begin{cases}4x + 2y = 14 \\ 2x - y = 1.\end{cases} \,</math> Ekvivalent ''y'' se može naći korištenjem jedne od ovih jednačina. Naprimjer, korištenjem druge: :<math>2x - y = 1 \,</math> Oduzimanjem ''2x'' sa obe strane jednačine: :<math>2x - 2x - y = 1 - 2x \,</math> :<math>- y = 1 - 2x \,</math> i množenjem sa -1: :<math> y = 2x - 1. \,</math> Korištenjem ove vrijednosti ''y'' u prvoj jednačini početnog sistema: :<math>4x + 2(2x - 1) = 14 \,</math> :<math>4x + 4x - 2 = 14 \,</math> :<math>8x - 2 = 14 \,</math> Dodavanjem ''2'' sa obe strane jednačine: :<math>8x - 2 + 2 = 14 + 2 \,</math> :<math>8x = 16 \,</math> što se može pojednostaviti :<math>x = 2 \,</math> Korištenjem ove vrijednosti u obe jednačine dobija se isto rješenje kao i kod prethodnog metoda. :<math>\begin{cases} x = 2 \\ y = 3. \end{cases}\,</math> Također, ni ovo nije jedini način da se riješi ovaj sistem; i ovde smo mogli prvo da izračunamo ''y'' pa onda ''x''. === Drugi tipovi sistema linearnih jednačina === ==== Nerješivi sistemi ==== U gornjem primjeru, moguće je naći rješenje sistema. Međutim, postoje i sistemi linearnih jednačina koje nemaju rješenje. Očigledan primjer je: :<math>\begin{cases} x + y = 1 \\ 0x + 0y = 2 \end{cases}\,</math> Druga jednačina u sistemu nema rješenje. Stoga, sistem ne može biti riješen. Međutim, nije sve nezadovoljive sisteme moguće isprva prepoznati. Uzmimo naprimjer sistem: :<math>\begin{cases}4x + 2y = 12 \\ -2x - y = -4 \end{cases}\,</math> Ako pokušamo da rešimo ovaj sistem (naprimjer korištenjem metoda smene koji je gore objašnjen), druga jednačina nakon dodavanja − 2''x'' na obe strane i množenjem sa −1, daje: :<math>y = -2x + 4 \,</math> A kada se ovo iskoristi kao vrijednost ''y'' u prvoj jednačini: :<math>4x + 2(-2x + 4) = 12 \,</math> :<math>4x - 4x + 8 = 12 \,</math> :<math>8 = 12 \,</math> Nema preostalih promjenljivih, a jednakost nije tačna. Ovo znači da prva jednačina ne može da da rješenje za vrijednost ''y'' dobijenu iz druge jednačine. ==== Neodređeni sistemi ==== Postoje i sistemi sa višestrukim rješenjima ili beskonačnim brojem rješenja, za razliku od sistema sa jedinstvenim rješenjem (gde naprimjer postoje jedinstvene vrijednosti za ''x'' i ''y'') Naprimjer: :<math>\begin{cases}4x + 2y = 12 \\ -2x - y = -6 \end{cases}\,</math> Ako izolujemo ''y'' u drugoj jednačini: :<math>y = -2x + 6 \,</math> I iskoristimo ovu vrijednost u prvoj jednačini sistema: :<math>4x + 2(-2x + 6) = 12 \,</math> :<math>4x - 4x + 12 = 12 \,</math> :<math>12 = 12 \,</math> Ova jednakost je tačna, ali nam ne daje vrijednost za ''x''. Zaista, lahko se može provjeriti (upisivanjem nekih vrijednosti za ''x'') da za svako ''x'' postoji rješenje, sve dok je ''y'' = −2''x'' + 6. Postoji beskonačan broj rješenja ovog sistema. == Također pogledajte == * [[Binarna operacija]] * [[Gaussova eliminacija]] * [[Matematičko obrazovanje]] * [[Brojna linija]] * [[Polinom]] * [[Trinom]] * [[Racionalizacija (matematika)]] == Literatura == * Leonhard [Euler], ''[https://web.archive.org/web/20110413234352/http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/euler/ Elements of Algebra]'', Tarquin Press, 2007 * Charles Smith, ''[https://web.archive.org/web/20081208185631/http://mathbooks.library.cornell.edu:8085/Dienst/UIMATH/1.0/Display/cul.math/Smit025 A Treatise on Algebra]'', in [http://historical.library.cornell.edu/math Cornell University Library Historical Math Monographs]. == Reference == {{refspisak}} {{Oblasti matematike}} [[Kategorija:Elementarna algebra|*]] acw5vg6mhzors7dd8d7noe63kozvyx1 Brana 0 96972 3936985 3929292 2026-10-24T20:36:37Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936985 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Hoover dam.jpg|mini|250px|[[Hooverova brana]] u SAD-u]] '''Brana''' je [[građevina]] podignuta preko korita prirodnog ili umjetno izgrađenog [[vodotok]]a sa svrhom da se prvobitni nivo vode uzvodno od brane digne. To podizanje izvodi se kako bi se dobio potreban pad za iskorištavanje vodene snage, da se poveća dubina vode u vodotoku za olakšavanje plovnosti ili za sakupljanje veće količine vode, potrebne bilo za regulaciju i oticanje vodnih količina u vodotoku nizvodno od brane, bilo za proizvodnju [[hidroelektrična energija|hidroelektrične energije]] ili za natapanje i opskrbu [[Voda|vodom]] većih područja te za suzbijanje [[poplava]] ili da se omogući plovidba. U planinskim [[potok|potocima]] i bujicama brane služe za učvršćivanje i osiguravanje potočnog korita. [[Hidroenergija]], zajedno s branama, često se koristi za proizvodnju [[Električna energija|električne energije]]. Brana se također može koristiti za prikupljanje ili skladištenje vode koja se može ravnomjerno rasporediti između lokacija. Brane općenito služe primarnoj svrsi zadržavanja vode, dok se druge strukture kao što su nasipi koriste za upravljanje ili sprječavanje protoka vode u određene kopnene regije. Najranija poznata brana je Jawa u Jordanu, koja datira iz 3000 p. n. e. Riječ brana može se pratiti do staroengleskog,<ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|work=bartleby.com|access-date=9. 11. 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408164742/http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html|archive-date=8. 4. 2009|df=dmy}}http://www.bartleby.com/</ref> a prije toga iz staroholandskog, što se vidi u imenima mnogih starih gradova,<ref>Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947</ref> kao što su [[Amsterdam]] i [[Rotterdam]]. ==Historija== ===Drevne brane=== Najranije brane izgrađene su u [[Mezopotamija|Mesopotamiji]] i na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Brane su korištene za kontrolu vodostaja, jer je vrijeme u [[Mezopotamija|Mesopotamiji]] uticalo na rijeke [[Tigris]] i [[Eufrat]]. Najranija poznata brana je brana [[Jawa (brana)|Jawa]] u [[Jordan]]u, 100 kilometara sjeveroistočno od glavnog grada [[Amman]]a. Ova gravitaciona brana je imala izvorno 9 metara visok i 1 m širok kameni zid, podržan zemljanim bedemom širine 50 m. Struktura je datirana u 3000 godina p. n. e.<ref>Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), str.51–64 (52)</ref><ref>S.W. Helms: "Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report", Levant 1977</ref> Staroegipatska brana Sadd-el-Kafara u [[Wadi Al-Garawi]], oko 25&nbsp;km južno od [[Kairo|Kaira]], bila je duga 102 m u svom dnu i 87 m široka. Konstrukcija je izgrađena oko 2800<ref name="Günther Garbrecht 52f.">Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), str.51–64 (52f.)</ref> ili 2600 p. n. e.<ref name="Bazzasowr">{{cite web|url=http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |title=overview of the hystory &#91;sic&#93; of water resources and irrigation management in the near east region |access-date=1. 8. 2007 |author=Mohamed Bazza |date=28–30. 10. 2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808082928/http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |archive-date=8. 8. 2007 }}http://www.fao.org/docrep/005/y4357e/y4357e14.htm</ref> kao diverziona brana za kontrolu poplava, ali je uništena jakom kišom tokom izgradnje ili ubrzo nakon toga.<ref name="Günther Garbrecht 52f." /><ref name="Bazzasowr" /> Tokom dvanaeste dinastije u 19. vijeku p . n. e., [[faraon]]i [[Senosert III]], [[Amenemhat III]] i [[Amenemhat IV]] iskopali su kanal dug 16&nbsp;km koji povezuje Fajumsku depresiju sa [[Nil]]om u [[Srednji Egipat|Srednjem Egiptu]]. Dvije brane zvane [[Ha-Uar brane|Ha-Uar]] koje idu u pravcu istok-zapad izgrađene su kako bi zadržale vodu tokom godišnjih poplava, a zatim je ispustile u okolna zemljišta. Jezero pod nazivom Mer-wer ili jezero [[Moeris jezero|Moeris]] pokrivalo je 1.700&nbsp;km<sup>2</sup> i danas je poznato kao [[Birket Qarun]].<ref>{{Cite web|url=https://www.brown.edu/Departments/Joukowsky_Institute/courses/afterpharaohs2010/13390.html|title=Lake Moeris|website=www.brown.edu|access-date=14. 8. 2018}}</ref> Do sredine kasnog trećeg milenijuma p. n. e. izgrađen je složen sistem upravljanja vodom u [[Dholaviri]] u današnjoj [[Indija|Indiji]]. Sistem je uključivao 16 [[rezervoar]]a, brana i različitih [[Kanal (građevina)|kanala]] za sakupljanje i skladištenje vode.<ref>{{cite web|url=http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|title=The reservoirs of Dholavira|date=decembar 2008|publisher=The Southasia Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170319/http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|archive-date=11. 7. 2011|url-status=dead|access-date=27. 2. 2011|df=dmy}}http://old.himalmag.com/component/content/article/1062-the-reservoirs-of-dholavira.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821053324/http://old.himalmag.com/component/content/article/1062-the-reservoirs-of-dholavira.html |date=21. 8. 2016 }}</ref> Jedno od inženjerskih čuda antičkog svijeta bila je [[Velika brana Marib]] u [[Jemen]]u. Izgradnja je pokrenuta negde između 1750. i 1700. godine p. n. e., bila je napravljena od nabijene zemlje – trouglastog poprečnog presjeka, 580 m u dužinu i prvobitno 4 m visok – protezala se između dvije grupe stijena sa obje strane, da bi bila povezana znatnom klesarskom konstrukcijom. Popravke su vršene u različitim periodima, najvažnije oko 750. godine p. n. e., a 250 godina kasnije visina brane je povećana na 7 m. Nakon propasti [[Kraljevstvo Saba|kraljevstva Saba]], brana je pala pod kontrolu [[Ḥimyarita]] (oko 115. p. n. e.) koji su izvršili daljnja poboljšanja, stvarajući strukturu visoku 14 m, sa pet preljeva, dva zida ojačana branama, ribnjak za taloženje i kanal od 1.000 m do distributivnog rezervoara. Ovi radovi nisu završeni sve do 325. godine nove ere kada je brana dozvolila navodnjavanje 25.000 hektara (100 km2). [[Eflatun Pınar]] je [[Hetiti|hetitska]] brana i izvorski hram u blizini [[Konya|Konye]], [[Turska]]. Smatra se da potječe iz [[Hetiti|Hetitskog carstva]] između 15. i 13. vijeka p. n. e.. [[Kallanai brana|Kallanai]] je izgrađena od neobrađenog kamena, dužine preko 300 m, visine 4,5 m i širine 20 m, preko glavnog toka rijeke [[Kaveri]] u [[Tamil Nadu]]u, u južnoj [[Indija|Indiji]]. Osnovna građevina datira iz 2. vijeka nove ere<ref>{{cite web|url=http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf|title=The Check-Dam Route to Mitigate India's Water Shortages|author2=Sunitha Chaudhary|publisher=Law library&nbsp;– University of New Mexico|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720143611/http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf|archive-date=20. 7. 2013|url-status=dead|access-date=8. 11. 2011|author3=Minna J. Hsu|author1=Govindasamy Agoramoorthy}}</ref> i smatra se jednom od najstarijih građevina za skretanje ili regulaciju vode koje su još u upotrebi.<ref name="kallanai_oldest">{{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|title=Water management: Historical maritime, riverine tradition of Bharat|last=Kalyanaraman|first=S|date=18. 3. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206130842/http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|archive-date=6. 2. 2007|url-status=dead|access-date=23. 1. 2021|df=dmy}}</ref> Svrha brane je bila da preusmjeri vode Kaveri preko plodne regije delte za navodnjavanje putem kanala.<ref name="kallanai_googlebook">{{cite book|last=Singh|first=Vijay P.|url=https://books.google.com/books?id=Bge-0XX6ip8C&q=kallanai&pg=PA508|title=Water Resources System Operation: Proceedings of the International Conference on Water and Environment|author2=Ram Narayan Yadava|publisher=Allied Publishers|year=2003|isbn=978-81-7764-548-4|page=508|access-date=9. 11. 2015}}</ref> [[Du Jiang Yan]] je najstariji preživjeli sistem za navodnjavanje u [[Kina|Kini]] koji je uključivao branu koja je usmjeravala protok vode. Završena je 251. p. n. e.. Velika zemljana brana, koju je napravio [[Sunshu Ao]], premijer Chua (države), poplavila je dolinu u savremenoj sjevernoj provinciji Anhui koja je stvorila ogroman rezervoar za navodnjavanje (100&nbsp;km u obimu), rezervoar koji je i danas prisutan.<ref name="needham volume 4 part 3 271">Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. [[Taipei]]: Caves Books, Ltd.</ref> ===Rimsko inženjerstvo=== Izgradnju rimskih brana karakterizirala je "sposobnost Rimljana da planiraju i organiziraju inženjersku izgradnju u velikim razmjerama."<ref name="Smith 1971, 49">{{harvnb|Smith|1971|p=49}}</ref> Rimski planeri su tada uveli novi koncept velikih akumulacijskih brana koje su mogle osigurati trajno vodosnabdijevanje urbanih naselja preko cijele regije i tokom sušne sezone.<ref>{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}</ref> Njihova pionirska upotreba vodootpornog hidrauličnog maltera, a posebno [[Rimski beton|rimskog betona]], omogućila je mnogo veće strukture brana od prethodno izgrađenih,<ref name="Smith 1971, 49" /> kao što je brana na [[Homs jezero|jezeru Homs]], verovatno najveća vodena barijera do tog datuma,<ref name="Smith 1971, 42">{{harvnb|Smith|1971|p=42}}</ref> i brana [[Harbaqa (brana)|Harbaqa]], oba u rimskoj [[Sirija|Siriji]]. Najviša rimska brana bila je brana [[Subiaco (brana)|Subiaco]] u blizini [[Rim]]a; njegova rekordna visina od 50 m ostala je neprevaziđena sve do slučajnog uništenja 1305. godine.<ref name="Hodge 1992, 87">{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}</ref> Rimski inženjeri su rutinski koristili drevne standardne dizajne kao što su nasipne brane i zidane gravitacione brane.<ref>{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}</ref> Osim toga, pokazali su visok stepen inovativnosti, uvodeći većinu ostalih osnovnih dizajna brana koji su do tada bili nepoznati. Tu spadaju lučne gravitacijske brane,<ref>{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}</ref> lučne brane,<ref name="Earliest known arch dam">{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}</ref> potporne brane<ref>{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}</ref> i višelučne kontra brane,<ref name="Earliest known multiple arch buttress dam">{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}</ref> koje su sve bile poznate i korištene od 2. vijeka nove ere. Rimska radna snaga je također bila prva koja je izgradila mostove brane, kao što je [[Valerijanov most]] u [[Iran]]u.<ref>{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}</ref> U [[Iran]]u su brane mostova kao što je [[Band-e Kaisar]] korištene za obezbjeđivanje [[Hidroenergija|hidroenergije]] preko vodenih točkova, koji su često pokretali mehanizme za podizanje vode. Jedan od prvih bio je rimski izgrađen most s branom u [[Dezful]]u,<ref>{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}</ref> koji je mogao podići vodu za 23 m za opskrbu grada. Također su bile poznate diverzione brane.<ref name="Hill-Engineering">[[Donald Routledge Hill]] (1996), "Engineering", str. 759, in {{cite book|last1=Rashed|first1=Roshdi|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science|title-link=Encyclopedia of the History of Arabic Science|last2=Morelon|first2=Régis|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=978-0-415-12410-2|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0003unse/page/751 751]–795}}</ref> Uvedene su mlinske brane koje su muslimanski inženjeri nazvali ''Pul-i-Bulaiti''. Prvi je izgrađen u [[Shustar]]u na rijeci [[Karun]] u [[Iran]]u, a mnogi od njih su kasnije izgrađeni u drugim dijelovima [[Islamski svijet|islamskog svijeta]].<ref name="Hill-Engineering" /> Voda je odvođena sa stražnje strane brane kroz veliku cijev za pogon vodenog točka i vodenice.<ref name="Lucas">Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', str. 62. Brill, {{ISBN|90-04-14649-0}}.</ref> U 10. vijeku, [[Al-Muqaddasi]] je opisao nekoliko brana u [[Perzija|Perziji]]. Izvijestio je da je jedan u [[Ahwaz]]u bio dug više od 910 m<ref name="Hill-56-8">{{cite book|author=Donald Routledge Hill|title=A history of engineering in classical and medieval times|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=978-0-415-15291-4|pages=56–8|author-link=Donald Routledge Hill}}</ref> i da je imao mnogo vodenih kotača koji su vodu podizali u akvadukte kroz koje je tekla u gradske rezervoare.<ref name="Hill-31">{{cite book|author=Donald Routledge Hill|title=A history of engineering in classical and medieval times|publisher=Routledge|year=1996|isbn=978-0-415-15291-4|page=31}}</ref> Druga brana [[Band-i-Amir (brana)|Band-i-Amir]] je obezbijedila navodnjavanje za 300 sela.<ref name="Hill-56-8" /> ===Srednji vijek=== U [[Nizozemska|Holandiji]], zemlji pretežno ispod površine mora, brane su se često gradile kako bi se blokirale rijeke, regulisao nivo vode i spriječio ulazak mora u močvarno područje. Takve brane često su označavale početak naselja ili grada jer je na takvom mjestu bilo lako preći rijeku i često su uticale na holandska imena mjesta. Sadašnji glavni grad Holandije, [[Amsterdam]] (staro ime Amstelredam), počeo je branom na rijeci Amstel u kasnom 12. vijeku, a [[Rotterdam|Roterdam]] je započeo branom na rijeci Rotte, manjoj pritoci [[Nieuwe Maas]]. Centralni trg Amsterdama, koji pokriva prvobitno mjesto brane stare 800 godina, još uvijek nosi naziv Trg Dam. ===Industrijska revolucija=== Rimljani su bili prvi koji su izgradili lučne brane, gdje reakcione sile iz temelja stabiliziraju konstrukciju od vanjskog [[Statika fluida|hidrostatskog pritiska]], ali tek u 19. vijeku su inženjerske vještine i raspoloživi građevinski materijali omogućili izgradnju prvih velikih lučnih brana. Tri pionirske lučne brane izgrađene su oko [[Britansko Carstvo|Britanskog carstva]] početkom 19. vijeka. [[Henry Russel]] iz Kraljevskih inženjera nadgledao je izgradnju brane [[Mir Alam]] 1804. za opskrbu vodom grada [[Hyderabad]] (i danas se koristi). Imao je visinu od 12 m i sastojao se od 21 luka promjenjivog raspona.<ref>{{cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321190213/http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|archive-date=21. 3. 2012|url-status=dead|df=dmy}}</ref> Tokom 1820-ih i 30-ih godina, potpukovnik [[John By]] je nadgledao izgradnju kanala Rideau u [[Kanada|Kanadi]] u blizini današnje [[Otava|Otave]] i izgradio niz zakrivljenih zidanih brana kao dio sistema plovnih puteva. Konkretno, brana [[Jones Falls (brana)|Jones Falls]], koju je izgradio [[John Redpath]], završena je 1832. godine kao najveća brana u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] i inženjersko čudo. Da bi voda bila pod kontrolom tokom izgradnje, u brani su otvorena dva otvora, vještački kanali za odvođenje vode. Prvi je bio blizu podnožja brane na njegovoj istočnoj strani. Druga brana postavljena je na zapadnoj strani brane, oko 6,1 m iznad baze. Da bi se došlo do prebacivanja s donje na gornju branu, ispust Pješčanog jezera je blokiran.<ref>{{cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar|date=31. 10. 2014|access-date=8. 12. 2022|archive-date=6. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106185509/http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|url-status=dead}}</ref> [[Hunts Creek]] u blizini grada [[Parramatt]]a, [[Australija]], pregrađen je 1850-ih, kako bi se zadovoljila potražnja za vodom rastuće populacije grada. Zid brane od zidanog luka dizajnirao je poručnik [[Percy Simpson]] koji je bio pod utjecajem napretka u tehnikama izgradnje brana koje su napravili kraljevski inženjeri u [[Indija|Indiji]]. Brana je koštala 17.000 funti i završena je 1856. godine kao prva projektovana brana izgrađena u [[Australija|Australiji]] i druga lučna brana u svijetu izgrađena prema matematičkim specifikacijama.<ref>{{cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}</ref> Prva takva brana otvorena je dvije godine ranije u [[Francuska|Francuskoj]]. Bila je to prva francuska lučna brana u industrijskoj eri, a izgradio ju je [[François Zola]] u opštini [[Aix-en-Provence]] kako bi poboljšao opskrbu vodom nakon što je izbijanje [[Kolera|kolere]] 1832. godine opustošilo ovo područje. Nakon kraljevskog odobrenja 1844. godine, brana je izgrađena u narednoj deceniji. Njena konstrukcija je izvedena na osnovu matematičkih rezultata naučne analize naprezanja. Brana duga 75 milja u blizini [[Warwick]]a, [[Australija]], bila je vjerovatno prva svjetska betonska lučna brana. Dizajnirana od strane [[Henry Charles Stanley]] 1880. sa prelivom i posebnim ispustom za vodu, na kraju je podignuta na 10 m. U drugoj polovini devetnaestog vijeka napravljen je značajan napredak u naučnoj teoriji projektovanja zidanih brana. Ovo je transformisalo dizajn brane iz umjetnosti zasnovane na empirijskoj metodologiji u profesiju zasnovanu na strogo primijenjenom naučno-teorijskom okviru. Ovaj novi naglasak bio je usredsređen na inženjerske fakultete univerziteta u [[Francuska|Francuskoj]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. [[William John Macquorn Rankine|William John Macquorn]] Rankine sa Univerziteta u Glasgowu je pionir teorijskog razumijevanja struktura brana u svom radu iz 1857 ''O stabilnosti labave Zemlje''. Rankineova teorija je pružila dobro razumijevanje principa koji stoje iza dizajna brana.<ref>Rankine, W. (1857) "On the stability of loose earth". ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', Vol. 147.</ref> U Francuskoj je [[J. Augustin Tortene de Sazilly]] objasnio mehaniku vertikalno postavljenih zidanih gravitacionih brana, a Zolina brana je prva koja je izgrađena na osnovu ovih principa.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/150337/dam/72085/The-19th-century|title=dam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===Moderna era=== Era velikih brana započela je izgradnjom [[Asuanska niska brana|Asuanske niske brane]] u [[Egipat|Egiptu]] 1902. godine, gravitacione zidane brane na rijeci [[Nil]]. Nakon njihove invazije i okupacije Egipta 1882, Britanci su započeli izgradnju 1898. Projekat je dizajnirao Sir [[William Willcocks]] i uključio je nekoliko eminentnih inženjera tog vremena, uključujući Sir [[Benjamin Baker|Benjamina Bakera]] i Sir [[John Aird|Johna Airda]], čija je firma, ''John Aird & Co.'' , bila glavni izvođač radova.<ref>{{cite web|url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html|title=Egyptian Irrigation Bond 1898 – Aswan Dam on Nile River|work=Scripophily|archive-url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html|archive-date=13. 5. 2005|url-status=dead|access-date=9. 11. 2015}}</ref><ref>{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date=Decembar 1902|title=Subduing the Nile|url=https://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|access-date=10. 7. 2009}}</ref> Kapital i finansiranje obezbijedio je [[Ernest Cassel]].<ref>[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=F&search=Finance Finance], ''[[Jewish Encyclopedia]]'', c.1906</ref> Kada je bila građena između 1899. i 1902. godine, nikada ranije nije pokušano ništa u njenom obimu;<ref>Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|"Harnessing the Nile"]], ''[[The Century Magazine]]'', Vol. 57, No. 4 (February 1899)</ref> a po završetku je bila najveća zidana brana na svijetu.<ref>{{cite web|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|title=The First Aswan Dam|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/19970615204902/http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|archive-date=15. 6. 1997|url-status=dead|access-date=2. 1. 2011}}</ref> [[Hooverova brana]] je masivna betonska lučna gravitaciona brana, izgrađena u Crnom kanjonu rijeke [[Colorado|Kolorado]], na granici između američkih država [[Arizona]] i [[Nevada]] između 1931. i 1936. godine tokom [[Velika depresija|Velike depresije]]. Godine 1928. [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongres]] je odobrio projekat izgradnje brane koja bi kontrolisala poplave, obezbjeđivala vodu za navodnjavanje i proizvodila hidroelektričnu energiju. Pobjedničku ponudu za izgradnju brane dostavio je konzorcij pod nazivom Six Companies, Inc. Ovako velika betonska konstrukcija nije nikada prije izgrađena, a neke od korištenih tehnika nisu ranije dokazane. Teško ljetno vrijeme i nedostatak objekata u blizini lokacije također su predstavljali poteškoće. Ipak, šest kompanija je predalo branu saveznoj vladi 1. marta 1936. godine, više od dvije godine prije roka.<ref>{{cite book|last1=Interior|first1=United States Dept of the|url=https://books.google.com/books?id=jTNAAAAAIAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&pg=PA79&hl=en&source=gb_mobile_entity&ovdme=1#v=onepage&q&f=false|title=The Hoover Dam Documents|date=1948|publisher=U.S. Government Printing Office|page=79|language=en}}</ref> Do 1997. godine postojalo je oko 800.000 brana širom svijeta, od kojih je oko 40.000 bilo preko 15 m visine.<ref>{{Cite journal|last1=Joyce|first1=S.|date=Octobar 1997|title=Is it worth a dam?|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1997-10_105_10/page/1050|journal=Environmental Health Perspectives|volume=105|issue=10|pages=1050–1055|doi=10.1289/ehp.971051050|pmc=1470397|pmid=9349830}}</ref> U 2014. godini, naučnici sa Univerziteta u [[Oxford]]u objavili su studiju da li benefiti opravdavaju troškove takvih brana.<ref>{{Cite journal|author1=Atif Ansar|author2=Bent Flyvbjerg|author3=Alexander Budzier|author4=Daniel Lunn|date=juni 2014|title=Should we build more large dams? The actual costs of hydropower megaproject development|journal=Energy Policy|volume=69|pages=43–56|arxiv=1409.0002|doi=10.1016/j.enpol.2013.10.069|ssrn=2406852|s2cid=55722535}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak najviših brana na svijetu]] == Reference == {{refspisak}} == Izvori == * {{cite journal|last1=Arenillas|first1=Miguel|last2=Castillo|first2=Juan C.|year=2003|title=Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix)|url=http://www.traianvs.net/textos/presas_in.htm#_ednref4|journal=1st International Congress on Construction History [20th–24th January]}} * {{cite journal|last1=Almeida|first1=Ricardo|year=2018|title=A case study on environmental sustainability: A study of the trophic changes in fish species as a result of the damming of rivers through clustering analysis|url=https://repositorio.ufrn.br/handle/123456789/31114|journal=Computers & Industrial Engineering|volume=135|pages=1239–1252|doi=10.1016/j.cie.2018.09.032|s2cid=115846219}} * {{cite book|last1=Hartung|first1=Fritz|title=Historische Talsperren|last2=Kuros|first2=Gh. R.|publisher=Verlag Konrad Wittwer|year=1987|isbn=978-3-87919-145-1|editor-last=Garbrecht|editor-first=Günther|volume=1|place=Stuttgart|pages=221–274|contribution=Historische Talsperren im Iran}} * {{cite book|last=Hodge|first=A. Trevor|title=Roman Aqueducts & Water Supply|url=https://archive.org/details/romanaqueductswa0000hodg|publisher=Duckworth|year=1992|isbn=978-0-7156-2194-3|place=London}} * {{cite book|last=Hodge|first=A. Trevor|title=Handbook of Ancient Water Technology|publisher=Brill|year=2000|isbn=978-90-04-11123-3|editor-last=Wikander|editor-first=Örjan|editor-link=Örjan Wikander|series=Technology and Change in History|volume=2|location=Leiden|pages=331–339|contribution=Reservoirs and Dams}} * {{cite journal|last1=James|first1=Patrick|last2=Chanson|first2=Hubert|year=2002|title=Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|journal=Australian Civil Engineering Transactions|volume=CE43|pages=39–56}} * {{cite journal|last1=Lansac-Tôha|first1=Fernando Miranda|year=2019|title=A Differently dispersing organism groups show contrasting beta diversity patterns in a dammed subtropical river basin|journal=Science of the Total Environment|volume=691|pages=1271–1281|bibcode=2019ScTEn.691.1271L|doi=10.1016/j.scitotenv.2019.07.236|pmid=31466207|s2cid=199071096}} * {{cite journal|last1=Ren|first1=Kang|year=2019|title=A nature-based reservoir optimization model for resolving the conflict in human water demand and riverine ecosystem protection|journal=Journal of Cleaner Production|volume=231|pages=406–418|doi=10.1016/j.jclepro.2019.05.221|s2cid=182485278}} * {{cite journal|last=Schnitter|first=Niklaus|year=1978|title=Römische Talsperren|journal=Antike Welt|volume=8|issue=2|pages=25–32}} * {{cite book|last=Schnitter|first=Niklaus|title=Historische Talsperren|publisher=Verlag Konrad Wittwer|year=1987a|isbn=978-3-87919-145-1|editor-last=Garbrecht|editor-first=Günther|volume=1|place=Stuttgart|pages=9–20|contribution=Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts}} * {{cite book|last=Schnitter|first=Niklaus|title=Historische Talsperren|publisher=Verlag Konrad Wittwer|year=1987b|isbn=978-3-87919-145-1|editor-last=Garbrecht|editor-first=Günther|volume=1|place=Stuttgart|pages=57–74|contribution=Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer}} * {{cite book|last=Schnitter|first=Niklaus|title=Historische Talsperren|publisher=Verlag Konrad Wittwer|year=1987c|isbn=978-3-87919-145-1|editor-last=Garbrecht|editor-first=Günther|volume=1|place=Stuttgart|pages=75–96|contribution=Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer}} * {{cite journal|last=Smith|first=Norman|year=1970|title=The Roman Dams of Subiaco|url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1970-01_11_1/page/n63|journal=Technology and Culture|volume=11|issue=1|pages=58–68|doi=10.2307/3102810|jstor=3102810}} * {{cite book|last=Smith|first=Norman|title=A History of Dams|publisher=Peter Davies|year=1971|isbn=978-0-432-15090-0|place=London|pages=25–49}} * {{cite book|last=Vogel|first=Alexius|title=Historische Talsperren|publisher=Verlag Konrad Wittwer|year=1987|isbn=978-3-87919-145-1|editor-last=Garbrecht|editor-first=Günther|volume=1|place=Stuttgart|pages=47–56 (50)|contribution=Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer}} {{Javna infrastruktura}} {{Commonscat|Dams}} [[Kategorija:Građevine i strukture]] [[Kategorija:Brane]] 7me2fc4he8xljxdg743ipwlbbawy8fd Pismenost 0 100718 3936935 3904699 2026-10-24T18:53:51Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936935 wikitext text/x-wiki [[File:World map of literacy rates, age 15+, OWID.svg|thumb|upright=1.2|Stopa pismenosti u svijetu 2015.<ref>{{Cite web |title=Adult literacy rates, 2015 or most recent observation |url=https://ourworldindata.org/grapher/literacy-rates-most-recent |access-date=15. 2. 2020 |website=Our World in Data}}</ref>]] '''Pismenost''' je poznavanje [[pismo (grafija)|pisma]], umijeće čitanja i pisanja. Neki istraživači sugerišu da se proučavanje "pismenosti" kao pojma može podijeliti na dva perioda: period prije 1950, kada se pismenost shvatala isključivo kao pismenost po abecednom redu (prepoznavanje riječi i slova); i period nakon 1950, kada se pismenost polako počela posmatrati kao širi pojam i proces, uključujući društvene i kulturne aspekte čitanja i pisanja<ref>{{Cite journal |last=Gee |first=James |author-link=James Paul Gee |year=1991 |title=Socio-Cultural Approaches to Literacy (Literacies) |journal=Annual Review of Applied Linguistics |volume=12 |pages=31–48 |doi=10.1017/S0267190500002130 |s2cid=146415110}}</ref> i [[Funkcionalna pismenost|funkcionalnu pismenost]].<ref>{{Cite journal |last=Dijanošić |first=B. |year=2009 |title=Prilozi definiranju pojma funkcionalne pismenosti |trans-title=Contributions to the definition of functional literacy |url=http://www.andragosko.hr/wp-content/uploads/2020/10/1-2009.pdf#page=25 |journal=Journal of the Croatian Andragogy Society |language=Croatian |pages=25–35}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Réka |first1=Vágvölgyi |last2=Bergström |first2=Aleksandar |last3=Bulajić |first3=Maria Klatte |last4=Falk |first4=Huettig |date=maj 2019 |title=Understanding functional illiteracy from a policy, adult education, and cognition point of view: Towards a joint referent framework |journal=Zeitschrift für Neuropsychologie |volume=30 |issue=2 |page=111 |doi=10.1024/1016-264X/a000255 |s2cid=191662777 |doi-access=free}}</ref> Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|Popisu iz 2013.]] u Bosni i Hercegovini je bilo oko 90.000 nepismenih, što čini 2,82%. U Republici Srpskoj nepismenih je 3,17% posto, u Federacija BiH 2,63%, a u Brčko Distriktu 2,83%.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2023/9/8/vlasti-ne-zele-pismene-ljude-jer-njima-teze-upravljaju|title=‘Vlasti ne žele pismene ljude jer njima teže upravljaju’|last=Vojić|first=Fahrudin|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=17. 12. 2024}}</ref> Po podacima The World Factbook, oko 82% svjetske populacije je pismeno. == Društveni uticaj i demografija == Tradicionalni koncept pismenosti se proširio jer se među istraživačima u studijama kompozicije, obrazovanja i antropološkoj lingvistici pojavio konsenzus da nema smisla govoriti o čitanju ili pisanju izvan specifičnog konteksta, a lingvista [[James Paul Gee]] to je opisao kao "jednostavno nekoherentno ."<ref>{{Cite journal |last=Gee |first=James Paul |year=1989 |title=Literacy, Discourse, and Linguistics: Introduction |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-education_1989_171_1/page/4 |journal=Journal of Education |volume=171 |issue=1 |pages=5–17 |doi=10.1177/002205748917100101 |s2cid=58334868}}</ref> Na primjer, čak i ekstremno rane faze sticanja ovladavanja oblicima simbola odvijaju se u određenom društvenom kontekstu (čak i ako je taj kontekst "škola"), i, nakon nabavke štampe, svaki primjer čitanja ili pisanja bit će za određenu svrhu i priliku s određenim čitaocima i piscima na umu. Čitanje i pisanje, stoga, nikada nisu odvojivi od društvenih i kulturnih elemenata.<ref>{{Cite book |title=Multidisciplinary perspectives on literacy research |url=https://archive.org/details/multidisciplinar0000unse_y1n7 |year=2005 |publisher=Hampton |isbn=978-1-572-73626-9 |editor-last=Beach |editor-first=Richard |edition=2nd |location=Cresskill, NJ |editor-last2=Green |editor-first2=Judith |editor-last3=Kamil |editor-first3=Michael |editor-last4=Shanahan |editor-first4=Timothy}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Mkandwire |first=S. B. |year=2018 |title=Literacy versus Language: Exploring their Similarities and Differences |journal=Journal of Lexicography and Terminology |volume=2 |issue=1 |pages=37–55}}</ref><ref>{{Citation |last=Lindquist |first=Julie |title=Literacy |year=2015 |url=http://www.upcolorado.com/utah-state-university-press/item/2711-keywords-in-writing-studies |work=Keywords in Writing Studies |pages=99–102 |editor-last=Heilker |editor-first=Paul |access-date=19. 9. 2023 |publisher=Utah State University Press |doi=10.7330/9780874219746.c020 |isbn=978-0-874-21974-6 |editor2-last=Vandenberg |editor2-first=Peter |doi-access=free |archive-date=30. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130021352/https://upcolorado.com/utah-state-university-press/item/2711-keywords-in-writing-studies |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Knobel |first=Michele |title=Everyday Literacies: Students, Discourse, and Social Practice |url=https://archive.org/details/everydayliteraci0000knob |publisher=Peter Lang |year=1999 |location=New York}}</ref> Posljedica koju su, između ostalih, iznijeli [[David Barton]] i [[Rosalind Ivanić]], je da kognitivni i društveni efekti sticanja pismenosti nisu lako predvidljivi, budući da, kako je [[Brian Street]] tvrdio, "načini na koje se ljudi obraćaju čitanju i pisanju su sami ukorijenjeni u koncepcijama znanja, identiteta i bića."<ref>{{Cite book |title=Literacy and development: ethnographic perspectives |url=https://archive.org/details/literacydevelopm0000unse_m3e8 |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-23451-1 |editor-last=Street |editor-first=Brian V. |location=London |pages=[https://archive.org/details/literacydevelopm0000unse_m3e8/page/7 7]–8 |chapter=Introduction}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Street |first1=Brian V. |title=Literacy in theory and practice |url=https://archive.org/details/unset0000unse_e6x6 |last2=Street |first2=Brain V. |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28961-0}}</ref> Shodno tome, kao što je [[Jack Goody]] dokumentovao, historijski gledano, pismenost je uključivala transformacija društvenih sistema koji se oslanjaju na pismenost i promjenjive upotrebe pismenosti unutar tih sistema u razvoju.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://www.cambridge.org/core/books/logic-of-writing-and-the-organization-of-society/A58ECF96A6302FDC7972E713BDE5568D |title=The Logic of Writing and the Organization of Society |year=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-33962-9}}</ref> === Rod === [[File:Literacy rate, population 15+ years, male (%), OWID.svg|thumb|upright=1.4|Stopa pismenosti odraslih muškaraca (%), 2015.<ref>{{Cite web |title=Adult literacy rate, population 15+ years, male (%) |url=https://ourworldindata.org/grapher/adult-literacy-male |access-date=15. 2. 2020 |website=Our World in Data}}</ref>]] [[File:Adult literacy rate, population 15+ years, female (%), OWID.svg|thumb|upright=1.4|Stopa pismenosti odraslih žena (%), 2015.<ref>{{Cite web |title=Adult literacy rate, population 15+ years, female (%) |url=https://ourworldindata.org/grapher/adult-literacy-female |access-date=15. 2. 2020 |website=Our World in Data}}</ref>]] [[File:Figure 4 Progress towards gender parity Reading the past writing the future.svg|thumb|upright=1.4|Indeksi rodnog pariteta u stopama pismenosti mladih po regijama, 1990–2015. Napredak ka rodnom paritetu u pismenosti započeo je nakon 1990.]] Prema podacima iz 2015. koje je prikupio [[Unescov institut za statistiku]], oko dvije trećine (63%) nepismenih odraslih osoba u svijetu su žene. Ovaj disparitet je bio još veći u prethodnim decenijama, a od 1970. do 2000, globalna rodna razlika u pismenosti značajno se smanjila.<ref>{{Cite journal |last1=Dorius |first1=Shawn F. |last2=Firebaugh |first2=Glenn |date=1. 7. 2010 |title=Trends in Global Gender Inequality |journal=Social Forces |volume=88 |issue=5 |pages=1941–1968 |doi=10.1353/sof.2010.0040 |issn=0037-7732 |pmc=3107548 |pmid=21643494}}</ref> Međutim, oko 2013. ovaj napredak je stagnirao, pri čemu je rodna razlika ostala gotovo konstantna u posljednje dvije decenije.<ref name="UNESCO-2015" /> Generalno, rodni jaz u pismenosti nije bio toliko izražen kao regionalni jaz; to jest, razlike između zemalja su često bile veće od rodnih razlika unutar zemalja.<ref>{{Cite report |url=http://siteresources.worldbank.org/INTWDR2012/Resources/7778105-1299699968583/7786210-1315936222006/chapter-3.pdf |title=Gender Equality and Development: World Development Report |date=2012 |publisher=The World Bank |issue=114 |location=Washington, D. C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412075924/http://siteresources.worldbank.org/INTWDR2012/Resources/7778105-1299699968583/7786210-1315936222006/chapter-3.pdf |archive-date=12. 4. 2019 |chapter=Education and Health: Where do Gender Differences Really Matter?}}{{Moved resource|date=septembar 2023}}</ref> [[Supsaharska Afrika]] ima najnižu ukupnu stopu pismenosti i najveći rodni jaz: 52% odraslih žena i 68% odraslih muškaraca je pismeno. Sličan rodni disparitet postoji u [[Sjeverna Afrika|Sjevernoj Africi]], gdje je 70% odraslih žena pismeno naspram 86% odraslih muškaraca. U [[Južna Azija|Južnoj Aziji]], 58% odraslih žena i 77% odraslih muškaraca je pismeno.<ref name="UNESCO-2015" /> Svjetska konferencija o obrazovanju za sve 1990, održana u Jomtienu, [[Tajland]], skrenula je pažnju na rodnu razliku u pismenosti i potakla mnoge zemlje u razvoju da daju prioritet pismenosti žena.<ref>{{Cite book |last=Agnaou |first=Fatima |url=https://books.google.com/books?id=PWz6mAEACAAJ |title=Gender, Literacy, and Empowerment in Morocco |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-94765-7}}</ref> U mnogim kontekstima, nepismenost žena koegzistira s drugim aspektima rodne nejednakosti. [[Martha Nussbaum]] kaže da su nepismene žene podložnije da budu zarobljene u nasilnom braku, s obzirom na to da nepismenost ograničava njihove mogućnosti zapošljavanja i pogoršava njihov položaj kada pregovaraju unutar domaćinstva. Štaviše, Nussbaum povezuje pismenost sa sposobnošću žena da efektivno komuniciraju i sarađuju jedna s drugom "kako bi učestvovale u većem pokretu za političke promjene".<ref>{{Cite journal |last=Nussbaum |first=Martha C. |date=1. 1. 2004 |title=Women's Education: A Global Challenge |url=https://archive.org/details/sim_signs_winter-2004_29_2/page/332 |journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society |volume=29 |issue=2 |pages=332–333 |doi=10.1086/378571 |issn=0097-9740 |s2cid=144593937}}</ref> ==== Izazovi povećanja pismenosti žena ==== Društvene barijere mogu ograničiti mogućnosti za povećanje vještina pismenosti među ženama i djevojčicama; omogućavanje časova opismenjavanja može biti neefikasno kada je u suprotnosti sa korišćenjem dragocenog ograničenog vremena žena i devojčica.<ref>{{Cite journal |last1=Hill |first1=M. Anne |last2=King |first2=Elizabeth |date=1. 7. 1995 |title=Women's education and economic well-being |journal=Feminist Economics |volume=1 |issue=2 |pages=21–46 |doi=10.1080/714042230 |issn=1354-5701}}</ref> Djevojčice školskog uzrasta mogu se suočiti s većim očekivanjima od svojih muških kolega da obavljaju kućne poslove i brinu o mlađoj braći i sestrama.<ref name="World-Literacy-Foundation-2015" /> Generacijska dinamika također može produžiti ove disparitete; nepismeni roditelji možda neće lako procijeniti vrijednost pismenosti za svoje kćeri, posebno u tradicionalnim, ruralnim društvima sa očekivanjima da će djevojčice ostati kod kuće.<ref>{{Cite book |last=Al-Mekhlafy |first=Tawfiq A. |url=http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1099079877269/547664-1099080014368/DID_Girls_edu.pdf |title=Girls' Education in the 21st Century: Gender Equality, Empowerment, and Economic Growth |publisher=The World Bank |year=2008 |editor-last=Tembon |editor-first=Mercy |place=Washington D. C. |chapter=Strategies for Gender Equality in Basic and Secondary Education: A Comprehensive and Integrated Approach in the Republic of Yemen |editor-last2=Fort |editor-first2=Lucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824222436/http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1099079877269/547664-1099080014368/DID_Girls_edu.pdf |archive-date=24. 8. 2019}}{{Moved resource|date=septembar 2023}}</ref> Pregledom akademske literature [[Svjetska banka|Svjetske banke]] i [[Međunarodni centar za istraživanje o ženama|Međunarodnog centra za istraživanje o ženama]] zaključeno je da dječiji brakovi, koji pretežno pogađaju djevojčice, imaju tendenciju smanjenja nivoa pismenosti.<ref>{{Cite web |last=Wodon |first=Quentin |display-authors=etal |date=septembar 2015 |title=Child Marriage and the 2030 Agenda: Selected Findings from Early Research |url=http://www.costsofchildmarriage.org/publication/child-marriage-and-2030-agenda |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404061325/https://www.costsofchildmarriage.org/publication/child-marriage-and-2030-agenda |archive-date=4. 4. 2023 |website=The Economic Impacts of Child Marriage}}</ref> Analiza ovog pitanja iz 2008. u [[Bangladeš]]u pokazala je da se za svaku narednu godinu udaja djevojčice odgađa, vjerovatnoća da će ona biti pismena raste za 5,6%.<ref>{{Cite journal |last1=Field |first1=Erica |last2=Ambrus |first2=Attila |date=1. 10. 2008 |title=Early Marriage, Age of Menarche, and Female Schooling Attainment in Bangladesh |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_2008-10_116_5/page/n112 |journal=Journal of Political Economy |volume=116 |issue=5 |pages=881–930 |citeseerx=10.1.1.662.7231 |doi=10.1086/593333 |issn=0022-3808 |s2cid=215805592}}</ref> Slično, studija iz 2014. je otkrila da u Supsaharskoj Africi, rana udaja značajno smanjuje vjerovatnoću pismenosti djevojčice, čak i ako se uzmu u obzir druge varijable.<ref>{{Citation |last1=Nguyen |first1=Minh Cong |title=Child Marriage and Education in Sub-Saharan Africa |date=septembar 2014 |url=http://allinschool.org/wp-content/uploads/2015/02/OOSC-2014-QW-Child-Marriage-final.pdf |editor-last=Wodon |editor-first=Quentin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629180823/http://allinschool.org/wp-content/uploads/2015/02/OOSC-2014-QW-Child-Marriage-final.pdf |chapter=Impact of Child Marriage on Literacy and Education Attainment in Africa |place=Washington D. C. |publisher=World Bank |archive-date=29. 6. 2016 |last2=Wodon |first2=Quentin}}</ref> Stoga je pregled literature iz 2015. preporučio odlaganje braka kao dio strategije za povećanje nivoa obrazovanja, uključujući pismenost žena.<ref>{{Cite journal |last1=Parsons |first1=Jennifer |last2=Edmeades |first2=Jeffrey |last3=Kes |first3=Aslihan |last4=Petroni |first4=Suzanne |last5=Sexton |first5=Maggie |last6=Wodon |first6=Quentin |date=3. 7. 2015 |title=Economic Impacts of Child Marriage: A Review of the Literature |url=https://archive.org/details/review-of-faith-and-international-affairs_fall-2015_13_3/page/12 |journal=The Review of Faith & International Affairs |volume=13 |issue=3 |pages=12–22 |doi=10.1080/15570274.2015.1075757 |issn=1557-0274 |s2cid=146194521 |hdl-access=free |hdl=10986/23530}}</ref> ==== Rodni jaz za dječake u razvijenim zemljama ==== Dok žene i djevojčice čine većinu globalne nepismene populacije, u mnogim razvijenim zemljama jaz između pismenosti i roda postoji u suprotnom smjeru. Podaci iz Programa za međunarodnu procjenu učenika dosljedno pokazuju slaba postignuća dječaka u pismenosti unutar zemalja članica [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD-a]].<ref>{{Cite journal |last1=Watson |first1=Anne |last2=Kehler |first2=Michael |last3=Martino |first3=Wayne |date=1. 2. 2010 |title=The Problem of Boys' Literacy Underachievement: Raising Some Questions |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-adult-literacy_2010-02_53_5/page/356 |journal=Journal of Adolescent & Adult Literacy |volume=53 |issue=5 |pages=356–361 |doi=10.1598/JAAL.53.5.1 |issn=1936-2706 |s2cid=35301500}}</ref> S obzirom na takve nalaze, mnogi stručnjaci za obrazovanje preporučili su promjenu prakse u učionici kako bi se bolje prilagodili stilovima učenja dječaka i uklonili sve rodne stereotipe koji mogu stvoriti percepciju da su čitanje i pisanje ženske aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Senn |first=Nicole |date=1. 11. 2012 |title=Effective Approaches to Motivate and Engage Reluctant Boys in Literacy |url=https://archive.org/details/sim_reading-teacher_2012-11_66_3/page/210 |journal=The Reading Teacher |volume=66 |issue=3 |pages=211–220 |doi=10.1002/TRTR.01107 |issn=1936-2714}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Manitoba Education |url=https://books.google.com/books?id=7ZHAAAAACAAJ |title=Me Read? No Way!: A Practical Guide to Improving Boys' Literacy Skills |date=januar 2006 |publisher=Government of Manitoba |isbn=978-0-771-13506-4}}</ref> === Socioekonomski uticaj === Mnogi analitičari politike smatraju stope pismenosti ključnom mjerom vrijednosti ljudskog kapitala regije. Na primjer, pismeni ljudi se mogu lakše obučiti od nepismenih i općenito imaju viši socioekonomski status;<ref>{{Cite web |title=Phonics. It's Profitable |url=http://www.thephonicspage.org/On%20Phonics/profitable.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221151117/http://www.thephonicspage.org/On%20Phonics/profitable.html |archive-date=21. 12. 2007 |access-date=11. 12. 2007 |website=The Phonics Page}}</ref> te imaju bolje izglede za zdravlje i zapošljavanje. Međunarodna zajednica je počela da smatra pismenost ključnim faktorom i ciljem razvoja.<ref>{{Cite journal |last1=Rao |first1=Vasudeva |last2=S |first2=B. |last3=Gupta |first3=P. Viswanadha |date=31. 3. 2006 |title=Low Female Literacy: Factors and Strategies |url=http://eric.ed.gov/?id=EJ797610 |journal=Australian Journal of Adult Learning |volume=46 |issue=1 |pages=84–95 |issn=1443-1394}}</ref> U vezi sa ciljevima održivog razvoja koje su UN usvojile 2015, [[UNESCO Institut za cjeloživotno učenje]] je proglasio "centralnu ulogu pismenosti u odgovoru na izazove održivog razvoja kao što su [[zdravlje]], [[socijalna jednakost]], ekonomsko osnaživanje i održivost životne sredine."<ref>{{Cite book |last=Hanemann |first=Ulrike |url=http://eric.ed.gov/?id=ED564012 |title=Transforming Our World: Literacy for Sustainable Development |date=30. 11. 2014 |publisher=UNESCO Institute for Lifelong Learning |isbn=978-9-282-01200-0 |page=7}}</ref> Utvrđeno je da je većina zatvorenika nepismena, a u zatvoru u Edinburghu, dobitniku nagrade Biblioteke mijenjaju živote 2010, "biblioteka je postala kamen temeljac zatvorske strategije opismenjavanja", smanjujući recidivizam i ponavljanje krivičnih djela i omogućavajući zatvorenicima da rade na postizanje višeg socioekonomskog statusa nakon oslobađanja.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Kirsty |date=7. 7. 2010 |title=Prison library helps to transform lives |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2010/jul/07/edinburgh-prison-library-literacy-books}}</ref> === Učinci na učenje pismenosti === Kako socioekonomija utječe na razvoj mozga i funkcije mozga su u velikoj mjeri uključene u obradu i ulaznih i izlaznih podataka, okruženje učenika može utjecati na kognitivni proces učenja [[Čitanje|čitanja]] i [[Pisanje|pisanja]].<ref name="Hackman-2015">{{Cite journal |last1=Hackman |first1=D |last2=Gallop |first2=R |last3=Farah |first3=M. J. |year=2015 |title=Socioeconomics status and executive function: Developmental trajectories and mediation |journal=Developmental Science |volume=18 |issue=5 |pages=686–702 |doi=10.1111/desc.12246 |pmid=25659838}}</ref> Prije nego što dijete uđe u školsko okruženje, na njegovu izvršnu funkciju utiče okruženje u kojem živi.<ref name="Haft-2017">{{Cite journal |last1=Haft |first1=S. |last2=Hoeft |first2=F. |year=2017 |title=Poverty's impact on children's executive function: Global considerations |journal=New Directions for Child and Adolescent Development |volume=158 |pages=71}}</ref> Istraživanja pokazuju da za djecu koja odrastaju u siromaštvu, njihove socioekonomske okolnosti ozbiljno opterećuju njihovu "neuro-endokrinu i moždanu funkciju".<ref name="Haft-2017" /> Ovo utiče na sposobnost djeteta da reguliše stimulanse iz okoline, obrađuje i strukturira informacije, te planira i efikasno izvršava zadatke koji uključuju njihovu radnu memoriju<ref name="Hackman-2015" />—sve su to neophodne kognitivne mogućnosti za uspješno učenje čitanja i pisanja. Život u siromaštvu je stresan za sve uključene, ali je kognitivno štetan za malu djecu.<ref>{{Citation |last1=Wadsworth |first1=M. E. |title=Stress as a mechanism of poverty's ill effects on children |date=1. 7. 2012 |url=https://www.apa.org/pi/families/resources/newsletter/2012/07/stress-mechanism |work=CYF News |type=Newsletter |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717231700/https://www.apa.org/pi/families/resources/newsletter/2012/07/stress-mechanism |url-status=dead |archive-date=17. 7. 2019 |last2=Rienks |first2=S. L.}}</ref> Studija koju je uradio [[Nacionalni institut za zdravlje djece i ljudski razvoj Eunice Kennedy Shriver|NICHD]] pokazuje da socioekonomija igra ulogu za djecu koja su mlada kada porodica iskusi siromaštvo, ali ne pokazuje štetne efekte na postignuće u čitanju ili ponašanje adolescenata koji ulaze u siromaštvo.<ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Sara |last2=Leventhal |first2=Tama |year=2014 |title=Exposure to Neighborhood Affluence and Poverty in Childhood and Adolescence and Academic Achievement and Behavior |journal=[[Applied Developmental Science]] |volume=18 |issue=3 |pages=125 |doi=10.1080/10888691.2014.924355 |s2cid=144971888}} (conditions in early childhood based on 1990 U.S. Census and in middle childhood and adolescence on 2000 U.S. Census)</ref> Podaci opširno pokazuju da su djeca iz niskog socioekonomskog porijekla imala lošiji uspjeh u pismenosti, posebno u čitanju. Studija koju je uradio [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD]], koja je obuhvatila preko 25 zemalja u Evropi, pokazala je da su u svim proučavanim zemljama učenici koji su živjeli u domaćinstvima sa niskim prihodima imali niže rezultate u čitanju od učenika koji su živjeli u domaćinstvima sa visokim prihodima.<ref>{{Cite journal |last=Sulkunen |first=Sari |date=2013 |title=Adolescent Literacy in Europe-An Urgent Call for Action |journal=[[European Journal of Education]] |volume=48 |issue=4 |pages=530 |doi=10.1111/ejed.12052 |via=ERIC}}</ref> Roditeljstvo također utiče na djetetovu pismenost. Terensko istraživanje je rađeno prikupljanjem podataka od porodica koje su bile više, srednje ili niže klase, ili o socijalnoj pomoći. Rezultati su pokazali da su, u sedmici od 100 sati, djeca u domaćinstvima više klase u prosjeku iskusila preko 200.000 riječi, djeca u domaćinstvima srednje i niže klase čula su oko 125.000 riječi, a djeca iz domaćinstava na socijalnoj pomoći bila su izložena s manje riječi—62.000 riječi. Ovo ukazuje da bi dijete iz porodice više klase bilo izloženo 8 miliona riječi više nego dijete iz porodice na socijalnoj pomoći.<ref>{{Cite journal |last1=Hart |first1=B. |last2=Risley |first2=Todd |title=The Family Catastrophe: The 30 Million Word Gap by Age 3 |url=https://www.d11.org/cms/lib/CO02201641/Centricity/Domain/547/SharedDocuments/Reading%20Support%20Documents/Article%20The%20Early%20Catastrophe%20AFT%20Spring%202003.pdf |journal=American Educator |volume=27 |issue=1 |pages=4–9 |access-date=24. 12. 2024 |archive-date=19. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019153132/https://www.d11.org/cms/lib/CO02201641/Centricity/Domain/547/SharedDocuments/Reading%20Support%20Documents/Article%20The%20Early%20Catastrophe%20AFT%20Spring%202003.pdf |url-status=dead }}</ref> Osim izloženosti riječima, koja je neophodna za usvajanje riječi, Nacionalni centar za obrazovnu statistiku je otkrio da je 41,9% djece iz porodica sa niskim primanjima postiglo znatno niže rezultate u većini čitalačkih postignuća za 4, 8 i 12 razred u 2013.<ref>{{Cite book |last=Knapp |first=Nancy |title=The Psychology of Reading: Theory and Applications |publisher=Guildford |year=2016 |isbn=978-1-462-52350-4 |location=New York |pages=20}}</ref> Prema studiji koju je sprovela ANOVA, višestruke socioekonomske varijable utiču na djecu, kao što su nivo obrazovanja roditelja, zanimanje roditelja, zdravstveni historijat, pa čak i upotreba tehnologije u kući. Imajući ove faktore na umu, njihova studija je pokazala da su mala djeca posebno osjetljiva na faktore okoline, što znači da socioekonomija utiče na njih kognitivno i može imati štetne efekte kako njihov mozak nastavlja da se razvija. S druge strane studija koju je uradila Nacionalna longitudinalna anketa mladih (NLSY) oko 2012. predložila je nešto drugačiji zaključak.<ref>{{Cite journal |last1=Lipina |first1=Sebastian |last2=Segretin |first2=Soledad |last3=Hermida |first3=Julia |last4=Prats |first4=Lucia |last5=Fracchia |first5=Carolina |last6=Camelo |first6=Jorge |last7=Colombo |first7=Jorge |year=2013 |title=Linking childhood poverty and cognition: environmental mediators of non-verbal executive control in an Argentine sample |journal=[[Developmental Science]] |volume=16 |issue=5 |pages=697–707 |doi=10.1111/desc.12080 |pmid=24033575|hdl=11336/23971 |hdl-access=free}}</ref> Iako se studija slaže da siromaštvo negativno utiče na pismenost u djetinjstvu, dodaju se neke nijanse. U obje studije, djeca koja su iskusila siromaštvo imala su niže ocene u procjeni čitanja, ali studija NLSY je primjetila da je trajanje siromaštva promjenilo ishod pismenosti.<ref name="Lee-2009">{{Cite journal |last=Lee |first=Kyunghee |year=2009 |title=The Bidirectional Effects of Early Poverty on Children's Reading and Home Environment Scores: Associations and Ethnic Differences |url=https://archive.org/details/sim_social-work-research_2009-06_33_2/page/78 |journal=Social Work Research |volume=33 |issue=2 |pages=79–94 |doi=10.1093/swr/33.2.79}}</ref> Utvrđeno je da su djeca uzrasta od 5 do 11 godina koja su iskusila "trajno siromaštvo" bila više pogođena nego njihovi vršnjaci koji nikada nisu iskusili siromaštvo. Studija je potvrdila da su drugi faktori uticali na rezultate čitanja ove dece, posebno uticaj majke. Majke ovih domaćinstava su se mjerile na skalama koje su bazirane na rezultatu "kućnog okruženja", koji je mjerio njihovu emocionalnu i verbalnu reakciju, prihvatanje i uključenost u dijete i organizaciju. Domaćinstva koja se suočavaju sa siromaštvom obično imaju niže rezultate, a niži rezultati koreliraju sa nižim nivoima čitanja. Studija je također pokazala da se efekti siromaštva na pismenost djece razlikuju prema etničkoj pripadnosti, kulturi i polu.<ref name="Lee-2009" /> == Uticaji na zdravlje == Nepismenost u štampi općenito odgovara manjem znanju o modernom zdravlju, higijeni i ishrani, a nedostatak znanja može pogoršati niz zdravstvenih problema.<ref>{{Cite journal |last=Puchner |first=Laurel D. |date=1. 7. 1995 |title=Literacy links: Issues in the relationship between early childhood development, health, women, families, and literacy |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-educational-development_1995-07_15_3/page/n110 |journal=International Journal of Educational Development |volume=15 |issue=3 |pages=307–319 |doi=10.1016/0738-0593(94)00041-M}}</ref> Naročito u zemljama u razvoju, stope pismenosti također imaju implikacije na [[smrtnost djece]]; u ovim kontekstima, djeca pismenih majki imaju 50% veću vjerovatnoću da će preživjeti 5 godina od djece nepismenih majki.<ref name="World-Literacy-Foundation-2015">{{Cite web |date=24. 8. 2015 |title=The Economic and Social Cost of Illiteracy: A Snapshot of Illiteracy in a Global Context |url=https://worldliteracyfoundation.org//wp-content/uploads/2015/02/WLF-FINAL-ECONOMIC-REPORT.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421083037/http://worldliteracyfoundation.org/wp-content/uploads/2015/02/WLF-FINAL-ECONOMIC-REPORT.pdf |archive-date=21. 4. 2016 |access-date=2. 5. 2016 |publisher=World Literacy Foundation}}</ref> Stoga su se istraživanja javnog zdravlja sve više fokusirala na potencijal vještina pismenosti kako bi se ženama omogućilo uspješniji pristup zdravstvenoj zaštiti i time olakšalo poboljšanje zdravlja djece.<ref>{{Cite journal |last1=LeVine |first1=Robert A. |last2=Rowe |first2=Meredith L. |year=2009 |title=Maternal Literacy and Child Health in Less-Developed Countries: Evidence, Processes, and Limitations |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:13041198 |journal=Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics |volume=30 |issue=4 |pages=340–349 |doi=10.1097/dbp.0b013e3181b0eeff |pmid=19672161 |s2cid=21609263}}</ref> Projekt deskriptivnog istraživanja iz 2014. povezuje nivoe pismenosti sa socioekonomskim statusom žena u državi Oyo, [[Nigerija]]. Studija pokazuje da će razvoj pismenosti u regiji donijeti "ekonomsko osnaživanje i ohrabriti seoske žene da praktikuju higijenu, što će zauzvrat dovesti do smanjenja nataliteta i smrtnosti".<ref>{{Cite journal |last1=Okoji |first1=O. F. |last2=Ladeji |first2=O. O. |year=2014 |title=Influence of Adult Literacy Education on Socio-Economic Empowerment of Rural Women in Oyo State, Nigeria |journal=Gender & Behaviour |volume=12 |issue=3 |pages=6016–6026}}</ref> == Ekonomski uticaji == Pismenost može povećati mogućnosti zapošljavanja i pristupom visokom obrazovanju. Godine 2009. [[Nacionalna agencija za pismenost odraslih]] u [[Irska|Irskoj]] naručila je analizu troškova i koristi obuke za opismenjavanje odraslih, koja je zaključila da je bilo ekonomske koristi za pojedince, kompanije za koje su radili i državnu blagajnu, kao i za privredu i državu u cjelini (npr. povećanje BDP-a).<ref>{{Cite web |title=Policy Brief on Adult Literacy Strategy |url=http://www.nala.ie/sites/default/files/press_release_image-2010-March/files/Policy%20Brief%20on%20Adult%20Literacy%20Strategy%202009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723224750/http://www.nala.ie/sites/default/files/press_release_image-2010-March/files/Policy%20Brief%20on%20Adult%20Literacy%20Strategy%202009.pdf |archive-date=23. 7. 2011 |access-date=23. 11. 2011}}</ref> Korotajev i koautori su pronašli prilično značajnu korelaciju između nivoa pismenosti početkom 19. stoljeća i uspješne modernizacije i ekonomskih otkrića krajem 20. stoljeća, jer bi se "pismeni ljudi mogli okarakterizirati većim nivoom inovativne aktivnosti, što pruža mogućnosti za modernizaciju. , razvoj i ekonomski rast."<ref>{{Cite journal |last1=Korotayev |first1=Andrey |last2=Zinkina |first2=Julia |last3=Bogevolnov |first3=Justislav |last4=Malkov |first4=Artemy |year=2011 |title=Global Unconditional Convergence among Larger Economies after 1998? |url=http://www.sociostudies.org/journal/articles/140671/ |journal=Journal of Globalization Studies |volume=2 |issue=2}}</ref> == Također pogledajte == * [[Međunarodni dan pismenosti]] * [[Nepismenost]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * Graff, Harvey J. ''The legacies of literacy : continuities and contradictions in western culture and society'' (Indiana University Press, 1986) * Graff, Harvey J. ''The Literacy Myth: Literacy and Social Structure in the Nineteenth Century City'' (Academic Press, 1979). * Guzzetti, Barbara, ed. ''Literacy in America: An Encyclopedia of History, Theory, and Practice'' (ABC-CLIO, 2002) * Hunter, Carman St. John, and David Harman. ''Adult Illiteracy in the United States: A Report to the Ford Foundation'' (McGraw-Hill Book Company, 1979). * {{Cite web |last=Mustafa |first=Ghulam |date=30. 10. 2022 |title=The Pakistani Education System – An Overview of the Current Situation |url=https://waziranlost.com/the-pakistani-education-system-and-its-overview/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105110115/https://waziranlost.com/the-pakistani-education-system-and-its-overview/ |archive-date=5. 11. 2022 |website=Waziranlost}} * {{Cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ortiz-Ospina |first2=Esteban |date=2016 |title=Literacy |url=https://ourworldindata.org/literacy |journal=Our World in Data}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Literacy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315230249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=15. 3. 2018 }} izdavač [[Central Intelligence Agency]] * [http://www.pedagogijaffsa.com/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=27 (Ne)pismenost odraslih u BiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426101239/http://www.pedagogijaffsa.com/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=27 |date=26. 4. 2015}} {{Knjige}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pismo]] [[Kategorija:Pismenost|*]] [[Kategorija:Pisanje]] g000efmvimbgrscwazakq1wdsb2ji5i Dunbarov broj 0 100961 3937023 3827139 2026-10-24T21:43:46Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937023 wikitext text/x-wiki {{Siroče|23|02|2012}} {{Drugo_značenje|Dunbar (višeznačnica)}} '''Dunbarov broj''' je teorijska kognitivna granica broja ljudi s kojim pojedinac može održavati stabilne [[međuljudski odnos|društvene odnose]]. To su odnosi u kojima pojedinac zna ko je svaka osoba, te u kojem je odnosu svaka osoba sa ostalim osobama.<ref>{{cite book | last = Gladwell | first = Malcolm | title = The Tipping Point - How Little Things Make a Big Difference | url = https://archive.org/details/tippingpointhowl0000glad_a5e6 | publisher = Little, Brown and Company | year = 2000 | isbn = 0-316-34662-4 | pages=[https://archive.org/details/tippingpointhowl0000glad_a5e6/page/177 177]–181,185-186}}</ref> Zagovaraoci ove teorije kažu da broj veći od Danbarovog broja općenito zahtijeva rigoroznija pravila, zakone i pojačane norme kako bi se održala stabilna i kohezivna [[socijalna grupa|grupa]]. Ne postoji precizna vrijednost za Dunbarov broj, ali često citirana aproksimacija je broj 150. == Također pogledajte == * [[Koncept kontinuuma]] == Reference == {{refspisak|2}} == Dalje čitanje == <div class="references-small"> *Dunbar, R.I.M. (1992) ''Neocortex size as a constraint on group size in primates'', Journal of Human Evolution 22: 469-493. *Dunbar, R.I.M. (1993), ''Coevolution of neocortical size, group size and language in humans'', Behavioral and Brain Sciences 16 (4): 681-735. *''Edney, J. J. (1981a)''. Paradoxes on the commons: Scarcity and the problem of equality. Journal of Community Psychology, 9, 3-34. *Sawaguchi, T., & Kudo, H. (1990), ''Neocortical development and social structure in primates'', Primates 31: 283-290. </div> *Wong, David (2005) ''Inside the Monkeysphere'', [http://www.cracked.com/article_14990_what-monkeysphere.html], a semi-satirical introduction to Dunbar's Number for the average internet user. == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20070112102028/http://www.bbsonline.org/documents/a/00/00/05/65/bbs00000565-00/bbs.dunbar.html A pre-publication version] of ''Coevolution of neocortical size, group size and language in humans''. (See also Bibliography section there.) *[http://www.liv.ac.uk/researchintelligence/issue17/brainteaser.html University of Liverpool Research Intelligence No. 17, August 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211031726/http://www.liv.ac.uk/researchintelligence/issue17/brainteaser.html |date=11. 12. 2005 }} - "The ultimate brain teaser" - an article on Dunbar's research. *[https://web.archive.org/web/20051214141613/http://mythical.blogspot.com/2004_06_01_mythical_archive.html Some speculations] about a correlation between the monkeysphere and [[Guild (computer gaming)|Guild]] size in online multiplayer role playing games. *[https://web.archive.org/web/20091216123631/http://www.blog.mopsos.com/archives/000075.html Mospos blog entry] - Communities of practice and Dunbar's number *[http://www.lifewithalacrity.com/2004/03/the_dunbar_numb.html Life With Alacrity blog entry] - Applying Dunbar's number to online gaming, social software, collaboration, trust, security, privacy, and internet tools, by Christopher Allen. {{sociobiologija}} [[Kategorija:Evulicionarna psihologija]] [[Kategorija:Međuljudski odnosi]] [[Kategorija:Ljudska evolucija]] [[Kategorija:Primatologija]] [[Kategorija:Sociološke teorije]] 45l0h9hhatiqh07s2t16u2drypa30q8 Kinesko pismo 0 101702 3936979 3916908 2026-10-24T20:27:37Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936979 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Multiple image|direction=vertical|width=300|caption_align=center|border=none|header=Graphical evolution of pictographs|caption1={{zhc|c=日|l=Sunce}}|caption2={{zhc|c=山|l=planina}}|caption3={{zhc|c=象|l=slon}}|image1=Evo-rì.svg|image2=Evo-shān.svg|image3=Evo-xiàng.svg}}[[Datoteka:KaishuOuyangxun.jpg|250px|mini|desno|Kinesko pismo iz oko 600. godine]] '''Kinesko pismo''' je sistem [[znak]]ova, koji se koriste za pisanje riječi u [[kineski jezik|kineskom]] i [[japanski jezik|japanskom]] jeziku, ponekad i u [[korejski jezik|korejskom]], a prije i u [[vijetnamski jezik|vijetnamskom jeziku]].<ref>{{Cite web|url=https://asianreviewofbooks.com/chinese-characters-across-asia-how-the-chinese-script-came-to-write-japanese-korean-and-vietnamese-by-zev-j-handel/|title=“Chinese Characters across Asia: How the Chinese Script Came to Write Japanese, Korean, and Vietnamese” by Zev J Handel – Asian Review of Books|date=16. 3. 2025|language=en-US|access-date=14. 4. 2026}}</ref> Broj znakova je oko 47 000, ali dovoljno je poznavati 3000-4000 znakova za komuniciranje, ostali znakovi se rijetko koriste, a neki su ostaci iz prošlosti. Pojedini znakovi predstavljaju jednostavne elemente (riječi-korijene) kineskog jezika, dok se složenice dobivaju grupiranjem znakova onih elemenata od kojih su sastavljene. Tokom [[historija|historije]], kinesko pismo se mijenjalo i razvijalo. Smatra se, da je staro više od 3000 godina. Najstariji zapisi su: "Pismo proročanskih zapisa na kostima" iz vremena [[dinastija Shang|dinastije Shang]] i "Pismo na bronzanim predmetima". Do danas je došlo do pojednostavljenja pisma (značajna reforma izvršena je [[1955]]. godine), na način da se neki pojmovi upotrebljavaju kao [[slog]]ovi, pa se mogu udruživati, što omogućava brže čitanje i pisanje. Pismo se razvijalo u više faza; početnom fazom se smatra slikovna faza koja u sebi nosi dosta slikovnosti. S vremenom, stilizacijom, brzinom pisanja i upotrebom [[kist]]a za pisanje, dolazi do razvoja pisma u svojim tipičnim oblicima. Za kineski znak specifična je kvadratičnost, odnosno svaki znak zauzima jedan [[kvadrat]] pri čemu su svi kvadrati jednaki. Pismo ima vrlo uredan raspored pisanja kako po horizontali, tako i po vertikali, i čita se sa lijeva na desno. Umjetnost ispisavanja kineskog pisma obično s crnom tintom zove se [[kaligrafija]]. '''Kineski znakovi'''{{Efn|{{hani|漢字}}; [[pojednostavljeni znakovi|pojednostavljeni]] kao {{lang|und-Hans|汉字}}.{{pb}}Chinese {{zh|p=hànzì|w=han4 tzŭ4|j=hon3 zi6}}.{{pb}}Japanese [[rōmaji]]: {{transl|ja|kanji}}; [[Korean romanization]]: {{transl|ko|hanja}}; {{lang-vi|Hán tự}}.}} su [[logograf]]i koji se koriste [[Pisani kineski|za pisanje kineskih jezika]] i drugih iz regija na koje je historijski utjecala [[kineska kultura]]. Kineski znakovi imaju dokumentovanu historiju koja se proteže preko tri milenija, što predstavlja jedan od četiri nezavisna izuma pisanja koje su prihvatili naučnici; od njih, oni čine jedini sistem pisanja koji se kontinuirano koristi od svog pronalaska. S vremenom su se funkcija, stil i način pisanja likova uvelike razvili. Informisane dugom tradicijom [[Leksikografija|leksikografije]], moderne države koje koriste kineske znakove su standardizirale svoje oblike i izgovor: općenito, [[Pojednostavljeno kinesko pismo|pojednostavljeni znakovi]] se koriste za pisanje kineskog u [[Kontinentalna Kina|kontinentalnoj Kini]], [[Singapur]]u i [[Malezija|Maleziji]], dok se [[Tradicionalni kineski znakovi|tradicionalni znakovi]] koriste na [[Tajvan]]u, [[Hong Kong]]u i [[Makao|Macau]]. Nakon što su uvedeni za pisanje [[Književni kineski|književnog kineskog]], znakovi su kasnije prilagođeni za pisanje na jezicima koji se govore u drugim zemljama širom [[Sinosfera|Sinosfere]] . Na [[Japanski jezik|japanskom]], [[Korejski jezik|korejskom]] i [[Vijetnamski jezik|vijetnamskom]], kineski znakovi su poznati kao [[kanji]], [[hanja]] i chữ Hán respektivno. Svaka od ovih zemalja koristila je postojeće znakove za pisanje i domaćeg i [[Sino-Xenic|kinesko-ksenskog]] rječnika i kreirala je nove znakove za vlastitu upotrebu. Svaki od ovih jezika pripada zasebnim [[Jezičke porodice i jezici|porodicama jezika]] i općenito funkcioniraju drugačije od kineskog. To je doprinijelo da su kineski znakovi u velikoj mjeri zamijenjeni [[Abeceda|alfabetima]] na korejskom i vijetnamskom, ostavljajući japanski kao jedini veći ne-kineski jezik koji se još uvijek piše kineskim znakovima. Za razliku od alfabeta, gdje slova odgovaraju zvučnim jedinicama jezika, zvanim ''[[fonem]]i'' — kineski znakovi odgovaraju ''[[morfem]]ama'', najmanjim jedinicama značenja jezika. Sistemi pisanja koji funkcionišu na ovaj način poznati su kao ''[[Logografija|logografije]]''. U kineskom, morfemi su obično jednosložni, znakovi mogu predstavljati višesložne riječi kada se piše na drugim jezicima.{{Efn|Postoje izuzeci od ovih općih korespondencija, uključujući {{article section|Polysyllabic morphemes|morfema sa nekoliko karaktera}}, slogovi napisani s više znakova, čestica i afiksa bez snažnog nezavisnog značenja i više slogova napisanih jednim znakom.{{sfn|Mair|2011}}}} Likovi {{Em|nisu}} [[ideografski]], jer odgovaraju izgovorenim morfemima, ali ne i samim apstraktnim idejama. Većina znakova je napravljena od manjih komponenti koje mogu pružiti informacije o značenju ili izgovoru znaka. == Razvoj == Kineski znakovi su prihvaćeni kao jedan od četiri nezavisna izuma pisanja u ljudskoj istoriji.{{Efn|Zev Handel lists:{{sfn|Handel|2019|p=1}} {{olist|Sumerian [[cuneiform]] se pojavljuju {{circa|3200 BCE}}|[[Egipatski hijeroglifi]] se pojavljuju {{circa|3100 BCE}}|Kinesko pismo se pojavljuje {{circa|13-ti vijek p. n. e.}}|[[Majansko pismo]] se pojavljuje {{circa|1 CE}}}}}} U svakom slučaju, pisanje je evoluiralo iz sistema koji koristi dva različita tipa ''[[Ideografije|ideografija]]''. Ideografi mogu biti ili ''piktogrami'' koji vizualno prikazuju objekte ili koncepte, ili fiksni ''[[Znak (semiotika)|znakovi]]'' koji predstavljaju koncepte samo po zajedničkoj konvenciji. Ovi sistemi su klasifikovani kao [[Proto-pisanje|protopismo]], jer su tehnike koje su koristili bile nedovoljne da same po sebi nose značenje govornog jezika.{{Sfn|Qiu|2000}} aaa aaa Različite inovacije bile su potrebne da bi se kineski znakovi pojavili iz protopisanja. Prvo, piktografi su se razlikovali od jednostavnih slika u upotrebi i izgledu: na primjer, piktograf{{Hani|大}}, što znači 'veliki', izvorno je bio slika krupnog čovjeka, ali treba biti svjestan njegovog specifičnog značenja da bi se protumačilo niz {{Hani|{{linktext|大|鹿}}}} kao označavanje 'velikog jelena', a ne kao slika velikog čovjeka i jelena jedan pored drugog. Zbog ovog procesa apstrakcije, kao i da bi se likovi lakše pisali, piktografi su postepeno postajali sve pojednostavljeniji i regularizovaniji - često do te mjere da originalni predstavljeni objekti više nisu očigledni.{{Sfn|Qiu|2000}} aaa aaa Ovaj sistem protopisanja bio je ograničen na predstavljanje relativno uskog spektra ideja sa relativno malom bibliotekom simbola. Ovo je izazvalo inovacije koje su omogućile simbolima da direktno kodiraju govorni jezik.{{Sfn|Qiu|2000}} U svakom istorijskom slučaju, to je postignuto nekim oblikom tehnike [[rebus]]a, gdje se simbol za riječ koristi za označavanje različite riječi sa sličnim izgovorom, ovisno o kontekstu. To je omogućilo da se po prvi put zapišu riječi kojima je nedostajao uvjerljiv piktografski prikaz. Ova tehnika, nazvana {{zhc|c=假借|p=jiǎjiè}} na kineskom, preduhitrila je sofisticiranije metode stvaranja znakova koje bi dodatno proširile leksikon. Proces kojim je pisanje nastalo iz protopisanja odvijao se tokom dugog perioda; kada je nestala čisto slikovna upotreba simbola, a ostali su samo oni koji predstavljaju izgovorene riječi, proces je bio završen.{{Sfn|Qiu|2000}} == Klasifikacija == Kineski znakovi su korišteni u nekoliko različitih [[Pismo (jezik)|sistema pisanja]] kroz istoriju. Koncept sistema pisanja uključuje pisane simbole koji se koriste, nazvane ''[[Grafemi|grafeme]]'' — oni mogu uključivati znakove, brojeve ili interpunkciju — kao i pravila po kojima se grafemi koriste za snimanje jezika.{{Sfnm|Qiu|2000|Handel|2019}} Kineski znakovi su ''[[logogrami]]'', grafemi koji označavaju [[riječ]]i ili [[morfem]]e jezika. Sistemi pisanja koji koriste logografe nazivaju se ''logografije'', za razliku od [[Abeceda|alfabeta]] i [[Slogovi|slogova]], gdje grafeme odgovaraju fonetskim jedinicama u jeziku.{{Sfn|Qiu|2000}} U posebnim slučajevima, znakovi mogu odgovarati nemorfemskim slogovima; zbog toga se pisani kineski često karakterizira kao [[Pismo (jezik)|morfosilabičan]].{{Sfnm|Qiu|2000|Norman|1988}}{{Efn|Prema Hendelu: „Dok jednosložni morfem generalno nadmašuje morfemnost – to jest, dvosložni morfem se skoro uvijek piše sa dva znaka, a ne sa jednim – postoji nepogrešiva tendencija da korisnici pisma nametnu morfemski identitet jezičkim jedinicama koje predstavljaju ove karaktere."{{sfn|Handel|2019|p=33}}}} Sinosfera ima dugu tradiciju leksikografije koja pokušava da objasni i precizira upotrebu znakova; tokom većeg dela istorije, analiza se kretala oko modela koji je prvi put popularizovan u rječniku ''[[Shuowen Jiezi]]'' iz 2. vijeka.{{Sfnm|Handel|2019}} Od tada su se pojavili noviji modeli, koji često pokušavaju da opišu i metode pomoću kojih su likovi stvoreni, karakteristike njihovih struktura i način na koji trenutno funkcionišu.{{Sfn|Qiu|2000}} ==== Primjeri leksema ==== {{notelist-ua|colwidth=22em}} == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Citirani radovi i literatura === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book|last=Bachner|first=Andrea|title=Beyond Sinology: Chinese Writing and the Scripts of Culture|publisher=Columbia University Press|year=2014|isbn=978-0-231-16452-8}} * {{Cite book|last=Bökset|first=Roar|url=https://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:200810/FULLTEXT01|title=Long Story of Short Forms: The Evolution of Simplified Chinese Characters|publisher=Stockholm University|year=2006|isbn=978-91-628-6832-1|series=Stockholm East Asian Monographs|volume=11|format=PDF}} * {{Cite journal|author-link=William G. Boltz|year=1986|title=Early Chinese Writing|journal=World Archaeology|volume=17|issue=3|pages=420–436|doi=10.1080/00438243.1986.9979980|jstor=124705|given=William G.|surname=Boltz}} * {{Cite book|last=Boltz|first=William G.|title=The Origin and Early Development of the Chinese Writing System|publisher=American Oriental Society|year=1994|isbn=978-0-940490-78-9|author-mask=3}} * {{Cite book|last=Boltz|first=William G.|title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221&nbsp;BC|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-47030-8|editor-last=Loewe|editor-first=Michael|editor-link=Michael Loewe|pages=106–123|chapter=Language and Writing|author-mask=3|editor-last2=Shaughnessy|editor-first2=Edward L.|editor-link2=Edward L. Shaughnessy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cHA7Ey0-pbEC&pg=PA108|via=Google Books}} {{DOI|10.1017/CHOL9780521470308.004}} * {{Cite book|last=Boltz|first=William G.|title=Writing & Literacy in Early China|publisher=University of Washington Press|year=2011|isbn=978-0-295-80450-7|editor-last=Li|editor-first=Feng|pages=51–84|chapter=Literacy and the Emergence of Writing in China|author-mask=3|editor-last2=Branner|editor-first2=David Prager}} * {{Cite book|title=The Routledge Encyclopedia of the Chinese Language|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-38249-2|editor-last=Chan|editor-first=Sin-Wai}} ** {{Harvc|in=Chan|year=2016|last=Wang|first=William S.-Y.|pages=152–184|c=Chinese Linguistics|author-link=William Shi-Yuan Wang}} ** {{Harvc|in=Chan|year=2016|last=Yin|first=John Jing-hua|pages=51–63|c=Chinese Characters}} ** {{Harvc|in=Chan|year=2016|last=Zhang|first=Xiaoheng|pages=420–437|author-mask=Zhang Xiaoheng (张小衡)|c=Computational Linguistics}} * {{Cite encyclopedia|year=2020|title=The Three Kingdoms Period|encyclopedia=The Routledge Encyclopedia of Traditional Chinese Culture|publisher=Routledge|editor-last=Chan|editor-first=Sin-Wai|isbn=978-1-138-21115-5|editor-mask=3}} * {{Cite book|last=Chen|first=Ping|url=https://archive.org/details/modernchinesehis00chen|title=Modern Chinese: History and Sociolinguistics|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-64572-0|edition=4th|author-mask=Chen Ping (陳平)|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Chen|first=Zhaorong|publisher=Academia Sinica|year=2003|isbn=978-957-671-995-0|language=zh|script-title=zh:秦系文字研究﹕从漢字史的角度考察|trans-title=Research on the Qin Writing System: Through the Lens of the History of Writing in China|author-mask=Chen Zhaorong (陳昭容)}} * {{Cite journal|last=Cheung|first=Kwan-hin|last2=Bauer|first2=Robert S.|author-link2=Robert Bauer (linguist)|year=2002|title=The Representation of Cantonese with Chinese Characters|journal=Journal of Chinese Linguistics Monograph Series|issue=18|issn=2409-2878|jstor=23826053|author1-mask=Cheung Kwan-hin (張系顯);}} * {{Cite book|last=Choo|first=Mi-Ho|url=https://books.google.com/books?id=psO_Oli22m8C&q=sino-korean+words&pg=PR9|title=Handbook of Korean Vocabulary: A Resource for Word Recognition and Comprehension|last2=O'Grady|first2=William|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1996|isbn=978-0-8248-1815-9|author-link2=William O'Grady (linguist)|via=Google Books}} * {{Cite book|last=Coulmas|first=Florian|title=The Writing Systems of the World|url=https://archive.org/details/writingsystemsof0000coul|publisher=Blackwell|year=1991|isbn=978-0-631-18028-9|author-link=Florian Coulmas|orig-date=1989}} * {{Cite book|last=Cruttenden|first=Alan|title=Writing Systems and Phonetics|publisher=Routledge|year=2021|isbn=978-1-00-033404-3}} * {{Cite book|last=DeFrancis|first=John|title=Nationalism and Language Reform in China|url=https://archive.org/details/nationalismlangu0000defr|publisher=Octagon|year=1972|isbn=978-0-374-92095-1|author-link=John DeFrancis|orig-date=1950}} * {{Cite book|last=DeFrancis|first=John|title=Colonialism and Language Policy in Viet Nam|publisher=Mouton|year=1977|isbn=978-90-279-7643-7|series=Contributions to the Sociology of Language|volume=19|author-mask=3|author-link=John DeFrancis}} * {{Cite book|last=DeFrancis|first=John|title=The Chinese Language: Fact and Fantasy|title-link=The Chinese Language: Fact and Fantasy|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1984|isbn=978-0-8248-1068-9|author-mask=3}} * {{Cite book|last=Demattè|first=Paola|title=The Origins of Chinese Writing|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0-19-763576-6}} * {{Cite book|last=Denecke|first=Wiebke|title=A Companion to Translation Studies|publisher=Wiley|year=2014|isbn=978-0-470-67189-4|editor-last=Bermann|editor-first=Sandra|pages=204–216|chapter=Worlds Without Translation: Premodern East Asia and the Power of Character Scripts|editor-last2=Porter|editor-first2=Catherine}} * {{Cite book|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=The Cambridge Illustrated History of China|url=https://archive.org/details/cambridgeillustr00ebre_0|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-521-43519-2|author-link=Patricia Buckley Ebrey}} * {{Cite book|last=Fischer|first=Steven R.|url=https://books.google.com/books?id=Ywo0M9OpbXoC&pg=PA189|title=A History of Writing|publisher=Reaktion|year=2004|isbn=978-1-86189-101-3|author-link=Steven Roger Fischer|via=Google Books}} * {{Cite book|last=Gnanadesikan|first=Amalia E.|url=https://books.google.com/books?id=nlEPhP900-UC&pg=PT61|title=The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet|publisher=Wiley|year=2011|isbn=978-1-4443-5985-5|via=Google Books|orig-date=2009}} * {{Cite book|publisher=Guangxi Nationalities Publishing House|year=1989|isbn=978-7-5363-0614-1|edition=2nd|language=zh|script-title=zh:古壮字字典|trans-title=Dictionary of the Old Zhuang Script|ref={{sfnref|Guangxi Nationalities Publishing House|1989}}}} * {{Cite book|last=Handel|first=Zev|url=https://brill.com/display/title/39284|title=Sinography: The Borrowing and Adaptation of the Chinese Script|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-90-04-35222-3|series=Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis|volume=1|s2cid=189494805}} * {{Cite book|last=Hannas|first=William C.|title=Asia's Orthographic Dilemma|url=https://archive.org/details/asiasorthographi0000hann_o2q7|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1997|isbn=978-0-8248-1892-0}} * {{Cite journal|last=Hung|first=William|author-link=William Hung (sinologist)|year=1951|title=The Transmission of The Book Known as The Secret History of The Mongols|url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1951-12_14_3-4/page/433|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|publisher=Harvard–Yenching Institute|volume=14|issue=3/4|pages=433–492|jstor=2718184}} * {{Cite book|last=Keightley|first=David|title=Sources of Shang History: The Oracle-Bone Inscriptions of Bronze-Age China|url=https://archive.org/details/sourcesofshanghi0000keig|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=978-0-520-02969-9|author-link=David Keightley}} * {{Cite book|last=Kern|first=Martin|title=The Cambridge History of Chinese Literature, vol I: To 1375|title-link=The Cambridge History of Chinese Literature|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-85558-7|editor-last=Chang|editor-first=Kang-i Sun|editor-link=Kang-i Sun Chang|pages=1–115|chapter=Early Chinese Literature, Beginnings through Western Han|doi=10.1017/CHOL9780521855587.003|author-link=Martin Kern (sinologist)|editor-last2=Owen|editor-first2=Stephen|editor-link2=Stephen Owen (sinologist)}} * {{Cite book|last=Kin|first=Bunkyō|title=Literary Sinitic and East Asia: A Cultural Sphere of Vernacular Reading|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-43730-2|editor-last=King|editor-first=Ross|editor-link=Ross King (academic)|series=Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis|volume=3|translator-last=King|translator-first=Ross|translator-last2=Burge|translator-first2=Marjorie|translator-last3=Park|translator-first3=Si Nae|translator-last4=Lushchenko|translator-first4=Alexey|translator-last5=Hattori|translator-first5=Mina}} * {{Cite book|title=Ancient and Early Medieval Chinese Literature: A Reference Guide|publisher=Brill|year=2014|isbn=978-90-04-19240-9|editor-last=Knechtges|editor-first=David R.|editor-link=David R. Knechtges|volume=2|editor-last2=Chang|editor-first2=Taiping}} * {{Cite book|last=Kornicki|first=Peter|title=Languages, Scripts, and Chinese Texts in East Asia|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=978-0-19-251869-9|author-link=Peter Kornicki}} * {{Cite book|last=Kuzuoğlu|first=Uluğ|title=Codes of Modernity: Chinese Scripts in the Global Information Age|publisher=Columbia University Press|year=2023|isbn=978-0-231-20938-0|doi=10.7312/kuzu20938}} * {{Cite book|last=Li|first=Dasui|publisher=Peking University Press|year=2013|isbn=978-7-301-21958-4|edition=3rd|language=zh|script-title=zh:简明实用汉字学|trans-title=Concise and Practical Chinese Characters|author-mask=Li Dasui (李大遂)}} * {{Cite book|last=Li|first=Wendan|title=Chinese Writing and Calligraphy|url=https://archive.org/details/chinesewritingca0000liwe|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=2009|isbn=978-0-8248-3364-0}} * {{Cite book|last=Li|first=Yu|title=The Chinese Writing System in Asia: An Interdisciplinary Perspective|url=https://archive.org/details/chinesewritingsy0000liyu|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-1-138-90731-7}} * {{Cite journal|last=Liu|first=Kexin|last2=Wu|first2=Xiaohong|last3=Guo|first3=Zhiyu|last4=Yuan|first4=Sixun|last5=Ding|first5=Xingfang|last6=Fu|first6=Dongpo|last7=Pan|first7=Yan|year=2021|title=Radiocarbon Dating of Oracle Bones of the Late Shang Period in Ancient China|journal=[[Radiocarbon (journal)|Radiocarbon]]|volume=63|issue=1|pages=155–175|bibcode=2021Radcb..63..155L|doi=10.1017/RDC.2020.90|ref={{sfnref|Liu et al.|2017}}|doi-access=free}} * {{Cite book|last=Liu|first=Li|title=The Archaeology of China|last2=Chen|first2=Xingcan|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-64310-8|author-link=Liu Li (archaeologist)|author-link2=Chen Xingcan}} * {{Cite journal|last=Louis|first=François|year=2003|title=Written Ornament: Ornamental Writing: Birdscript of the Early Han Dynasty and the Art of Enchanting|journal=Ars Orientalis|volume=33|pages=18–27|issn=0571-1371|jstor=4434272}} * {{Cite book|last=Lunde|first=Ken|title=CJKV Information Processing|publisher=O'Reilly|year=2008|isbn=978-0-596-51447-1|edition=2nd|author-link=Ken Lunde}} * {{Cite book|last=McBride|first=Catherine|title=The Oxford Handbook of Chinese Linguistics|last2=Tong|first2=Xiuhong|last3=Mo|first3=Jianhong|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-026684-4|editor-last=Wang|editor-first=William S.-Y.|chapter=Developmental Dyslexia in Chinese|author-link=Catherine McBride|editor-last2=Sun|editor-first2=Chaofen}} * {{Cite book|last=Mullaney|first=Thomas S.|title=The Chinese Typewriter: A History|publisher=MIT Press|year=2017|isbn=978-0-262-03636-8|author-link=Thomas S. Mullaney}} * {{Cite book|last=Myers|first=James|title=The Grammar of Chinese Characters: Productive Knowledge of Formal Patterns in an Orthographic System|publisher=Routledge|year=2019|isbn=978-1-138-29081-5}} * {{Cite book|last=Nawar|first=Haytham|title=Language of Tomorrow: Towards a Transcultural Visual Communication System in a Posthuman Condition|publisher=Intellect|year=2020|isbn=978-1-78938-183-2|pages=130–155|chapter=Transculturalism and Posthumanism|jstor=j.ctv36xvqb7}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lx-9mS6Aa4wC|title=Paper and Printing|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-08690-5|editor-last=Needham|editor-first=Joseph|editor-link=Joseph Needham|edition=Reprint|series=Science and Civilisation in China|volume=V:1|editor-last2=Tsien|editor-first2=Tsuen-hsuin|editor-link2=Tsien Tsuen-hsuin|via=Google Books|orig-date=1985}} * {{Cite book|title=Language and Logic|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-57143-2|editor-last=Needham|editor-first=Joseph|editor-mask=3|series=Science and Civilisation in China|volume=VII:1|editor-last2=Harbsmeier|editor-first2=Christoph|no-tracking=y}} * {{Cite book|last=Norman|first=Jerry|title=Chinese|url=https://archive.org/details/chinese0000norm|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=978-0-521-29653-3|author-link=Jerry Norman (sinologist)}} * {{Cite book|publisher=Peking University Modern Chinese Language Teaching and Research Office, The Commercial Press|year=2004|isbn=978-7-100-00940-9|language=zh|script-title=zh:现代汉语|trans-title=Modern Chinese|ref={{sfnref|Peking University|2004}}}} * {{Cite journal|date=Winter 2013|title=Chữ Nôm and the Taming of the South|journal=Journal of Vietnamese Studies|publisher=University of California Press|volume=8|pages=1–33|doi=10.1525/vs.2013.8.1.1|author-first1=John|author-last1=Phan|number=1}} * {{Cite book|last=Qiu|first=Xigui|title=Chinese Writing|publisher=Society for the Study of Early China and The Institute of East Asian Studies, University of California|year=2000|isbn=978-1-55729-071-7|series=Early China Special Monograph Series|volume=4|translator-last=Mattos|translator-first=Gilbert L.|author-link=Qiu Xigui|translator-last2=Norman|translator-first2=Jerry|orig-date=1988}} * {{Cite book|last=Qiu|first=Xigui|publisher=The Commercial Press|year=2013|isbn=978-7-100-09369-9|edition=2nd|language=zh|script-title=zh:文字学概要|trans-title=Chinese Writing|author-mask=3|author-link=Qiu Xigui}} * {{Cite book|last=Ramsey|first=S. Robert|title=The Languages of China|url=https://archive.org/details/languagesofchina0000srob|publisher=Princeton University Press|year=1987|isbn=978-0-691-01468-5}} * {{Cite journal|last=Sampson|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Sampson|year=2013|title=The Reality of Compound Ideographs|journal=Journal of Chinese Linguistics|volume=41|issue=2|pages=255–272|jstor=23754815|given2=Zhiqun|surname2=Chen|author2-mask=Chen Zhiqun (陳志群)}} * {{Cite journal|last=Shang|first=Guowen|last2=Zhao|first2=Shouhui|year=2017|title=Standardising the Chinese language in Singapore: Issues of Policy and Practice|journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development|volume=38|issue=4|pages=315–329|doi=10.1080/01434632.2016.1201091|issn=0143-4632}} * {{Cite book|last=Shaughnessy|first=Edward L.|title=Sources of Western Zhou History: Inscribed Bronze Vessels|publisher=University of California Press|year=1991|isbn=978-0-520-07028-8|author-link=Edward L. Shaughnessy}} * {{Cite book|last=Su|first=Peicheng|publisher=The Commercial Press|year=2014|isbn=978-7-100-10440-1|edition=3rd|language=zh|script-title=zh:现代汉字学纲要|trans-title=Essentials of Modern Chinese Characters|author-mask=Su Peicheng (苏培成)}} * {{Cite book|title=Encyclopedia of Chinese Language and Linguistics Online|publisher=Brill|year=2015|editor-last=Sybesma|editor-first=Rint|doi=10.1163/2210-7363-ecll-all|issn=2210-7363}} ** {{Harvc|in=Sybesma|year=2015|last=Ho|first=Connie Suk-Han|c=Dyslexia, Developmental}} ** {{Harvc|in=Sybesma|year=2015|last=Lee|first=Chia-Ying|c=Neurolinguistics, Overview|anchor-year=2015a}} ** {{Harvc|in=Sybesma|year=2015|last=Lee|first=Chia-Ying|c=Sublexical Processes for Reading Chinese Characters, Neurolinguistic Studies|author-mask=3|anchor-year=2015b}} * {{Cite book|last=Tam|first=Gina Anne|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108776400/type/book|title=Dialect and Nationalism in China, 1860–1960|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=978-1-108-77640-0}} * {{Cite book|last=Taylor|first=Insup|title=Writing and Literacy in Chinese, Korean and Japanese|title-link=Writing and Literacy in Chinese, Korean and Japanese|last2=Taylor|first2=M. Martin|publisher=John Benjamins|year=2014|isbn=978-90-272-1794-3|edition=Revised|series=Studies in Written Language and Literacy|volume=14|orig-date=1995}} * {{Cite book|last=Tong|first=Xiuli|url=https://books.google.com/books?id=z6d5AgAAQBAJ|title=Contemporary Perspectives on Reading and Spelling|last2=Liu|first2=Phil D.|last3=McBride-Chang|first3=Catherine|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-49716-9|editor-last=Wood|editor-first=Clare Patricia|pages=202–221|chapter=Metalinguistic and Subcharacter Skills in Chinese Literacy Acquisition|editor-last2=Connelly|editor-first2=Vincent|via=Google Books}} * {{Cite book|last=Vogelsang|first=Kai|title=Introduction to Classical Chinese|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-883497-7}} * {{Cite book|last=Wilkinson|first=Endymion|title=Chinese History: A New Manual|title-link=Chinese History: A New Manual|publisher=Harvard University Press|year=2012|isbn=978-0-674-06715-8|edition=3rd|series=Harvard–Yenching Institute Monograph Series|volume=85|author-link=Endymion Wilkinson|orig-date=1973}} ** {{Cite book|last=Wilkinson|first=Endymion|title=Chinese History: A New Manual|publisher=Harvard University Press|year=2022|isbn=978-0-674-26018-4|edition=Enlarged 6th|ref=none|author-mask=3|orig-date=1973}} * {{Cite thesis|last=Williams|first=Clay H.|title=Semantic vs. Phonetic Decoding Strategies in Non-Native Readers of Chinese|degree=PhD|url=http://arizona.openrepository.com/arizona/bitstream/10150/195163/1/azu_etd_10830_sip1_m.pdf|year=2010|institution=University of Arizona Graduate College of Second Language Acquisition & Teaching|hdl=10150/195163|hdl-access=free|access-date=14. 4. 2026|archive-date=17. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217072740/http://arizona.openrepository.com/arizona/bitstream/10150/195163/1/azu_etd_10830_sip1_m.pdf|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Xue|first=Shiqi|year=1982|title=Chinese Lexicography Past and Present|journal=Journal of the Dictionary Society of North America|volume=4|issue=1|pages=151–169|doi=10.1353/dic.1982.0009|issn=2160-5076}} * {{Cite book|last=Yang|first=Lihui|title=Handbook of Chinese Mythology|url=https://archive.org/details/handbookofchines0000yang|last2=An|first2=Deming|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-533263-6}} * {{Cite book|last=Yang|first=Runlu|publisher=Beijing Normal University Press|year=2008|isbn=978-7-303-09437-0|language=zh|script-title=zh:现代汉字学|trans-title=Modern Chinese Characters|author-mask=Yang Runlu (杨润陆)}} * {{Cite book|last=Yin|first=Jiming|publisher=Fudan University Press|year=2007|isbn=978-7-309-05525-2|language=zh|script-title=zh:现代汉语文字学|trans-title=Modern Chinese Writing|author-mask=Yin Jiming (殷寄明)|display-authors=et al}} * {{Cite book|last=Yip|first=Po-ching|title=The Chinese Lexicon: A Comprehensive Survey|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=978-0-415-15174-0}} * {{Cite book|last=Yong|first=Heming|title=Chinese Lexicography: A History from 1046&nbsp;BC to AD&nbsp;1911|url=https://archive.org/details/chineselexicogra0000yong|last2=Peng|first2=Jing|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-156167-2}} * {{Cite book|last=Zhang|first=Xiaoheng|last2=Li|first2=Xiaotong|publisher=The Language Press|year=2013|isbn=978-7-80241-670-3|language=zh|script-title=zh:一二三笔顺检字手册|trans-title=Handbook of the YES Sorting Method|ref={{sfnref|Zhang|2013}}|author-mask=Zhang Xiaoheng (张小衡);|author-mask2=Li Xiaotong (李笑通)}} * {{Cite journal|last=Zhao|first=Liming|year=1998|title=Nüshu: Chinese Women's Characters|journal=International Journal of the Sociology of Language|volume=129|issue=1|pages=127–137|doi=10.1515/ijsl.1998.129.127|issn=0165-2516}} * {{Cite book|last=Zhong|first=Yurou|title=Chinese Grammatology: Script Revolution and Literary Modernity, 1916–1958|publisher=Columbia University Press|year=2019|isbn=978-0-231-54989-9|doi=10.7312/zhon19262}} * {{Cite journal|last=Zhou|first=Youguang|author-link=Zhou Youguang|year=1991|editor-last=Mair|editor-first=Victor H.|editor-link=Victor H. Mair|title=The Family of Chinese Character-Type Scripts (Twenty Members and Four Stages of Development)|url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp028_chinese_scripts.html|journal=Sino-Platonic Papers|volume=28}} * {{Cite book|last=Zhou|first=Youguang|title=The Historical Evolution of Chinese Languages and Scripts|publisher=National East Asian Languages Resource Center, Ohio State University|year=2003|isbn=978-0-87415-349-1|series=Pathways to Advanced Skills|volume=8|language=en,zh|translator-last=Zhang|translator-first=Liqing|script-title=zh:中国语文的时代演进|author-mask=3|translator-mask=Zhang Liqing (张立青)}} {{Refend}}{{Commonscat|Chinese characters}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pismo]] [[Kategorija:Kina]] 5ttlse06dcpyi39w41jyjxm7l1qvqpq Razgovor:Čile 1 103367 3937079 1161972 2026-10-25T09:58:13Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937079 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} {{Stranica_za_razgovor}} 4jqo4dnqoxrjrhrjt9h0l2elwpswzu3 Razgovor:Ekvador 1 105993 3937078 1165431 2026-10-25T09:57:49Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937078 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} {{Stranica_za_razgovor}} 4jqo4dnqoxrjrhrjt9h0l2elwpswzu3 Imunološki sistem 0 129718 3936966 3936759 2026-10-24T20:09:27Z InternetArchiveBot 118070 Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936966 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Imunski sistem | Image = Neutrophil with anthrax copy.jpg | Caption = Slika jednog [[neutrofil]]a (žuti/desno) dobijena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], dok obuhvata [[Bacillus anthracis|bakterije antraksa]] (narandžaste/lijevo) – razmjernik iznosi 5 μm (lažne boje) }} '''Imunski sistem''' mreža je [[biološki sistem|bioloških sistema]] koja štiti [[organizam]] od [[bolest]]i. On prepoznaje i reaguje na širok spektar [[patogen]]a, kao što su [[virus]]i, [[bakterije]] i [[parazit]]i, kao i na [[kancer|ćelije raka]] i strana tijela – poput drvenih [[iver]]a – razlikujući ih pritom od zdravog [[tkivo|tkiva]] samog organizma.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) |language=en}}</ref> Mnoge vrste posjeduju dva glavna podsistema imunskog sistema. [[Urođeni imunski sistem]] pruža unaprijed definisan odgovor na široke grupe situacija i podražaja. [[Stečeni imunski sistem]] pruža prilagođen odgovor na svaki podražaj, učeći prepoznavati molekule s kojima je već ranije došao u kontakt. Oba sistema koriste specijalizirane molekule i ćelije za obavljanje svojih funkcija. Gotovo svi organizmi posjeduju neki oblik imunskog sistema. [[Bakterije]] imaju rudimentaran imunski sistem u obliku [[enzim]]a koji pružaju zaštitu od virusnih infekcija ([[bakteriofag]]a). Drugi osnovni imunski mehanizmi razvili su se kod drevnih [[eukariot]]a (biljaka i životinja) i zadržali su se kod njihovih savremenih potomaka. Ovi mehanizmi uključuju [[fagocitoza|fagocitozu]], antimikrobne peptide zvane [[defenzin]]i, [[RNK]] interferenciju i sistem komplementa. [[Kičmenjaci]] sa vilicama, uključujući ljude, posjeduju složeniji odbrambeni mehanizam. Naprimjer, stečena imunost omogućava prilagođavanje radi efikasnijeg prepoznavanja [[patogen]]a (putem somatske hipermutacije). Ovaj proces stvara imunsku memoriju, što rezultira snažnijim odgovorom pri ponovnom susretu s istim patogenom. Upravo je ovaj mehanizam stečene imunosti temelj vakcinacije. Disfunkcija imunskog sistema može dovesti do [[autoimunsks bolest| autoimunskih]], upalnih bolesti i raka. Imunodeficijencija nastaje kada je imunski sistem manje aktivan nego što je to uobičajeno, što uzrokuje učestale infekcije opasne po život. Kod ljudi, imunodeficijencija može biti posljedica genetičke bolesti (poput teške kombinovane imunodeficijencije), stečenih stanja (poput [[HIV]]-a/[[AIDS]]-a) ili upotrebe imunosupresivnih lijekova. Autoimunost nastaje kada hiperaktivan imunski sistem napada normalna tkiva, tretirajući ih kao strane organizme. Česte autoimunske bolesti uključuju [[Hashimotov tireoiditis]], [[reumatoidni artritis]], [[dijabetes melitus tipa 1]] i sistemski eritemski lupus. Imunologija obuhvata proučavanje svih aspekata imunskog sistema. == Slojevita odbrana == Imunski sistem štiti svog domaćina od [[infekcija]] putem slojevite odbrane rastuće specifičnosti. Fizičke barijere sprečavaju patogene, poput [[bakterija]] i [[virus]]a, da prodru u organizam.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=1}} Ako patogen probije ove barijere, [[urođeni imunski sistem]] pruža trenutni, ali nespecifičan odgovor. [[urođena imunost|Urođeni imunski sistemi]] prisutni su kod svih [[životinja]].<ref name=Litman>{{cite journal | vauthors = Litman GW, Cannon JP, Dishaw LJ | title = Reconstructing immune phylogeny: new perspectives | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 5 | issue = 11 | pages = 866–79 | date = Nov 2005 | pmid = 16261174 | pmc = 3683834 | doi = 10.1038/nri1712 }}</ref> Ako patogeni uspješno izbjegnu urođeni odgovor, kičmenjaci posjeduju drugi sloj zaštite – adaptivni imunski sistem – koji se aktivira putem urođenog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=4}} Ovdje imunski sistem prilagođava svoj odgovor tokom infekcije, kako bi poboljšao prepoznavanje patogena. Taj poboljšani odgovor zadržava se i nakon što je patogen eliminisan – u vidu [[imunska memorija|imunske memorije]] – te omogućava adaptivnom imunskom sistemu da pokrene brže i snažnije napade svaki put kada ponovo naiđe na taj patogen.<ref name="Restifo_2013">{{cite journal | vauthors = Restifo NP, Gattinoni L | title = Lineage relationship of effector and memory T cells | journal = Current Opinion in Immunology | volume = 25 | issue = 5 | pages = 556–63 | date = October 2013 | pmid = 24148236 | doi = 10.1016/j.coi.2013.09.003 | pmc=3858177}}</ref><ref name="Kurosaki_2015">{{cite journal | vauthors = Kurosaki T, Kometani K, Ise W | title = Memory B cells | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 149–59 | date = March 2015 | pmid = 25677494 | doi = 10.1038/nri3802 | s2cid = 20825732 }}</ref> {| class="wikitable center" style="margin: 1em auto;" |+ '''Komponente imunskog sistema''' ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Urođeni imunski sistem]] ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Adaptivni imunski sistem]] |- | Odgovor je nespecifičan || Odgovor specifičan za patogen i [[antigen]] |- | Izloženost dovodi do trenutnog maksimalnog odgovora || Postoji vremenski razmak između izloženosti i maksimalnog odgovora |- | Komponente posredovane [[ćelija (biologija)|ćelijama]] i [[krv|humoralne]] komponente || Komponente posredovane ćelijama i humoralne komponente |- | Nema imunskog pamćenja || Izloženost dovodi do stvaranja imunskog pamćenja |- | Prisutan kod gotovo svih oblika života || Prisutan samo kod [[Gnathostomata|kičmenjaka sa vilicama]] |} I urođena i stečena imunost zavise od sposobnosti imunskog sistema da razlikuje vlastite [[molekule]] od onih koje nisu vlastite. U [[imunologija|munologiji]], „vlastite” molekule su komponente tijela organizma koje imunski sistem može razlikovati od stranih supstanci.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=11}} S druge strane, molekule koje ne pripadaju vlastitom organizmu („ne-vlastite” molekule) prepoznaju se kao strane molekule. Jedna klasa takvih molekula naziva se [[antigen]]i (naziv potiče od njihove uloge kao „generatora” [[antitijela]]) i definiraju se kao tvari koje se vežu za specifične imunske receptore te podstiču [[imunski odgovor]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=146}} == Površinske barijere == Organizme od infekcija štiti nekoliko vrsta barijera, uključujući mehaničke, hemijske i biološke. Voštana kutikula na većini listova, [[egzoskelet]] insekata, ljuske i membrane jaja koja se polažu izvan tijela, te [[koža]], primjeri su mehaničkih barijera koje predstavljaju prvu liniju odbrane od [[infekcija]].{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26833/#A4639 "Pathogens Cross Protective Barriers to Colonize the Host"]}} Organizmi ne mogu biti potpuno izolirani od svoje okoline, stoga postoje sistemi koji štite tjelesne otvore, poput onih koji vode do [[pluća]], crijeva i urogenitalnog trakta. U plućima, kašljanje i kihanje mehanički izbacuju patogene i druge nadražujuće tvari iz respiratornog trakta. Ispiranje suzama i mokraćom također mehanički uklanja patogene, dok sluz koju luče respiratorni i [[gastrointestinalni trakt]] služi za hvatanje i zarobljavanje [[mikroorganizam]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Boyton RJ, Openshaw PJ | title = Pulmonary defences to acute respiratory infection | journal = British Medical Bulletin | volume = 61 | issue = 1 | pages = 1–12 | year = 2002 | pmid = 11997295 | doi = 10.1093/bmb/61.1.1 | doi-access = free }}</ref> Hemijske barijere također štite od infekcije. Koža i [[respiratorni trakt]] luče antimikrobne [[peptid]]e, kao što su β-[[defenzin]]i.<ref>{{cite book | vauthors = Agerberth B, Gudmundsson GH | title = Antimicrobial Peptides and Human Disease | chapter = Host antimicrobial defence peptides in human disease | volume = 306 | pages = 67–90 | year = 2006 | pmid = 16909918 | doi = 10.1007/3-540-29916-5_3 | isbn = 978-3-540-29915-8 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> [[Enzimi]], kao što su [[lizozim]] i [[fosfolipaza A2]], koji se nalaze u [[pljuvačka|pljuvački]], [[suza]]ma i [[majčino mlijeko| majčinom mlijeku]], također djeluju antibakterijski.<ref>{{cite journal|vauthors=Moreau JM, Girgis DO, Hume EB, Dajcs JJ, Austin MS, O'Callaghan RJ |title=Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus |journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science |volume=42 |issue=10 |pages=2347–54 |date=Sep 2001 |pmid=11527949 |url=http://iovs.arvojournals.org/article.aspx?articleid=2200058}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hankiewicz J, Swierczek E | title = Lysozyme in human body fluids | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 57 | issue = 3 | pages = 205–09 | date = Dec 1974 | pmid = 4434640 | doi = 10.1016/0009-8981(74)90398-2 }}</ref> [[Vagina|Vaginski]] sekret služi kao hemijska barijera nakon menarhe, kada postaje blago kiseo, dok sjeme sadrži defenzine i [[cink]] koji uništavaju patogene.<ref>{{cite journal | vauthors = Fair WR, Couch J, Wehner N | title = Prostatic antibacterial factor. Identity and significance | journal = Urology | volume = 7 | issue = 2 | pages = 169–77 | date = Feb 1976 | pmid = 54972 | doi = 10.1016/0090-4295(76)90305-8 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yenugu S, Hamil KG, Birse CE, Ruben SM, French FS, Hall SH | title = Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli | journal = The Biochemical Journal | volume = 372 | issue = Pt 2 | pages = 473–83 | date = Jun 2003 | pmid = 12628001 | pmc = 1223422 | doi = 10.1042/BJ20030225 }}</ref> U [[želudac| želucu]], [[želučana kiselina]] služi kao hemijska odbrana od unesenih patogena.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith JL|year=2003|title=The role of gastric acid in preventing foodborne disease and how bacteria overcome acid conditions|journal=J Food Prot|volume=66|issue=7|pages=1292–1303|pmid=12870767|doi=10.4315/0362-028X-66.7.1292|doi-access=free |bibcode=2003JFooP..66.1292S }}</ref> U urogenitalnom i [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnom traktu]], [[komensalizam|komensalna]] mikrobiota djeluje kao biološka barijera, tako što se takmiči s patogenim bakterijama za hranu i prostor, a u nekim slučajevima i mijenja uslove u svom okruženju, poput pH vrijednosti ili dostupnosti željeza. Kao rezultat toga, smanjuje se [[vjerovatnoća]] da će patogeni dostići brojnost dovoljnu za izazivanje bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Gorbach SL | title = Lactic acid bacteria and human health | journal = Annals of Medicine | volume = 22 | issue = 1 | pages = 37–41 | date = Feb 1990 | pmid = 2109988 | doi = 10.3109/07853899009147239 }}</ref> == Urođeni imunski sistem == {{glavni|Urođeni imunski sistem}} Mikroorganizmi ili [[toksin]]i koji uspješno dospiju u organizam nailaze na ćelije i mehanizme urođenog imunskog sistema. Urođeni odgovor se obično pokreće kada mikrobe identifikuju [[receptor za prepoznavanje obrazaca| receptori za prepoznavanje obrazaca]], koji prepoznaju komponente očuvane kod širokih grupa [[mikroorganizam]]a,<ref name="pmid17943118">{{cite journal | vauthors = Medzhitov R | title = Recognition of microorganisms and activation of the immune response | journal = [[Nature]] | volume = 449 | issue = 7164 | pages = 819–26 | date = Oct 2007 | pmid = 17943118 | doi = 10.1038/nature06246 | bibcode = 2007Natur.449..819M | s2cid = 4392839 | doi-access = free }}</ref> ili kada oštećene, povrijeđene ili pod stresom izložene ćelije odašilju signale upozorenja, od kojih mnoge prepoznaju isti receptori kao i one koji prepoznaju patogene.<ref name="pmid11951032">{{cite journal | vauthors = Matzinger P | s2cid = 13615808 | title = The danger model: a renewed sense of self | journal = Science | volume = 296 | issue = 5566 | pages = 301–05 | date = Apr 2002 | pmid = 11951032 | doi = 10.1126/science.1071059 | bibcode = 2002Sci...296..301M | url = http://www.scs.carleton.ca/~soma/biosec/readings/matzinger-science.pdf }}</ref> Urođeni imunski mehanizmi su nespecifični, što znači da ovi sistemi reaguju na patogene na općenit način.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Urođena imunost"] }} Ovaj sistem ne osigurava dugotrajnu [[imunost]] protiv određenog patogena. Urođeni imunski sistem je dominantni sistem odbrane domaćina kod većine organizama,<ref name="Litman"/> a kod biljaka je i jedini.{{sfn | Iriti | 2019 | p=xi}} ===Imunsko prepoznavanje=== Ćelije urođenog imunskog sistema koriste [[receptor za prepoznavanje obrazaca|receptore za prepoznavanje obrazaca]], kako bi prepoznale molekularne strukture koje proizvode patogeni.<ref name="Kumar_2011">{{cite journal | vauthors = Kumar H, Kawai T, Akira S | title = Pathogen recognition by the innate immune system | journal = International Reviews of Immunology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 16–34 | date = February 2011 | pmid = 21235323 | doi = 10.3109/08830185.2010.529976 | s2cid = 42000671 }}</ref> To su [[protein]]i koje uglavnom eksprimiraju ćelije urođenog imunskog sistema, kao što su [[dendritska ćelija|dendritne ćelije]], [[makrofag]]i, [[monocit]]i, [[neutrofil]]i i [[epitel]]ne ćelije {{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Innate Immunity"] }}<ref>{{cite journal | vauthors = Schroder K, Tschopp J | s2cid = 16916572 | title = The inflammasomes | journal = Cell | volume = 140 | issue = 6 | pages = 821–32 | date = March 2010 | pmid = 20303873 | doi = 10.1016/j.cell.2010.01.040 | doi-access = free }}</ref> identificirati dvije klase molekula: [[PAMP| molekularne obrasce povezane s patogenima]] (PAMP-ovi), koji su povezani s [[mikrob]]nim [[patogen]]ima, te [[DAMP|molekularne obrasce povezane s oštećenjem]] (DAMP-ovi), koji su povezani s komponentama ćelija domaćina koje se oslobađaju tokom oštećenja ili ćelijske smrti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=20}} Ćelije urođenog imunskog sistema posjeduju receptore za prepoznavanje obrazaca koji detektuju unutrašnju infekciju ili oštećenje ćelija. Tri glavne klase ovih „citosolnih” receptora su [[NOD-liki receptor]]i, [[RIG-I-liki receptor]]i (receptori slični RIG-u, tj. proteinima [[kodon|kodiranim]] genima induciranim retinoičnom kiselinom) i [[ citosol]]ni senzori [[DNK]].<ref>{{cite journal |vauthors=Thompson MR, Kaminski JJ, Kurt-Jones EA, Fitzgerald KA |date=June 2011 |title=Pattern recognition receptors and the innate immune response to viral infection |journal=Viruses |volume=3 |issue=6 |pages=920–40 |doi=10.3390/v3060920 |pmc=3186011 |pmid=21994762 |doi-access=free}}</ref> Prepoznavanje vanćelijskih ili [[endosom]]nih PAMP-ova posreduju [[transmembranski protein]]i poznati kao [[Toll-liki receptor]]i (TLR-ovi).<ref name="pmid16551253">{{cite journal | vauthors = Beutler B, Jiang Z, Georgel P, Crozat K, Croker B, Rutschmann S, Du X, Hoebe K | s2cid = 20991617 | title = Genetic analysis of host resistance: Toll-like receptor signaling and immunity at large | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | pages = 353–89 | year = 2006 | pmid = 16551253 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090552 }}</ref> TLR-ovi dijele tipičan strukturni motiv, ponovke bogate [[leucin]]om (LRR), koje im daju zakrivljen oblik.<ref>{{cite journal | vauthors = Botos I, Segal DM, Davies DR | title = The structural biology of Toll-like receptors | journal = Structure | volume = 19 | issue = 4 | pages = 447–59 | date = April 2011 | pmid = 21481769 | pmc = 3075535 | doi = 10.1016/j.str.2011.02.004 }}</ref> Toll-liki receptori prvi put su otkriveni kod ''[[Drosophila melanogaster]]'' (vinske mušice) i pokreću sintezu i sekreciju [[citokin]]a, kao i aktivaciju drugih odbrambenih mehanizama domaćina koji su neophodni kako za urođeni, tako i za stečeni [[imunski odgovor]]. Kod ljudi je opisano deset Toll-likih receptora.<ref>{{cite journal |vauthors=Vijay K |title=Toll-like receptors in immunity and inflammatory diseases: Past, present, and future |journal=Int Immunopharmacol |volume=59 |pages=391–412 |date=June 2018 |pmid=29730580 |pmc=7106078 |doi=10.1016/j.intimp.2018.03.002 }}</ref> === Ćelije urođene imunosti === [[File:SEM blood cells.jpg|thumb|right |Slika normalnih ljudskih [[krvne ćelije|krvnih ćelija]] u cirkulaciji, snimljena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]]. Vide se [[eritrocit|crvena krvna zrnca]], nekoliko [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] nepravilnog oblika (uključujući [[limfocit|limfocite]], [[monocit|monocite]] i [[neutrofil|neutrofile]]), kao i mnogi mali [[trombocit|trombociti]] u obliku diska.]] Neki [[leukocit]] i (bijela krvna zrnca) ponašaju se poput nezavisnih, jednoćelijskih organizama i predstavljaju drugu komponentu urođenog imunskog sistema. Urođeni leukociti obuhvataju „profesionalne” [[fagocit|fagocite]] ([[makrofag]]e, [[neutrofil]]e i [[dendritske ćelije]]). Ove ćelije prepoznaju i uništavaju patogene, bilo napadom na veće patogene putem direktnog kontakta, bilo gutanjem i naknadnim uništavanjem mikroorganizama. Ostale ćelije uključene u urođeni imunski odgovor su [[urođene limfoidne ćelije]], [[mastocit]]i, [[eozinofil]]i, [[bazofil]]i i [[NK-ćelije|ćelije prirodne ubice]].{{sfn| Sompayrac |2019 |pp= 1–4}} [[Fagocitoza]] jeste važan mehanizam urođene ćelijske imunosti koji provode ćelije zvane fagociti, a koje proždiru patogene ili čestice. Fagociti uglavnom patroliraju tijelom u potrazi za patogenima, ali ih [[citokin]]i mogu usmjeriti na određena mjesta.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/#A4686 "Phagocytic Cells Seek, Engulf, and Destroy Pathogens"]}} Nakon što fagocit proguta patogen, on biva zarobljen u unutarćelijskoj vezikuli koja se naziva [[fagosom]]; ova se potom spaja s drugom vezikulom, [[lizosom]]om, čime nastaje fagolizosom. Patogen biva uništen djelovanjem probavnih enzima ili uslijed respiratornog praska, pri kojem se u fagolizosom oslobađaju [[slobodni radikali]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ryter A | title = Relationship between ultrastructure and specific functions of macrophages | journal = Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases | volume = 8 | issue = 2 | pages = 119–33 | year = 1985 | pmid = 3910340 | doi = 10.1016/0147-9571(85)90039-6 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Langermans JA, Hazenbos WL, van Furth R | title = Antimicrobial functions of mononuclear phagocytes | journal = Journal of Immunological Methods | volume = 174 | issue = 1–2 | pages = 185–94 | date = Sep 1994 | pmid = 8083520 | doi = 10.1016/0022-1759(94)90021-3 }}</ref> Fagocitoza razvila se kao način pribavljanja [[nutrijent|hranljivih materija]], ali je kod fagocita ta uloga proširena i na obuhvatanje patogena kao odbrambeni mehanizam.<ref>{{cite journal | vauthors = May RC, Machesky LM | title = Phagocytosis and the actin cytoskeleton | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 6 | pages = 1061–77 | date = Mar 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.6.1061 | pmid = 11228151 | url = http://jcs.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11228151 | access-date = 6 November 2009 | archive-date = 31 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165444/https://jcs.biologists.org/content/114/6/1061.long | url-access = subscription }}</ref> [[Fagocitoza]] vjerovatno predstavlja najstariji oblik odbrane domaćina, budući da su fagociti identifikovani kako kod [[kičmenjak]]a, tako i kod [[beskičmenjak]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Salzet M, Tasiemski A, Cooper E | s2cid = 28520695 | title = Innate immunity in lophotrochozoans: the annelids | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 12 | issue = 24 | pages = 3043–50 | year = 2006 | pmid = 16918433 | doi = 10.2174/138161206777947551 | url = https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165454/https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-date = 2020-03-31 }}</ref> Neutrofili i makrofagi fagociti su koji putuju kroz tijelo u potrazi za patogenima koji su prodrli u organizam.<ref>{{cite journal | vauthors = Zen K, Parkos CA | title = Leukocyte-epithelial interactions | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 557–64 | date = Oct 2003 | pmid = 14519390 | doi = 10.1016/S0955-0674(03)00103-0 }}</ref> Neutrofili normalno se nalaze u [[krvotok]]u i predstavljaju najzastupljeniju vrstu fagocita, čineći 50% do 60% ukupnog broja leukocita u cirkulaciji.{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Tokom akutne faze [[upala|upale]], neutrofili migriraju prema mjestu upale u procesu koji se naziva [[hemotaksija]] i obično su prve ćelije koje stižu na mjesto infekcije. Makrofagi su svestrane ćelije koje borave u tkivima i proizvode niz hemijskih supstanci, uključujući [[enzim]]e, proteine [[komplementni sistem|komplementnog sistema]] i [[citokin]]e. Oni također mogu djelovati kao „čistači” koji oslobađaju tijelo od istrošenih ćelija i drugih otpadnih materija, te kao ćelije koje prezentiraju antigene (APC – engl. ''antigen-presenting cells''), čime aktiviraju adaptivni imunski sistem.<ref name="Rua_2015">{{cite journal | vauthors = Rua R, McGavern DB | title = Elucidation of monocyte/macrophage dynamics and function by intravital imaging | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 98 | issue = 3 | pages = 319–32 | date = September 2015 | pmid = 26162402 | doi = 10.1189/jlb.4RI0115-006RR | pmc=4763596}}</ref> [[Dendritska ćelija| Dendritske ćelije]] fagociti su u tkivima koja su u kontaktu s vanjskom sredinom; stoga se uglavnom nalaze u koži, nosu, plućima, želucu i crijevima.<ref name=Guermonprez>{{cite journal | vauthors = Guermonprez P, Valladeau J, Zitvogel L, Théry C, Amigorena S | title = Antigen presentation and T cell stimulation by dendritic cells | journal = Annual Review of Immunology | volume = 20 | issue = 1 | pages = 621–67 | year = 2002 | pmid = 11861614 | doi = 10.1146/annurev.immunol.20.100301.064828 }}</ref> Nazvane su tako zbog sličnosti s [[dendrit]]ima [[neuron]]a, budući da obje strukture posjeduju brojne izdanke nalik bodljama. Dendritske ćelije služe kao veza između tjelesnih tkiva te urođenog i stečenog imunskog sistema, jer vrše [[prezentacija antigena|prezentaciju antigena]] [[T-ćelija|T-ćelijama]] – jednoj od ključnih vrsta ćelija stečenog imunskog sistema.<ref name=Guermonprez/> [[Granulociti]] jesu leukociti koji u svojoj citoplazmi sadrže granule. U ovu kategoriju spadaju neutrofili, mastociti, bazofili i eozinofili. Mastociti se nalaze u [[vezivno tkivo|vezivnim tkivima]] i [[sluzokoža|sluzokožama]], gdje regulišu upalni odgovor.{{sfn| Krishnaswamy | Ajitawi | Chi | 2006 | pp = 13–34}} They are most often associated with [[allergy]] and [[anaphylaxis]].{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Bazofili i eozinofili su srodni neutrofilima. Oni luče hemijske medijatore koji učestvuju u odbrani od [[parazit]]a i imaju ulogu u alergijskim reakcijama, kao što je [[astma]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kariyawasam HH, Robinson DS | title = The eosinophil: the cell and its weapons, the cytokines, its locations | journal = Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 27 | issue = 2 | pages = 117–27 | date = Apr 2006 | pmid = 16612762 | doi = 10.1055/s-2006-939514 | s2cid = 260317790 }}</ref> Urođene limfoidne ćelije (ILC) grupa su ćelija urođenog imunskog sistema koje potiču od zajedničkog limfoidnog progenitora i pripadaju limfoidnoj lozi. Ove ćelije definišu se odsustvom [[antigen]]skih receptora specifičnih za [[B-ćelija|B–]] ili [[T-ćelija|T-ćelije]] (TCR), uslijed nedostatka gena koji aktiviraju rekombinaciju (RAG). ILC ne eksprimiraju markere mijeloidnih ili dendritskih ćelija.<ref>{{cite journal | vauthors = Spits H, Cupedo T | title = Innate lymphoid cells: emerging insights in development, lineage relationships, and function | journal = Annual Review of Immunology | volume = 30 | pages = 647–75 | year = 2012 | pmid = 22224763 | doi = 10.1146/annurev-immunol-020711-075053 }}</ref> [[Ćelije prirodne ubice]] (NK-ćelije) su limfociti i sastavni dio urođenog imunskog sistema koji ne napada direktno mikrobe koji su prodrli u organizam.<ref name="pmid28078307">{{cite journal |vauthors=Gabrielli S, Ortolani C, Del Zotto G, Luchetti F, Canonico B, Buccella F, Artico M, Papa S, Zamai L |title=The Memories of NK Cells: Innate-Adaptive Immune Intrinsic Crosstalk |journal=Journal of Immunology Research |volume=2016 |article-number=1376595 |year=2016 |pmid=28078307 |pmc=5204097 |doi=10.1155/2016/1376595 |doi-access=free }}</ref> Umjesto toga, NK-ćelije uništavaju oštećene ćelije domaćina, poput tumorskih ćelija ili ćelija zaraženih virusima, prepoznajući ih na osnovu stanja poznatog kao „nedostatak vlastitog” (engl. ''missing self''). Ovaj termin opisuje ćelije sa niskim nivoom markera na površini ćelije zvanog MHC I ([[glavni kompleks histokompatibilnosti]]) – situacija koja može nastati tokom virusnih infekcija ćelija domaćina.{{sfn|Bertok|Chow|2005|p= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22missing+self%22+immunity+immune&pg=PA17 17]}} Normalne tjelesne ćelije nisu prepoznate niti napadnute od strane NK-ćelija, jer one eksprimiraju intaktne vlastite MHC antigene. Te MHC antigene prepoznaju [[imunoglobulin]]ski receptori na ćelijama ubicama, koji u suštini djeluju kao kočnica za NK-ćelije.{{sfn| Rajalingam |2012|loc= Chapter: Overview of the killer cell immunoglobulin-like receptor system}} === Upala === {{glavni|Upala}} === Humoralne odbrane === Simptomi upale su crvenilo, otok, toplina i bol, a uzrokovani su pojačanim dotokom krvi u tkivo. Upalu izazivaju eikozanoidi i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili inficirane ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji uzrokuju povišenu tjelesnu temperaturu i širenje krvnih sudova povezano s upalom, te leukotrijene, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite).<ref name=Rus>{{cite journal | vauthors = Rus H, Cudrici C, Niculescu F | title = The role of the complement system in innate immunity | journal = Immunologic Research | volume = 33 | issue = 2 | pages = 103–12 | year = 2005 | pmid = 16234578 | doi = 10.1385/IR:33:2:103 | s2cid = 46096567 }}</ref><ref name=Degn_2013>{{cite journal | vauthors = Degn SE, Thiel S | title = Humoral pattern recognition and the complement system | journal = Scandinavian Journal of Immunology | volume = 78 | issue = 2 | pages = 181–93 | date = August 2013 | pmid = 23672641 | doi = 10.1111/sji.12070 | doi-access = free }}</ref> Mnoge vrste posjeduju sisteme komplementa, uključujući organizme koji nisu [[sisar]]i, poput [[biljke|biljaka]], [[riba]] i nekih [[beskičmenjak]]a.{{sfn|Bertok|Chow|2005|pp= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22complement+system%22&pg=PA17 112–113]}} Kod ljudi, ovaj odgovor se aktivira vezivanjem komplementa za antitijela koja su se vezala za ove mikrobe, ili vezivanjem proteina komplementa za ugljikohidrate na površinama mikroba. Ovaj signal prepoznavanja pokreće brzi odgovor koji dovodi do uništenja [[mikrob]]a.<ref>{{cite book | vauthors = Liszewski MK, Farries TC, Lublin DM, Rooney IA, Atkinson JP | title = Control of the Complement System | volume = 61 | pages = 201–283 | year = 1996 | pmid = 8834497 | doi = 10.1016/S0065-2776(08)60868-8 | isbn = 978-0-12-022461-6 | series = Advances in Immunology | url-access = registration | url = https://archive.org/details/advancesinimmuno61dixo/page/201 }}</ref> Brzina odgovora rezultat je pojačavanja signala do kojeg dolazi nakon sekvencijalne proteolitske aktivacije molekula komplementa, koje su i same proteaze. Nakon što se proteini komplementa početno vežu za mikrob, oni aktiviraju svoju proteaznu aktivnost, što zauzvrat aktivira druge proteaze komplementa, i tako dalje. Time nastaje katalitska kaskada koja pojačava početni signal putem kontrolisane pozitivne [[povratna sprega|povratne sprege]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sim RB, Tsiftsoglou SA | s2cid = 24505041 | title = Proteases of the complement system | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 32 | issue = Pt 1 | pages = 21–27 | date = Feb 2004 | pmid = 14748705 | doi = 10.1042/BST0320021 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302045456/http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Ova kaskada rezultira stvaranjem peptida koji privlače imunske ćelije, povećavaju vaskularnu propusnost i opsoniziraju (oblažu) površinu patogena, označavajući ga za uništenje. Ovo taloženje komponenti komplementa također može direktno uništiti ćelije narušavanjem njihove plazmamembrane putem formiranja kompleksa za napad na membranu.<ref name=Rus/> == Adaptivni imunski sistem == {{Glavni|Adaptivni imunski sistem}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje procese aktivacije, uništavanja i razgradnje ćelija, proizvodnje antitijela i proliferacije, te memoriju odgovora: Pregled procesa uključenih u primarni imunski odgovor]] Adaptivni imunski sistem razvio se kod ranih kičmenjaka i omogućava snažniji [[imunski odgovor]], kao i [[imunska memorija|imunsku memoriju]], pri čemu se svaki patogen „pamti” na osnovu karakterističnog antigena.<ref>{{cite journal | vauthors = Pancer Z, Cooper MD | title = The evolution of adaptive immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 497–518 | year = 2006 | pmid = 16551257 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090542 }}</ref> Adaptivni imunski odgovor specifičan jeza [[antigen]] i zahtijeva prepoznavanje određenih antigena koji nisu vlastiti („ne-vlastiti“ antigeni) tokom procesa koji se naziva [[prezentacija antigena]]. Specifičnost za [[antigen]] omogućava stvaranje odgovora koji su prilagođeni tačno određenim [[patogen]]ima ili ćelijama zaraženim patogenima. Sposobnost pokretanja ovih prilagođenih odgovora u tijelu održavaju „memorijske ćelije“. Ako patogen zarazi tijelo više od jednom, ove specifične memorijske ćelije služe za njegovo brzo eliminisanje.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=38}} S druge strane, imunski sistem pokazuje [[imunska tolerancija|imunsku toleranciju]] prema „[[vlastiti protein|vlastitim proteinima]]”. ===Prepoznavanje antigena=== Ćelije adaptivnog imunskog sistema su posebne vrste leukocita, koje nazivamo limfocitima. [[B-ćelije]] i [[T-ćelije]] glavne su vrste [[limfocit]]a, a nastaju iz [[hematopoetska matična ćelija|hematopoetskih matičnih ćelija]] u [[koštana srž|koštanoj srži]].{{sfn| Janeway |2005 |p=}} [[B-ćelija|B-ćelije]] učestvuju u humoralnom imunskom odgovoru, dok [[T-ćelija|T-ćelije]] učestvuju u imunskom odgovoru posredovanom ćelijama. Citotoksične T-ćelije (T-ćelije ubice) prepoznaju samo antigene vezane za molekule [[MHC]] klase I, dok pomoćničke T-ćelije i regulatorne T-ćelije prepoznaju samo antigene vezane za molekule MHC klase II [[glavni kompleks histokompatibilnolsti|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]]. Ova dva mehanizma prezentacije antigena odražavaju različite uloge ove dvije vrste [[T-ćelija]]. Treći, manji podtip čine γδ T-ćelije, koje prepoznaju intaktne antigene koji nisu vezani za MHC receptore.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83">{{cite journal | vauthors = Holtmeier W, Kabelitz D | title = gammadelta T cells link innate and adaptive immune responses | volume = 86 | pages = 151–83 | year = 2005 | pmid = 15976493 | doi = 10.1159/000086659 | isbn = 3-8055-7862-8 | journal = Chemical Immunology and Allergy }}</ref> The double-positive T cells are exposed to a wide variety of [[Self-protein|self-antigens]] in the [[thymus]], in which [[iodine]] is necessary for its thymus development and activity.<ref name="pmid19647627">{{cite journal | vauthors = Venturi S, Venturi M | title = Iodine, thymus, and immunity | journal = Nutrition | volume = 25 | issue = 9 | pages = 977–79 | date = September 2009 | pmid = 19647627 | doi = 10.1016/j.nut.2009.06.002 }}</ref> Nasuprot tome, antigenski specifični receptor [[B-ćelija]] predstavlja molekulu antitijela na površini B-ćelije i prepoznaje nativni (neprerađeni) antigen, bez potrebe za [[procesuiranje antigena|procesuiranjem antigena]]. Takvi antigeni mogu biti velike molekule koje se nalaze na površini patogena, ali to mogu biti i mali [[hapten]]i (poput [[penicilin]]a) vezani za molekulu nosača.{{sfn|Janeway|Travers|Walport|2001|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 12-10]}} Svaka loza B-ćelija eksprimira drugačije antitijelo, tako da cjelokupan skup antigenskih receptora na B-ćelijama predstavlja sva antitijela koja tijelo može proizvesti.{{sfn| Janeway |2005 |p=}} Kada B- ili T-ćelije naiđu na svoje odgovarajuće antigene, one se umnožavaju, pri čemu nastaju brojni „klonovi” ćelija koji ciljaju isti antigen. To se naziva [[klonska selekcija]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp= 5–6}} ===Prezentacija antigena T-limfocitima=== I B-ćelije i T-ćelije posjeduju receptorske molekule koje prepoznaju određene mete. T-ćelije prepoznaju metu koja „nije vlastita” (tzv. „ne-vlastitu” metu), kao što je patogen, tek nakon što antigeni (sitni fragmenti patogena) budu obrađeni i prezentirani u kombinaciji s „vlastitim” receptorom, poznatim kao molekula [[MHC|glavnog kompleksa tkivne podudarnosti]] (MHC).{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=51–53}} ===Imunost posredovana ćelijama=== {{Glavni|Imunost posredovana ćelijama}} Postoje dvije glavne podvrste [[T-ćelija]]: [[citotoksične T-ćelije]] (T-ćelije ubice) i [[pomoćničke T-ćelije]]. Pored toga, postoje i [[regulatorne T-ćelije]], koje imaju ulogu u modulaciji imunskog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=7–8}} ==== T-ćelije ubice ==== ==== Pomoćničke T-ćelije ==== [[File:Activation of T and B cells.png|thumb|right|400px|Aktivacija makrofaga ili [[B-ćelija]] pomoću T-pomoćničkih ćelija]] T-pomoćničke ćelije reguliraju i urođeni i stečeni [[imunski odgovor]] te pomažu odrediti kakav će imunski odgovor tijelo razviti protiv određenog patogena.<ref>{{cite journal | vauthors = Abbas AK, Murphy KM, Sher A | title = Functional diversity of helper T lymphocytes | journal = Nature | volume = 383 | issue = 6603 | pages = 787–93 | date = Oct 1996 | pmid = 8893001 | doi = 10.1038/383787a0 | bibcode = 1996Natur.383..787A | s2cid = 4319699 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = McHeyzer-Williams LJ, Malherbe LP, McHeyzer-Williams MG | title = From Innate Immunity to Immunological Memory | chapter = Helper T cell-regulated B cell immunity | volume = 311 | pages = 59–83 | year = 2006 | pmid = 17048705 | doi = 10.1007/3-540-32636-7_3 | isbn = 978-3-540-32635-9 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> Ove ćelije nemaju citotoksično djelovanje i ne uništavaju direktno inficirane ćelije niti uklanjaju patogene. Umjesto toga, kontrolišu imunski odgovor usmjeravanjem drugih ćelija da obave te zadatke.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=8}} T-pomoćničke ćelije eksprimiraju receptore [[T-ćelija]] koji prepoznaju antigen vezan za MHC molekule II klase. Kompleks MHC-antigen također prepoznaje koreceptor [[CD4]] na T-pomoćničkoj ćeliji, koji regrutuje molekule unutar T-ćelije (poput [[Lck]]) odgovorne za njenu aktivaciju. T-pomoćničke ćelije ostvaruju slabiju vezu s kompleksom [[MHC]]-antigen nego što je to slučaj kod citotoksičnih T-ćelija; to znači da se, za aktivaciju T-pomoćničke ćelije, za MHC-antigen komplekse mora vezati veći broj receptora (oko 200–300), dok se citotoksične T-ćelije mogu aktivirati interakcijom sa samo jednim kompleksom MHC-antigen. Aktivacija T-pomoćničkih ćelija također zahtijeva duže trajanje interakcije sa ćelijom koja prezentira antigen.<ref>{{cite journal | vauthors = Kovacs B, Maus MV, Riley JL, Derimanov GS, Koretzky GA, June CH, Finkel TH | title = Human CD8+ T cells do not require the polarization of lipid rafts for activation and proliferation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 23 | pages = 15006–11 | date = Nov 2002 | pmid = 12419850 | pmc = 137535 | doi = 10.1073/pnas.232058599 | bibcode = 2002PNAS...9915006K | doi-access = free }}</ref> Aktivacija T-pomoćne ćelije u stanju mirovanja dovodi do oslobađanja [[citokin]]a koji utiču na aktivnost mnogih tipova ćelija. Signali posredovani [[citokin]]ima, koje proizvode T-pomoćne ćelije, pojačavaju mikrobicidnu funkciju makrofaga i aktivnost T-ćelija ubica.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=Chapter. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26827/ "Helper T Cells and Lymphocyte Activation"]}} In addition, helper T cell activation causes an upregulation of molecules expressed on the T cell's surface, such as CD40 ligand (also called [[CD154]]), which provide extra stimulatory signals typically required to activate antibody-producing B cells.<ref>{{cite journal | vauthors = Grewal IS, Flavell RA | title = CD40 and CD154 in cell-mediated immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 111–35 | year = 1998 | pmid = 9597126 | doi = 10.1146/annurev.immunol.16.1.111 }}</ref> ==== Gama-delta T-ćelije ==== [[Gama-delta T-ćelija|Gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije) posjeduju alternativni T-ćelijski receptor (TCR), za razliku od CD4+ i CD8+ (αβ) T-ćelija, te dijele karakteristike pomoćničkih [[T-ćelija]], citotoksičnih T-ćelija i NK-ćelija. Uslovi koji pokreću odgovor γδ T-ćelija nisu u potpunosti razjašnjeni. Poput drugih „nekonvencionalnih” podgrupa T-ćelija koje nose invarijantne TCR-ove – kao što su [[prirodne T-ćelije ubice]] (NKT-ćelije) ograničene na [[CD1d receptor|CD1d]] – γδ T-ćelije nalaze se na granici između urođene i stečene imunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Girardi M | title = Immunosurveillance and immunoregulation by gammadelta T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 25–31 | date = Jan 2006 | pmid = 16417214 | doi = 10.1038/sj.jid.5700003 | doi-access = free }}</ref> S jedne strane, γδ T-ćelije predstavljaju komponentu adaptivnog imuniteta jer vrše [[V(D)J rekombinacija|rekombinaciju gena za TCR]] (T-ćelijski receptor) kako bi stvorile raznolikost receptora, a mogu razviti i fenotip imunološkog pamćenja. S druge strane, različite podgrupe ovih ćelija čine i dio urođenog imunološkog sistema, budući da se ograničeni TCR-ovi ili NK-receptori mogu koristiti kao [[receptori za prepoznavanje obrazaca]]. Na primjer, veliki broj ljudskih Vγ9/Vδ2 T-ćelija reaguje u roku od nekoliko sati na [[nepeptidni antigen|određene molekule]] koje proizvode mikrobi, dok Vδ1+ T-ćelije, prisutne u [[epitel]]u, reaguju na epitelne ćelije koje se nalaze pod stresom.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83" /> ===Humoralni imunski odgovor=== {{Glavni|Humoralna imunost}} [[File:2220 Four Chain Structure of a Generic Antibody-IgG2 Structures.jpg|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje antitijelo u obliku slova Y. Varijabilni region, koji uključuje mjesto vezivanja antigena, nalazi se na gornjem dijelu dva gornja laka lanca. Ostatak čini konstantni region. Antitijelo se sastoji od dva teška lanca i dva lahka lanca. Jedinstveni varijabilni region omogućava antitijelu da prepozna svoj odgovarajući antigen.<ref name=NIAID>{{cite web|title=Understanding the Immune System: How it Works |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] (NIAID) |url=https://www.niaid.nih.gov/publications/immune/the_immune_system.pdf |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103005411/http://www.niaid.nih.gov/Publications/immune/the_immune_system.pdf |archive-date=3 January 2007 }}</ref>]] [[B-ćelija]] prepoznaje [[patogen]]e kada se antitijela na njenoj površini vežu za određeni strani [[antigen]].<ref name=Sproul>{{cite journal | vauthors = Sproul TW, Cheng PC, Dykstra ML, Pierce SK | s2cid = 6550357 | title = A role for MHC class II antigen processing in B cell development | journal = International Reviews of Immunology | volume = 19 | issue = 2–3 | pages = 139–55 | year = 2000 | pmid = 10763706 | doi = 10.3109/08830180009088502 }}</ref> Ovaj kompleks antigen-antitijelo preuzima B-ćelija, koja ga putem [[proteoliza|proteolize]] razlaže na [[peptid]]e. B-ćelija zatim izlaže te antigenske peptide na svojoj površini, na molekulama MHC klase II. Ova kombinacija MHC-a i antigena privlači odgovarajuću pomoćničku T-ćeliju, koja oslobađa [[limfokin]]e i aktivira B-ćeliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Parker DC | title = T cell-dependent B cell activation | journal = Annual Review of Immunology | volume = 11 | pages = 331–60 | date = 1993 | pmid = 8476565 | doi = 10.1146/annurev.iy.11.040193.001555 }}</ref> Kada se aktivirana B-ćelija počne dijeliti, njeni potomci (plazma-ćelije) luče milione kopija antitijela koja prepoznaju taj antigen. Ova antitijela kruže u krvnoj plazmi i limfi, vezuju se za patogene koji nose taj antigen i označavaju ih za uništenje putem aktivacije sistema komplementa ili za preuzimanje i razgradnju od strane fagocita. Antitijela također mogu direktno neutralizirati prijetnje, vezivanjem za bakterijske toksine ili ometanjem receptora koje virusi i bakterije koriste za infekciju ćelija.{{sfn| Murphy |Weaver |2016 |loc= Chapter 10: Humoral immune response}} [[Novorođenčad]] prethodno nije bila izložena mikrobima, te su stoga posebno osjetljiva na infekcije. Majka osigurava nekoliko nivoa pasivne zaštite. Tokom trudnoće, posebna vrsta antitijela, poznata kao [[imunoglobulin]] G (IgG), prenosi se s majke na bebu direktno putem placente; stoga ljudske bebe već pri rođenju imaju visok nivo antitijela, pri čemu je spektar specifičnosti tih antitijela za antigene identičan onome kod majke.<ref>{{cite journal | vauthors = Saji F, Samejima Y, Kamiura S, Koyama M | title = Dynamics of immunoglobulins at the feto-maternal interface | journal = Reviews of Reproduction | volume = 4 | issue = 2 | pages = 81–89 | date = May 1999 | pmid = 10357095 | doi = 10.1530/ror.0.0040081 | s2cid = 31099552 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20210130212930/http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-date = 2021-01-30 }}</ref> [[Majčino mlijeko]] ili [[grušalina]] (kolostrum) također sadrže antitijela koja dospijevaju u crijeva dojenčeta i štite ga od bakterijskih infekcija sve dok novorođenče ne bude sposobno samo sintetizirati vlastita antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Van de Perre P | title = Transfer of antibody via mother's milk | journal = Vaccine | volume = 21 | issue = 24 | pages = 3374–76 | date = Jul 2003 | pmid = 12850343 | doi = 10.1016/S0264-410X(03)00336-0 }}</ref> Riječ je o pasivnoj imunusti, budući da [[fetus]] zapravo ne stvara nikakve memorijske ćelije niti antitijela – on ih samo „posuđuje”. Ova pasivna imunost obično je kratkotrajna i može trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci. U medicini se zaštitna pasivna imunost može prenijeti s jedne osobe na drugu i vještačkim putem (npr. primjenom intravenskih imunoglobulina).<ref name= Keller>{{cite journal | vauthors = Keller MA, Stiehm ER | title = Passive immunity in prevention and treatment of infectious diseases | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 13 | issue = 4 | pages = 602–14 | date = Oct 2000 | pmid = 11023960 | pmc = 88952 | doi = 10.1128/CMR.13.4.602-614.2000 }}</ref> === Imunska memorija === {{Glavni|Imunost}} Kada se B-ćelije i T-ćelije aktiviraju i počnu razmnožavati, dio njihovih potomaka postaje dugovječne memorijske ćelije. Tokom cijelog života jedinke, ove memorijske ćelije „pamte” svaki specifični patogen s kojim su došle u dodir te mogu pokrenuti snažan odgovor ukoliko se taj patogen ponovo pojavi. T-ćelije prepoznaju patogene putem malih proteinskih signala infekcije, zvanih antigeni, koji se direktno vezuju za receptore na površini [[T-ćelija]].<ref>{{Citation |last=Sauls |first=Ryan S. |title=Histology, T-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535433/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30571054 |last2=McCausland |first2=Cassidy |last3=Taylor |first3=Bryce N.}}</ref> B-ćelije koriste protein imunoglobulin kako bi prepoznale patogene putem njihovih antigena.<ref>{{Citation |last=Althwaiqeb |first=Sarah A. |title=Histology, B-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560905/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32809740 |last2=Fakoya |first2=Adegbenro O. |last3=Bordoni |first3=Bruno}}</ref> Ovo je „adaptivno” jer se javlja tokom života jedinke kao prilagodba na infekciju tim patogenom i priprema imunski sistem za buduće izazove. Imunska memorija može biti u obliku pasivne kratkoročne memorije ili aktivne dugoročne memorije.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=98}} == Fiziološka regulacija == [[File:Immune response2.svg|thumb|right|upright=1.7|Početni odgovor uključuje antitijela i efektorske T-ćelije. Rezultirajuća zaštitna imunost traje sedmicama. Imunska memorija često traje godinama. Vremenski tok imunskog odgovora počinje prvim susretom s patogenom (ili početnom vakcinacijom) i dovodi do formiranja i održavanja aktivne imunološke memorije.]] Imunski sistem je uključen u mnoge aspekte fiziološke regulacije u tijelu. Blisko interreaguje s drugim sistemima, kao što je [[Endokrini sistem|endokrini]]<ref>{{cite journal | vauthors = Wick G, Hu Y, Schwarz S, Kroemer G | title = Immunoendocrine communication via the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in autoimmune diseases | journal = Endocrine Reviews | volume = 14 | issue = 5 | pages = 539–63 | date = October 1993 | pmid = 8262005 | doi = 10.1210/edrv-14-5-539 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kroemer G, Brezinschek HP, Faessler R, Schauenstein K, Wick G | title = Physiology and pathology of an immunoendocrine feedback loop | journal = Immunology Today | volume = 9 | issue = 6 | pages = 163–5 | date = June 1988 | pmid = 3256322 | doi = 10.1016/0167-5699(88)91289-3 }}</ref> i [[Nervni sistem|nervni]]<ref>{{cite journal | vauthors = Trakhtenberg EF, Goldberg JL | title = Immunology. Neuroimmune communication | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 47–8 | date = October 2011 | pmid = 21980100 | doi = 10.1126/science.1213099 | bibcode = 2011Sci...334...47T | s2cid = 36504684 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Veiga-Fernandes H, Mucida D | title = Neuro-Immune Interactions at Barrier Surfaces | journal = Cell | volume = 165 | issue = 4 | pages = 801–11 | date = May 2016 | pmid = 27153494 | pmc = 4871617 | doi = 10.1016/j.cell.2016.04.041 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Neuroimmune communication | journal = Nature Neuroscience | volume = 20 | issue = 2 | page = 127 | date = February 2017 | pmid = 28092662 | doi = 10.1038/nn.4496 | doi-access = free }}</ref> sistemi. Imunski sistem također ima ključnu ulogu u [[embriogeneza|embriogenezi]] (razvoju embriona), kao i u popravci i regeneraciji tkiva.<ref name="pmid28542262">{{cite journal |vauthors=Wilcox SM, Arora H, Munro L, Xin J, Fenninger F, Johnson LA, Pfeifer CG, Choi KB, Hou J, Hoodless PA, Jefferies WA |title=The role of the innate immune response regulatory gene ABCF1 in mammalian embryogenesis and development |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=5 |date=2017 |pmid=28542262 |pmc=5438103 |doi=10.1371/journal.pone.0175918 |bibcode=2017PLoSO..1275918W |doi-access=free }}</ref> === Hormoni === [[Hormon]]i mogu djelovati kao [[imunomodulator]]i, mijenjajući osjetljivost imunskog sistema. Na primjer, [[ženski polni hormoni]] su poznati [[imunostimulator]]i kako adaptivnih{{sfn| Wira |Crane-Godreau |Grant |2004 |loc= Chapter: Endocrine Regulation of the Mucosal Immune System in the Female Reproductive Tract}}, tako i urođenih imunskih odgovora.<ref>{{cite journal | vauthors = Lang TJ | title = Estrogen as an immunomodulator | journal = Clinical Immunology | volume = 113 | issue = 3 | pages = 224–30 | date = Dec 2004 | pmid = 15507385 | doi = 10.1016/j.clim.2004.05.011 }}<br />{{cite journal | vauthors = Moriyama A, Shimoya K, Ogata I, Kimura T, Nakamura T, Wada H, Ohashi K, Azuma C, Saji F, Murata Y | title = Secretory leukocyte protease inhibitor (SLPI) concentrations in cervical mucus of women with normal menstrual cycle | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 5 | issue = 7 | pages = 656–61 | date = Jul 1999 | pmid = 10381821 | doi = 10.1093/molehr/5.7.656 | doi-access = free }}<br />{{cite journal | vauthors = Cutolo M, Sulli A, Capellino S, Villaggio B, Montagna P, Seriolo B, Straub RH | title = Sex hormones influence on the immune system: basic and clinical aspects in autoimmunity | journal = Lupus | volume = 13 | issue = 9 | pages = 635–38 | year = 2004 | pmid = 15485092 | doi = 10.1191/0961203304lu1094oa | s2cid = 23941507 }}<br />{{cite journal | vauthors = King AE, Critchley HO, Kelly RW | title = Presence of secretory leukocyte protease inhibitor in human endometrium and first trimester decidua suggests an antibacterial protective role | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 6 | issue = 2 | pages = 191–96 | date = Feb 2000 | pmid = 10655462 | doi = 10.1093/molehr/6.2.191 | doi-access = free }}</ref> Neke autoimunske bolesti, poput [[lupus erythematosus|eritemskog lupusa]], prvenstveno pogađaju žene, a njihova pojava se često poklapa s [[pubertet|pubertetom]]. S druge strane, [[androgeni|muški polni hormoni]], kao što je [[testosteron]], djeluju [[imunosupresiv]]no.<ref>{{cite journal | vauthors = Fimmel S, Zouboulis CC | title = Influence of physiological androgen levels on wound healing and immune status in men | journal = The Aging Male | volume = 8 | issue = 3–4 | pages = 166–74 | year = 2005 | pmid = 16390741 | doi = 10.1080/13685530500233847 | s2cid = 1021367 }}</ref> Čini se da i ostali hormoni regulišu imunski sistem, a među njima se posebno ističu [[prolaktin]], [[hormon rasta]] i [[vitamin D]].<ref>{{cite journal | vauthors = Dorshkind K, Horseman ND | title = The roles of prolactin, growth hormone, insulin-like growth factor-I, and thyroid hormones in lymphocyte development and function: insights from genetic models of hormone and hormone receptor deficiency | journal = Endocrine Reviews | volume = 21 | issue = 3 | pages = 292–312 | date = Jun 2000 | doi = 10.1210/edrv.21.3.0397 | pmid = 10857555 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nagpal S, Na S, Rathnachalam R | title = Noncalcemic actions of vitamin D receptor ligands | journal = Endocrine Reviews | volume = 26 | issue = 5 | pages = 662–87 | date = Aug 2005 | pmid = 15798098 | doi = 10.1210/er.2004-0002 | doi-access = free }}</ref> ===Vitamin D=== Iako su rana istraživanja na ćelijskom nivou ukazivala na to da bi vitamin D mogao uticati na imunske odgovore, novija klinička ispitivanja velikih razmjera i meta-analize (2022–2024.) pokazale su da suplementacija vitaminom D može smanjiti rizik i težinu autoimunskih bolesti, kao što su [[reumatoidni artritis]] i [[multipla skleroza]], te da može umjereno smanjiti učestalost akutnih infekcija respiratornog trakta i poboljšati ishode kod [[tuberkuloza|tuberkuloze]].<ref>{{Cite journal |last=Mercier |first=F. |title=Effect of vitamin D on inflammatory and clinical outcomes in rheumatoid arthritis: a systematic review and dose-response meta-analysis |journal=Nutrition Reviews |date=April 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=Y. |title=Vitamin D3 as an add-on treatment for multiple sclerosis: A systematic review and meta-analysis |journal=Multiple Sclerosis and Related Disorders |date=February 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Efficacy and safety of vitamin D in tuberculosis patients: a systematic review and meta-analysis |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |date=July 2022}}</ref> Izvještaj Instituta za medicinu Sjedinjenih Američkih Država iz 2011. godine navodi da se „ishodi povezani sa... funkcionisanjem imunskog sistema, autoimunskim poremećajima i [[infekcija]]ma... nisu mogli pouzdano dovesti u vezu s unosom kalcija ili vitamina D, a rezultati su često bili protivrječni.”<ref name="Ross_2011">{{cite book |author=Institute of Medicine |chapter=8, Implications and Special Concerns |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56078/ |veditors=Ross AC, Taylor CL, Yaktine AL, Del Valle HB |title=Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D |publisher=National Academies Press |year=2011 |isbn=978-0-309-16394-1 |pmid=21796828 |doi=10.17226/13050 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56070/ |series=The National Academies Collection: Reports funded by the National Institutes of Health|s2cid=58721779 }}</ref>{{rp|5}} === San i odmor === San i odmor utiču na imunski sistem, a [[nedostatak sna]] štetno djeluje na funkciju imunskog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Bryant PA, Trinder J, Curtis N | title = Sick and tired: Does sleep have a vital role in the immune system? | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 4 | issue = 6 | pages = 457–67 | date = Jun 2004 | pmid = 15173834 | doi = 10.1038/nri1369 | s2cid = 29318345 }}</ref> Čini se da kompleksne povratne petlje koje uključuju [[citokin]]e, kao što su [[interleukin-1]] i [[faktor tumorske nekroze-α]] koji se proizvode kao odgovor na infekciju, također imaju ulogu u regulaciji nebrzih pokreta očiju ([[San s nebrzim pokretima očiju|NREM]]) .<ref>{{cite journal | vauthors = Krueger JM, Majde JA | title = Humoral links between sleep and the immune system: research issues | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 992 | issue = 1 | pages = 9–20 | date = May 2003 | pmid = 12794042 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2003.tb03133.x | bibcode = 2003NYASA.992....9K | s2cid = 24508121 }}</ref> Stoga [[imunski odgovor]] na infekciju može dovesti do promjena u ciklusu spavanja, uključujući povećanje udjela [[spavane sporih talasa|spavanja sporih talasa]] u odnosu na spavanje s brzim pokretima očiju ([[REM faza spavanja|REM spavanje]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Majde JA, Krueger JM | title = Links between the innate immune system and sleep | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1188–98 | date = Dec 2005 | pmid = 16337444 | doi = 10.1016/j.jaci.2005.08.005 | doi-access = free }}</ref> Kod osoba lišenih sna, [[aktivna imunizacija]] može imati smanjen učinak i rezultirati manjom proizvodnjom antitijela, kao i slabijim imunskim odgovorom, u poređenju s onim što bi se zabilježilo kod osobe koja je dobro naspavana.<ref name="pmid27077395">{{cite journal |vauthors=Taylor DJ, Kelly K, Kohut ML, Song KS |title=Is Insomnia a Risk Factor for Decreased Influenza Vaccine Response? |journal=Behavioral Sleep Medicine |volume=15 |issue=4 |pages=270–287 |date=2017 |pmid=27077395 |pmc=5554442 |doi=10.1080/15402002.2015.1126596}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rayatdoost |first1=Esmail |last2=Rahmanian |first2=Mohammad |last3=Sanie |first3=Mohammad Sadegh |last4=Rahmanian |first4=Jila |last5=Matin |first5=Sara |last6=Kalani |first6=Navid |last7=Kenarkoohi |first7=Azra |last8=Falahi |first8=Shahab |last9=Abdoli |first9=Amir |date=June 2022 |title=Sufficient Sleep, Time of Vaccination, and Vaccine Efficacy: A Systematic Review of the Current Evidence and a Proposal for COVID-19 Vaccination |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=95 |issue=2 |pages=221–235 |issn=1551-4056 |pmc=9235253 |pmid=35782481}}</ref>Pored toga, na proteine kao što je [[NFIL3]] – za koje je utvrđeno da su usko povezani kako s diferencijacijom [[T-ćelija]], tako i s [[cirkadijski ritam|cirkadijskim ritmovima]] – može uticati narušavanje prirodnih ciklusa svjetlosti i tame, do kojeg dolazi uslijed nedostatka sna. Ovi poremećaji mogu dovesti do učestalije pojave hroničnih stanja, poput srčanih oboljenja, hroničnog bola i [[astma|astme]].<ref name="pmid19075717">{{cite journal |vauthors=Krueger JM |title=The role of cytokines in sleep regulation |journal=Current Pharmaceutical Design |volume=14 |issue=32 |pages=3408–16 |date=2008 |pmid=19075717 |pmc=2692603 |doi=10.2174/138161208786549281}}</ref> Pored negativnih posljedica nedostatka sna, utvrđeno je da san i s njim usko povezan cirkadijski sistem imaju snažne regulatorne učinke na imunske funkcije, utječući kako na urođenu, tako i na stečenu imunost. Kao prvo, tokom rane faze spavanja sporih talasa (engl. ‘’slow-wave sleep’’), nagli pad nivoa [[kortizol]]a, [[epinefrin]]a i [[norepinefrin]]a u krvi dovodi do porasta koncentracije hormona [[leptin]]a, [[hormon rasta|hormona rasta]] (hipofiznog hormona rasta) i [[prolaktin]]a. Ovi signali potiču proupalno stanje putem proizvodnje proupalnih citokina, kao što su interleukin-1, interleukin-12, TNF-alfa i IFN-gama. Ovi citokini zatim stimuliraju imunske procese, poput aktivacije, proliferacije i diferencijacije imunskih ćelija. Tokom ovog perioda, dok se postepeno razvija adaptivni imunski odgovor, dolazi do porasta broja nediferenciranih ili manje diferenciranih ćelija, poput nevinih [[T-ćelija]] i T-ćelija centralne memorije. Pored navedenog, hormonsko okruženje koje nastaje u tom trenutku (leptin, hormon rasta i prolaktin) pogoduje interakcijama između ćelija koje prezentiraju antigene (APC) i T-ćelija, pomaku ravnoteže citokina tipa Th1/Th2 u smjeru podrške Th1 odgovoru, pojačanoj ukupnoj proliferaciji Th-ćelija, te migraciji nevinih T-ćelija u [[limfni čvor|imfne čvorove]]. Smatra se da ovo također doprinosi stvaranju dugotrajne imunske memorije putem pokretanja Th1 imunskih odgovora.<ref name="Sleep and immune function">{{cite journal | vauthors = Besedovsky L, Lange T, Born J | title = Sleep and immune function | journal = Pflügers Archiv | volume = 463 | issue = 1 | pages = 121–37 | date = Jan 2012 | pmid = 22071480 | doi = 10.1007/s00424-011-1044-0 | pmc=3256323}}</ref> Tokom perioda budnosti, broj diferenciranih efektorskih ćelija – poput citotoksičnih ćelija prirodnih ubica (NK-ćelija) i CD45RA+ citotoksičnih T-limfocita – dostiže svoj vrhunac. Protivupalne molekule, kao što su kortizol i kateholamini, također dostižu najviše vrijednosti tokom perioda budnosti i aktivnosti. Upala može uzrokovati [[oksidativni stres]], a prisustvo [[melatonin]]a tokom spavanja moglo bi djelovati suprotno stvaranju slobodnih radikala u tom periodu.<ref name="Sleep and immune function"/><ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep/ |title=Can Better Sleep Mean Catching fewer Colds? |work=WebMD |access-date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509003219/http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep |archive-date=9 May 2014 }}</ref> ===Fizička aktivnost=== Fizička aktivnost pozitivno utiče na imunski sistem, a ovisno o učestalosti i intenzitetu, ublažava patogene efekte bolesti uzrokovanih bakterijama i virusima.<ref name="pmid32728975">{{cite journal |vauthors=da Silveira MP, da Silva Fagundes KK, Bizuti MR, Starck É, Rossi RC, de Resende E, Silva DT |title=Physical exercise as a tool to help the immune system against COVID-19: an integrative review of the current literature |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=21 |issue=1 |pages=15–28 |date=February 2021 |pmid=32728975 |pmc=7387807 |doi=10.1007/s10238-020-00650-3}}</ref> Odmah nakon intenzivnog vježbanja dolazi do prolazne imunodepresije, gdje se smanjuje broj limfocita u cirkulaciji i opada proizvodnja antitijela. To može stvoriti priliku za infekciju i reaktivaciju latentnih virusnih infekcija,<ref name="pmid27909225">{{cite journal |vauthors=Peake JM, Neubauer O, Walsh NP, Simpson RJ |title=Recovery of the immune system after exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=122 |issue=5 |pages=1077–1087 |date=May 2017 |pmid=27909225 |doi=10.1152/japplphysiol.00622.2016|s2cid=3521624 |url=https://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/16304/3/Recovery%20of%20the%20immune%20system%20after%20exercise.pdf }}</ref> ali dokazi nisu uvjerljivi.<ref name="pmid29713319">{{cite journal |vauthors=Campbell JP, Turner JE |title=Debunking the Myth of Exercise-Induced Immune Suppression: Redefining the Impact of Exercise on Immunological Health Across the Lifespan |journal=Frontiers in Immunology |volume=9 |issue= |date=2018 |pmid=29713319 |pmc=5911985 |doi=10.3389/fimmu.2018.00648|doi-access=free }}</ref><ref name="pmid32139352">{{cite journal |vauthors=Simpson RJ, Campbell JP, Gleeson M, Krüger K, Nieman DC, Pyne DB, Turner JE, Walsh NP |title=Can exercise affect immune function to increase susceptibility to infection? |journal=Exercise Immunology Review |volume=26 |issue= |pages=8–22 |date=2020 |pmid=32139352 |doi=}}</ref> ==== Promjene na ćelijskom nivou ==== [[File:Neutrophils.jpg|right|thumb|Četiri neutrofila u krvnom razmazu obojenom [[Giemsa boja|Giemsa metodom]] (vrsta Romanowsky bojenja)]] Tokom fizičke aktivnosti dolazi do povećanja broja svih vrsta [[leukociti|bijelih krvnih ćelija]] u cirkulaciji. To je uzrokovano silom trenja krvi koja protiče preko površine [[endotelne ćelije|endotelnih ćelija]], kao i djelovanjem [[kateholamin|kateholamina]] na [[beta-adrenergički receptor|β-adrenergičkih receptora]] (βAR).<ref name="pmid27909225"/> Broj [[neutrofil|neutrofila]] u krvi raste i ostaje povišen i do šest sati, pri čemu su prisutni i [[nezreli oblici]] ćelija. Iako je ovo povećanje broja neutrofila („[[neutrofilija]]”) slično onome koje se viđa kod bakterijskih [[infekcija]], nakon prestanka fizičke aktivnosti populacija ovih ćelija se vraća na normalu u roku od oko 24 sata.<ref name="pmid27909225"/> Broj [[limfociti|limfocita]] u cirkulaciji (uglavnom [[NK-ćelija]] – „ćelija prirodnih ubica”) opada tokom intenzivne fizičke aktivnosti, ali se vraća na normalu nakon 4 – 6 sati. Iako do 2% ovih ćelija [[apoptoza|odumire]], većina njih prelazi iz krvi u tkiva – prvenstveno u crijeva i pluća – gdje je najvjerovatniji susret s [[patogen|patogenima]].<ref name="pmid27909225"/> Određeni [[monocit]]i napuštaju [[krvotok]] i prelaze u mišiće, gdje se diferenciraju i postaju [[makrofag]]i.<ref name="pmid27909225"/> Ove ćelije diferenciraju se u dva tipa: proliferativne makrofage, koji su odgovorni za povećanje broja [[matične ćelije|matičnih ćelija]], te restorativne (obnavljajuće) makrofage, koji učestvuju u njihovom sazrijevanju u mišićne ćelije.<ref name="pmid34786967">{{cite journal |vauthors=Minari AL, Thomatieli-Santos RV |title=From skeletal muscle damage and regeneration to the hypertrophy induced by exercise: what is the role of different macrophage subsets? |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=322 |issue=1 |pages=R41–R54 |date=January 2022 |pmid=34786967 |doi=10.1152/ajpregu.00038.2021|s2cid=244369441 }}</ref> === Popravak i regeneracija === {{glavni|Doprinos imunskog sistema regeneraciji}} Imunski sistem, posebno njegova urođena komponenta, ima presudnu ulogu u popravku tkiva nakon [[oštećenje (medicina)|oštećenja]]. Ključni akteri su [[makrofag]]i i [[neutrofil]]i, ali važni su i drugi ćelijski akteri, uključujući [[gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije), [[urođena limfoidna ćelija|urođene limfoidne ćelije]] (ILC) i [[regulatorne T-ćelije]] (Treg). Plastičnost imunskih ćelija i ravnoteža između proupalnih i antiiupalnih signala ključni su aspekti efikasnog popravka tkiva. Imunološke komponente i putevi također učestvuju u regeneraciji; naprimjer, kod [[vodozemci|vodozemaca]], kao što je slučaj s [[regeneracija udova kod aksolotla|regeneracijom udova kod aksolotla]]. Prema jednoj hipotezi, organizmi koji su sposobni za regeneraciju (npr. [[neotenija|aksolotl]]i) mogli bi biti manje [[imunokompetencija|imunokompetentni]] od organizama koji nemaju tu sposobnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Godwin JW, Pinto AR, Rosenthal NA | title = Chasing the recipe for a pro-regenerative immune system | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 61 | pages = 71–79 | date = January 2017 | pmid = 27521522 | pmc = 5338634 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.08.008 | series = Innate immune pathways in wound healing/Peromyscus as a model system }}</ref> == Poremećaji ljudske imunosti == Do neuspjeha u odbrani domaćina dolazi u tri osnovne kategorije: imunodeficijencije,,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=120–24}} autoimmunity,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=114–18}} i preosjetljivosti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=111–14}} === Imunodeficijencije === {{Glavni|Imunodeficijencija}} [[Imunodeficijencija|Imunodeficijencije]] nastaju kada su jedna ili više komponenti imunskog sistema neaktivne. Sposobnost imunskog sistema da reaguje na patogene smanjena je kako kod mladih, tako i kod [[starost|starijih osoba]], pri čemu imunoski odgovori počinju slabiti oko 50. godine života uslijed [[imunosenesencija|imunosenesencije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Aw D, Silva AB, Palmer DB | title = Immunosenescence: emerging challenges for an ageing population | journal = Immunology | volume = 120 | issue = 4 | pages = 435–46 | date = Apr 2007 | pmid = 17313487 | pmc = 2265901 | doi = 10.1111/j.1365-2567.2007.02555.x }}</ref><ref name="nutrition">{{cite journal | vauthors = Chandra RK | title = Nutrition and the immune system: an introduction | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 66 | issue = 2 | pages = 460S–63S | date = Aug 1997 | pmid = 9250133 | doi = 10.1093/ajcn/66.2.460S | doi-access = free }}</ref> U razvijenim zemljama, [[gojaznost]], [[alkoholizam]] i upotreba droga česti su uzroci oslabljene imunske funkcije, dok je [[pothranjenost]] najčešći uzrok imunodeficijencije u zemljama u razvoju.<ref name="nutrition"/> Ishrana u kojoj nedostaje dovoljno proteina povezuje se s narušenom imunošću posredovanim ćelijama, aktivnošću sistema komplementa, funkcijom fagocita, koncentracijom antitijela [[imunoglobulin]]a A (IgA) i proizvodnjom citokina. Pored toga, gubitak [[timus]]a u ranoj dobi – uslijed genetičke mutacije ili hirurškog uklanjanja – dovodi do teške imunodeficijencije i visoke podložnosti infekcijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | title = The discovery of thymus function and of thymus-derived lymphocytes | journal = Immunological Reviews | volume = 185 | issue = 1 | pages = 7–14 | date = Jul 2002 | pmid = 12190917 | doi = 10.1034/j.1600-065X.2002.18502.x | s2cid = 12108587 }}</ref> Imunodeficijencije također mogu biti nasljedne ili „stečene”.{{sfn | Reece | 2011 | p=967}} [[Teška kombinovana imunodeficijencija]] rijedak je [[genetički poremećaj]] koji karakteriše poremećen razvoj funkcionalnih [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]], uzrokovan brojnim genetičkim [[mutacija]]ma.<ref name="five">{{cite journal |vauthors=Burg M, Gennery AR |title=Educational paper: The expanding clinical and immunological spectrum of severe combined immunodeficiency |journal=Eur J Pediatr |volume= 170 |issue=5 |pages=561–571 |year=2011 |doi=10.1007/s00431-011-1452-3 |pmid=21479529 |pmc=3078321 }}</ref>[[Hronična granulomatozna bolest]], kod koje [[fagociti]] imaju smanjenu sposobnost uništavanja patogena, primjer je nasljedne, odnosno [[primarna imunodeficijencija|kongenitalne imunodeficijencije]]. [[AIDS]] i neke vrste [[kancer|raka]] uzrokuju stečenu imunodeficijenciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Joos L, Tamm M | title = Breakdown of pulmonary host defense in the immunocompromised host: cancer chemotherapy | journal = Proceedings of the American Thoracic Society | volume = 2 | issue = 5 | pages = 445–48 | year = 2005 | pmid = 16322598 | doi = 10.1513/pats.200508-097JS }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Copeland KF, Heeney JL | title = T helper cell activation and human retroviral pathogenesis | journal = Microbiological Reviews | volume = 60 | issue = 4 | pages = 722–42 | date = Dec 1996 | pmid = 8987361 | pmc = 239461 | doi = 10.1128/MMBR.60.4.722-742.1996 }}</ref> === Autoimunost === {{Glavni|Autoimunost}} [[File:Rheumatoid_Arthritis.JPG|thumb|Zglobovi šake otečeni i deformisani uslijed [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], autoimunskog poremećaja]] Pretjerano aktivni [[imunski odgovor]]i predstavljaju drugu krajnost imunske disfunkcije, a posebno se odnose na [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]]. U tim slučajevima, imunski sistem ne uspijeva pravilno razlikovati vlastite strukture od stranih, te napada dijelove tijela. U normalnim okolnostima, mnoge T-ćelije i antitijela reaguju s „vlastitim” peptidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | s2cid = 32476323 | title = Self-nonself discrimination and tolerance in T and B lymphocytes | journal = Immunologic Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 115–30 | year = 1993 | pmid = 8254222 | doi = 10.1007/BF02918299 }}</ref> Jedna od funkcija specijalizovanih ćelija (smještenih u [[timus]]u i koštanoj srži) jeste da mladim limfocitima predstave [[vlastiti antigeni|vlastite antigene]] koji nastaju širom tijela, te da eliminišu one ćelije koje prepoznaju te vlastite antigene, čime se sprečava autoimunost.<ref name="Sproul" /> Među česte autoimune bolesti spadaku [[Hashimotov tireoiditis]],<ref name="NIH2017">{{citation-attribution|1={{cite web|title=Hashimoto's disease|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|publisher=Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services|access-date=17 July 2017|date=12 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728031758/https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|archive-date=28 July 2017}}}}</ref> [[reumatoidmi artritis]],<ref name="Lancet2016">{{cite journal | vauthors = Smolen JS, Aletaha D, McInnes IB | s2cid = 37973054 | title = Rheumatoid arthritis | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10055 | pages = 2023–2038 | date = October 2016 | pmid = 27156434 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)30173-8 | bibcode = 2016Lanc..388.2023S | url = http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf }}</ref> [[diabetes mellitus tip 1]]<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon - the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = July 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> i [[sistemski lupus erythematosus]].<ref name=NIH2015>{{cite web|title=Handout on Health: Systemic Lupus Erythematosus|url=https://www.niams.nih.gov/health-topics/lupus|website=www.niams.nih.gov|access-date=12 June 2016|date=February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617162703/http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Lupus/default.asp|archive-date=17 June 2016}}</ref> === Preosjetljivost === {{Glavni|Preosjetljivost}} [[Preosjetljivost]] je imunski odgovor koji oštećuje vlastita tkiva organizma. Dijeli se na četiri razreda (tipovi I–IV), ovisno o uključenim mehanizmima i vremenskom toku reakcije preosjetljivosti. Preosjetljivost tipa I je neposredna ili [[anafilaksija|anafilaksijska]] reakcija, koja se često povezuje s alergijom. Simptomi mogu varirati od blage nelagode do smrtnog ishoda. Preosjetljivost tipa I posredovana je [[imunoglobulin E|IgE]]-om, koji podstiče degranulaciju [[mastocit|mastocita]] i [[bazofilni granulocit|bazofila]] kada dođe do njegovog unakrsnog povezivanja s antigenom.<ref name="USCH">{{cite web|url=http://www.microbiologybook.org/book/immunol-sta.htm|title=Immunology – Chapter Seventeen: Hypersensitivity States| vauthors = Ghaffar A |year=2006|publisher=University of South Carolina School of Medicine|work=Microbiology and Immunology On-line|access-date=29 May 2016}}</ref> Preosjetljivost tipa II nastaje kada se antitijela vežu za antigene na vlastitim ćelijama jedinke, označavajući ih za uništenje. Ovo stanje se naziva i preosjetljivost zavisna od antitijela (ili citotoksična preosjetljivost), a posreduju mu antitijela [[imunoglobulin G|IgG]] i [[imunoglobulin M|IgM]].<ref name=USCH /> [[Imunski kompleks]]i (agregati antigena, proteina komplementa te IgG i IgM antitijela) koji se talože u različitim tkivima pokreću reakcije preosjetljivosti tipa III.<ref name=USCH /> Za razvoj preosjetljivosti tipa IV (poznate i kao preosjetljivost posredovana ćelijama ili ''preosjetljivost odgođenog tipa'') obično je potrebno između dva i tri dana. Reakcije tipa IV učestvuju u mnogim autoimunskim i zaraznim bolestima, a mogu biti prisutne i kod [[kontaktni dermatitis|kontaktnog dermatitisa]]. U ovim reakcijama posreduju [[T-ćelije]], [[monociti]] i [[makrofagi]].<ref name=USCH/> === Idiopatska upala === {{Glavni|Imunski posredovane upalne bolesti}} [[Upala]] jedan je od prvih odgovora imunskog sistema na infekciju, ali se može javiti i bez poznatog uzroka. Upalu uzrokuju [[eikozanoid]]i i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili zaražene ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji izazivaju povišenu tjelesnu temperaturu i [[vazodilatacija|širenje krvnih sudova]] povezano s upalom, te [[leukotrijen]]e, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite). Među česte citokine spadaju [[interleukin]]i, odgovorni za komunikaciju između bijelih krvnih ćelija; [[hemokin]]i, koji podstiču [[hemotaksija|hemotaksiju]], te [[interferon]]i, koji djeluju antivirusno, naprimjer zaustavljanjem [[biosinteza proteina|sinteze proteina]] u ćeliji domaćina. Također se mogu osloboditi [[faktor rasta|aktori rasta]] i citotoksični faktori. Ovi citokini i druge hemikalije privlače imunske ćelije na mjesto infekcije i podstiču zacjeljivanje oštećenog tkiva nakon uklanjanja patogena. == Manipulacija u medicini == [[File:Dexamethasone structure.svg|thumb|right|upright=1.2 |Skeletna strukturna formula deksametazona, C22 H29 F O5: skeletna strukturna formula [[imunodepresija|imunosupresivnog lijeka]] [[deksametazon]]a]] Imunski odgovor može seusmjeravati, kako bi se suzbile neželjene reakcije koje proizlaze iz [[autoimunost]]i, [[alergija]] i [[odbacivanje transplantata|odbacivanja transplantata]], te kako bi se stimulisali zaštitni odgovori protiv patogena koji u velikoj mjeri izmiču imunkoms sistemu (pogledajte [[Aktivna memorija i imunizacija|imunizaciju]]) ili protiv [[kancer]]a.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=83–85}} === Imunosupresija === [[Imunosupresivni lijek]]ovi koriste se za kontrolu autoimunskih poremećaja ili [[upala]] u slučajevima kada dolazi do prekomjernog oštećenja tkiva, kao i za sprječavanje odbacivanja nakon [[transplantacija organa]].{{sfn|Ciccone |2015 |loc = Chapter [https://books.google.com/books?id=Te1vCAAAQBAJ&q=%22immunosuppressive+drugs%22+autoimmune+tissue+damage&pg=PA625 37]}}<ref name= Taylor>{{cite journal | vauthors = Taylor AL, Watson CJ, Bradley JA | title = Immunosuppressive agents in solid organ transplantation: Mechanisms of action and therapeutic efficacy | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 56 | issue = 1 | pages = 23–46 | date = Oct 2005 | pmid = 16039869 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2005.03.012 }}</ref> Protivupalni lijekovi često se koriste za kontrolu posljedica upale. [[Glukokortikoid]]i najsnažniji su među ovim lijekovima i mogu imati brojne neželjene [[nuspojava|nuspojave]], kao što su [[centralna gojaznost]], [[hiperglikemija]] i [[osteoporoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barnes PJ | title = Corticosteroids: the drugs to beat | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 533 | issue = 1–3 | pages = 2–14 | date = Mar 2006 | pmid = 16436275 | doi = 10.1016/j.ejphar.2005.12.052 }}</ref> Njihova upotreba je strogo kontrolisana. Manje doze protivupalnih lijekova često se koriste u kombinaciji sa citotoksičnim ili imunosupresivnim lijekovima, kao što su [[metotreksat]] ili [[azatioprin]]. [[Citotoksični lijek]]ovi potiskuju imunološki odgovor uništavanjem ćelija koje se dijele, poput aktiviranih [[T-ćelija]]. Ovo uništavanje je neselektivno, pri čemu stradaju i ostale ćelije koje se stalno dijele te organi u kojima se one nalaze, što dovodi do toksičnih nuspojava.<ref name= Taylor/> Imunosupresivni lijekovi, poput [[ciklosporin]]a, onemogućavaju T-ćelijama da pravilno reaguju na signale, tako što blokiraju puteve [[transdukcija signala|transdukcije signala]].<ref>{{cite journal | vauthors = Masri MA | title = The mosaic of immunosuppressive drugs | journal = Molecular Immunology | volume = 39 | issue = 17–18 | pages = 1073–77 | date = Jul 2003 | pmid = 12835079 | doi = 10.1016/S0161-5890(03)00075-0 }}</ref> === Imunostimulacija === {{Glavni|Imunostimulans|Imunoterapija|Vakcinacija}} Tvrdnje koje iznose prodavači raznih proizvoda i praktičari [[alternativna medicina|alternativne medicine]] – poput [[kiropraktika|kiropraktičara]], [[homeopatija|homeopata]] i [[akupunktura|akupunkturologa]] – da mogu stimulisati ili „ojačati” imunski sistem, uglavnom nemaju smisleno obrazloženje niti dokaze o djelotvornosti.<ref>{{cite magazine | vauthors = Hall H |author-link1 = Harriet Hall |date=July–August 2020 |title=How You Can Really Boost Your Immune System |url=https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |magazine=[[Skeptical Inquirer]] |location=Amherst, New York |publisher=Center for Inquiry |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121161902/https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |archive-date=21 January 2021 |access-date=21 January 2021}}</ref> ===Vakcinacija=== {{Glavni|Vakcinacija}} [[File:Polio Vaccination - Egypt (16868521330).jpg|right|thumb|Vakcinacija protiv dječije paralize u [[Egipat|Egiptu]]: Dijete prima kapi vakcine protiv dječije paralize u usta]] Dugotrajna „aktivna” memorija stiče se nakon infekcije, putem aktivacije B i [[T-ćelija]]. Aktivna imunost također se može stvoriti vještački, putem [[vakcinacija|vakcinacije]]. Princip na kojem počiva vakcinacija (koja se naziva i [[imunizacija]]) jeste unošenje [[patogen]]ih [[antigen]]a kako bi se stimulisao imunski sistem i razvila [[specifična imunost]] protiv tog određenog patogena, a sve to bez izazivanja bolesti povezane s tim organizmom.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Ovo namjerno izazivanje imunskog odgovora uspješno je jer iskorištava prirodnu specifičnost imunskog sistema, kao i njegovu sposobnost da bude podstaknut na djelovanje. Budući da zarazne bolesti ostaju jedan od vodećih uzroka smrtnosti u ljudskoj populaciji, vakcinacija predstavlja najefikasniji vid manipulacije imunskim sistemom koji je čovječanstvo razvilo.{{sfn| Janeway |2005 |p=}}<ref>[https://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html Death and DALY estimates for 2002 by cause for WHO Member States.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021133659/http://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html |date=21 October 2008 }} [[World Health Organization]]. Retrieved on 1 January 2007.</ref> Mnoge vakcine zasnivaju se na besćelijskim komponentama mikroorganizama, uključujući bezopasne komponente [[toksin]]a.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Budući da mnogi antigeni iz acelularnih vakcina ne izazivaju snažan adaptivni odgovor, većini bakterijskih vakcina dodaju se [[imunski adjuvans]]i koji aktiviraju [[antigen prezentujuća ćelija|antigen prezentujuće ćelije]] urođenog imunskog sistema i maksimiziraju [[imunogenost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Singh M, O'Hagan D | title = Advances in vaccine adjuvants | journal = Nature Biotechnology | volume = 17 | issue = 11 | pages = 1075–81 | date = Nov 1999 | pmid = 10545912 | doi = 10.1038/15058 | s2cid = 21346647 | doi-access = free }}</ref> === Imunologija tumora === {{Glavni|Imunologija raka}} Još jedna važna uloga imunskog sistema je identifikacija i eliminacija [[tumor]]a. Ovo se naziva '''imunski nadzor'''.<!-- za preusmjeravanje --> ''Transformirane ćelije'' tumora eksprimiraju [[antigen|antigene]] koji se ne nalaze na normalnim ćelijama. Imunskom sistemu, ovi antigeni izgledaju strano, a njihovo prisustvo uzrokuje da imunske ćelije napadaju transformirane tumorske ćelije. Antigeni koje eksprimiraju tumori imaju nekoliko izvora;<ref name = anderson>{{cite journal | vauthors = Andersen MH, Schrama D, Thor Straten P, Becker JC | title = Cytotoxic T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 32–41 | date = Jan 2006 | pmid = 16417215 | doi = 10.1038/sj.jid.5700001 | doi-access = free }}</ref>neki potiču od [[onkogen|onkogenih]] virusa, poput [[ljudski papilomavirus|ljudskog papilomavirusa]], koji uzrokuje rak [[grlić maternice|grlića maternice]],<ref>{{cite journal | vauthors = Boon T, van der Bruggen P | title = Human tumor antigens recognized by T lymphocytes | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 183 | issue = 3 | pages = 725–29 | date = Mar 1996 | pmid = 8642276 | pmc = 2192342 | doi = 10.1084/jem.183.3.725 }}</ref> [[rak vulve|vulve]], [[rak vagine|vagine]], [[rak penisa|penisa]], [[rak anusa|anusa]], [[orofarinks|usta i ždrijela]],<ref name=Lj2014>{{cite journal | vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M | title = HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 227–34 | year = 2014 | pmid = 24559558 | doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007 }}</ref>dok su drugi vlastiti proteini organizma koji su u normalnim ćelijama prisutni u niskim koncentracijama, ali u tumorskim ćelijama dostižu visoke nivoe. Jedan primjer je enzim zvan [[tirozinaza]], koji – kada je prisutan u visokim koncentracijama – pretvara određene ćelije kože (naprimjer, [[melanocit]]e) u tumore zvane [[melanom]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = Castelli C, Rivoltini L, Andreola G, Carrabba M, Renkvist N, Parmiani G | title = T-cell recognition of melanoma-associated antigens | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 182 | issue = 3 | pages = 323–31 | date = Mar 2000 | pmid = 10653598 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4652(200003)182:3<323::AID-JCP2>3.0.CO;2-# | s2cid = 196590144 }}</ref><ref name = romera>{{cite book | vauthors = Romero P, Cerottini JC, Speiser DE | title = The Human T Cell Response to Melanoma Antigens | volume = 92 | pages = 187–224 | year = 2006 | pmid = 17145305 | doi = 10.1016/S0065-2776(06)92005-7 | isbn = 978-0-12-373636-9 | series = Advances in Immunology }}</ref> Treći mogući izvor [[tumorskih antigena]] su proteini koji su inače važni za regulaciju [[rasta ćelija]] i preživljavanja, a koji često mutiraju u molekule koje uzrokuju rak, poznate kao [[onkogeni]].<ref name = anderson /><ref name = guevara>{{cite journal | vauthors = Guevara-Patiño JA, Turk MJ, Wolchok JD, Houghton AN | title = Immunity to cancer through immune recognition of altered self: studies with melanoma | volume = 90 | pages = 157–77 | year = 2003 | pmid = 14710950 | doi = 10.1016/S0065-230X(03)90005-4 | isbn = 978-0-12-006690-2 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Renkvist N, Castelli C, Robbins PF, Parmiani G | title = A listing of human tumor antigens recognized by T cells | journal = Cancer Immunology, Immunotherapy | volume = 50 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = Mar 2001 | pmid = 11315507 | doi = 10.1007/s002620000169 | s2cid = 42681479 | doi-access = free | pmc = 11036832 }}</ref> [[File:Macs killing cancer cell.jpg|thumb|right|upright=1.2 |[[Makrofag]]i su identifikovali ćeliju raka (velika masa sa izdancima). Nakon spajanja sa ćelijom raka, makrofagi (manje, bijele ćelije) ubrizgavaju toksine koji uništavaju tumorsku ćeliju. [[Imunoterapija]] za liječenje [[kancer]]a predstavlja aktivno područje medicinskih istraživanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan RA, Dudley ME, Wunderlich JR, etal |title=Cancer Regression in Patients After Transfer of Genetically Engineered Lymphocytes |journal=Science |volume=314 |issue=5796 |pages=126–29 |date=October 2006 |pmid=16946036 |pmc=2267026 |doi=10.1126/science.1129003|bibcode = 2006Sci...314..126M }}</ref>]] Glavni odgovor imunskog sistema na tumore jeste uništavanje abnormalnih ćelija pomoću T-ćelija ubica, ponekad uz pomoć T-ćelija pomagača.<ref name = romera /><ref>{{cite journal | vauthors = Gerloni M, Zanetti M | s2cid = 25182066 | title = CD4 T cells in tumor immunity | journal = Springer Seminars in Immunopathology | volume = 27 | issue = 1 | pages = 37–48 | date = Jun 2005 | pmid = 15965712 | doi = 10.1007/s00281-004-0193-z | url = https://zenodo.org/record/1066157 }}</ref> [[Tumor antigen]]i pretentiraju se na molekulama [[MHC]] klase I na sličan način kao i virusni antigeni. To omogućava T-ćelijama ubicama da prepoznaju tumorsku ćeliju kao abnormalnu.<ref name = seliger>{{cite journal | vauthors = Seliger B, Ritz U, Ferrone S | title = Molecular mechanisms of HLA class I antigen abnormalities following viral infection and transformation | journal = International Journal of Cancer | volume = 118 | issue = 1 | pages = 129–38 | date = Jan 2006 | pmid = 16003759 | doi = 10.1002/ijc.21312 | s2cid = 5655726 | doi-access = free }}</ref> NK-ćelije također uništavaju tumorske ćelije na sličan način, posebno ako tumorske ćelije na svojoj površini imaju manje molekula MHC klase I nego normalne ćelije; to je česta pojava kod tumora.<ref>{{cite journal | vauthors = Hayakawa Y, Smyth MJ | title = Innate immune recognition and suppression of tumors | volume = 95 | pages = 293–322 | year = 2006 | pmid = 16860661 | doi = 10.1016/S0065-230X(06)95008-8 | isbn = 978-0-12-006695-7 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref>Ponekad se stvaraju antitijela protiv tumorskih ćelija, što omogućava njihovo uništavanje putem [[sistem komplementa|sistema komplementa]].<ref name = guevara /> Neki tumori izbjegavaju imunski sistem i s vremenom postaju karcinomi.<ref name="Syn-2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref><ref name = selig>{{cite journal | vauthors = Seliger B | title = Strategies of tumor immune evasion | journal = BioDrugs | volume = 19 | issue = 6 | pages = 347–54 | year = 2005 | pmid = 16392887 | doi = 10.2165/00063030-200519060-00002 | s2cid = 1838144 }}</ref> Tumorske ćelije često imaju smanjen broj molekula MHC klase I na svojoj površini, čime izbjegavaju otkrivanje od strane citotoksičnih T-ćelija (T-ćelija ubica).<ref name = seliger/><ref name="Syn-2017"/> Neke tumorske ćelije također oslobađaju proizvode koji inhibiraju [[imunski odgovor]]; naprimjer, lučenjem [[citokin]]a [[TGF-β]], koji potiskuje aktivnost [[makrofag]]a i [[limfocit]]a.<ref name="Syn-2017" /><ref>{{cite journal | vauthors = Frumento G, Piazza T, Di Carlo E, Ferrini S | title = Targeting tumor-related immunosuppression for cancer immunotherapy | journal = Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets | volume = 6 | issue = 3 | pages = 233–7 | date = September 2006 | pmid = 17017974 | doi = 10.2174/187153006778250019 }}</ref> Pored toga, može se razviti [[imunska tolerancija]] prema tumorskim antigenima, uslijed čega imunski sistem više ne napada tumorske ćelije.<ref name="Syn-2017" /><ref name = selig /> Paradoksalno, makrofagi mogu poticati rast tumora<ref>{{cite journal|vauthors=Stix G |title=A malignant flame. Understanding chronic inflammation, which contributes to heart disease, Alzheimer's and a variety of other ailments, may be a key to unlocking the mysteries of cancer |journal=Scientific American |volume=297 |issue=1 |pages=60–67 |date=Jul 2007 |pmid=17695843 |doi=10.1038/scientificamerican0707-60 |url=http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716015048/http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-date=16 July 2011 |bibcode=2007SciAm.297a..60S }}</ref> kada tumorske ćelije luče citokine koji privlače makrofage, ovi potom stvaraju citokine i faktore rasta – poput [[faktor nekroze tumora alfa]] – koji podstiču razvoj tumora ili doprinose plastičnosti ćelija nalik matičnim ćelijama.<ref name="Syn-2017"/> Pored toga, kombinacija hipoksije unutar tumora i citokina kojeg proizvode makrofagi navodi tumorske ćelije da smanje proizvodnju proteina koji inače blokira [[metastaziranje]]; time se zapravo olakšava širenje ćelija raka.<ref name="Syn-2017"/> U ranim fazama razvoja tumora regrutuju se M1 makrofagi (koji djeluju protiv tumora), ali oni postepeno prelaze u [[fenotip]] M2 , koji pogoduje tumoru – riječ je o svojevrsnom imununosupresivnom preokretu. [[Hipoksija]] smanjuje proizvodnju citokina potrebnih za antitumorski odgovor, a makrofagi postepeno poprimaju M2 funkcije koje pogoduju tumoru, pod uticajem tumorskog mikrookruženja, uključujući prisustvo interleukina 4 (IL-4) i interleukina 10 (IL-10).<ref>{{cite journal | vauthors = Cervantes-Villagrana RD, Albores-García D, Cervantes-Villagrana AR, García-Acevez SJ | title = Tumor-induced Neurogenesis and Immune Evasion as Targets of Innovative Anti-Cancer Therapies | journal = Signal Transduct Target Ther | volume = 5 | issue = 1 | article-number = 99 | date = 18 June 2020 | pmid = 32555170 | pmc = 7303203 | doi = 10.1038/s41392-020-0205-z | doi-access = free}}</ref> [[Kancerska imunoterapija]] obuhvata medicinske načine stimulisanja imunskog sistema da napadne kancerogene tumore.<ref name="pmid26325031">{{cite journal |vauthors=Yang Y |title=Cancer immunotherapy: harnessing the immune system to battle cancer |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=125 |issue=9 |pages=3335–7 |date=September 2015 |pmid=26325031 |pmc=4588312 |doi=10.1172/JCI83871 |bibcode=2015JCliI.125.3335Y }}</ref> === Predviđanje imunogenosti === Neki lijekovi mogu izazvati neutralizirajući imumski odgovor, što znači da imunski sistem proizvodi [[neutralizirajuća antitijela]] koja poništavaju djelovanje lijekova, posebno ako se lijekovi primjenjuju višekratno ili u većim dozama. To ograničava djelotvornost lijekova zasnovanih na većim peptidima i proteinima (koji su obično veći od 6000 [[Dalton (jedinica)|Da]]).<ref name="Baker2010">{{cite journal | vauthors = Baker MP, Reynolds HM, Lumicisi B, Bryson CJ | title = Immunogenicity of protein therapeutics: The key causes, consequences and challenges | journal = Self/Nonself | volume = 1 | issue = 4 | pages = 314–322 | date = October 2010 | pmid = 21487506 | pmc = 3062386 | doi = 10.4161/self.1.4.13904 }}</ref> U nekim slučajevima, sam lijek nije imunogen, ali se može primjenjivati zajedno s imunogenim spojem, kao što je ponekad slučaj s lijekom [[paklitaksel|Taxol]]. Razvijene su [[računar]]ske metode za predviđanje imunogenosti peptida i proteina, koje su posebno korisne pri dizajniranju terapijskih antitijela, procjeni vjerovatne virulentnosti mutacija u česticama virusnog omotača, te validaciji predloženih terapija lijekovima na bazi peptida. Rani postupci uglavnom su se oslanjali na zapažanje da su [[hidrofil]]ne [[aminokiseline]] zastupljenije u regijama [[epitop]]a nego [[hidrofob]]ne aminokiseline;<ref name="Welling">{{cite journal | vauthors = Welling GW, Weijer WJ, van der Zee R, Welling-Wester S | title = Prediction of sequential antigenic regions in proteins | journal = FEBS Letters | volume = 188 | issue = 2 | pages = 215–18 | date = Sep 1985 | pmid = 2411595 | doi = 10.1016/0014-5793(85)80374-4 | doi-access = free | bibcode = 1985FEBSL.188..215W }}</ref>međutim, noviji pristupi oslanjaju se na tehnike [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] koje koriste baze podataka postojećih, poznatih epitopa – obično na dobro proučenim virusnim proteinima – kao [[skup za obuku]].<ref name="Sollner">{{cite journal | vauthors = Söllner J, Mayer B | title = Machine learning approaches for prediction of linear B-cell epitopes on proteins | journal = Journal of Molecular Recognition | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–08 | year = 2006 | pmid = 16598694 | doi = 10.1002/jmr.771 | s2cid = 18197810 }}</ref> Uspostavljena je javno dostupna baza podataka za katalogizaciju epitopa iz patogena za koje je poznato da ih B-ćelije mogu prepoznati.<ref name="Saha">{{cite journal | vauthors = Saha S, Bhasin M, Raghava GP | title = Bcipep: a database of B-cell epitopes | journal = BMC Genomics | volume = 6 | article-number = 79 | year = 2005 | pmid = 15921533 | pmc = 1173103 | doi = 10.1186/1471-2164-6-79 | doi-access = free }}</ref> Nova oblast proučavanja imunogenosti zasnovana na [[bioinformatika|bioinformatici]] naziva se ''[[imunoinformatika]]''.<ref name="Flower">{{cite journal | vauthors = Flower DR, Doytchinova IA | title = Immunoinformatics and the prediction of immunogenicity | journal = Applied Bioinformatics | volume = 1 | issue = 4 | pages = 167–76 | year = 2002 | pmid = 15130835 }}</ref>[[Imunoproteomika]] je proučavanje velikih skupova proteina ([[proteomika]]) uključenih u imunski odgovor.<ref name="pmid31356379">{{cite journal |vauthors=Kanduc D |title=From hepatitis C virus immunoproteomics to rheumatology via cross-reactivity in one table |journal=Current Opinion in Rheumatology |volume=31 |issue=5 |pages=488–492 |date=September 2019 |pmid=31356379 |doi=10.1097/BOR.0000000000000606|s2cid=198982175 }}</ref> == Evolucija i ostali mehanizmi == {{Glavni|Urođeni imunski sistem}} ===Evolucija imunskog sistema=== Vjerovatno je da se višekomponentni, adaptivni imunski sistem pojavio s prvim [[kičmenjaci]]ma, budući da [[beskičmenjaci]] ne stvaraju limfocite niti humoralni odgovor zasnovan na antitijelima.<ref name="pmid19997068" >{{cite journal |vauthors=Flajnik MF, Kasahara M |title=Origin and evolution of the adaptive immune system: genetic events and selective pressures |journal=Nature Reviews. Genetics |volume=11 |issue=1 |pages=47–59 |date=January 2010 |pmid=19997068 |pmc=3805090 |doi=10.1038/nrg2703 }}</ref>Imunski sistemi razvili su sekod [[deuterostomija]], kao što je prikazano na [[kladogram]]u.<ref name="pmid19997068"/> {{clade|style=font-size:95%;line-height:110%; |label1=[[Deuterostomia]] |sublabel1='''[[Urođena imunist]]''' |1={{clade |1=[[Ehinodermata]], [[hemihordata]], [[cefalohordata]], [[urohordata]] |label2=[[Kičmenjaci]] |2={{clade |sublabel1='''[[adaptivna imunist posredovana varijabilnim limfocitnim receptorima (VLR)]]''' |1=[[Agnatha|Bezčeljusne ribe]] |sublabel2='''[[adaptivna imunost zasnovana na V(D)J rekombinaciji]]''' |2=[[Osteichthyes|Čeljusne ribe i tetrapodi]] }} }} }} Međutim, mnoge vrste koriste mehanizme koji izgledaju kao prekursori ovih aspekata imuniteta kičmenjaka. Imunološki sistemi se javljaju čak i kod strukturno najjednostavnijih oblika života; tako bakterije koriste jedinstven odbrambeni mehanizam, nazvan [[sistem restrikcije i modifikacije]], kako bi se zaštitile od virusnih patogena poznatih kao [[bakteriofagi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bickle TA, Krüger DH | title = Biology of DNA restriction | journal = Microbiological Reviews | volume = 57 | issue = 2 | pages = 434–50 | date = Jun 1993 | pmid = 8336674 | pmc = 372918 | doi = 10.1128/MMBR.57.2.434-450.1993 }}</ref> [[Prokarioti]] ([[bakterije]] i [[arheje]]) također posjeduju stečenu imunost, putem sistema koji koristi [[CRISPR]] sekvence za pohranjivanje fragmenata [[genom]]a faga s kojima su ranije došli u kontakt, što im omogućava da blokiraju replikaciju virusa putem oblika interferencije [[RNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barrangou R, Fremaux C, Deveau H, Richards M, Boyaval P, Moineau S, Romero DA, Horvath P | title = CRISPR provides acquired resistance against viruses in prokaryotes | journal = Science | volume = 315 | issue = 5819 | pages = 1709–12 | date = Mar 2007 | pmid = 17379808 | doi = 10.1126/science.1138140 | bibcode = 2007Sci...315.1709B | hdl = 20.500.11794/38902 | s2cid = 3888761 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brouns SJ, Jore MM, Lundgren M, Westra ER, Slijkhuis RJ, Snijders AP, Dickman MJ, Makarova KS, Koonin EV, van der Oost J | title = Small CRISPR RNAs guide antiviral defense in prokaryotes | journal = Science | volume = 321 | issue = 5891 | pages = 960–64 | date = Aug 2008 | pmid = 18703739 | pmc = 5898235 | doi = 10.1126/science.1159689 | bibcode = 2008Sci...321..960B }}</ref> Prokarioti također posjeduju druge odbrambene mehanizme.<ref>{{cite journal | vauthors = Hille F, Charpentier E | title = CRISPR-Cas: biology, mechanisms and relevance | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 371 | issue = 1707 | article-number = 20150496 | date = November 2016 | pmid = 27672148 | pmc = 5052741 | doi = 10.1098/rstb.2015.0496 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Koonin EV | title = Evolution of RNA- and DNA-guided antivirus defense systems in prokaryotes and eukaryotes: common ancestry vs convergence | journal = Biology Direct | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 5 | date = February 2017 | pmid = 28187792 | pmc = 5303251 | doi = 10.1186/s13062-017-0177-2 | doi-access = free }}</ref> Ofanzivni elementi imunskog sistema prisutni su i kod jednoćelijskih eukariota, ali postoji malo studija o njihovoj ulozi u odbrani.<ref>{{cite journal | vauthors = Bayne CJ | year = 2003 | title = Origins and evolutionary relationships between the innate and adaptive arms of immune systems | journal = Integr. Comp. Biol. | volume = 43 | issue = 2| pages = 293–99 | pmid = 21680436 | doi=10.1093/icb/43.2.293| doi-access = free }}</ref> Receptori za prepoznavanje obrazaca proteini su koje gotovo svi organizmi koriste za identifikaciju molekula povezanih s patogenima. Antimikrobni peptidi, zvani [[defenzin]]i, predstavljaju evolucijski očuvanu komponentu urođenog imunskog odgovora prisutnu kod svih životinja i biljaka, te čine glavni oblik sistemsncake imunosti kod [[beskičmenjak]]a.<ref name="pmid19997068" /> Većina beskičmenjaka također koristi [[sistem komplementa]] i fagocitne ćelije. Ribonukleaze i mehanizam RNK interferencije [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] su kod svih eukariota, a smatra se da imaju ulogu u imunskom odgovoru na viruse.<ref>{{cite journal | vauthors = Stram Y, Kuzntzova L | title = Inhibition of viruses by RNA interference | journal = Virus Genes | volume = 32 | issue = 3 | pages = 299–306 | date = Jun 2006 | pmid = 16732482 | doi = 10.1007/s11262-005-6914-0 | pmc = 7088519 }}</ref> Za razliku od [[životinja]], [[biljke]] nemaju [[fagocit]]ne ćelije, ali mnogi imunski odgovori biljaka uključuju sistemske hemijske signale koji se prenose kroz biljku.<ref name= Plant>{{cite web | vauthors = Schneider D | title = Innate Immunity – Lecture 4: Plant immune responses | publisher = Stanford University Department of Microbiology and Immunology | url = https://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf | access-date = 1 January 2007 | archive-date = 14 March 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230314002612/http://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf }}</ref> IPojedinačne biljne ćelije reaguju na molekule povezane s patogenima, poznate kao molekularni obrasci povezani s patogenima, odnosno PAMP-ovi.<ref>{{cite journal | vauthors = Jones JD, Dangl JL | title = The plant immune system | journal = Nature | volume = 444 | issue = 7117 | pages = 323–29 | date = Nov 2006 | pmid = 17108957 | doi = 10.1038/nature05286 | bibcode = 2006Natur.444..323J | doi-access = free }}</ref> Kada se dio biljke zarazi, biljka pokreće lokalizirani [[reakcija preosjetljivosti|odgovor preosjetljivosti]], pri čemu ćelije na mjestu infekcije prolaze kroz brzu [[apoptoza|apoptozu]] kako bi spriječile širenje bolesti na druge dijelove biljke. [[Sistemska stečena otpornost]] je vrsta odbrambenog odgovora koji biljke koriste kako bi cijelu biljku učinile otpornom na određeni uzročnik zaraze.<ref name= Plant /> Mehanizmi [[RNK-interferencija|utišavanja RNK]] posebno su važni u ovom sistemskom odgovoru, jer mogu blokirati [[replikacija virusa|replikaciju virusa]]..<ref>{{cite journal | vauthors = Baulcombe D | title = RNA silencing in plants | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7006 | pages = 356–63 | date = Sep 2004 | pmid = 15372043 | doi = 10.1038/nature02874 | bibcode = 2004Natur.431..356B | s2cid = 4421274 }}</ref> === Alternativni adaptivni imunski sistem == Evolucija adaptivnog imunoskog sistema odvijala se kod predaka kičmenjaka sa vilicama. Mnoge klasične molekule adaptivnog imunskog sistema (naprimjer, [[imunoglobulin]]i i receptori [[T-ćelija]]) postoje samo kod kičmenjaka sa vilicama. Kod primitivnih kičmenjaka bez vilica ([[Agnatha]]), kao što su paklare i sluzice, otkrivena je posebna molekula koja potiče od limfocita. Ove životinje posjeduju širok spektar molekula zvanih varijabilni receptori limfocita (VLR – engl. ‘’Variable lymphocyte receptors’’), koji se, baš kao i antigenski receptori kod kičmenjaka sa vilicama, stvaraju na osnovu veoma malog broja (jednog ili dva) gena. Smatra se da se ove molekule vezuju za patogene antigene na način sličan antitijelima, uz isti stepen specifičnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Alder MN, Rogozin IB, Iyer LM, Glazko GV, Cooper MD, Pancer Z | title = Diversity and function of adaptive immune receptors in a jawless vertebrate | journal = Science | volume = 310 | issue = 5756 | pages = 1970–73 | date = Dec 2005 | pmid = 16373579 | doi = 10.1126/science.1119420 | bibcode = 2005Sci...310.1970A | doi-access = free }}</ref> === Manipulacija patogenima === Uspjeh svakog patogena zavisi od njegove sposobnosti da izbjegne imunske odgovore domaćina. Stoga su patogeni razvili nekoliko metoda koje im omogućavaju da uspješno zaraze domaćina, istovremeno izbjegavajući otkrivanje ili uništenje od strane imunskog sistema.<ref name=Finlay>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, McFadden G | s2cid = 15418509 | title = Anti-immunology: evasion of the host immune system by bacterial and viral pathogens | journal = Cell | volume = 124 | issue = 4 | pages = 767–82 | date = Feb 2006 | pmid = 16497587 | doi = 10.1016/j.cell.2006.01.034 | doi-access = free | bibcode = 2006Cell..124..767F }}</ref> Bakterije često savladavaju fizičke barijere lučenjem enzima koji razgrađuju tu barijeru, na primjer, korištenjem [[sistem sekrecije tipa II|sistema sekrecije tipa II]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cianciotto NP | title = Type II secretion: a protein secretion system for all seasons | journal = Trends in Microbiology | volume = 13 | issue = 12 | pages = 581–88 | date = Dec 2005 | pmid = 16216510 | doi = 10.1016/j.tim.2005.09.005 | bibcode = 2005TrMic..13..581C }}</ref> Alternativno, koristeći [[sistem sekrecije tipa III]], mogu umetnuti šuplju cijev u ćeliju domaćina, čime se stvara direktan put za prelazak proteina sa patogena na domaćina. Ovi proteini često se koriste za onemogućavanje odbrambenih mehanizama domaćina.<ref>{{cite journal | vauthors = Winstanley C, Hart CA | title = Type III secretion systems and pathogenicity islands | journal = Journal of Medical Microbiology | volume = 50 | issue = 2 | pages = 116–26 | date = Feb 2001 | pmid = 11211218 | doi = 10.1099/0022-1317-50-2-116 }}</ref> Strategija izbjegavanja koju koriste brojni patogeni kako bi zaobišli urođeni imunski sistem jeste skrivanje unutar ćelija domaćina (što se naziva i unutarćekijska [[patogeneza]]). U tom slučaju, patogen provodi veći dio svog biološkog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] unutar ćelija domaćina, gdje je zaštićen od direktnog kontakta s imunskim ćelijama, antitijelima i sistemom komplementa. Primjeriunutarćelijskih patogena uključuju viruse, bakteriju ''[[Salmonella]]'' (koja uzrokuje trovanje hranom), kao i [[eukarioti|eukariotske]] parazite koji uzrokuju [[malarija|malariju]] (vrste roda ''[[Plasmodium]]'') i [[lišmanijaza|lišmanijazu]] (vrste roda ''[[Leishmania]]''). Druge bakterije, poput ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', žive unutar zaštitne kapsule koja sprječava [[liza|lizu]] posredovanu sistemom komplementa.<ref>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, Falkow S | title = Common themes in microbial pathogenicity revisited | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 136–69 | date = Jun 1997 | doi = 10.1128/mmbr.61.2.136-169.1997 | pmid = 9184008 | pmc = 232605 }}</ref> Mnogi patogeni luče spojeve koji slabe ili usmjeravaju imunski odgovor domaćina u pogrešnom pravcu.<ref name=Finlay /> Neke bakterije formiraju [[biofilm]]ove, kako bi se zaštitile od ćelija i proteina imunskog sistema. Takvi biofilmovi prisutni su kod mnogih uspješnih infekcija, poput hroničnih infekcija bakterijama ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' i ''[[Burkholderia cenocepacia]]'', koje su karakteristične za [[cistasta fibroza|cistastu fibrozu]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kobayashi H | s2cid = 31788349 | title = Airway biofilms: implications for pathogenesis and therapy of respiratory tract infections | journal = Treatments in Respiratory Medicine | volume = 4 | issue = 4 | pages = 241–53 | year = 2005 | pmid = 16086598 | doi = 10.2165/00151829-200504040-00003 }}</ref> Druge bakterije stvaraju površinske proteine koji se vezuju za antitijela, čineći ih neefikasnim; primjeri uključuju ''Streptococcus'' ([[protein G]]), ''Staphylococcus aureus'' (protein A) i ''Peptostreptococcus magnus'' (protein L).<ref>{{cite journal | vauthors = Housden NG, Harrison S, Roberts SE, Beckingham JA, Graille M, Stura E, Gore MG | title = Immunoglobulin-binding domains: Protein L from Peptostreptococcus magnus | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 31 | issue = Pt 3 | pages = 716–18 | date = Jun 2003 | pmid = 12773190 | doi = 10.1042/BST0310716 | s2cid = 10322322| url = http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302214414/http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Mehanizmi koji se koriste za izbjegavanje adaptivnog imunskog sistema su složeniji. Najjednostavniji pristup je brzo mijenjanje neesencijalnih [[epitop]]a ([[aminokiselina]] i/ili [[šećer]]a) na površini patogena, uz istovremeno skrivanje onih esencijalnih. Taj proces se naziva [[antigenska varijacija]]. Primjer za to je [[HIV]], koji brzo mutira, zbog čega se proteini na njegovom [[virusni omotač|virusnom omotaču]] – ključni za ulazak u ciljnu ćeliju domaćina – neprestano mijenjaju. Ove učestale promjene antigena mogle bi objasniti neuspjehe [[vakcina]] usmjerenih protiv ovog virusa.<ref>{{cite journal | vauthors = Burton DR, Stanfield RL, Wilson IA | title = Antibody vs. HIV in a clash of evolutionary titans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 42 | pages = 14943–48 | date = Oct 2005 | pmid = 16219699 | pmc = 1257708 | doi = 10.1073/pnas.0505126102 | bibcode = 2005PNAS..10214943B | doi-access = free }}</ref> Parazit ''[[Trypanosoma brucei]]'' koristi sličnu strategiju, neprestano zamjenjujući jednu vrstu površinskog proteina drugom, što mu omogućava da ostane korak ispred odgovora antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor JE, Rudenko G | title = Switching trypanosome coats: what's in the wardrobe? | journal = Trends in Genetics | volume = 22 | issue = 11 | pages = 614–20 | date = Nov 2006 | pmid = 16908087 | doi = 10.1016/j.tig.2006.08.003 }}</ref> Maskiranje antigena molekulama domaćina još je jedna česta strategija za izbjegavanje otkrivanja od strane imunskog sistema. Kod HIV-a, ovojnica koja prekriva virion nastaje od najvanjskije membrane ćelije domaćina; takvi virusi, „odjeveni” u vlastite molekule domaćina, imunskom sistemu otežavaju njihovo prepoznavanje kao stranih struktura.<ref>{{cite journal | vauthors = Cantin R, Méthot S, Tremblay MJ | title = Plunder and stowaways: incorporation of cellular proteins by enveloped viruses | journal = Journal of Virology | volume = 79 | issue = 11 | pages = 6577–87 | date = Jun 2005 | pmid = 15890896 | pmc = 1112128 | doi = 10.1128/JVI.79.11.6577-6587.2005 }}</ref> == Historija imunologije == {{Glavni|Historija imunologije}} [[File:Paul Ehrlich 1915.jpg|thumb|right|Portret starijeg, mršavog muškarca s bradom, koji nosi naočale te je odjeven u odijelo s kravatom: [[Paul Ehrlich]] (1854–1915) dobio je Nobelovu nagradu 1908. godine za svoj doprinos imunologiji.<ref name= 1908Nobel/>]] [[Imunologija]] jeste nauka koja proučava građu i funkciju imunskog sistema. Razvila se iz [[medicina|medicine]] i ranih istraživanja o uzrocima otpornosti (imunosti) na bolesti. Najraniji poznati zapis o imunosti potiče iz vremena [[Atinska kuga|Atinske kuge]] 430. godine p. n. e. [[Tukidid]] zabilježio je da su osobe koje su preboljele tu bolest mogle njegovati bolesne, a da se pritom same ponovo ne zaraze.<ref>{{cite journal | vauthors = Retief FP, Cilliers L | title = The epidemic of Athens, 430–426 BC | journal = South African Medical Journal = Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Geneeskunde | volume = 88 | issue = 1 | pages = 50–53 | date = Jan 1998 | pmid = 9539938 }}</ref>U 18. stoljeću, [[Pierre Louis Maupertuis|Pierre-Louis Moreau de Maupertuis]] eksperimentisao je sa otrovom škorpiona i primijetio da su određeni psi i miševi imuni na taj otrov.<ref>{{cite journal | vauthors = Ostoya P |title=Maupertuis et la biologie |journal=Revue d'histoire des sciences et de leurs applications |year=1954 |volume=7 |issue=1 |pages=60–78 |doi=10.3406/rhs.1954.3379}}</ref> U 10. stoljeću, perzijski ljekar [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|al-Razi]] (također poznat kao Rhazes) napisao je prvu zabilježenu teoriju stečene imunosti,<ref name="early_trends">{{cite journal | vauthors = Doherty M, Robertson MJ | title = Some early Trends in Immunology | journal = Trends in Immunology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 623–31 | date = December 2004 | pmid = 15530829| doi = 10.1016/j.it.2004.10.008 }}</ref>{{sfn |Silverstein |1989 |p=6}} uz napomenu da je prebolijevanje [[velike boginje|velikih boginja]] štitilo preživjele od budućih zaraza. Iako je imunost objasnio izbacivanjem „viška vlage” iz krvi – čime se sprečavala ponovna pojava bolesti – ta je teorija objašnjavala mnoga zapažanja o velikim boginjama poznata u to vrijeme.{{sfn |Silverstein |1989 |p=7}} Ova i druga zapažanja o stečenoj imunosti kasnije je iskoristio [[Louis Pasteur]] pri razvoju vakcinacije i formulisanju teorije o mikroorganizmima kao uzročnicima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Plotkin SA | title = Vaccines: past, present and future | journal = Nature Medicine | volume = 11 | issue = 4 Suppl | pages = S5–11 | date = Apr 2005 | pmid = 15812490 | doi = 10.1038/nm1209 | pmc = 7095920 }}</ref> Pasteurova teorija bila je u direktnoj suprotnosti sa tadašnjim teorijama o bolestima, kao što je [[miazmatska teorija bolesti|miazmatska teorija]]. Tek su [[Robert Koch|Robert Koch]] i njegovi [[Kochovi postulati|dokazi]] iz 1891. godine – za koje je 1905. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu]] – potvrdili da su mikroorganizmi uzročnici [[zarazna bolest|zaraznih bolesti]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210184150/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ |date=10 December 2006 }} Nobelprize.org Retrieved on 8 January 2009.</ref> Virusi su potvrđeni kao ljudski patogeni 1901. godine, otkrićem virusa [[žuta groznica|žute groznice]] od strane [[Walter Reed|Waltera Reeda]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071023070838/http://www.wramc.amedd.army.mil/welcome/history/ Major Walter Reed, Medical Corps, U.S. Army] Walter Reed Army Medical Center. Retrieved on 8 January 2007.</ref> Imunologija je ostvarila veliki napredak krajem 19. stoljeća, zahvaljujući brzom razvoju proučavanja [[humoranla imunost|humoralne]] i [[ćelijski posredovana imunost|ćelijski posredovane imunosti]].<ref name= Metch>{{cite book| vauthors = Metchnikoff E | translator-last = Binnie FG | title =Immunity in Infective Diseases| publisher =Cambridge University Press| year =1905 |url=https://archive.org/details/immunityininfec01metcgoog | quote =history of humoral immunity. | format =Full Text Version: Internet Archive| lccn = 68025143}}</ref> Posebno je značajan bio rad [[Paul Ehrlich|Paula Ehrlicha]], koji je predložio [[teorija bočnih lanaca|teoriju bočnih lanaca]], kako bi objasnio specifičnost [[reakcija antigen-antitijelo|reakcije antigen-antitijelo]]; njegovi doprinosi razumijevanju humoralne imunosti priznati su dodjelom zajedničke Nobelove nagrade 1908. godine, koju je podijelio s osnivačem ćelijske imunologije, [[Eli Mečnikov|Elijem Mečnikovom]].<ref name= 1908Nobel>{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/ |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 |publisher= The Nobel Prize |access-date=8 January 2007}}</ref> U 1974., [[Niels Kaj Jerne]] razvio je [[teorija imunosne mreže|teoriju imunosne mreže]]; 1984. godine podijelio je Nobelovu nagradu s [[Georges J. F. Köhler|Georgesom J. F. Köhlerom]] i [[César Milstein|Césarom Milsteinom]] za teorije koje se odnose na imunosni sistem.<ref>{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1984/jerne/facts/ | title= Niels K. Jerne |access-date= 27 November 2020 |publisher= The Nobel Prize}}</ref><ref>{{cite journal|title=He put the Id in Idiotype|journal=EMBO Reports|date=4 October 2003|vauthors= Yewdell J |volume=4|issue=10|page=931|pmc=1326409|doi=10.1038/sj.embor.embor951|type= Book review}}</ref> == Također pogledajte == * [[Fc receptor]] * [[Spisak tipova ljudskih ćelija]] * [[Neuroimunski sistem]] * [[Originalni antigenski grijeh]] – kada imunski sistem koristi imunološku memoriju pri susretu sa neznatno drugačijim patogenom * [[Otpornost biljaka na bolesti]] * [[Poliklonski odgovor]] == Reference == === Citati === {{Refspisak|33em}} === Opća bibliografija=== {{refbegin|30em}} * {{cite book | vauthors= Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P |title=Molecular Biology of the Cell | edition = Fourth | publisher = Garland Science| year = 2002 | location = New York and London |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/?depth=2 | isbn = 978-0-8153-3218-3 }} * {{cite book |veditors= Bertok L, Chow D |title= Natural Immunity |volume= 5 |edition= 1st |year= 2005 |isbn= 978-0-44451-755-5| vauthors = Bertok L, Chow D |publisher= Elsevier Science }} * {{cite book | vauthors = Iriti M | title=Plant Innate Immunity 2.0 | publisher=MDPI |location=Basel| year=2019 | isbn=978-3-03897-580-9 | oclc=1105775088 |doi=10.3390/books978-3-03897-581-6 |doi-access=free}} * {{cite book |vauthors= Ciccone CD |title= Pharmacology in Rehabilitation (Contemporary Perspectives in Rehabilitation) |url= https://archive.org/details/pharmacologyinre0000cicc |edition= 5th |publisher= F.A. Davis Company |year= 2015 |isbn= 978-0-80364-029-0}} * {{cite book | vauthors = Janeway CA, Travers P, Walport M |title=Immunobiology |chapter=Effector mechanisms in allergic reactions | edition = 5th | publisher = Garland Science |year=2001 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 }} * {{cite book | vauthors = Janeway CA |title=Immunobiology | url = https://archive.org/details/bwb_930-BAA-126_p2a5 | edition = 6th | publisher = Garland Science |year=2005 | isbn = 0-443-07310-4 }} * {{cite book | vauthors = Krishnaswamy G, Ajitawi O, Chi DS | title = Mast Cells | chapter = The human mast cell: an overview | series = Methods in Molecular Biology | volume = 315 | pages = 13–34 | year = 2006 | pmid = 16110146 | doi = 10.1385/1-59259-967-2:013 | isbn = 1-59259-967-2 }} * {{cite book | vauthors = Murphy K, Weaver C | title = Immunobiology | date = 2016 | publisher = Garland Science | isbn = 978-0-8153-4505-3 | edition=9 }} * {{cite book | vauthors = Rajalingam R | chapter = Overview of the Killer Cell Immunoglobulin-Like Receptor System | title = Immunogenetics | volume = 882 | pages = 391–414 | year = 2012 | pmid = 22665247 | doi = 10.1007/978-1-61779-842-9_23 | isbn = 978-1-61779-841-2 | series = Methods in Molecular Biology }} * {{cite book | vauthors = Reece J | title=Campbell biology | url = https://archive.org/details/campbellbiologya0000meye | publisher=Pearson Australia | publication-place=Frenchs Forest, N.S.W | year=2011 | isbn=978-1-4425-3176-5 | oclc=712136178}} * {{cite book|vauthors=Silverstein AM |title=A History of Immunology|url=https://archive.org/details/historyofimmunol0000silv |year=1989|author-link=Arthur M. Silverstein|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-08-092583-7}} * {{cite book | vauthors=Sompayrac L | title=How the immune system works | url=https://archive.org/details/howimmunesystemw0006somp | publisher=Wiley-Blackwell | location=Hoboken, NJ | year=2019 | isbn=978-1-119-54212-4 | oclc=1083261548}} * {{cite book|vauthors= Stvrtinová V, Jakubovský J, Hulín I |title= Pathophysiology: Principles of Disease |publisher=Academic Electronic Press |year=1995 |location=Computing Centre, Slovak Academy of Sciences }} * {{cite book | vauthors = Wira CR, Crane-Godreau M, Grant K |year=2004 |title=Mucosal Immunology | veditors = Ogra PL, Mestecky J, Lamm ME, Strober W, McGhee JR, Bienenstock J | publisher = Elsevier | location = San Francisco | isbn = 0-12-491543-4}} {{refend}} == Dodatni izvori == {{Library resources box |onlinebooks=yes |by=no |lcheading=Immune system |label=Immune system }} * {{Cite book | vauthors = Dettmer P <!-- The three p's are sic. --> |year=2021 |title=Immune: A Journey into the Mysterious System that Keeps You Alive |url=https://books.google.com/books?id=ry9GEAAAQBAJ |others=Philip Laibacher (illustrations) |location=New York |publisher=Random House |isbn=978-0-593-24131-8 |oclc=1263845194 |access-date=4 January 2022 |archive-date=24 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124111657/https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ |url-status=live }} (The book's [https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ sources] are only online.) A popular science explanation of the immune system. == Vanjski linkovi == {{Commons category|Immune system}} {{Wikiquote}} {{Imunski sistem}} {{Limfni sistem}} {{Sistem i organi}} {{Imunski receptori}} {{Portal|Biologija|Medicina|Virusi}} {{Authority control}} [[Kategorija:Imunološki sistem| ]] [[Kategorija:Ćelije]] cktyc780k854bv0jl1mzjox4kpwlnxl Eddie Irvine 0 137448 3936975 3761520 2026-10-24T20:21:24Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Eddie_Irvine_after_the_1999_Australian_Grand_Prix.jpg|Eddie_Irvine_after_the_1999_Australian_Grand_Prix.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Captain-tucker|Captain-tucker]]; razlog: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: No 3936975 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Eddie Irvine | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|11|10}} | mjesto_rođenja = Newtownards, Engleska | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Edmund "Eddie" Irvine, Jr.''' (Newtownards, [[10. novembar]] [[1965]]) je [[Engleska|engleski]] vozač. {| class="prettytable" !Godina !Tim |- | 1993 do 1995 || [[Jordan Grand Prix|Jordan]] |- | 1996 do 1999 || [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- | 2000 do 2002 || [[Jaguar Racing|Jaguar]] |} {| class="prettytable" style="text-align:right;" ! !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !Totalno |- |align="left" | Broj utrka ||2 ||13||17||16||17||16||16||17||17||17||148 |- |align="left" | Broj pobjeda || || || || || || ||4 || || || ||4 |- |align="left" | Broj prvih startnih pozicija || || || || || || || || || || || |- |align="left" | Broj najbržih rundi || || || || || || ||1 || || || ||1 |- |align="left" | Broj osvojenih podium pozicija || || ||1 ||1 ||5 ||8 ||9 || ||1 ||1 ||26 |- |align="left" | Ukupni broj poena ||1 ||6 ||10||11||24||47||74||4 ||6 ||8 ||191 |- |align="left" | Plasman ||22||16||12||10||7 ||4 ||2 ||13||12||9 |} === Potpuni spisak rezultata u F1 === ([[Template:F1 driver results legend|Key]])(Utrke u '''boldu''' označuju najbolju startnu poziciju) (Utrke u ''italicu'' označavaju najbrži krug utrke) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" ! Godina ! Ekipa ! Šasija ! Motor ! 1. ! 2. ! 3. ! 4. ! 5. ! 6. ! 7. ! 8. ! 9. ! 10. ! 11. ! 12. ! 13. ! 14. ! 15. ! 16. ! 17. ! Bodovi ! Poredak |- | [[Formula 1 sezona 1993|1993]] ! [[Jordan Grand Prix|Sasol Jordan]] ! [[Jordan 193]] ! Hart 1035 3.5 V10 | [[Velika nagrada Južne Afrike|JA]]<br /> | [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /> | [[Velika nagrada Evrope|EVR]]<br /> | [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /> | [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /> | [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /> | [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /> | [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /> | [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /> | [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /> | [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /> | [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /> | [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /> | [[Velika nagrada Portugala|POR]]<br /> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>Ret</small> | ! '''1''' ! '''22.''' |- | [[Formula 1 sezona 1994|1994]] ! [[Jordan Grand Prix|Sasol Jordan Hart]] ! [[Jordan 194]] ! Hart 1035 3.5 V10 |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>Ret</small> | [[Velika nagrada Pacifika|PAC]]<br /> | [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /> | [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>13</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Portugala|POR]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Evrope|EVR]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>Ret</small> | ! '''6''' ! '''16.''' |- | [[Formula 1 sezona 1995|1995]] ! [[Jordan Grand Prix|Total Jordan Peugeot]] ! [[Jordan 195]] ! Peugeot A10 3.0 V10 |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Argentine|ARG]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Portugala|POR]]<br /><small>10</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Evrope|EVR]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Pacifika|PAC]]<br /><small>11</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>Ret</small> ! '''10''' ! '''12.''' |- | [[Formula 1 sezona 1996|1996]] ! [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari Spa]] ! [[Ferrari F310]] ! Ferrari 046 3.0 V10 |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Argentine|ARG]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Evrope|EVR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Portugala|POR]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>Ret</small> | ! '''11''' ! '''10.''' |- | [[Formula 1 sezona 1997|1997]] ! [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari Marlboro]] ! [[Ferrari F310B]] ! Ferrari 046/2 3.0 V10 |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>16</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Velika nagrada Argentine|ARG]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>12</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>10</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Austrije|AUT]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Luksemburga|LUK]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Evrope|EVR]]<br /><small>5</small> ! '''24''' ! '''7.''' |- | [[Formula 1 sezona 1998|1998]] ! [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari Marlboro]] ! [[Ferrari F300]] ! Ferrari 047 3.0 V10 |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Argentine|ARG]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Austrije|AUT]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Luksemburga|LUK]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>2</small> | ! '''47''' ! '''4.''' |- | [[Formula 1 sezona 1999|1999]] ! [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari Marlboro]] ! [[Ferrari F399]] ! Ferrari 048 3.0 V10 |bgcolor="#FFFFBF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#FFDF9F"| ''[[Velika nagrada Kanade|KAN]]''<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Velika nagrada Austrije|AUT]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Evrope|EVR]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Velika nagrada Malezije|MAL]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>3</small> | |bgcolor="#DFDFDF"| '''74''' |bgcolor="#DFDFDF"| '''2.''' |- | [[Formula 1 sezona 2000|2000]] ! [[Jaguar Racing]] ! [[Jaguar R1]] ! Cosworth CR-2 3.0 V10 |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>13</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>11</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Evrope|EUR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>13</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>13</small> |bgcolor="#FOF8FF"| [[Velika nagrada Austrije|AUT]]<br /><small>ST</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>10</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada SAD|SAD]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Malezije|MAL]]<br /><small>6</small> ! '''4''' ! '''13.''' |- | [[Formula 1 sezona 2001|2001]] ! [[Jaguar Racing]] ! [[Jaguar R2]] ! Cosworth CR-3 3.0 V10 |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>11</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Malezije|MAL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Austrije|AUT]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Evrope|EUR]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada SAD|SAD]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>Ret</small> ! '''6''' ! '''12.''' |- |rowspan=2| [[Formula 1 sezona 2002|2002]] !rowspan=2| [[Jaguar Racing]] ! [[Jaguar R3]] ! Cosworth CR-3 3.0 V10 |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Australije|AUS]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Malezije|MAL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Brazila|BRA]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada San Marina|SMR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Španije|ŠPA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Austrije|AUT]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Monaka|MON]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Kanade|KAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Evrope|EUR]]<br /><small>Ret</small> | | | | | | | | ! rowspan=2 | '''8''' ! rowspan=2 | '''9.''' |- ! [[Jaguar R3|Jaguar R3B]] ! Cosworth CR-4 3.0 V10 | | | | | | | | | |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Velike Britanije|VB]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Francuske|FRA]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Njemačke|NJE]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Velika nagrada Mađarske|MAĐ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Velika nagrada Belgije|BEL]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Velika nagrada Italije|ITA]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada SAD|SAD]]<br /><small>10</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Velika nagrada Japana|JAP]]<br /><small>9</small> |} {{Commonscat}} {{Scuderia Ferrari}} {{DEFAULTSORT:Irvine, Eddie}} [[Kategorija:Vozači Formule 1]] [[Kategorija:Britanski vozači Formule 1]] [[Kategorija:Biografije, Newtownards]] [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] cpmbfjxgpzmbnlpdc3oz26hy02f2fi0 Stvarnost 0 145147 3936965 3847620 2026-10-24T20:01:53Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936965 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Mediated-reality-easel.jpg|mini|Posredovana stvarnost]] '''Stvarnost''' ili '''zbilja''' je je zbir ili agregat svega što je stvarno ili postoji unutar sistema, za razliku od onoga što je samo imaginarno. Termin se takođe koristi da se odnosi na ontološki status stvari, ukazujući na njihovo postojanje.<ref>{{Cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/reality|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926223327/https://en.oxforddictionaries.com/definition/reality|url-status=dead|archive-date=26. 9. 2016|title=reality {{!}} Definition of reality in English by Oxford Dictionaries|website=Oxford Dictionaries {{!}} English|access-date=28. 10. 2017}}</ref> U fizičkom smislu, stvarnost je ukupnost sistema, poznatog i nepoznatog.<ref>{{Cite journal|last=Saridakis E.|date=2016|title=Information, reality, and modern physics|journal=International Studies in the Philosophy of Science|volume=30|issue=4|pages=327–341|doi=10.1080/02698595.2017.1331980|s2cid=126411165}}</ref> Stvarnost se različito tumači u [[Nauka|nauci]], [[Filozofija|filozofiji]], [[Teologija|teologiji]] i sl. Filozofska pitanja o prirodi stvarnosti ili postojanja ili bića razmatraju se u okviru [[Ontologija|ontologije]], koja je glavna grana [[Metafizika|metafizike]] u zapadnoj filozofskoj tradiciji. Ontološka pitanja također su prisutna u različitim granama filozofije, uključujući filozofiju nauke, filozofiju religije, filozofiju matematike i filozofsku logiku. To uključuje pitanja o tome da li su samo fizički objekti stvarni (tj. fizikalizam), da li je stvarnost u osnovi nematerijalna (npr. [[idealizam]]), da li postoje hipotetski neuočljivi entiteti postavljeni naučnim teorijama, postoji li '[[Bog]]', postoje li brojevi i drugi apstraktni objekti i postoje li mogući svjetovi. [[Epistemologija]] se bavi onim što se može znati ili zaključiti kao vjerovatno i kako, pri čemu se u modernom svijetu naglasak stavlja na razum, empirijske dokaze i nauku kao izvore i metode za određivanje ili istraživanje stvarnosti. [[Fizika]] obično govori o stvarnosti kao cjelokupnosti pojava. [[Filozofija]] i [[psihologija]] radije govore o fizičkoj stvarnosti i o unutrašnjoj, psihičkoj ili mentalnoj stvarnosti (predstave, misli, sjećanja, snovi), kao i o društveno-političkoj i kulturnoj stvarnosti koja počiva na interakciji ova dva vida stvarnosti. [[Teologija]] i [[ontologija]] govore o biću kao jedinoj stvarnosti koja postoji. == Povezani koncepti == === Pogledi na svijet i teorije === Uobičajena kolokvijalna upotreba bi realnost značila "percepcije, uvjerenja i stavovi prema stvarnosti", kao u "Moja stvarnost nije vaša stvarnost". Ovo se često koristi samo kao kolokvijalizam koji ukazuje na to da se strane u razgovoru slažu, ili bi trebalo da se slože, da se ne prepiru oko duboko različitih koncepcija onoga što je stvarno. Na primjer, u vjerskoj raspravi između prijatelja, neko bi mogao reći: "Možda se ne slažete, ali u mojoj stvarnosti, svi idu u raj." Stvarnost se može definirati na način koji je povezuje sa svjetonazorima ili njihovim dijelovima (konceptualni okviri): Stvarnost je ukupnost svih stvari, struktura (stvarnih i konceptualnih), događaja (prošlosti i sadašnjosti) i pojava, bilo da se mogu posmatrati ili ne. To je ono što pogled na svijet (bilo da je zasnovan na individualnom ili zajedničkom ljudskom iskustvu) na kraju pokušava opisati ili mapirati. Određene ideje iz [[Fizika|fizike]], [[Filozofija|filozofije]], [[Sociologija|sociologije]], književne kritike i drugih oblasti oblikuju različite teorije stvarnosti. Jedno od takvih uvjerenja je da jednostavno i doslovno ne postoji stvarnost izvan percepcija ili uvjerenja koje svi imamo o stvarnosti. Takvi stavovi su sažeti u popularnoj izjavi „Percepcija je stvarnost“ ili „Život je način na koji percipiraš stvarnost“ ili „stvarnost je ono sa čim se možeš izvući“ ([[Robert Anton Wilson]]), i ukazuju na antirealizam – tj. gledište da ne postoji objektivna realnost, bila ona eksplicitno priznata ili ne. Mnogi koncepti [[Nauka|nauke]] i [[Filozofija|filozofije]] se često definišu kulturno i društveno. Ovu ideju je razradio [[Thomas Kuhn]] u svojoj knjizi ''Struktura naučnih revolucija (1962)''. Društvena konstrukcija stvarnosti, knjiga o sociologiji znanja koju su napisali [[Peter L. Berger]] i [[Thomas Luckmann]], objavljena je 1966. godine. Objašnjava kako se znanje stiče i koristi za razumijevanje stvarnosti. Od svih realnosti, realnost svakodnevnog života je najvažnija jer naša svijest zahtijeva da budemo potpuno svjesni i pažljivi prema iskustvu svakodnevnog života. === A priori i a posteriori === A priori ("od ranije") i a posteriori ("od kasnije") su latinske fraze koje se koriste u filozofiji za razlikovanje tipova znanja, opravdanja ili argumenata oslanjajući se na empirijski dokaz ili iskustvo. A priori znanje je nezavisno od trenutnog iskustva (npr. kao dio novog studija). Primjeri uključuju [[Matematika|matematiku]],{{sfn|Bird|1995|p=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/439 439]}} [[Tautologija|tautologije]] i [[Dedukcija|dedukciju]] iz čistog razuma.<ref group="lower-roman">[[Galen Strawson]] je izjavio da je {{lang|la|a priori}} argument u kojem "možete vidjeti da je[[istina]] dok samo ležite na krevetu. Ne morate ustati iz kreveta i izađi napolje i ispitati kako stvari stoje u fizičkom svijetu. Ne morate da se bavite naukom." ({{harvnb|Sommers|2003}})</ref> A posteriori znanje zavisi od empirijskih dokaza. Primjeri uključuju većinu oblasti nauke i aspekte ličnog znanja. == Zapadna filozofija == Filozofija se bavi sa dva različita aspekta stvarnosti: prirodom same stvarnosti i odnosom između uma (kao i jezika i kulture) i stvarnosti. S jedne strane, [[ontologija]] je proučavanje bića, a centralna tema polja je različito oblikovana u terminima bića, postojanja, „onoga što jeste“ i stvarnosti. Zadatak u ontologiji je da opiše najopštije kategorije stvarnosti i kako su one međusobno povezane. Ako bi filozof želio ponuditi pozitivnu definiciju pojma "stvarnost", to bi bilo učinjeno pod ovom temom. Kao što je gore objašnjeno, neki filozofi prave razliku između stvarnosti i postojanja. U stvari, mnogi analitički filozofi danas teže izbjegavanju pojmova "stvarno" i "stvarnost" u raspravi o ontološkim pitanjima. Ali za one koji bi tretirali "je stvarno" na isti način na koji tretiraju "postoji", jedno od vodećih pitanja analitičke filozofije bilo je da li je postojanje (ili stvarnost) svojstvo objekata. Analitički filozofi široko smatraju da to uopće nije svojstvo, iako je ovo gledište u posljednjih nekoliko decenija izgubilo tlo pod nogama. S druge strane, posebno u raspravama o objektivnosti koje imaju svoje utemeljenje i u metafizici i u epistemologiji, filozofske rasprave o "stvarnosti" često se tiču načina na koji stvarnost na neki način zavisi ili nije na neki način (ili, da koristimo žargon, "izgrađen" od) mentalnih i kulturnih faktora kao što su [[Percepcija|percepcije]], vjerovanja i druga mentalna stanja, kao i kulturni artefakti, kao što su [[Religija|religije]] i politički pokreti, sve do nejasnog pojma zajedničkog kulturnog pogleda na svijet, ili Weltanschauunga . Stav da postoji stvarnost nezavisna od bilo kakvih uvjerenja, percepcija, itd., naziva se [[Realizam (filozofija)vrealizam]]. Konkretnije, filozofi govore o "realizmu" o ovome i onom, kao što je realizam o univerzalijama ili realizmu o vanjskom svijetu. Općenito, tamo gdje se može identificirati bilo koja klasa predmeta, za čije postojanje ili bitne karakteristike se kaže da ne zavise od percepcija, vjerovanja, jezika ili bilo kojeg drugog ljudskog artifakta, može se govoriti o "realizmu" o tom objektu. Može se govoriti i o antirealizmu o istim objektima. [[Antirealizam]] je najnoviji u dugom nizu termina za stavove suprotstavljene realizmu. Možda je prvi bio idealizam, tako nazvan zato što je rečeno da je stvarnost u umu, ili proizvod naših ideja. Berklijanski idealizam je pogled, koje zastupa irski empirista [[George Berkeley]], da su objekti percepcije zapravo ideje u umu. U ovom pogledu, neko bi mogao biti u iskušenju da kaže da je stvarnost "mentalni konstrukt"; ovo, međutim, nije sasvim tačno, jer, po Berkeleyjevom mišljenju, perceptivne ideje stvara i koordinira [[Bog]]. Do 20. vijeka, pogledi slični Berklijevim nazvani su [[Fenomenalizam|fenomenalizmom]]. [[Fenomenalizam]] se razlikuje od berklijevskog idealizma prvenstveno po tome što je Berkeley vjerovao da umovi, ili duše, nisu samo ideje niti da se sastoje od ideja, dok su varijante fenomenalizma, kao što je onaj koji zastupa Russell, težile da idu dalje i kažu da je sam um samo zbirka percepcija, sjećanja, itd., i da nema uma ili duše iznad i iznad takvih mentalnih događaja. Konačno, antirealizam je postao moderan izraz za svako gledište koje je smatralo da postojanje nekog objekta zavisi od uma ili kulturnih artifakata. Stav da je takozvani vanjski svijet zapravo samo društveni, ili kulturni, artifakt, nazvan socijalni konstrukcionizam, jedna je vrsta antirealizma. Kulturni relativizam je stav da društvena pitanja kao što je moral nisu apsolutna, već barem djelomično kulturni artifakt. Teorija korespondencije znanja o onome što postoji tvrdi da "istinsko" znanje o stvarnosti predstavlja tačnu korespondenciju izjava i slika stvarnosti sa stvarnom stvarnošću koju izjave ili slike pokušavaju da predstave. Na primjer, naučna metoda može potvrditi da je izjava istinita na osnovu vidljivih dokaza da stvar postoji. Mnogi ljudi mogu pokazati na Rocky Mountains i reći da ovaj planinski lanac postoji, i nastavlja postojati čak i ako ga niko ne posmatra ili ne daje izjave o njemu. === Biće === Priroda bića je trajna tema u [[Metafizika|metafizici]]. Na primer, Parmenid je učio da je stvarnost jedno nepromenljivo biće, dok je [[Heraklit]] pisao da sve stvari teku. Filozof iz 20. vijeka Heidegger je smatrao da su prethodni filozofi izgubili iz vida pitanje bića (qua Being) u korist pitanja bića (postojećih stvari), tako da je bio potreban povratak na Parmenidov pristup. Ontološki katalog je pokušaj da se nabroje fundamentalni sastojci stvarnosti. Pitanje da li je postojanje predikat ili ne raspravlja se od ranog modernog perioda, ne samo u vezi s ontološkim argumentom za postojanje [[Bog]]a. Postojanje, to nešto jeste, suprotstavljeno je suštini, pitanju šta je nešto. Budući da se postojanje bez suštine čini praznim, filozofi poput [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegela]] ga povezuju s ništavilom. [[Nihilizam]] predstavlja krajnje negativan pogled na biće, a apsolutni pozitivan. === Percepcija === Pitanje direktnog ili "naivnog" realizma, za razliku od indirektnog ili "reprezentativnog" realizma, javlja se u filozofiji percepcije i uma iz rasprave o prirodi svjesnog iskustva;<ref name=lehar>Lehar, Steve. (2000). [http://cns-alumni.bu.edu/~slehar/webstuff/consc1/consc1.html The Function of Conscious Experience: An Analogical Paradigm of Perception and Behavior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021061139/http://cns-alumni.bu.edu/~slehar/webstuff/consc1/consc1.html |date=21. 10. 2015 }}, ''Consciousness and Cognition''.</ref><ref name=ce>Lehar, Steve. (2000). [http://sharp.bu.edu/~slehar/epist/naive-philos.html Naïve Realism in Contemporary Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811172229/http://sharp.bu.edu/~slehar/epist/naive-philos.html |date=11. 8. 2012 }}, ''The Function of Conscious Experience''.</ref> [[Epistemologija|epistemološko]] pitanje o epistemološkom pitanju da li je svijet koji vidimo oko sebe sam stvarni svijet ili samo interna perceptivna kopija tog svijeta stvorena neuronskim procesima u našem [[Mozak|mozgu]]. Naivni realizam je poznat kao direktni realizam kada se razvija da se suprotstavi indirektnom ili reprezentativnom realizmu, takođe poznatom kao epistemološki dualizam,<ref>Lehar, Steve. [http://sharp.bu.edu/~slehar/Representationalism.html Representationalism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905185905/http://sharp.bu.edu/~slehar/Representationalism.html |date=5. 9. 2012 }}</ref> filozofski stav da naše svjesno iskustvo nije samog stvarnog svijeta, već unutrašnje reprezentacije, minijaturne virtualne stvarnosti. replika sveta. [[Timothy Leary]] je skovao utjecajan termin ''Reality Tunnel'', pod kojim misli na vrstu reprezentativnog realizma. Teorija kaže da, uz podsvjesni set mentalnih filtera formiranih iz njihovih uvjerenja i iskustava, svaki pojedinac različito tumači isti svijet, pa je stoga "Istina u oku promatrača". Njegove ideje su uticale na rad njegovog prijatelja [[Robert Anton Wilson|Roberta Antona Wilsona]]. === Apstraktni objekti i matematika === Status apstraktnih entiteta, posebno brojeva, tema je rasprave u [[Matematika|matematici]]. U filozofiji matematike, najpoznatiji oblik realizma o brojevima je platonovski realizam, koji im daje apstraktno, nematerijalno postojanje. Drugi oblici realizma poistovjećuju matematiku sa konkretnim fizičkim univerzumom. Antirealistički stavovi uključuju [[formalizam]] i [[fikcionalizam]]. Neki pristupi su selektivno realistični u pogledu nekih matematičkih objekata, ali ne i drugih. [[Finitizam]] odbacuje beskonačne količine. [[Ultrafinitizam]] prihvata konačne količine do određene količine. [[Konstruktivizam]] i [[intuicionizam]] su realistični u pogledu objekata koji se mogu eksplicitno konstruisati, ali odbijaju upotrebu principa isključene sredine za dokaz postojanja putem ''reductio ad absurdum''. Tradicionalna debata se fokusirala na to da li je pored fizičkog (osjetnog, konkretnog) svijeta postojalo apstraktno (nematerijalno, razumljivo) carstvo brojeva. Nedavni razvoj je hipoteza matematičkog univerzuma, teorija da postoji samo matematički svijet, s tim da je konačni, fizički svijet iluzija unutar njega. Ekstremni oblik realizma o matematici je hipoteza matematičkog multiverzuma koju je postavio [[Max Tegmark]]. Tegmarkov jedini postulat je: Sve strukture koje postoje matematički postoje i fizički. Odnosno, u smislu da će "u tim [svijetovima] dovoljno složenim da sadrže samosvjesne podstrukture [oni] sebe subjektivno percipiraju kao postojeće u fizički 'stvarnom' svijetu".<ref name="Tegmark2008">{{cite journal|last=Tegmark |first=Max |date= februar 2008 |title=The Mathematical Universe |journal=Foundations of Physics |volume=38 |issue=2 |pages=101–150 |doi=10.1007/s10701-007-9186-9 |arxiv=0704.0646|bibcode = 2008FoPh...38..101T |s2cid=9890455 }}</ref><ref>Tegmark (1998), str. 1.</ref> Hipoteza sugeriše da bi se svijetovi koji odgovaraju različitim skupovima početnih uslova, fizičkih konstanti ili potpuno različitih jednačina trebali smatrati stvarnim. Teorija se može smatrati oblikom platonizma po tome što postavlja postojanje matematičkih entiteta, ali se može smatrati i matematičkim monizmom u tome što poriče da bilo šta postoji osim matematičkih objekata. === Svojstva === Problem univerzalija je drevni problem u [[Metafizika|metafizici]] o tome da li univerzalije postoje. Univerzale su opšti ili apstraktni kvaliteti, karakteristike, svojstva, vrste ili odnosi, kao što su muško/žensko, čvrsta/tečnost/gas ili određena boja,<ref>Loux, Michael J. (2001). "The Problem of Universals" in ''Metaphysics: Contemporary Readings'', Michael J. Loux (ed.), N.Y.: Routledge, str.&nbsp;3–13, p. 4</ref> koji se mogu predskazati pojedincima ili pojedinostima ili da pojedinci ili pojedinosti mogu biti na primjer, Skotu, Patu i Krisu je zajednička univerzalna kvaliteta da budu ljudi ili ljudskost. Realistička škola tvrdi da su univerzalije stvarne – one postoje i razlikuju se od pojedinosti koje ih instanciraju. Postoje različiti oblici realizma. Dva glavna oblika su [[platon]]ovski realizam i [[aristotel]]ovski realizam.<ref>[[H. H. Price|Price, H. H.]] (1953). "Universals and Resemblance", Ch. 1 of ''Thinking and Experience'', Hutchinson's University Library, among others, sometimes uses such Latin terms</ref> Platonski realizam je gledište da su univerzalije stvarni entiteti i da postoje neovisno o pojedinostima. Aristotelovski realizam, s druge strane, je gledište da su univerzalije stvarni entiteti, ali njihovo postojanje ovisi o pojedinostima koje ih opisuju. [[Nominalizam]] i [[konceptualizam]] su glavni oblici [[Antirealizam|antirealizma]] o univerzalijama. === Vrijeme i prostor === Tradicionalna realistička pozicija u [[Ontologija|ontologiji]] je da [[Vrijeme (fizika)|vrijeme]] i [[prostor]] egzistiraju odvojeno od ljudskog [[um]]a. Idealisti poriču ili sumnjaju u postojanje objekata nezavisnih od uma. Neki antirealisti čija je ontološka pozicija da objekti izvan uma postoje, ipak sumnjaju u nezavisno postojanje vremena i prostora. [[Immanuel Kant|Kant]] je u ''Kritici čistog razuma'' opisao vrijeme kao apriorni pojam koji nam, zajedno s drugim apriornim pojmovima kao što je prostor, omogućava da shvatimo osjetilno iskustvo. [[Immanuel Kant|Kant]] poriče da su prostor ili vrijeme supstancija, entiteti sami po sebi ili naučeni iskustvom; on radije smatra da su oba elementi sistematskog okvira koji koristimo za strukturiranje našeg iskustva. Prostorna mjerenja se koriste za kvantifikaciju koliko su udaljeni objekti, a vremenska mjerenja se koriste za kvantitativno upoređivanje intervala između (ili trajanja) događaja. Iako se prostor i vrijeme smatraju transcendentalno idealnim u tom smislu, oni su i empirijski stvarni, tj. nisu puke iluzije. Idealistički pisci kao što je [[J. M. E. McTaggart]] u knjizi ''The Unreality of Time'' su tvrdili da je vrijeme iluzija. Osim što se razlikuju u pogledu stvarnosti vremena u cjelini, metafizičke teorije vremena mogu se razlikovati u pripisivanju stvarnosti prošlosti, sadašnjosti i budućnosti zasebno. [[Prezentizam]] smatra da su prošlost i budućnost nestvarne, a stvarna je samo sadašnjost koja se stalno mijenja. Teorija blok univerzuma, poznata i kao [[Eternalizam]], smatra da su prošlost, sadašnjost i budućnost stvarni, ali je protok vremena iluzija. Često se kaže da ima naučnu osnovu u relativnosti. ''Teorija univerzuma rastućeg bloka'' smatra da su prošlost i sadašnjost stvarne, ali budućnost nije. Vrijeme i srodni koncepti procesa i evolucije su centralni za metafiziku izgradnje sistema [[A. N. Whitehead]]a i [[Charles Hartshorne|Charlesa Hartshornea]]. === Mogući svijetovi === Termin "mogući svijet" seže u Leibnizovu teoriju mogućih svjetova, korištenu za analizu nužnosti, mogućnosti i sličnih modalnih pojmova. Modalni realizam je gledište, koje je posebno zastupao [[David Kellogg Lewis]], da su svi mogući svjetovi stvarni koliko i stvarni svijet. Ukratko: stvarni svijet se smatra samo jednim među beskonačnim skupom logički mogućih svjetova, od kojih su neki "bliži" stvarnom svijetu, a neki udaljeniji. Drugi teoretičari mogu koristiti okvir ''Mogućeg svijeta'' da izraze i istraže probleme bez da se ontološki posvete tome. ''Teorija mogućeg svijeta'' povezana je s aletičkom logikom: prijedlog je neophodan ako je istinit u svim mogućim svjetovima, a moguć ako je istinit u barem jednom. Tumačenje kvantne mehanike u mnogim svjetovima je slična ideja u nauci. === Teorija svega i filozofija === Često se raspravlja o filozofskim implikacijama fizičkog [[Teorija svega|Teorije svega]]. Na primjer, ako je filozofski fizikalizam istinit, fizički [[Teorija svega]] će se poklopiti s filozofskom teorijom svega. Stil "izgradnje sistema" metafizike pokušava da odgovori na sva važna pitanja na koherentan način, pružajući potpunu sliku svijeta. Za [[Platon]]a i [[Aristotel]]a bi se moglo reći da su rani primjeri sveobuhvatnih sistema. U ranom modernom periodu (17. i 18. vijek), sistemograditeljski obim filozofije često se vezuje za racionalistički metod filozofije, odnosno tehniku dedukcije prirode sveta čistim apriornim razumom. Primjeri iz ranog modernog perioda uključuju Lajbnicovu monadologiju, Descartesov dualizam, Spinozin monizam. Hegelov apsolutni idealizam i Whiteheadova filozofija procesa bili su kasniji sistemi. Drugi filozofi ne vjeruju da njegove tehnike mogu ciljati tako visoko. Neki naučnici misle da je za [[Teorija svega|Teoriju svega]] potreban više matematički pristup nego filozofija, na primjer [[Stephen Hawking]] je napisao u ''Kratkoj historiji vremena'' da čak i da imamo [[Teorija svega|Teoriju svega]], to bi nužno bio skup jednačina. Napisao je: "Šta je to što unosi vatru u jednačine i stvara univerzum koji one mogu opisati?"<ref>Artigas, ''The Mind of the Universe'', str.123</ref> ===Fenomenologija=== Na mnogo širem i subjektivnijem nivou, privatna iskustva, radoznalost, ispitivanje i selektivnost uključena u ličnu interpretaciju događaja oblikuju stvarnost koju vidi jedna i samo jedna osoba<ref>Present-time consciousness Francisco J. Varela Journal of Consciousness Studies 6 (2-3):111-140 (1999)</ref> i stoga se naziva fenomenološkom. Iako ovaj oblik stvarnosti može biti zajednički i drugima, ponekad može biti i toliko jedinstven za sebe da ga niko drugi nikada ne doživi ili složi. Veliki dio iskustva koje se smatra duhovnim događa se na ovom nivou stvarnosti. [[Fenomenologija]] je filozofska metoda koju su ranih godina dvadesetog vijeka razvili [[Edmund Husserl|Edmund Huserl]] i krug sljedbenika na univerzitetima u Getingenu i Minhenu u Njemačkoj. Nakon toga, fenomenološkim temama su se bavili filozofi u [[Francuska|Francuskoj]], [[SAD na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|Sjedinjenim Državama]] i drugdje, često u kontekstima koji su bili daleko od Huserlovih djela. Reč fenomenologija dolazi od grčkog ''phainómenon'', što znači „ono što se pojavljuje“, i ''lógos'', što znači „proučavanje“. U Huserlovoj koncepciji, fenomenologija se prvenstveno bavi stvaranjem struktura svijesti i fenomena koji se pojavljuju u činovima svijesti, objektima sistematske refleksije i analize. Takvo razmišljanje trebalo je da se odvija sa veoma modifikovane tačke gledišta "prve osobe", proučavajući fenomene ne onako kako se oni čine "mojoj" svijesti, već bilo kojoj svijesti. Husserl je vjerovao da bi fenomenologija na taj način mogla pružiti čvrstu osnovu za svo ljudsko znanje, uključujući i naučna znanja, i mogla uspostaviti filozofiju kao "rigoroznu nauku".<ref>{{cite book | author = [[Joseph Kockelmans]] | year = 2001 | title = Edmund Husserl's phenomenology | url = https://archive.org/details/edmundhusserlsph0000jose | edition = 2 | publisher = [[Purdue University]] Press | pages = [https://archive.org/details/edmundhusserlsph0000jose/page/311 311]–314 | isbn = 1-55753-050-5}}</ref> Husserlovu koncepciju fenomenologije također su kritikovali i razvijali njegov učenik i asistent [[Martin Heidegger]], egzistencijalisti poput [[Maurice Merlea-Ponty|Mauricea Merleau-Pontyja]] i [[Jean-Paul Sartre]]a, te drugi filozofi, kao što su [[Paul Ricoeur]], [[Emmanuel Levinas]] i [[Dietrich von Hildebrand]].<ref>{{cite book | author = Steven Galt Crowell | year = 2001 | title = Husserl, Heidegger, and the space of meaning: paths toward transcendental phenomenology | url = https://archive.org/details/husserlheidegger0000crow | publisher = [[Northwestern University]] Press | page = [https://archive.org/details/husserlheidegger0000crow/page/160 160] | isbn = 0-8101-1805-X}}</ref> ===Skeptičke hipoteze=== Skeptičke hipoteze u filozofiji sugerišu da bi stvarnost mogla biti vrlo različita od onoga što mislimo da jeste; ili barem da ne možemo dokazati da nije. Primjeri uključuju: Hipoteza "Mozak u bačvi" je data u naučnim terminima. Pretpostavlja se da bi neko mogao biti bestjelesni mozak koji se održava na životu u bačvi i koji se hrani lažnim senzornim signalima. Ova hipoteza je povezana sa hipotezom Matrix u nastavku. „Argument iz snova“ Descartesa i Zhuangzija pretpostavlja da se stvarnost ne može razlikovati od sna. Descartesov ''Zli demon'' je biće „koliko je pametno i varljivo toliko i moćno, koje je uložilo sav svoj napor da me obmane.“ ''Hipoteza od pet minuta'' (ili hipoteza omfalosa ili prošlog četvrtka) sugeriše da je svijet stvoren nedavno zajedno sa zapisima i tragovima koji ukazuju na veću starost. ''Matrična hipoteza'' ili ''hipoteza simulirane stvarnosti'' sugerišu da bismo mogli biti unutar računarske simulacije ili virtualne stvarnosti. Povezane hipoteze takođe mogu uključivati simulacije sa signalima koji omogućavaju vrstama koje žive u virtuelnoj ili simuliranoj stvarnosti da percipiraju vanjsku stvarnost. == Reference == {{Refspisak}} ==Bilješke== <references group="lower-roman" /> == Također pogledajte == * [[Jorge Luis Borges]] * [[Derealizacija]] * [[Empirizam]] * [[Fikcija]] * [[Immanuel Kant]] * [[Nihilizam]] * [[Ontologija]] * [[Déjà vu]] * [[Reality show]] * [[Semiotika]] * [[Solipsizam]] * [[Nadrealizam]] {{Stub-filoz}} [[Kategorija:Realnost]] [[Kategorija:Ontologija]] [[Kategorija:Realizam]] 4yhprvp11ry0kwwqr1chygl207llivg Henning Mankell 0 152753 3937049 3917605 2026-10-25T04:45:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937049 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija pisac | ime = Henning Mankell | slika = Henning Mankell 3 2011 Shankbone.jpg | opis_slike = Henning Mankell u New Yorku, 2011. godine | puno_ime = | datum_rođenja = 3. februar 1948. | mjesto_rođenja = [[Stockholm]], [[Švedska]] | datum_smrti = 5. oktobar 2015. | mjesto_smrti = [[Göteborg]], [[Švedska]] | zanimanje = [[pisac]] | jezik = švedski | nacionalnost = Šveđanin | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = Eva Bergman | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = www.henningmankell.se/ }} '''Henning Mankell''' rođen [[3. februar]]a [[1948]], u [[Stockholm]]u, odrastao u [[Sveg]]u, je [[Švedska|švedski]] književnik i pozorišni režiser. Poznat je po svojim krimi romanima sa glavnim junakom komesarom [[Kurt Wallander|Kurtom Wallanderom]], kao i po knjigama za djecu, te svom političkom angažmanu, posebno u Africi. Prodao je preko 40 miliona knjiga širom svijeta.<ref>[http://henningmankell.se/F%C3%B6rfattare/Biografi Biografija na službenoj web stranici Henninga Mankella] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128094248/http://henningmankell.se/F%C3%B6rfattare/Biografi |date=28. 11. 2012 }} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|se}}</ref> == Biografija == Henning Mankell rodio se 1948. u [[Stockholm]]u kao sin Ivara Henningssona Mankella i Ingrid Birgitte Mankell ''(rođ. Bergström)''. Njegov djed [[Henning Mankell (kompozitor)|Ivar Henning Mankell]] bio je poznati švedski [[kompozitor]]. Mankellovi roditelji se razvode, kada je Henningu bila godina dana, a nakon toga živi sa ocem i starijom sestrom u [[Sveg]]u u [[Härjedalen]]u, gdje je njegov otac radio kao sudija, a zatim u [[Borås]]u u [[Västergötland]]u. Njegova je majka počinila samoubistvo kad je Henning imao dvadeset godina. Još kao dječak Mankell je želio postati pisac, bio zainteresiran za za pozorište, te se u [[Skara|Skari]] upisuje na studij glume. Svoju prvu dramu Henning je režirao 1966, kao pomoćnik redatelja u [[Pozorište Riks|pozorištu Riks]] u [[Stockholm]]u. S ciljem ''socijalnog razgolićavanja društvo'', napisao je i režirao kao dvadesetogodišnjak pozorišni komade u kolaž-obliku. Od 1968. radio je kao pozorišni redatelj i pisac. Nakon što je upoznao svoju prvu ženu, koja je bila iz [[Norveška|Norveške]], preselio se u Norvešku, gdje je tada uglavnom radio i živio. Ovdje je počeo u ranim 1970-im pisati prozu. Godine 1972 odlučio se za putovanje u [[Afrika|Afriku]], koje se pokazalo presudna za njegov kasniji život. Godine 1973. je objavio svoj prvi roman ''[[Bergsprängaren]]'', (1977.) ''[[Sandmålaren]]'', te 1979. ''[[Fångvårdskolonin som försvann]]''. Sve ove knjige su napisane sa jakom socijalno-kritičkom pozadinom. Sljedećih deset godina, Mankell je radio kao pozorišni režiser i [[intendant]] u [[Pozorište Västerbotten|pozorištu Västerbotten]] u [[Skellefteå]]u i [[Pozorište Kronborg|pozorištu Kronborg]] u [[Växjö]]u. Tada počinju njegova česta putovanja u Afriku, gdje 1986. u [[Maputo|Maputu]] osniva pozorišnu grupu [[Teatro Avenida (Maputo)|Teatra Avenida]]. 1996. postaje intendant tog pozorišta. Teme iz [[Mozambik]]a i Afrike obrađuje u svojim romanima ''[[Comédia infantil]],'' priču o djeci koja žive na ulici, te ''[[Vindens son]]'', priču o [[Bušmani|bušmanskom]] mladiću. Osim ovih romana, Mankell piše i djela za djecu, kao ''[[Eldens hemlighet]]'' (1995.), te roman ''[[Hunden som sprang mot en stjärna]],'' sa glavnim junakom dječakom Joelom, koji kasnije nastavlja sa nekoliko romana. Zajedno sa glumcima [[Schauspielhaus Graz]] iz [[Graz]]a i [[Teatro Avenida (Maputo)|Teatra Avenida]], 2003. režira predstavu ''[[Butterfly Blues]]''. Predstava je napisana od Mankella i izvodila se na više jezika. Teme u djelima Mankell su često obojena političkim i društvenim pitanjima. Svoja iskustva je obrađivao u svojim djelima, kao npr. u romanu iz 2008. ''[[Kinesen]]'', po kojem je 2011. snimljen njemačko-švedsko-austrijski film [[Der Chinese]] u režiji [[Peter Keglevic|Petra Keglevica]]. Ekranizacije njegovih djela je česta po motivima njegovih krimi-romana sa komesarom [[Kurt Wallander|Wallanderom]]. Mankell ima porijeklo iz Njemačke. On je prapraunuk Johanna Hermanna Mankela, rođenog u Niederaspheu, predgrađu [[Münchhausen]]u. Oženjen je u trećem braku sa Evom Bergman, pozorišnom režiserkom, kćerkom [[Ingmar Bergman|Ingmara Bergmana]]. [[Datoteka:Henning Mankell01.jpg|mini|Henning Mankell bei einer Signierstunde anlässlich der Verleihung des [[Ripper Award]]s in [[Unna]] am 2. März 2009]] ==Politička djelovanja== Političko angažman Mankella počeo je 1968. sudjelovanjem u protestima protiv [[Vijetnamski rat|rata u Vijetnamu]], [[Portugalski kolonijalni ratovi|portugalskog kolonijalnog rata]] u Africi i borbe protiv [[aparthead]]a u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]].<ref name=dsm1>De svenska maoisterna, Lars Åke Augustsson, Stig Hansén, 2001. Lindelöw, Göteborg ISBN=91-88144-48-8</ref> Bio je suradnik kulturno-političkih saveza [[Vereinigung Folket]] i [[Bild/Kulturfront]].<ref name=dsm1/> Za vrijeme boravka u Norveškoj, dolazi u kontakt sa maoizmom i aktivno surađuje sa komunistički orijentiranom partijom [[Arbeidernes kommunistparti]] (AKP), mada nikada nije bio njen član.<ref name=dsm1/> 2009. bio je gost na palestinskoj literarnoj konferenciji, te je obišao [[palestinska autonomna područja]]. Po njegovim tvrdnjama osnivanje [[Izrael]]a 1948. nije bilo pravno zasnovano, te je dovelo do ponavljanja aparthaidsistema, gdje afrikanci i crnci žive kao građani druge klase u vlastitoj zemlji. Zid izgrađen od strane Izraela u [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]] uporedio je sa [[Berlinski zid|Berlinskim zidom]]. Po njegovom mišljenju, ako se uzmu u obzir uslovi života Palestinaca, nije nimalo čudno da se odlučuju na samoubilačke atentate, nego to, da ne čine i više o toga. Samim tim ne vidi budućnost Izraela kao države sa rješenjem ''Dvije države''. Zbog ove kritike, Mankell je doživio mnogobrojne negativne kritike, kao od [[Henryk M. Broder|Henryka M. Brodera]], koji je njegove izjave o Palestini poistovjetio sa protuizraelskim izjavama [[Jostein Gaarder|Josteina Gaardera]] 2006. i optužio ga da palestinski problem promatra jednostrano.<ref>[http://www.welt.de/die-welt/kultur/literatur/article4568676/Es-geht-um-Israel.html Članak u Die Welt '''Es geht um Israel''' 19. septembra 2009. {{Simboli jezika|de|njemački}}]</ref> [[Andreas Breitenstein]] piše u [[Neue Zürcher Zeitung]] da Mankellovo historijsko poluznanje dovodi do ovakvog ljevičarskom moralizma.<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/kultur/aktuell/ein_blinder_passagier_1.5999804.html Članak '''Ein blinder Passagier''' u Neue Zürcher Zeitungu 9. juna 2010. {{Simboli jezika|de|njemački}}]</ref> U maju 2010. učestvovao je u akciji [[Ship to Gaza 2010]], organiziranu od strane [[Free Gaza Movement]], u kojoj je u vojnoj operaciji blokade i zauzimanja brodova, od strane izraelske vojske poginilo nekoliko aktivista.<ref>[http://bazonline.ch/ausland/naher-osten-und-afrika/Starautor-Mankell-in-israelischen-Haenden/story/11585311 Članak '''Starautor Mankell in israelischen Händen''' u Bassler Zeitungu 1. juna 2010.{{Simboli jezika|de|njemački}}]</ref> Mankell biva uhapšen i ubrzo pušten na slobodu <ref name=srekot>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=83&artikel=3742030 Prilog na Švedskom radiju 31. maja 2010. '''Israeliska armén: Nio människor dog''' o puštanju na slobodu Mankella {{Simboli jezika|se|švedski}}]</ref> nakon čega poziva na globalne sankcije protiv Izraela.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2010/jun/02/gaza-flotilla-raid-gunfire-ship-blood Članak '''Gaza flotilla raid: We heard gunfire – then our ship turned into lake of blood''' u The Guardianu {{Simboli jezika|en|engleski}}]</ref>, te čak razmišlja o zabrani prevođenja svojih knjiga na hebrejski jezik. ==Afrika== Mankell odlazi 1972. na putovanje u [[Zambija|Zambiju]] i ostaje dvije godine. Po njegovim riječima osjećao se ''"kao da je došao kući"''. Danas Mankell živi, naizmjenično ljeti u Švedskoj, a većinu ostalog vremena provodi u [[Mozambik]]u, kog shvaća kao svoju novu domovinu. Nakon što je 1985. pomogao u stvaranju teatra [[Teatro Avenida (Maputo)|Teatro Avenida]] u [[Maputo|Maputu]], kome je 1986. bio i intendant, danas ponekad i u njemu režira. 2009. u produkciji njemačke televizije [[ZDF]], sa režiserom [[Jens Monath|Jensom Monathom]] snima film ''Mein Herz schlägt in Afrika''. Film je snimljen po motivima njegovog romana ''[[Comédia infantil]]'', u kom se radi o sudbini napuštene djece siročadi i njihovom životu na ulici, zatim u Africi čestog diskriminiranja albinosa, te o mladima, koji su djetinjstvo proveli kao djeca-vojnici u ratovima u Africi. Njegove pozorišne predstave [[Butterfly Blues]] (2003.) i [[The Doors (drama)|The Doors]] (2011.) govore o sudbinima afričkih emigranata u Evropi. 2009. Mankell dobija [[Nagrada Erich-Maria Remarque|mirovnu nagradu Erich-Maria Remarque]] grada [[Osnabrück]]a za svoje djela o Africi. Laudacio je održao tadašnji predsjednik Njemačke [[Horst Köhler]] <ref>{{Cite web |url=http://www.noz.de/lokales/30814923/friedenspreis-fuer-henning-mankell |title=Članak '''Friedenspreis für Henning Mankell''' u njemačkim novinama ''Neue Osnabrücker Zeitung'', 18. septembra 2009. {{Simboli jezika{{!}}de{{!}}njemački}} |access-date=9. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120004703/http://www.noz.de/lokales/30814923/friedenspreis-fuer-henning-mankell |archive-date=20. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> pod naslovom ''Afrika je puna leptirova'' ''(Afrika ist voller Schmetterlinge)'' Jednim dijelom nagrade podržava projekte [[Christoph Schlingensief|Christopha Schlingensiefa]] u Africi.<ref>[http://www.bz-berlin.de/kultur/buehne/mankell-spendet-fuer-schlingensiefs-oper-article589397.html Članak '''Fürs Afrika-Projekt - Mankell spendet für Schlingensiefs Oper''' u njemačkim novinama Berliner Zeitung, 21. septembra 2009.{{Simboli jezika|de|njemački}}]{{Mrtav link}}</ref> ==Djela== === Romani o Wallanderu === {{Glavni|Kurt Wallander}} [[Kurt Wallander]] je izmišljeni lik policijskog komesara iz krimi romana Henninga Mankella. Po motivima većine romana snimljeni su filmovi u njemačko-švedskoj koprodukciji. {| class="prettytable" style="width: 80%;" |- style="background:#e3e3e3;" ! colspan="2" | Godina izdavanja ! rowspan="2" | Originalni naslov ! rowspan="2" | Naslov ! rowspan="2" | Izdavač ! rowspan="2" | Broj iz serije <br> o Wallanderu ! rowspan="2" | [[ISBN]] |- style="background:#e3e3e3;" ! Švedska ! Bosna i Hercegovina,<br> Hrvatska, Srbija |- | 1991. | 2004. | Mördare utan ansikte | [[Ubice bez lica]] {{Simboli jezika|sr|srpski}} | Narodna knjiga, [[Beograd]] | '''Tom 1''' | {{ISBN|978-86-331-1669-5}} |- | 1992. | | Hundarna i Riga | | | '''Tom 2''' | |- | 1993. | | Den vita lejoninnan | | | '''Tom 3''' | |- | 1994. | | Mannen som log | | | '''Tom 4''' | |- | 1995. | 2003. <br> 2010. | Villospår | [[Na pogrešnom tragu]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} <br> [[Pogrešan trag]] {{Simboli jezika|sr|srpski}} | Mozaik knjiga d.o.o., [[Zagreb]] <br> Čarobna knjiga, [[Beograd]] | '''Tom 5''' | {{ISBN|953-196-210-3}} |- | 1996. | 2011. | Den femte kvinnan | [[Peta žena]] {{Simboli jezika|sr|srpski}} | Čarobna knjiga, [[Beograd]] | '''Tom 6''' | |- | 1997. | 2004. | Steget efter | [[Ubojstvo na Ivanjsku noć]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | Mozaik knjiga d.o.o., [[Zagreb]] | '''Tom 7''' | {{ISBN|953-196-370-3}} |- | 1998. | | Brandvägg | [[Firewall (roman)|Firewall]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | '''Tom 8''' | |- | 1999. | | Pyramiden | [[Piramida (roman)|Piramida]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | '''Tom 9''' | |- | 1999. | | (Pyramiden) | [[Piramida (roman)|Piramida]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | iz '''Toma 9''' | |- | 1999. | | (Fotografens död) | [[Fotografova smrt]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | iz '''Toma 9''' | |- | 2002. | | Innan frosten | [[Prije mraza]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | '''Tom 1 Linda Wallander''' | |- | 2009. | | Den orolige mannen | [[Zabrinuti čovjek]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | |'''Tom 10''' | |} === Ostala djela === {| class="prettytable" style="width: 80%;" |- style="background:#e3e3e3;" ! colspan="2" | Godina izdavanja ! rowspan="2" | Originalni naslov ! rowspan="2" | Naslov ! rowspan="2" | Izdavač ! rowspan="2" | [[ISBN]] |- style="background:#e3e3e3;" ! Švedska ! Bosna i Hercegovina,<br> Hrvatska, Srbija |- | 1973. | | Bergsprängaren | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | 1974. | &nbsp; | Sandmålaren | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | 1977. | &nbsp; | Vettvillingen | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | 1979. | | Fångvårdskolonin som försvann | | &nbsp; | |- | 1980. | &nbsp; | Dödsbrickan | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | 1981. | &nbsp; | En seglares död | [[Jedriličareva smrt]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | &nbsp; |- | 1982. | | Daisy Sisters | | &nbsp; | |- | 1983. | &nbsp; | Apelsinträdet | [[Narančino drvo]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | &nbsp; |- | 1983. | &nbsp; | Älskade syster | [[Voljena sestra]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | &nbsp; |- | 1984. | | Sagan om Isidor | [[Priča o Isidoru]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | &nbsp; |- | 1990. | | Leopardens öga | [[Leopardovo oko]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 1992. | | Katten som älskade regn | [[Priča o Isidoru]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 1995. | | Comédia infantil | [[Mačka koja je voljela kišu]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 1995. | | Eldens hemlighet | | | &nbsp; |- | 1998. | | Berättelse på tidens strand | | &nbsp; | |- | 1999. | &nbsp; | I sand och i lera | [[U pijesku i blatu]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | &nbsp; |- | 2000. | &nbsp; | Labyrinten | [[Lavirint]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | &nbsp; |- | 2000. | | Danslärarens återkomst | [[Povratak učitelja plesa]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | &nbsp; |- | 2000. | | Vindens son | [[Sin vjetra]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | | &nbsp; |- | 2001. | | Eldens gata | | &nbsp; | |- | 2001. | | Tea-Bag | | &nbsp; | |- | 2003. | | Jag dör, men minnet lever | [[Umirem, ali sjećanje živi]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 2004. | | Djup | [[Dubina]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 2005. | | Kennedys hjärna | [[Kennedyjev mozak]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 2006. | | Italienska skor | [[Talijanske cipele]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 2007. | | Eldens Vrede | &nbsp; | | |- | 2008. | | Kinesen | [[Kinez]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} | &nbsp; | |- | 2012. | | Minnet av en smutsig ängel | | &nbsp; | |- |} === Filmovi === U produkciji švedske televizije [[SVT]] ukupno je snimljeno devet filmova sa glavnim junakom Kurtom Wallanderom, kog igra švedski glumac [[Rolf Lassgård]]. Filmovi se u nekim dijelovima razlikuju od Mankellovih romana, a britanska televizija BBC snimila je još šest igranih filmova sa [[Kenneth Branagh|Kennethom Branaghom]] po motivima njegovih knjiga. Pored toga snimljena su i dva televizijska serijala sa ukupno 26 epizoda u kojima se pojavljuije komeras Wallander. ====Filmovi sa Rolfom Lassgårdom==== {| class="prettytable" style="width: 100%;" |- style="background:#e3e3e3;" ! ! Bosanski naziv (prvo emitovanje) ! Švedski naslov (prvo emitovanje) ! Režija ! Scenario ! Naslov romana |- style="background:#e3e3e3;" |- |1 | |''Mördare utan ansikte''<br>(03.09.1995, SVT) |Pelle Berglund |Lars Björkman |[[Ubice bez lica]] {{Simboli jezika|sr|srpski}} |- |2 | |''Hundarna i Riga''<br>(10.11.1995, Kino) |Pelle Berglund |Lars Björkman |Hundarna i Riga |- |3 | |''Den vita lejoninnan''<br>(01.11.1996, Kino) |Pelle Berglund |Lars Björkman & Henning Mankell |Den vita lejoninnan |- |4 | |''Villospår''<br>(19.10.2001, SVT) |Leif Magnusson |Leif Magnusson & Henning Mankell | [[Na pogrešnom tragu]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} <br> [[Pogrešan trag]] {{Simboli jezika|sr|srpski}} |- |5 | |''Den femte kvinnan''<br>(08.03.2002, SVT) |Birger Larsen |Birger Larsen & Klas Abrahamsson |[[Peta žena]] {{Simboli jezika|sr|srpski}} |- |6 | |''Mannen som log''<br>(26.12.2003, SVT) |Leif Lindblom |Tomas Tivemark, Michael Hjorth & Klas Abrahamsson |Mannen som log |- |7 | |''Steget efter''<br>(26.06.2005, Kino) |Birger Larsen |Birger Larsen, Klas Abrahamsson, Tomas Tivemark & Michael Hjorth |[[Ubojstvo na Ivanjsku noć]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} |- |8 | |''Brandvägg''<br>(26.11.2006, DVD; 19.01.2007, SVT) |Lisa Siwe |Michael Hjorth |Brandvägg |- |9 | |''Pyramiden''<br>(28.11.2007, DVD) |Daniel Lind Lagerlöf |Michael Hjorth, Hans Rosenfeldt & Henning Mankell |Pyramiden |} === Filmovi sa Kenneth Branagh === * ''Sidetracked'' (po motivima knjige [[Na pogrešnom tragu]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} / [[Pogrešan trag]] {{Simboli jezika|sr|srpski}}) (2008) * ''Firewall'' (po motivima knjige Brandvägg) (2008) * ''One Step Behind'' (po motivima knjige [[Ubojstvo na Ivanjsku noć]] {{Simboli jezika|hr|hrvatski}}) (2008) * ''Faceless Killers'' (po motivima knjige [[Ubice bez lica]] {{Simboli jezika|sr|srpski}}) (2010) * ''The Man Who Smiled'' (po motivima knjige Mannen som log) (2010) * ''The Fifth Woman'' (po motivima knjige [[Peta žena]] {{Simboli jezika|sr|srpski}}) (2010) ===Ostali filmovi=== Osim filmova iz tzv. ''Wallander serije'' u koprodukciji njemačke televizije [[ARD]]/[[Degeto]], austrijske [[ORF]] i švedske firma Firma Yellow Bird snimljeno je još nekoliko filmova sa motivima Mankellovih djela. # [[Die Rückkehr des Tanzlehrers (Film)|Die Rückkehr des Tanzlehrers]], u produkciji [[Lisa Film]], iz [[Beč]]a, režija [[Urs Egger]], sa [[Tobias Moretti|Tobiasom Morettijem]], [[Veronica Ferres|Veronicom Ferres]] i [[Maximilian Schell|Maximilianom Schellom]], 2004. godine # [[Kennedys Hirn]], u produkciji Bavaria Pictures GmbH, [[München]], režija [[Urs Egger]], sa [[Iris Berben]], [[Heino Ferch|Heinom Ferch]], 2009. # [[Der Chinese]], u produkciji Yellow Bird Pictures GmbH, režija [[Peter Keglevic]], sa [[Suzanne von Borsody]], [[Michael Nyqvist|Michaelom Nyqvistom]], [[Claudia Michelsen|Claudiom Michelsenom]], 2011. # [[Das Rätsel des Feuers]] # [[Der Zorn des Feuers]] === Drame === * ''[[Butterfly Blues]]'' * ''[[Zeit im Dunkeln]]'' * ''[[Antilopen]]'' * Der gewissenlose Mörder Hasse Karlsson enthüllt die entsetzliche Wahrheit, wie die Frau über der Eisenbahnbrücke zu Tode gekommen ist * ''Der Chronist der Winde'' * ''Okamenjeni princ''; Predstava u izvedbi Malog pozorišta "Duško Radović" iz [[Beograd]]a, izvedena je na pozorišnom festivalu [[Joakiminterfest]] 2006. godine.<ref>{{Cite web |url=http://joakimvujic.com/inter_archive_cir.php#inter06_cir |title=Stranica festivala Joakiminterfest {{Simboli jezika{{!}}sr{{!}}srpski}} |access-date=9. 12. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140118091006/http://joakimvujic.com/inter_archive_cir.php#inter06_cir |archive-date=18. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> * ''[[The Doors (drama)|The Doors]]'', pozorišni komad napisan za firmu [[Gaulhofer]] sa glumcima [[Teatro Avenida (Maputo)|Teatro Avenido]] iz [[Maputo|Maputa]], 2011.<ref>[http://www.facebook.com/Mankells.Doors Facebook stranica o pozorišnoj predstavi The Doors]</ref> === Knjige za djecu === * ''Katten som älskade regn'', 1992. ====Sofija==== * ''Eldens hemlighet'', 1995. * ''Eldens gåta'', 2001. * ''Eldens vrede'', 2005 ====Joel Gustafsson (Tetralogija)==== * ''Hunden som sprang mot en stjärna'' — 1990. * ''Skuggorna växer i skymningen'' — 1991. * ''Pojken som sov med snö i sin säng'' – 1996. * ''Resan till världens ände'' – 1998. == Nagrade == * 1991: [[Švedska nacionalna nagrada za krimi roman]] za ''Mördare utan ansikte'' ; * 1992: Skandinavska nagrada [[Glasnyckel]] za ''Mördare utan ansikte''; * 1993: [[Njemačka nagrada za dječiju literaturu]] za dječiju knjigu ''Hunden som sprang mot en stjärna ''; * 1995: [[Švedska nacionalna nagrada za krimi roman]] za roman ''Villospår''; * 1996: Švedska [[Nagrada Astrid Lindgren (Švedska)|nagrada Astrid Lindgren]]; * 1996: Nagrada [[Expressens Heffaklump]] za ''Pojken som sov med snö i sin säng''; * 1998: [[Švedska međunarodna nagrada za krimi roman]] za serijal o kommesaru Wallanderu; * 2000: Nagrada [[Prix Mystère de la critique]] za ''Villospår''; * 2001: Nagrada [[Gold Dagger]] za ''Sidetracked''; * 2001: Književna nagrada [[Corine (književna nagrada)|Corine]] za ''Steget efter''; * 2005: Nagrada [[Gumshoe Awards]] za najbolju evropsku krimi novelu za ''The Return of the Dancing Master''; * 2008: Nagrada [[Goldene Feder]] za literarno djelo; * 2008: Nagrada Corine za knjigu ''Kinesen'' * 2008: Evropska agrada [[Ripper Award]] za krimi literaturu; * 2009: Mirovna [[nagrada Erich-Maria-Remarque]] (Glavna nagrada) za djela o Africi; == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20151008015157/http://henningmankell.se/ Službena web stranica Henninga Mankella] {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|se}} * [https://web.archive.org/web/20151009025708/http://www.mankell.de/ Biogragija na dtv-Special] {{Simboli jezika|de}} * Ystads Kommun, Touristenbüro: [https://web.archive.org/web/20151208091354/http://www.ystad.se/Ystadweb.nsf/wwwpages/B7F00B21BB303F8DC12573670043DFA3/$File/wallander_pdf_deutsch.pdf ''Auf Wallanders Spuren. Ein Wegweiser über Ystad und Umgebung für alle Fans der Romanfigur Kurt Wallander.''] (PDF, 3 MB) {{Simboli jezika|de}} * [http://www.ystadsallehanda.se/wallandersystad ''Wallanders Ystad.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Flash-prezentacija Ystads Allehanda {{Simboli jezika|se}} * [[Tobias Gohlis]]: [https://web.archive.org/web/20151209000543/http://pdf.zeit.de/online/2008/06/henning-mankell.pdf ''Ein anständiger Mensch.''] Članak u ZEIT-Online od 31. januara 2008. {{Simboli jezika|de}} * [http://www.kleinezeitung.at/steiermark/grazumgebung/uebelbach/2745188/steirisches-theaterprojekt-hennig-mankell.story Steirisches Theaterprojekt mit Hennig Mankell (Članak u austrijskom dnevniku [[Kleine Zeitung]] o predstavi ''The Doors'' u firmi [[Gaulhofer]] u [[Übelbach]]u) 17. maja 2011.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420140726/http://www.kleinezeitung.at/steiermark/grazumgebung/uebelbach/2745188/steirisches-theaterprojekt-hennig-mankell.story |date=20. 4. 2014 }} {{Simboli jezika|de}} * [http://diepresse.com/home/kultur/literatur/668463/Mankell_Europas-Zentrum-ist-Lampedusa Mankell: „Europas Zentrum ist Lampedusa; (Članak u austrijskom dnevniku [[Die Presse]] o predstavi ''The Doors'' u firmi [[Gaulhofer]] u [[Übelbach]]u) 7. juna 2011.] {{Simboli jezika|de}} * [http://www.jutarnji.hr/tariq-ali--vode-izraela-moraju-biti-kaznjeni/810326/?pageNumber=2 Tariq Ali: Vođe Izraela moraju biti kažnjeni; (Članak u hrvatskom dnevniku [[Jutarnji list]] o tzv. Floti slobode i hapšenju u Izraelu 1. juna 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607100354/http://www.jutarnji.hr/tariq-ali--vode-izraela-moraju-biti-kaznjeni/810326/?pageNumber=2 |date=7. 6. 2010 }} {{Simboli jezika|hr}} === Recenzije === * [http://www.krimi-couch.de/krimis/henning-mankell.html krimi-couch.de] Recenzija krimi romana {{Simboli jezika|de}} * [http://www.literaturnetz.com/content/view/1607/79/ literature.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211020926/http://www.literaturnetz.com/content/view/1607/79/ |date=11. 2. 2009 }} Prilog o krimi i romanima o Africi {{Simboli jezika|de}} * [http://www.perlentaucher.de/autoren/314.html perlentaucher.de] Prilog o krimi i romanima o Africi {{Simboli jezika|de}} * [http://www.schwedenkrimi.de/mankell_rez.htm schwedenkrimi.de] Recenzije krimi romana {{Simboli jezika|de}} === Intervjui === * [http://www.faz.net/s/Rub1DA1FB848C1E44858CB87A0FE6AD1B68/Doc~E2F2973B9E120489384B81B65C2B4B28E~ATpl~Ecommon~Scontent.html Henning Mankell: „Ich hatte einen Traum vom Ende der Menschheit“] (Članak u FAZ, 20. oktobar 2006.) * [https://web.archive.org/web/20090502170755/http://www.kaindlstorfer.at/interviews/mankell.html Henning Mankell: „Ich mag keine Serienkiller“] (Članak u Tagesanzeiger, Zürich 15. marta 2000.) {{Simboli jezika|de}} * [http://www.zenithonline.de/kultur/interview/?article=11&cHash=80829c3eab Henning Mankell: „Afrika hat mich zu einem besseren Europäer gemacht“ ]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} (www.zenithonline.de,13. april 2008.) {{Simboli jezika|de}} ==Reference== {{refspisak}} {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Mankell, Henning}} [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Švedski pisci]] [[Kategorija:Švedski pozorišni režiseri]] [[Kategorija:Maputo]] [[Kategorija:Henning Mankell]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Erich Maria Remarque"]] [[Kategorija:Biografije, Stockholm]] [[Kategorija:Umrli 2015.]] q4qwba5ydzzow97pdvo7xyty223czbf Bashar al-Assad 0 154107 3936926 3835231 2026-10-24T18:33:47Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936926 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Bashar al-Assad | slika = Bashar al-Assad in May 2024.png | redoslijed = Predsjednik [[Sirija|Sirije]] | vrijeme_na_vlasti = 17. juli 2000 – 8. decembar 2024. | prethodnik = [[Hafez al-Assad]] | nasljednik = [[Ahmed eš-Šara]] (2025) | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|9|11}} | mjesto_rođenja = Damask, Sirija | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | vjera = | obrazovanje = | politička_stranka = [[Baath (stranka)|Baath]] | zanimanje = Državnik, političar, ljekar | supružnik = Asma al-Assad (2000–) | djeca = 3 | potpis = Bashar al-Assad Signature.png | web-stranica = }} '''Bashar al-Assad''' ({{jez-ar|بشار حافظ الأسد}}; rođen 11. septembra 1965) sirijski je političar i [[Oficir|vojni oficir]], te nekadašnji predsjednik [[Sirija|Sirije]] od jula 2000. do njegovog svrgavanja s vlasti u decembru 2024. Kao predsjednik bio je vrhovni komandant sirijskih oružanih snaga i generalni sekretar Centralne komande arapske socijalističke Ba'as partije, koja nominalno zastupa neo-Ba'asističku ideologiju. Njegov otac i prethodnik bio je general [[Hafez al-Assad]], čija je vlast između 1971. i 2000. označila preobrazbu Sirije iz republikanske države u dinastičku diktaturu pod čvrstom kontrolom elite kojom su dominirali alaviti, sastavljene od oružanih snaga i Mukhabarata (tajnih službi), koji su bili odani porodici al-Assad. ==Biografija== Rođen i odrastao u [[Damask]]u, Assad je 1988. diplomirao medicinsku školu Univerziteta u Damasku i počeo da radi kao doktor u sirijskoj vojsci. Četiri godine kasnije pohađa postdiplomske studije u Western Eye Hospital u [[London]]u, specijalizirajući oftalmologiju. Godine 1994, nakon što je njegov stariji brat Bassel poginuo u saobraćajnoj nesreći, Bašar je povučen u Siriju kako bi preuzeo Basselovu ulogu nasljednika. Upisao je vojnu akademiju, preuzimajući odgovornost za sirijsku okupaciju Libana 1998. ==Karijera== Godine 1985. se pridružio vojsci, i služio je u intendanturi. Prošao je kroz mnogobrojne vojne kurseve i vježbe. Dana 11. juna 2000. je unaprijeđen u rang generalnog sekretara i postavljen za komandanta Vojske i Oružanih snaga. Dana 17. jula 2000, Assad je postao predsjednik, naslijedivši svog oca [[Hafez al-Assad|Hafeza]], koji je umro 10. juna 2000. Serijom obračuna sa prostestantima u periodu 2001-2002. okončao je [[Damasko proljeće]], period kulturnog i političkog aktivizma obilježen pozivima na transparentnost i demokratiju. Iako je Assad naslijedio strukture moći i kult ličnosti koje je stvorio njegovao otac, nedostajala mu je lojalnost koju je Hafez imao, što je dovelo do porasta nezadovoljstva protiv njegove vladavine. Kao rezultat toga, mnogi pripadnici Stare garde dali su ostavke ili su smijenjeni; a unutrašnji krug su zamjenili nepokolebljivi lojalisti iz [[Alaviti|alavitskih]] klanova. Rani programi ekonomske liberalizacije Assad pogoršali su nejednakosti i centralizirali društveno-političku moć lojalističke elite iz porodice al-Assad; otuđujući sirijsko ruralno stanovništvo, gradsku radničku klasu, biznismene, industrijalce i ljude iz nekada tradicionalnih uporišta Ba'atha. U februaru 2005. ubijen je [[liban]]ski premijer [[Rafic Hariri]], što je izazvalo [[Cedar revolucija|Cedar revoluciju]], koja je prisilila Assada da okonča sirijsku okupaciju [[Liban]]a. Assadov režim je bila izrazito personalistička diktatura,<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/comparative-politics/politics-authoritarian-rule|title=The Politics of Authoritarian Rule|last=Svolik|first=Milan|website=Cambridge University Press|language=en|access-date=21. 10. 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=Dictators at War and Peace|url=https://archive.org/details/dictatorsatwarpe00week|last=Weeks|first=Jessica|publisher=Cornell University Press|year=2014|page=[https://archive.org/details/dictatorsatwarpe00week/page/18 18]}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo41676402.html|title=Authoritarian Apprehensions|last=Wedeen|first=Lisa|series=Chicago Studies in Practices of Meaning |publisher=University of Chicago Press|year=2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hinnebusch|first=Raymond|date=2012|title=Syria: from 'authoritarian upgrading' to revolution?|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_2012-01_88_1/page/95|journal=International Affairs|language=en|volume=88|issue=1|pages=95–113|doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01059.x}}</ref><ref>{{Cite book|last=Michalik|first=Susanne|chapter=Measuring Authoritarian Regimes with Multiparty Elections|date=2015|work=Multiparty Elections in Authoritarian Regimes: Explaining their Introduction and Effects|pages=33–45|editor-last=Michalik|editor-first=Susanne|series=Studien zur Neuen Politischen Ökonomie|publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden|language=en|doi=10.1007/978-3-658-09511-6_3|isbn=978-3658095116|title=Multiparty Elections in Authoritarian Regimes}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Geddes|first1=Barbara|title=How Dictatorships Work|last2=Wright|first2=Joseph|last3=Frantz|first3=Erica|date=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-33618-2|pages=233|doi=10.1017/9781316336182|s2cid=226899229}}</ref> koja je vladala Sirijom kao totalitarnom policijskom državom.<ref>{{Cite book |last=Khamis, B. Gold, Vaughn |first=Sahar, Paul, Katherine |title=The Oxford Handbook of Propaganda Studies |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-976441-9 |editor-last=Auerbach, Castronovo |editor-first=Jonathan, Russ |location=New York |pages=422 |chapter=22. Propaganda in Egypt and Syria's „Cyberwars“: Contexts, Actors, Tools, and Tactics}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wieland |first=Carsten |title=Syria and the Neutrality Trap: The Dilemmas of Delivering Humanitarian Aid Through Violent Regimes |publisher=I. B. Tauris |year=2018 |isbn=978-0-7556-4138-3 |location= London |pages=68 |chapter=6: De-neutralizing Aid: All Roads Lead to Damascus}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ahmed |first=Saladdin |title=Totalitarian Space and the Destruction of Aura |publisher=Suny Press |year=2019 |isbn=9781438472911 |location=State University of New York Press, Albany |pages=144, 149}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hensman |first=Rohini |title=Indefensible: Democracy, Counterrevolution, and the Rhetoric of Anti-Imperialism |url=https://archive.org/details/indefensibledemo0000hens |publisher=Haymarket Books |year=2018 |isbn=978-1-60846-912-3 |location=Chicago |chapter=7: The Syrian Uprising}}</ref> Vladavinu Assada karakterizirala su brojna kršenja ljudskih prava i teška represija. Dok je njegova vlada sebe opisivala kao sekularnu, različiti politikolozi i posmatrači primjetili su da je njegov režim iskorištavao sektaške tenzije u zemlji. Prvu deceniju vlasti obilježila je intenzivna [[cenzura]], pogubljenja po prijekom postupku, prisilni nestanci, diskriminacija etničkih manjina i opsežan nadzor od strane tajne policije Ba'athista. [[Sjedinjene Američke Države]], [[Evropska unija]] i većina [[Arapska liga|Arapske lige]] pozvali su na Assadovu ostavku na mjesto predsjednika 2011. nakon što je naredio nasilni udar na demonstrante [[Arapsko proljeće|Arapskog proljeća]] koja je dovela do [[Građanski rat u Siriji|građanskog rata u Siriji]]. Građanski rat je doveo do smrti oko 580.000 ljudi, od kojih je najmanje 306.000 civila, a pro-Assadove snage su uzrokovale više od 90% smrtnih slučajeva među njima.<ref name="auto1">* {{Cite news |date=20. 6. 2022 |title=Assad, Iran, Russia committed 91% of civilian killings in Syria |work=Middle East Monitor |url=https://www.middleeastmonitor.com/20220620-assad-iran-russia-committed-91-of-civilian-killings-in-syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104153837/https://www.middleeastmonitor.com/20220620-assad-iran-russia-committed-91-of-civilian-killings-in-syria/ |archive-date=4. 1. 2023 }} * {{Cite web |date=septembar 2022 |title=Civilian Death Toll |url=https://snhr.org/blog/2021/06/14/civilian-death-toll/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305114908/https://snhr.org/blog/2021/06/14/civilian-death-toll/ |archive-date=5. 3. 2022 |website=SNHR }} * {{Cite news |date=19. 6. 2022 |title=91 percent of civilian deaths caused by Syrian regime and Russian forces: rights group |work=The New Arab |url=https://www.newarab.com/news/syria-regime-and-russia-caused-91-deaths-report |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105112752/https://www.newarab.com/news/syria-regime-and-russia-caused-91-deaths-report |archive-date=5. 1. 2023 }} * {{Cite web |title=2020 Country Reports on Human Rights Practices: Syria |url=https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702114009/https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/syria/ |archive-date=2. 7. 2022 |website=U.S Department of State }} * {{Cite web |last=Roth |first=Kenneth |date=9. 1. 2017 |title=Barack Obama's Shaky Legacy on Human Rights |url=https://www.hrw.org/news/2017/01/09/barack-obamas-shaky-legacy-human-rights |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202082511/https://www.hrw.org/news/2017/01/09/barack-obamas-shaky-legacy-human-rights |archive-date=2. 2. 2021 |website=Human Rights Watch }}* * {{Cite web |title=The Regional War in Syria: Summary of Caabu event with Christopher Phillips |url=https://www.caabu.org/news/news/regional-war-syria-summary-caabu-event-christopher-phillips |website=Council for Arab-British Understanding |access-date=10. 11. 2023 |archive-date=9. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209022611/https://www.caabu.org/news/news/regional-war-syria-summary-caabu-event-christopher-phillips |url-status=dead }}</ref> Rat je također prisilno raselio 14 miliona Sirijaca, sa preko 7 miliona [[izbjeglica]], uzrokujući najveću izbjegličku krizu u svijetu. Dodatnih 154.000 civila je nestalo ili podvrgnuto proizvoljnom pritvoru; sa preko 135.000 pojedinaca koji su mučeni, zatvoreni ili ubijeni u vladinim pritvorskim centrima od 2023.<ref>* {{Cite news |date= mart 2023 |title=Record of Arbitrary Arrests |work=SNHR |url=https://snhr.org/blog/2021/08/14/record-of-arbitrary-arrests1/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513172453/https://snhr.org/blog/2021/08/14/record-of-arbitrary-arrests1/ |archive-date=13. 5. 2023}} * {{Cite web |date=15. 3. 2023 |title=On the 12th Anniversary of the Popular Uprising |url=https://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/12th-anniversary-popular-uprising-total-230224-civilians-documented-dead-including-15275-who-died-due-torture-154871-arrested-andor-forcibly-disappeared-and-roughly-14-million-syrians-displaced#:~:text=The%20report%20reveals%20that%20no,March%202011%20and%20March%202023. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316062415/https://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/12th-anniversary-popular-uprising-total-230224-civilians-documented-dead-including-15275-who-died-due-torture-154871-arrested-andor-forcibly-disappeared-and-roughly-14-million-syrians-displaced |archive-date=16. 3. 2023 |website=[[ReliefWeb]]}}</ref> Izvršenje brojnih [[Ratni zločin|ratnih zločina]] i [[Zločini protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] od strane Assadovog režima tokom sukoba dovelo je do međunarodne osude i izolacije.<ref>{{Cite book |last=Robertson QC |first=Geoffrey |title=Crimes Against Humanity: The Struggle for Global Justice |publisher=The New Press |year=2013 |isbn=978-1-59558-860-9 |edition=4th |location=New York |pages=560–562, 573, 595–607 |chapter=11: Justice in Demand}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=SdxEAQAAMAAJ&dq=Assad+crimes+against+humanity&pg=PA229 |title=Syria Freedom Support Act; Holocaust Insurance Accountability Act of 2011 |publisher=Committee on Foreign Affairs, House of Representatives |year=2012 |location=Washington DC |pages=221–229}}</ref><ref>{{Cite news |last=Vohra |first=Anchal |date=16. 10. 2020 |title=Assad's Horrible War Crimes Are Finally Coming to Light Under Oath |work=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2020/10/16/assads-horrible-war-crimes-are-finally-coming-to-light/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102212057/https://foreignpolicy.com/2020/10/16/assads-horrible-war-crimes-are-finally-coming-to-light/ |archive-date=2. 11. 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=13. 1. 2022 |title=German court finds Assad regime official guilty of crimes against humanity |work=Daily Sabah |url=https://www.dailysabah.com/world/syrian-crisis/german-court-finds-assad-regime-official-guilty-of-crimes-against-humanity |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122082145/https://www.dailysabah.com/world/syrian-crisis/german-court-finds-assad-regime-official-guilty-of-crimes-against-humanity |archive-date=22. 1. 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=Martina Nosakhare |first=Whitney |date=15. 3. 2022 |title=Some Hope in the Struggle for Justice in Syria: European Courts Offer Survivors a Path Toward Accountability |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/15/some-hope-struggle-justice-syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405071705/https://www.hrw.org/news/2022/03/15/some-hope-struggle-justice-syria |archive-date=5. 4. 2022 |website=Human Rights Watch}}</ref> Procjenjuje se da je sirijska vojska izvela preko 300 hemijskih napada, a istrage UN-a su potvrdile da je izvršeno najmanje devet hemijskih napada od strane pro-Assadovih snaga.<ref>* {{Cite news |date=6. 3. 2023 |title=Security Council Deems Syria's Chemical Weapon's Declaration Incomplete |work=United Nations: Meetings Coverage and Press Releases |url=https://press.un.org/en/2023/sc15220.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314022057/https://press.un.org/en/2023/sc15220.doc.htm |archive-date=14. 3. 2023}} * {{Cite web |date=15. 5. 2023 |title=Fifth Review Conference of the Chemical Weapons Convention |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/fifth-review-conference-chemical-weapons-convention-eu-priorities-reinforce-convention_en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515121348/https://www.eeas.europa.eu/eeas/fifth-review-conference-chemical-weapons-convention-eu-priorities-reinforce-convention_en |archive-date=15. 5. 2023 |website=European Union External Action}}</ref> Najsmrtonosniji incident bio je [[hemijski napad u Ghouti]] 21. augusta 2013, koji je izazvao smrt 1.100-1.500 civila. U decembru 2013, visoki komesar UN-a za ljudska prava [[Navi Pillay]] izjavila je da nalazi iz istrage UN-a pokazuju Assadovu umješanost u ratnim zločinima. Istrage Zajedničkog istražnog mehanizma OPCW-UN i OPCW-UN IIT zaključile su da je Assadova vlada odgovorna za [[napad na Khan Shaykhun]] [[sarin]]om 2017. i [[hemijski napad Douma]] 2018. Spisak optužnica za ratne zločine vladinih zvaničnika i poslao ga Međunarodnom krivičnom sudu. Kanada i Holandija su 2023. podnijele zajedničku tužbu [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnom sudu pravde]] optužujući Assadovu vladu za kršenje Konvencije UN protiv mučenja.<ref>{{Cite news |last=van den Berg |first=Stephanie |date=12. 6. 2023 |title=Netherlands, Canada take Syria to World Court over torture claims |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/netherlands-canada-take-syria-world-court-over-torture-claims-2023-06-12/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613135325/https://www.reuters.com/world/netherlands-canada-take-syria-world-court-over-torture-claims-2023-06-12/ |archive-date=13. 6. 2023}} * {{Cite news |date=12. 6. 2023 |title=Canada and Netherlands take Syria to ICJ over alleged torture |work=The National |url=https://www.thenationalnews.com/mena/2023/06/12/canada-and-netherlands-take-syria-to-icj-over-alleged-torture/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613135519/https://www.thenationalnews.com/mena/2023/06/12/canada-and-netherlands-take-syria-to-icj-over-alleged-torture/ |archive-date=13. 6. 2023}} * {{Cite web |date=12. 6. 2023 |title=Joint statement by Canada and the Kingdom of the Netherlands on instituting proceedings at the International Court of Justice to hold Syria to account for torture |url=https://www.government.nl/documents/diplomatic-statements/2023/06/12/joint-statement-by-canada-and-the-netherlands-on-instituting-proceedings-at-the-international-court-of-justice-to-hold-syria-to-account-for-torture |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613135748/https://www.government.nl/documents/diplomatic-statements/2023/06/12/joint-statement-by-canada-and-the-netherlands-on-instituting-proceedings-at-the-international-court-of-justice-to-hold-syria-to-account-for-torture |archive-date=13. 6. 2023 |website=Government of Netherlands}} * {{Cite web |date=12. 6. 2023 |title=Canada and the Kingdom of the Netherlands jointly institute proceedings against the Syrian Arab Republic and request the Court to indicate provisional measures |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/188/188-20230612-PRE-01-00-EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613135950/https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/188/188-20230612-PRE-01-00-EN.pdf |archive-date=13. 6. 2023 |website=International Court of Justice.org |pages=1, 2}} * {{Cite web |date=8. 6. 2023 |title=Canada and the Kingdom of Netherlands vs. The Syrian Arab Republic |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/188/188-20230608-REQ-01-00-EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612142054/https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/188/188-20230608-REQ-01-00-EN.pdf |archive-date=12. 6. 2023 |website=International Court of Justice.org}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Bashar al-Assad}} * [https://sana.sy Zvanični sajt] * [https://web.archive.org/web/20130924234224/http://sana.sy/eng/article/123.htm Biografija] {{DEFAULTSORT:Assad, Bashar al-}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Damask]] [[Kategorija:Sirijski predsjednici]] [[Kategorija:Historija Sirije]] [[Kategorija:Sirijski ljekari]] [[Kategorija:Oftalmologija]] mfd74qvw52y4edbnxobdaqakfjavngr Sigurnosno inženjerstvo 0 167394 3936947 3505251 2026-10-24T19:24:42Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936947 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Sigurnosno inženjerstvo''' je primijenjena nauka striktno povezana sa [[sistemsko inženjerstvo|sistemski inženjerstvom]] / [[industrijsko inženjerstvo|industrijskim inženjerstvom]] i podskup je [[sigurnost sistema|inženjerstva sigurnosti sistema]]. Sigurnosno inženjerstvo osigurava da se [[životnougrožavajući sistem]] ponaša kako je zahtijevano čak i kada se desi otkaz komponenti. == Također pogledajte == * [[ARP4761]] * [[Inženjerstvo potresa]] * [[Forenzičko inženjerstvo]] * [[Industrijsko inženjerstvo]] * [[IEC 61508]] * [[Nuklearna sigurnost]] * [[Upravljanje bezbjednosti procesa]] * [[Procjena rizika]] * [[Upravljanje rizikom]] == Reference == * {{cite book|first=Frank|last=Lees|title=Loss Prevention in the Process Industries|edition=3|publisher=Elsevier|year=2005|isbn=978-0-7506-7555-0|authorlink=Frank Lees}} * {{cite book|first=Trevor|last=Kletz|title=Cheaper, safer plants, or wealth and safety at work: notes on inherently safer and simpler plants|url=https://archive.org/details/cheapersaferplan0000trev|publisher=I.Chem.E.|year=1984|isbn=0-85295-167-1|authorlink=Trevor Kletz}} * {{cite book|first=Trevor|last=Kletz|edition=3|title=An Engineer’s View of Human Error |publisher=I.Chem.E.|year=2001|isbn=0-85295-430-1|authorlink=Trevor Kletz}} * {{cite book|first=Trevor|last=Kletz|edition=4|title=HAZOP and HAZAN |publisher=Taylor & Francis|year=1999|isbn=0-85295-421-2|authorlink=Trevor Kletz}} * {{cite book | first = Robyn R. | last = Lutz | title = Software Engineering for Safety: A Roadmap | series = The Future of Software Engineering | publisher = ACM Press | year = 2000 | url = http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/A.Finkelstein/fose/finallutz.pdf | isbn = 1-58113-253-0 | access-date=31. 8. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060902171957/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/A.Finkelstein/fose/finallutz.pdf | archive-date=2. 9. 2006 | url-status = dead }} * {{cite journal | first = Lars | last = Grunske | first2 = Bernhard | last2 = Kaiser | first3 = Ralf H. | last3 = Reussner | title = Specification and Evaluation of Safety Properties in a Component-based Software Engineering Process | publisher = Springer | year = 2005 | url = http://se.informatik.uni-oldenburg.de/pubdb_files/pdf/gr06s.pdf | access-date=31. 8. 2006 | date = | journal = | archive-url = https://web.archive.org/web/20060902105157/http://se.informatik.uni-oldenburg.de/pubdb_files/pdf/gr06s.pdf | archive-date=2. 9. 2006 | url-status = dead }} * {{cite book | author = US DOD | authorlink = United States Department of Defense | title = Standard Practice for System Safety | publisher = US DOD | date = 10. 2. 2000 | location = Washington, DC | url = http://www.faa.gov/library/manuals/aviation/risk_management/ss_handbook/media/app_h_1200.PDF | access-date = 31. 8. 2006 | id = MIL-STD-882D | archive-date = 1. 9. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060901193850/http://www.faa.gov/library/manuals/aviation/risk_management/ss_handbook/media/app_h_1200.PDF | url-status = dead }} * {{cite book | author = US FAA | authorlink = Federal Aviation Administration | title = System Safety Handbook | publisher = US FAA | date = 30. 12. 2000 | location = Washington, DC | url = http://www.faa.gov/library/manuals/aviation/risk_management/ss_handbook/ | access-date = 31. 8. 2006 | archive-date = 18. 2. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080218074502/http://www.faa.gov/library/manuals/aviation/risk_management/ss_handbook/ | url-status = dead }} * {{cite book | author = NASA | url = http://nodis3.gsfc.nasa.gov/displayDir.cfm?Internal_ID=N_PR_8000_004A_ | title = Agency Risk Management Procedural Requirements | publisher = NASA | authorlink = NASA | id = NPR 8000.4A | date = 16. 12. 2008 | access-date=29. 5. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120302135935/http://nodis3.gsfc.nasa.gov/displayDir.cfm?Internal_ID=N_PR_8000_004A_ | archive-date=2. 3. 2012 | url-status = dead }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Security}} * [https://web.archive.org/web/20180524151812/http://www.asse.org/ American Society of Safety Engineers] (službena stranica) * [https://web.archive.org/web/20190923141755/https://www.bcsp.org/ Board of Certified Safety Professionals] (službena stranica) * [https://web.archive.org/web/20120530040403/http://www.system-safety.org/ System Safety Society] (službena stranica) * [https://web.archive.org/web/20120507001836/http://www.sars.org.uk/ The Safety and Reliability Society] (službena stranica) * [https://web.archive.org/web/20120522081119/http://www.csse.org/ Canadian Society of Safety Engineering] (službena stranica) {{Tehnologija}} [[Kategorija:Sigurnosno inženjerstvo|*]] [[Kategorija:Rizik]] [[Kategorija:Dizajn za X]] [[Kategorija:Nuklearna sigurnost]] 000lfjijtgiczo8apah93ysfcvq8afq Imidakloprid 0 170871 3937055 3928486 2026-10-25T08:41:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937055 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Imidacloprid.svg|200px]] | Hemijski spoj = Imidakloprid | Druga imena = N-[1-[(6-hloro-3-piridil)metil]-4,5-dihidroimidazol-2-il]nitramid | Sumarna formula = C<sub>9</sub>H<sub>10</sub>ClN<sub>5</sub>O<sub>2</sub> | CAS registarski broj = 138261-41-3 | Kratki opis = bezbojni kristali | Molarna masa = 255,661 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = 1,543 g/cm<sup>3</sup><ref name="pmep">{{Cite web |url=http://pmep.cce.cornell.edu/profiles/extoxnet/haloxyfop-methylparathion/imidacloprid-ext.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114093730/http://pmep.cce.cornell.edu/profiles/extoxnet/haloxyfop-methylparathion/imidacloprid-ext.html |archive-date=14. 11. 2020 |access-date=13. 8. 2012 |url-status=dead}}</ref> | Tačka topljenja = 136,4-143,8 °C | Tačka ključanja = | Pritisak pare = 0,2 µ[[Paskal (jedinica)|Pa]] (pri 20 °C)<ref name="EXTOXNET">EXTOXNET: [http://pmep.cce.cornell.edu/profiles/extoxnet/haloxyfop-methylparathion/imidacloprid-ext.html Pesticide Information Profile ''Imidacloprid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114093730/http://pmep.cce.cornell.edu/profiles/extoxnet/haloxyfop-methylparathion/imidacloprid-ext.html |date=14. 11. 2020 }}.</ref> | Rastvorljivost = 0,51 g/l [[voda|vode]]<br>50,0 - 100,0 g/l [[Metilen-hlorid|dihlorometana]] | Dipolni moment = }} '''Imidakloprid''' je sistematski [[insekticid]] koji djeluje kao neutrotoksin za [[Insekti|insekte]]. Spada u klasu hemikalija zvanih neonikotinoidi koji djeluju na centralni [[nervni sistem]] insekata uz daleko manji stepen otrovnosti za [[Sisari|sisare]]. Hemikalija djeluje tako što djeluje na prenos stimulansa u nervnom sistemu insekta. Pogotovo djeluje na blokadu nikotinergijskih nervnih puteva. Ova blokada vodi do nagomilavanja [[acetilholin]]a, važnog [[Neuron|neuroprijenosnika]], što rezultira paralizom insekta te vrlo često i [[smrt]]i. Taj način je efikasan kod direktnog kontakta i putem oralnog uzimanja.<ref name=extoxnet>{{cite web|url=http://extoxnet.orst.edu/pips/imidaclo.htm |title=Pesticide Information Profiles: Imidacloprid |publisher=Extension Toxicology Network|access-date=7. 4. 2012}}</ref> Pošto se imidakloprid puno jače veže na neuroreceptore insekta nego na neuroreceptore sisara, ovaj insekticid je selektivno daleko otrovniji za insekte nego za sisare.<ref name=NPIC-imi>{{cite web | title = Imidacloprid Technical Fact Sheet | url = http://npic.orst.edu/factsheets/imidacloprid.pdf | access-date=12. 4. 2012}}</ref> Danas je imidakloprid jedan od najrasprostranjenijih i najviše korištenih insekticida na svijetu.<ref name=Yamamoto1999>{{Citation |author = Izuru Yamamoto | contribution = Nicotine to Nicotinoids: 1962 to 1997 | pages = 3–27 | title = Nicotinoid Insecticides and the Nicotinic Acetylcholine Receptor | publisher = Springer-Verlag | location = Tokyo | year = 1999}} {{ISBN|978-4-431-70213-9}}</ref> Iako njegova proizvodnja nije pod [[patent]]om, najveći proizvođač imidakloprida je Bayer CropScience, (dio koncerna [[Bayer|Bayer AG]]). Prodaje se pod mnogim trgovačkim imenima za razne upotrebe; može se primijeniti putem injekcije u tlo, [[drvo]], premazom po kori drveća, lišća, posipanjem po tlu kao granulat ili kao tekućina, kao i za primjenu premazivanjem pesticida po sjemenu biljaka prije sjetve.<ref>{{Cite web |url=http://www.riversedgeofellijay.com/Documents/Adelgid/122805_Imidacloprid.pdf |title=USDA Forest Service. Imidacloprid: Human Health and Ecological Risk Assessment. Final Report. 28. dec. 2005. |access-date=13. 8. 2012 |archive-date=13. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513061357/http://www.riversedgeofellijay.com/Documents/Adelgid/122805_Imidacloprid.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://npic.orst.edu/factsheets/imidagen.pdf National Pesticide Information Center. Imidacloprid: General Fact Sheet.] maj 2010.</ref> Imidakloprid je dosta primijenjen za kontrolu insekata nametnika u [[poljoprivreda|poljoprivredi]]. Druge upotrebe uključuju primjenu za temelje građevina za zaštitu od [[termit]]a, za zaštitu vrtova i bašti od insekata, zaštitu kućnih životinja (pasa i mačaka) od [[buha]],<ref name=NPIC-imi /> te zaštiti drveća od insekata.<ref name=trees>{{cite web |url=http://www.emeraldashborer.info/files/multistate_eab_insecticide_fact_sheet.pdf |author=Herms DA, McCullough DG, Smitley DR, Sadof C, Williamson RC, and Nixon PL. |title=Insecticide options for protecting ash trees from emerald ash borer |publisher=North Central IPM Center Bulletin |year=2009 |access-date=7. 4. 2012 |format=PDF |archive-date=26. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126222133/http://www.emeraldashborer.info/files/multistate_EAB_Insecticide_Fact_Sheet.pdf |url-status=dead }}</ref> Nedavne studije ukazuju da široko rasprostranjena poljoprivredna upotreba imidakloprida i sličnih pesticida može dovesti do poremećaja i uginuća kolonija [[pčela]], a otkriveno je i smanjenje broja kolonija pčela u Evropi i [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] od 2006. godine.<ref name=GuardianBee>{{cite web|author=Damian Carrington |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2012/mar/29/crop-pesticides-honeybee-decline |title=Pesticides linked to honeybee decline |publisher=The Guardian |date=29. 3. 2012 |access-date=7. 4. 2012}}</ref><ref name="Whitehorn2012">{{cite journal|author=Whitehorn P. R.|title=Neonicotinoid Pesticide Reduces Bumble Bee Colony Growth and Queen Production|journal=Science|year=2012|url=http://www.sciencemag.org/content/336/6079/351.abstract}}</ref><ref name=LuCCD>{{cite journal | author = Lu Chensheng | title = ''In situ'' replication of honey bee colony collapse disorder (13. mart 2012 corrected proof) | year = 2012 | journal = Bulletin of Insectology | ISSN = 1721-8861 | volume = 65 | issue = 1 | url = http://stream.loe.org/images/120406/Lu%20final%20proof.pdf | format = PDF | access-date=7. 4. 2012 | date = | archive-url = https://web.archive.org/web/20130615203559/http://stream.loe.org/images/120406/Lu%20final%20proof.pdf | archive-date=15. 6. 2013 | url-status = dead }}</ref> Kao rezultat toga, mnoge države su uvele ograničenja primjene imidakloprida i drugih neonikotinoida.<ref name=GuardianBee /> ==Odobrena upotreba== Imidakloprid je najviše korišteni insekticid na svijetu. Njegova najčešća upotreba uključuje: * poljoprivredu - kontrolu [[Biljne uši|biljnih ušiju]], resokrilaca,<ref name="EPAproblem">{{cite web |author = N.E. Federoff | publisher = United States Environmental Protection Agency| date=13. 11. 2008 | title = Environmental Fate and Effects Division Problem Formulation for the Registration Review of Imidacloprid | url = http://www.regulations.gov/#!documentDetail;D=EPA-HQ-OPP-2008-0844-0003 | access-date=18. 4. 2012}}</ref> smrdibuba, skakavaca i brojih drugih insekata koji nanose štetu usjevima * [[arborikultura|arborikulturu]] - kontrola najeze insekata poput ''[[Agrilus planipennis]]'' i drugih koji napadaju drveće<ref name=trees /> * zaštitu domaćinstava - kontrola [[termit]]a,<ref name="NPIC-imi" /><ref name="EPAproblem" /> [[Mravi|mrava]], [[žohar]]a i insekata koji vole vlagu * zaštitu [[Domaće životinje|domaćih životinja]] - kontrola buha (nanošenjem na vrat životinje)<ref name="NPIC-imi" /> * vrtlarstvo - kontrola biljnih ušiju i drugih nametnika. Kada se primjenjuje na biljke, imidakloprid koji djeluje sistematski, se sporo apsorbira putem korjenja biljaka i sporo premješta uz biljku putem ksilemskog tkiva. ==Primjena za zaštitu drveća== Kada se primjenjuje za zaštitu drveća, može potrajati od 30 do 60 dana da dođe do vrha [[stablo|stabla]] (u zavisnosti od veličine) i da uđe u listove u dovoljno velikim količinama koje su efektivne za zaštitu od insekata. Imidakloprid se može naći u stablu, granama, [[korijen (biljke)|korijenu]], listovima, pupoljcima i sjemenu drveta. Pošto se mnoga drveća [[Oprašivanje|oprašuju]] putem [[pčela]], male količine imidakloprida se mogu naći i na cvjetovima drugih biljaka koje nisu njime tretirane. Veće doze se moraju koristiti kod kontrole insekata koji buše drveća.<ref name=trees/> ==Historija== Dana 21. januara 1986, podnesen je zahtjev za patent u SAD-u od strane [[japan]]ske kompanije [[Nihon Tokushu Noyaku Seizo]] iz [[Tokio|Tokija]], a odobren je 3. maja 1988. godine.<ref>[http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PTXT&s1=4,742,060.PN.&OS=PN/4,742,060&RS=PN/4,742,060 U.S. Pat. No. 4,742,060] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920172937/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PTXT&s1=4%2C742%2C060.PN.&OS=PN%2F4%2C742%2C060&RS=PN%2F4%2C742%2C060 |date=20. 9. 2018 }} - uspto.gov</ref> Dana 25. marta 1992, kompanija Miles Inc. (kasnije Bayer CropScience) je zatražila registraciju imidakloprida za upotrebu na travnjacima i ukrasnom bilju. Američka Agencija za zaštitu okoliša je odobrila registraciju imidakloprida.<ref name="epa.gov">[http://www.epa.gov/pesticides/chemical/foia/cleared-reviews/reviews/129099/129099.htm Index of Cleared Science Reviews for Imidacloprid (Pc Code 129099)] {{Mrtav link}} U.S. EPA.</ref> Dana 26. januara 2005. Američki federalni registar se odobrio izuzeće imidakloprida iz pesticida koji se ne mogu tolerirati. Njegova upotreba je odobrena za [[Havaji|Havaje]] za upotrebu u uzgoju banana te u državama [[Minnesota]], Nebraska i [[Sjeverna Dakota]] gdje se primjenjuje u uzgoru [[suncokret]]a.<ref>[http://www.epa.gov/fedrgstr/EPA-PEST/2005/January/Day-26/p1438.htm Imidacloprid; Pesticide Tolerances for Emergency Exemptions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828125504/http://www.epa.gov/fedrgstr/EPA-PEST/2005/January/Day-26/p1438.htm |date=28. 8. 2009 }} Federal Register: 26. januar 2005. (Volume 70, Number 16), str. 3634-3642- epa.gov</ref> ==Trgovačka imena== Imidakloprid ima brojna trgovačka imena i nazive za široki raspon za koji se koristi, počev od uklanjanja ušiju i buha kod domaćih životinja do zaštite drveća od parazita. Neki od trgovačkih imena imidakloprida su: Admire, Advantage (Advocate), Gaucho, Mallet, Merit, Nuprid, Prothor, Turfthor, Confidor, Conguard, Hachikusan, Kohinor, Optrol, Premise, Prothor, Provado, Intercept, Winner i Xytect. == Biohemija == Imidakloprid je sistemski [[hloronikotinil]]ski [[Pesticidi|pesticid]], koji spada u klasu neonikotinoidskih insekticida. Djeluje tako što pravi smetnje pri prijenosu [[Nervno tkivo|nervnih]] impulsa kod insekata tako što se nepovratno veže na određene nikotinske acetilholinske receptore u nervnom sistemu insekata.<ref name=CanadianWaterQuality>{{cite book|author=Canadian Council of Ministers of the Environment|title=Canadian water quality guidelines: imidacloprid: scientific supporting document|year=2007|publisher=Canadian Council of Ministers of the Environment|location=Winnipeg, Man.|isbn=978-1-896997-71-1|url=http://www.ccme.ca/assets/pdf/imidacloprid_ssd_1388.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319081337/http://www.ccme.ca/assets/pdf/imidacloprid_ssd_1388.pdf|archive-date=19. 3. 2013|access-date=15. 8. 2012|url-status=dead}}</ref> Kao sistematski pesticid, imidakloprid se lahko translocira ili premješta putem ksilema biljaka iz tla u lišće, plodove, [[polen]] i [[nektar]] biljaka. Imidakloprid također pokazuje odlično translaminarno kretanje unutar biljke i može ući u kutikulu lista i lahko ući u tkivo lista.<ref>[http://www.cdpr.ca.gov/docs/emon/pubs/fatememo/Imidclprdfate2.pdf Environmental Fate of Imidacloprid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316152318/http://www.cdpr.ca.gov/docs/emon/pubs/fatememo/Imidclprdfate2.pdf |date=16. 3. 2012 }} California Department of Pesticide Regulation 2006</ref> Pošto je imidakloprid efikasan u veoma niskim dozama (nanogramima i pikogramima), može se primjenjivati u niskim koncentracijama (npr. oko 55-140 g/[[Hektar|ha]]) što je daleko manje od drugih insekticida. Dostupnost imidakloprida i njegove visoke otrovnosti u odnosu na druge insekticide koji su bili dostupni na tržištu 1990tih godina, [[Američka agencija za zaštitu okoliša]] (EPA) je dopustila da on zamijeni mnogo otrovnije insekticide uključujući inhibitore acetilholinsteraze, organofosforne spojeve i metilkarbamate.<ref>{{cite web|url=http://www.cdpr.ca.gov/docs/risk/rcd/imidacloprid.pdf |title=Imidacloprid: Risk Characterization Document - Dietary and Drinking Water Exposure |publisher=California Environmental Protection Agency |date=9. 2. 2006 |access-date=7. 4. 2012 |format=PDF}}</ref><ref name="efsa.europa.eu">[http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/148r.htm Conclusion regarding the peer review of the pesticide risk assessment of the active substance imidacloprid.] European Food Safety Authority. 28. juli 2008.</ref> ==Utjecaj na okoliš== Glavni putevi puštanja imidakloprida u okoliš su putem tekuće [[fotoliza|fotolize]] (poluvrijeme iznosi od 1 do 4 sata) te upijanje u biljke. Glavni foto-metaboliti uključuju [[imidakloprid desnitro]], [[imidakloprid olefin]], imidakloprid urea i pet manje značajnih metabolita. Završni proizvod fotorazlaganja je [[hloronikotinska kiselina]] (CNA) te poslije nje konačno [[ugljik-dioksid]]. Pošto imidakloprid ima nizak [[pritisak pare]], u normalnim uslovima ne isparava brzo.<ref name="CanadianWaterQuality"/> Imidakloprid se brzo raspada u vodi kada se izloži [[svjetlost]]i (poluvrijeme raspadanja je od 1 do 4 sata), ali je relativno dosta stabilan u vodi bez izlaganja svjetlosti. Rastvorljiv je u vodi u količini od 0,61 g/l što je relativno mnogo.<ref>{{cite journal|author=Flores-Céspedes Francisco; Figueredo-Flores, Cristina Isabel, Daza-Fernández, Isabel, Vidal-Peña, Fernando, Villafranca-Sánchez, Matilde, Fernández-Pérez, Manuel|title=Preparation and Characterization of Imidacloprid Lignin–Polyethylene Glycol Matrices Coated with Ethylcellulose|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|date=18. 1. 2012|pages=1042-1051|url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf2037483}}</ref> U tami, pri pH vrijednosti između 5 i 7, on se veoma polahko raspada, dok mu je pri [[pH]] vrijednosti 9, [[Poluvrijeme eliminacije|poluvrijeme raspada]] oko jedne godine. U tlu pod aerobskim uslovima, imidakloprid je postojan a poluvrijeme raspada iznosi od 1 do 3 godine. Osnovni metaboliti u tlu uključuju imidakloprid nitrosimin, imidakloprid desnitro, hidroksinikotinska kiselinu i imidakloprid ureu, koji se na kraju raspadaju na hloronikotinsku kiselinu, CO<sub>2</sub> i veže za ostatak.<ref name="EPAproblem"/><ref name=CanadianWaterQuality /> == Također pogledajte == * [[Insekticid]] == Reference == {{Refspisak}} {{Insekticidi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Insekticidi]] [[Kategorija:Spojevi hlora]] r5aa702reuk5wvc9li6l8eachskjj73 Trimurti 0 254665 3936937 3834617 2026-10-24T18:58:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936937 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Trimurti ellora.jpg|mini|desno|200px|Trimurti]] [[Datoteka:Brahma Vishnu Mahesh.jpg|mini|desno|200px|Trimurti]] [[Datoteka:Halebid3.JPG|mini|desno|200px|Trimurti]] '''Trimurti''' ([[sanskrt]]: त्रिमूर्ति, ''trimūrti''; "tri lika") koncept je [[hinduizam|hinduizma]] koji predstavlja udruživanje tri kosmičke funkcije: stvaranja, očuvanja i uništenja, kroz prikaz velikih hinduskih božanstava [[Brahma|Brahme]] kao Kreatora, [[Višnu]]a kao "Onog koji čuva" i [[Šiva|Šive]] kao "Onog koji uništava". Trimurti simbolizira porijeklo svih božanskih efekata u jednom jedinstvu, s obzirom da se tri aspekta međusobno uslovljavaju i dopunjuju, ono predstavlja bezoblični Brahma i izražava kreativne, održavajuće i uništavajuće aspekte ovog vrhovnog bića. '''Trimurti''' {{Efn|({{IPAc-en|t|r|ɪ|ˈ|m|uːr|t|i}};<ref name=":0">[http://dictionary.reference.com/browse/trimurti "Trimurti"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129070403/http://dictionary.reference.com/browse/trimurti |date=29 November 2014 }}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{sa|त्रिमूर्ति|lit=three forms or trinity}}, {{IAST3|trimūrti}},)}} je [[Trostruko božanstvo|trojstvo]] [[Para Brahman|vrhovnog božanstva]] u [[Hinduizam|hinduizmu]],<ref name=":1">{{Cite book|last=Grimes|first=John A.|title=Ganapati: Song of the Self|url=https://archive.org/details/ganapatisongofse0000grim|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=0-7914-2440-5|series=SUNY Series in Religious Studies|location=Albany}}</ref><ref>{{Cite book|last=Jansen|first=Eva Rudy|title=The Book of Hindu Imagery|url=https://archive.org/details/bookofhinduimage00evar|publisher=Binkey Kok Publications BV|year=2003|isbn=90-74597-07-6|location=Havelte, Holland}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Radhakrishnan|first=Sarvepalli (Editorial Chairman)|title=The Cultural Heritage of India|publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture|year=1956|location=Calcutta|author-link=Sarvepalli Radhakrishnan}}</ref><ref>{{Cite book|last=Winternitz|first=Maurice|title=History of Indian Literature|publisher=Oriental Books Reprint Corporation|year=1972|location=New Delhi}}</ref> u kojem su kosmičke funkcije [[Kreacija ex nihilo|stvaranja]], [[Očuvanje (etika)|očuvanja]] i [[Eshatologija|uništenja]] [[Personifikacija|personificirane]] kao trijada božanstava. Tipično, oznake su [[Brahma]] kreator, [[Višnu]] čuvar i [[Šiva]] razarač.<ref>For quotation defining the trimurti see Matchett, Freda. I real all the three deities are avatar of [[Šiva|Shiva]]. The [[Brahma]] is "Swetamber"(one who wears white clothes), [[Višnu|Maha Vishnu]] is "Pitamber" (one who wears yellow/red/orange clothes) and the [[Šiva|Shiva]] is "Digamber/Vaagamber"(one who doesn't wear any cloth, only the skin of tiger). "The {{IAST|Purāṇas}}", in: Flood (2003), p. 139.</ref> <ref>For the Trimurti system having [[Brahma]] as the creator, [[Vishnu]] as the maintainer or preserver, and [[Shiva]] as the destroyer. see Zimmer (1972) p. 124.</ref> Smatra se da simbol [[Om]] u hinduizmu ima aluziju na Trimurti, gdje se smatra da fonemi A, U i M riječi označavaju stvaranje, očuvanje i uništenje, dodajući da predstavljaju [[Brahman|Brahmana]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rztlAAAAIAAJ&dq=om+trimurti+-wikipedia&pg=PA224|title=Young Scientist: A Practical Journal for Amateurs|publisher=Industrial Publication Company.|year=1852}}</ref> [[Tridevi]] je trojstvo boginja supruga za Trimurti. <ref>{{Cite web|url=https://www.hindufaqs.com/tridevi-the-three-supreme-goddess-in-hinduism/|title=Tridevi – the three supreme Goddess in Hinduism|last=Bahubali|date=18 March 2023|publisher=Hindufaqs.com|access-date=2022-03-01}}</ref> == Predstavljanje == Trimurti su predstavljeni bilo kao tri božanstva jedan pored drugog, bilo kao jedinstvena figura sa tri glave ili jedna troglava figura sa šest ruku, koja tada pokazuje ličnost Brahme s bokalom za vodu i molitvenim lancem (krunicom, tespihom), Višnu sa diskom i školjkom kao i Šivu sa njegovim trozupcem i malim dvostrukim bubnjem (''damaru''). Druga ilustracija Trimurtija je Dattatreya, također poznata i kao Datta-Atreya (Datta, sin Atrija). On je utjelovljen u vječno mladalačkom liku i manifestira se u božanskom tro-jedinstvu Brahme, Višne i Šive. U skladu s tim, prikazan je sa tri lica i često ga prate ilustracije i prikazi [[pas]]a. == Također pogledajte == * [[Sveto Trojstvo]] == Fusnote == {{notelist}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20160304033525/http://www.rudraksha-ratna.com/hindu_trinity.php Hindu trinity] {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hinduizam]] g44rm5g4leaf1q5yva3l5urjb749tvy Indijska matematika 0 263811 3937056 3926346 2026-10-25T08:46:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937056 wikitext text/x-wiki '''Indijska matematika''' se razvila na [[Južna Azija|Indijskom potkontinentu]]<ref name=plofker/> od 1200. p. n. e.<ref name=hayashi2005-p360-361>{{Harv|Hayashi|2005|pp=360–361}}</ref> sve do kraja 18. vijeka. U klasičnom periodu indijske matematike (400 - 1200) su zabilježena značajna postignuća zahvaljujući učenjacima kao što su [[Aryabhata]], [[Brahmagupta]] i [[Bhaskara II]]. [[Decimalni sistem brojeva]] koji se koristi danas<ref name=irfah346>{{Harvnb|Ifrah|2000|p=346}}</ref> se prvi put koristio u indijskoj matematici.<ref>{{Harvnb|Plofker|2009|pp=44&ndash;47}}</ref> Indijski matematičari su dali rani doprinos proučavanju koncepta [[0 (broj)|nule]] kao broja,<ref name=bourbaki46>{{Harvnb|Bourbaki|1998|p=46}}</ref> [[Negativan broj|negativnih brojeva]],<ref name=bourbaki49>{{Harvnb|Bourbaki|1998|p=49}}</ref> [[aritmetika|aritmetike]] i [[algebra|algebre]].<ref name=concise-britannica/> Uz to se u Indiji razvila i [[trigonometrija]]<ref>{{Harv|Pingree|2003|p=45}}</ref>, uključujući savremene defincije [[sinus]]a i [[kosinus]]a.<ref>{{Harv|Bourbaki|1998|p=126}}</ref> Ti matematički koncepti su se kasnije prenijeli na [[Bliski istok]], [[Kina|Kinu]] i [[Evropa|Evropu]]<ref name=concise-britannica>"algebra" 2007. [http://www.britannica.com/ebc/article-231064 ''Britannica Concise Encyclopedia'']. Encyclopædia Britannica Online. 16. maj 2007.</ref> te bitno pridonijeli razvoju koncepata koji danas čine osnovu mnogih područja matematike. Drevni i srednjovjekovni matematički tekstovi, svi napisani na [[sanskrit]]u, najčešće su se sastojali od ''[[sutra]]'' u kojima su načela ili problemi izneseni u ekonomičnim stihovima kako bi ih učenik mogao što lakše upamtiti. Njih je slijedila druga sekcija koja se sastojala od komentara u prozi (ponekad nekoliko komentara od različitih učenjaka) koji su detaljnije obrazložili problem ili izložili njegovo rješenja. U proznom djelu forma (i njena memorizacija) nisu bili tako važni kao same ideje.<ref name=plofker>{{Harvnb|Encyclopaedia Britannica (Kim Plofker)|2007|p=1}}</ref><ref name=filliozat-p140to143>{{Harvnb|Filliozat|2004|pp=140–143}}</ref> Sva matematička djela su se prenosila usmenom predajom sve do oko 500. p. n. e. a nakon čega su se prenosili i usmeno i preko rukopisa. Najstariji sačuvani matematički ''dokument'' na Indijskom kontinentu je [[rukopis iz Bakhshalija]], otkriven godine 1881. u [[Bakhshali]]ju kraj [[Peshawar]]a (moderni [[Pakistan]]) a koji datira iz 7. vijeka.<ref name=hayashi95>{{Harvnb|Hayashi|1995}}</ref><ref name=plofker-brit6>{{Harvnb|Encyclopaedia Britannica (Kim Plofker)|2007|p=6}}</ref> Važno poglavlje u historiji indijske matematike bio je razvoj ekspanzije [[niz]]ova za [[trigonometrijska funkcije|trigonometrijske funkcije]] (sinuse, kosinuse i [[obrnute trigonometrijske funkcije]]) od strane [[Keralska škola matematike i astronomije|Keralske škole]] u 15. vijeku. Njihovo djelo, napravljeno dva vijeka prije otkrića [[infinitezimalni račun|infinitezimalnog računa]] u Evropi, je predstavljao prvi primjer [[stepeni red|stepenog reda]].<ref>{{Harvnb|Stillwell|2004|p=173}}</ref> Međutim, ona nije razvila koncepte [[derivacija|diferencijala]] i [[integral|integracije]], niti ima neposrednih dokaza da su se ta dostignuća proširila izvan [[Kerala|Kerale]].<ref>{{Harvnb|Bressoud|2002|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Plofker|2001|p=293}}</ref><ref>{{Harvnb|Pingree|1992|p=562}}</ref><ref>{{Harvnb|Katz|1995|pp=173–174}}</ref> == Također pogledajte == * [[Brahmagupta]] * [[Matematika u srednjovjekovnom islamu]] == Reference == {{refspisak|2}} == Izvori == * {{Citation|last1=Bourbaki|first1=Nicolas|author-link=Nicolas Bourbaki|year=1998|title=Elements of the History of Mathematics|publisher=Berlin, Heidelberg, and New York: [[Springer-Verlag]], 301 pages|isbn=978-3-540-64767-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/elementsofhistor0000bour}}. * {{Citation|last1=Boyer|first1=C. B.|last2=Merzback (fwd. by Isaac Asimov)|first2=U. C.|year=1991|title=History of Mathematics|publisher=New York: John Wiley and Sons, 736 pages|isbn=978-0-471-54397-8|url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye}}. * {{Citation|last=Bressoud|first=David|author-link=David Bressoud|title=Was Calculus Invented in India?|journal=The College Mathematics Journal|volume=33|issue=1|year=2002|pages=2–13|doi=10.2307/1558972|jstor=1558972}}. * {{Citation|last=Bronkhorst|first=Johannes|author-link=Johannes Bronkhorst|title=Panini and Euclid: Reflections on Indian Geometry|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=29|issue=1–2|year=2001|pages=43–80|doi=10.1023/A:1017506118885|s2cid=115779583}}. * {{Citation|last=Burnett|first=Charles|title=The Semantics of Indian Numerals in Arabic, Greek and Latin|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer-Netherlands|volume=34|issue=1–2|year=2006|pages=15–30|doi=10.1007/s10781-005-8153-z|s2cid=170783929}}. * {{Citation|last=Burton|first=David M.|title=The History of Mathematics: An Introduction|publisher=The McGraw-Hill Companies, Inc.|year=1997|pages=193–220}}. * {{Citation|last1=Cooke|first1=Roger|year=2005|title=The History of Mathematics: A Brief Course|publisher=New York: Wiley-Interscience, 632 pages|isbn=978-0-471-44459-6}}. * {{Citation|last=Dani|first=S. G.|title=On the Pythagorean triples in the Śulvasūtras|journal=Current Science|volume=85|issue=2|date=25. 7. 2003|pages=219–224|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul252003/219.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030804220258/http://www.ias.ac.in/currsci/jul252003/219.pdf|url-status=dead|archive-date=4. 8. 2003}}. * {{Citation|doi=10.2307/2301384|last=Datta|first=Bibhutibhusan|title=Early Literary Evidence of the Use of the Zero in India|journal=The American Mathematical Monthly|volume=38|issue=10|date=decembar 1931|pages=566–572|jstor=2301384}}. * {{Citation|last1=Datta|first1=Bibhutibhusan|last2=Singh|first2=Avadesh Narayan|year=1962|title=History of Hindu Mathematics : A source book|publisher=Bombay: Asia Publishing House|title-link=History of Hindu Mathematics: A Source Book}}. * {{Citation|last=De Young|first=Gregg|title=Euclidean Geometry in the Mathematical Tradition of Islamic India|journal=Historia Mathematica|volume=22|issue=2|year=1995|pages=138–153|doi=10.1006/hmat.1995.1014|doi-access=free}}. * {{Citation|author=Kim Plofker|title=mathematics, South Asian|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online|year=2007|pages=1–12|url=https://www.britannica.com/eb/article-9389286|access-date=18. 5. 2007}}. * {{Citation|last1=Filliozat|first1=Pierre-Sylvain|year=2004|chapter=Ancient Sanskrit Mathematics: An Oral Tradition and a Written Literature|chapter-url=https://doi.org/10.1007%2F1-4020-2321-9_7|pages=360–375|editor1-last=Chemla|editor1-first=Karine|editor1-link=Karine Chemla|editor2-last=Cohen|editor2-first=Robert S.|editor3-last=Renn|editor3-first=Jürgen|display-editors=3|editor4-last=Gavroglu|editor4-first=Kostas|title=History of Science, History of Text (Boston Series in the Philosophy of Science)|publisher=Dordrecht: Springer Netherlands, 254 pages, pp. 137–157|doi=10.1007/1-4020-2321-9_7|isbn=978-1-4020-2320-0}}. * {{Citation|doi=10.2307/2975209|last=Fowler|first=David|author-link=David Fowler (mathematician)|title=Binomial Coefficient Function|journal=The American Mathematical Monthly|volume=103|issue=1|year=1996|pages=1–17|jstor=2975209}}. * {{Citation|last1=Hayashi|first1=Takao|year=1995|title=The Bakhshali Manuscript, An ancient Indian mathematical treatise|publisher=Groningen: Egbert Forsten, 596 pages|isbn=978-90-6980-087-5}}. * {{Citation|last=Hayashi|first=Takao|title=Aryabhata's Rule and Table of Sine-Differences|journal=Historia Mathematica|volume=24|issue=4|year=1997|pages=396–406|doi=10.1006/hmat.1997.2160|doi-access=free}}. * {{Citation|last1=Hayashi|first1=Takao|chapter=Indian Mathematics|year=2003|editor1-last=Grattan-Guinness|editor1-first=Ivor|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|volume=1|pages=118–130|location=Baltimore, MD|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-7396-6}}. * {{Citation|last1=Hayashi|first1=Takao|year=2005|chapter=Indian Mathematics|pages=360–375|editor1-last=Flood|editor1-first=Gavin|title=The Blackwell Companion to Hinduism|publisher=Oxford: Basil Blackwell, 616 pages, pp. 360–375|isbn=978-1-4051-3251-0}}. * {{Citation|last1=Henderson|first1=David W.|year=2000|chapter=Square roots in the Sulba Sutras|chapter-url=https://www.math.cornell.edu/~dwh/papers/sulba/sulba.html|editor1-last=Gorini|editor1-first=Catherine A.|title=Geometry at Work: Papers in Applied Geometry|pages=39–45|location=Washington DC|publisher=[[Mathematical Association of America]] Notes|volume=53|isbn=978-0-88385-164-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171224175220/http://www.math.cornell.edu/~dwh/papers/sulba/sulba.html|archivedate=24. 12. 2017|accessdate=22. 2. 2026|url-status=dead}}. * {{cite book|last1=Ifrah|first1=Georges|title=A Universal History of Numbers: From Prehistory to Computers|url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9|publisher=Wiley|year=2000|isbn=0471393401|location=New York|author-link=Georges Ifrah}} * {{Citation|last=Joseph|first=G. G.|year=2000|title=The Crest of the Peacock: The Non-European Roots of Mathematics|publisher=Princeton, NJ: Princeton University Press, 416 pages|isbn=978-0-691-00659-8|url=https://archive.org/details/crestofpeacockno00jose}}. * {{Citation|last=Katz|first=Victor J.|title=Ideas of Calculus in Islam and India|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=3|year=1995|pages=163–174|jstor=2691411|doi=10.2307/2691411}}. * {{Citation|year=2007|editor1-last=Katz|editor1-first=Victor J.|title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|pages=385–514|isbn=978-0-691-11485-9}}. * {{Citation|last=Keller|first=Agathe|title=Making diagrams speak, in Bhāskara I's commentary on the ''Aryabhaṭīya''|journal=Historia Mathematica|volume=32|issue=3|year=2005|pages=275–302|doi=10.1016/j.hm.2004.09.001|url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00000445/file/Diags.pdf}}. * {{Citation|last=Kichenassamy|first=Satynad|title=Baudhāyana's rule for the quadrature of the circle|journal=Historia Mathematica|volume=33|issue=2|year=2006|pages=149–183|doi=10.1016/j.hm.2005.05.001|doi-access=free}}. * {{Citation|editor1-last=Neugebauer|editor1-first=Otto|editor1-link=Otto Neugebauer|editor2-last=Pingree|editor2-first=David|editor2-link=David Pingree|year=1970|title=The Pañcasiddhāntikā of Varāhamihira|location=Copenhagen}}. New edition with translation and commentary, (2 Vols.). * {{Citation|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=On the Greek Origin of the Indian Planetary Model Employing a Double Epicycle|journal=Journal of Historical Astronomy|volume=2|issue=1|year=1971|pages=80–85|doi=10.1177/002182867100200202|bibcode=1971JHA.....2...80P|s2cid=118053453}}. * {{Citation|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=The Mesopotamian Origin of Early Indian Mathematical Astronomy|journal=Journal of Historical Astronomy|volume=4|issue=1|year=1973|pages=1–12|doi=10.1177/002182867300400102|bibcode=1973JHA.....4....1P|s2cid=125228353}}. * {{Citation|editor1-last=Pingree|editor1-first=David|editor1-link=David Pingree|year=1978|title=The Yavanajātaka of Sphujidhvaja|others=Edited, translated and commented by D. Pingree|location=Cambridge, MA|series=[[Harvard Oriental Series]] 48 (2 vols.)}}. * {{Citation|doi=10.2307/603154|last1=Pingree|first1=David|author-link=David Pingree|title=Reviewed Work(s): The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science by Frits Staal|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=108|issue=4|year=1988|pages=637–638|jstor=603154}}. * {{Citation|doi=10.1086/356288|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=Hellenophilia versus the History of Science|year=1992|journal=Isis|volume=83|issue=4|pages=554–563|jstor=234257|bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164}} * {{Citation|doi=10.1162/001152603771338779|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=The logic of non-Western science: mathematical discoveries in medieval India|journal=Daedalus|volume=132|issue=4|year=2003|pages=45–54|s2cid=57559157|doi-access=free}}. * {{Citation|last=Plofker|first=Kim|author-link=Kim Plofker|title=An Example of the Secant Method of Iterative Approximation in a Fifteenth-Century Sanskrit Text|journal=Historia Mathematica|volume=23|issue=3|year=1996|pages=246–256|doi=10.1006/hmat.1996.0026|doi-access=free}}. * {{Citation|last=Plofker|first=Kim|title=The "Error" in the Indian "Taylor Series Approximation" to the Sine|journal=Historia Mathematica|volume=28|issue=4|year=2001|pages=283–295|doi=10.1006/hmat.2001.2331|doi-access=free}}. * {{Citation|last1=Plofker|first1=K.|chapter=Mathematics of India|pages=385–514|year=2007|editor1-last=Katz|editor1-first=Victor J.|title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11485-9}}. * {{Citation|last1=Plofker|first1=Kim|year=2009|title=Mathematics in India: 500 BCE–1800 CE|title-link=Mathematics in India (book)|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12067-6}}. * {{Citation|last1=Price|first1=John F.|year=2000|chapter=Applied geometry of the Sulba Sutras|chapter-url=http://www.ithaca.edu/osman/crs/sp07/265/cal/lec/week11/SulbaSutras.pdf|editor1-last=Gorini|editor1-first=Catherine A.|title=Geometry at Work: Papers in Applied Geometry|pages=46–58|location=Washington DC|publisher=Mathematical Association of America Notes|volume=53|isbn=978-0-88385-164-7|access-date=20. 5. 2007|archive-date=27. 9. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927032626/http://www.ithaca.edu/osman/crs/sp07/265/cal/lec/week11/SulbaSutras.pdf|url-status=dead}}. * {{Citation|last=Roy|first=Ranjan|title=Discovery of the Series Formula for <math> \pi </math> by Leibniz, Gregory, and Nilakantha|journal=Mathematics Magazine|volume=63|issue=5|year=1990|pages=291–306|jstor=2690896|doi=10.2307/2690896}}. * {{Citation|doi=10.1086/368443|last=Singh|first=A. N.|title=On the Use of Series in Hindu Mathematics|journal=Osiris|volume=1|issue=1|year=1936|pages=606–628|jstor=301627|s2cid=144760421}} * {{Citation|last1=Staal|first1=Frits|author-link=Frits Staal|year=1986|title=The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science|journal=Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie von Wetenschappen, Afd. Letterkunde|series=New Series|volume=49|issue=8|location=Amsterdam|publisher=North Holland Publishing Company}}. * {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=The Sanskrit of science|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=23|issue=1|year=1995|pages=73–127|doi=10.1007/BF01062067|s2cid=170755274}}. * {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=Greek and Vedic Geometry|journal=Journal of Indian Philosophy|volume=27|issue=1–2|year=1999|pages=105–127|doi=10.1023/A:1004364417713|s2cid=170894641}}. * {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=Squares and oblongs in the Veda|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=29|issue=1–2|year=2001|pages=256–272|doi=10.1023/A:1017527129520|s2cid=170403804}}. * {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=Artificial Languages Across Sciences and Civilisations|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=34|issue=1|year=2006|pages=89–141|doi=10.1007/s10781-005-8189-0|s2cid=170968871}}. * {{Citation|last1=Stillwell|first1=John|year=2004|edition=2|title=Mathematics and its History|publisher=Springer, Berlin and New York, 568 pages|isbn=978-0-387-95336-6|doi=10.1007/978-1-4684-9281-1|series=Undergraduate Texts in Mathematics}}. * {{Citation|last1=Thibaut|first1=George|author-link1=George Thibaut|year=1984|orig-year=1875|title=Mathematics in the Making in Ancient India: reprints of 'On the Sulvasutras' and 'Baudhyayana Sulva-sutra'|publisher=Calcutta and Delhi: K. P. Bagchi and Company (orig. Journal of the Asiatic Society of Bengal), 133 pages}}. * {{Citation|last=van der Waerden|first=B. L.|author-link=B. L. van der Waerden|year=1983|title=Geometry and Algebra in Ancient Civilisations|publisher=Berlin and New York: Springer, 223 pages|isbn=978-0-387-12159-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/geometryalgebrai0000waer}} * {{Citation|last=van der Waerden|first=B. L.|author-link=B. L. van der Waerden|title=On the Romaka-Siddhānta|journal=Archive for History of Exact Sciences|volume=38|issue=1|year=1988|pages=1–11|doi=10.1007/BF00329976|s2cid=189788738}} * {{Citation|last=van der Waerden|first=B. L.|author-link=B. L. van der Waerden|title=Reconstruction of a Greek table of chords|journal=Archive for History of Exact Sciences|volume=38|issue=1|year=1988|pages=23–38|doi=10.1007/BF00329978|bibcode=1988AHES...38...23V|s2cid=189793547}} * {{Citation|last=Van Nooten|first=B.|title=Binary numbers in Indian antiquity|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=21|issue=1|year=1993|pages=31–50|doi=10.1007/BF01092744|s2cid=171039636}} * {{Citation|doi=10.1017/S0950473700001221|last=Whish|first=Charles|author-link=C.M. Whish|year=1835|title=On the Hindú Quadrature of the Circle, and the infinite Series of the proportion of the circumference to the diameter exhibited in the four S'ástras, the Tantra Sangraham, Yucti Bháshá, Carana Padhati, and Sadratnamála|journal=Transactions of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=3|pages=509–523|jstor=25581775|issue=3|url=https://zenodo.org/record/2223599}} * {{Citation|last=Yano|first=Michio|title=Oral and Written Transmission of the Exact Sciences in Sanskrit|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=34|issue=1–2|year=2006|pages=143–160|doi=10.1007/s10781-005-8175-6|s2cid=170679879}} {{DEFAULTSORT:Indijska matematika}} [[Kategorija:Indijska matematika| ]] [[Kategorija:Nauka i tehnologija u Indiji]] [[Kategorija:Historija matematike]] dkr7xaag47sq885oa5mlgiuzc9a4931 Evropsko prvenstvo u košarci 2013. 0 264645 3937032 3854918 2026-10-24T22:08:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937032 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Eurobasket 2013 participants - bs.svg|thumb|desno|420px|Učesnici Evropskog prvenstva u košarci 2013.]] '''Evropsko prvenstvo u košarci - Slovenija 2013.''' je 38. [[Evropsko prvenstvo u košarci|evropsko košarkaško prvenstvo]] koje se od 4. do 22. septembra [[2013]]. održalo u [[Slovenija|Sloveniji]]. Na prvenstvu su učestvovale 24 reprezentacije.<ref>[http://www.fibaeurope.com/coid_7HvsgJ91Gxs-yxtpzTVzH0.articleMode_on.container_frontpage.html FIBA Europe Board Expands EuroBasket Field]</ref><ref>[http://www.fibaeurope.com/coid_Om40tBDIInMQEUvi9eudm1.articleMode_on.html EuroBasket 2013 seeding unveiled]</ref> == Kvalifikacije == === Grupa A === {| class=wikitable style="text-align:center" |- bgcolor="#DCDCDC" !width="25" | !width="200"|Reprezentacija !width="60"|Bod. !width="60"|Ut. !width="60"|Pob. !width="60"|Por. !width="60"|Pos. !width="60"|Pri. !width="60"|RP |- bgcolor=#AAFFAA |1. |align=left|{{KOŠ|FRA}} |'''9'''||5||4||1||403||344||+59||1:0 |- bgcolor=#AAFFAA |2. |align=left|{{KOŠ|UKR}} |'''9'''||5||4||1||378||352||+26||0:1 |- bgcolor=#AAFFAA |3. |align=left|{{KOŠ|BEL}} |'''7'''||5||2||3||344||370||-26||2:0 |- |4. |align=left|{{KOŠ|VB}} |'''7'''||5||2||3||360||396||-36||1:1 |- |5. |align=left|{{KOŠ|NJE}} |'''7'''||5||2||3||390||396||-6||0:2 |- |6. |align=left|{{KOŠ|IZR}} |'''6'''||5||1||4||364||380||-16 |} <br> 4. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|IZR}} | 71:'''75''' |align=left| '''{{KOŠ|VB}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|BEL}} | 57:'''58''' |align=left| '''{{KOŠ|UKR}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|FRA}} | 74:'''80''' |align=left| '''{{KOŠ|NJE}}''' | |} <br> 5. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|UKR}}''' | '''74''':67 |align=left| {{KOŠ|IZR}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|NJE}} | 73:'''77''' |align=left| '''{{KOŠ|BEL}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|VB}} | 65:'''88''' |align=left| '''{{KOŠ|FRA}}''' | |} <br> 6. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|NJE}} | 83:'''88''' |align=left| '''{{KOŠ|UKR}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|BEL}}''' | '''76''':71 |align=left| {{KOŠ|VB}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|FRA}}''' | '''82''':63 |align=left| {{KOŠ|IZR}} | |} <br> 8. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|VB}}''' | '''81''':74 |align=left| {{KOŠ|NJE}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|UKR}} | 71:'''77''' |align=left| '''{{KOŠ|FRA}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|IZR}}''' | '''87''':69 |align=left| {{KOŠ|BEL}} | |} <br> 9. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|VB}} | 68:'''87''' |align=left| '''{{KOŠ|UKR}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|NJE}}''' | '''80''':76 |align=left| {{KOŠ|IZR}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|BEL}} | 65:'''82''' |align=left| '''{{KOŠ|FRA}}''' | |} === Grupa B === {| class=wikitable style="text-align:center" |- bgcolor="#DCDCDC" !width="25" | !width="200"|Reprezentacija !width="60"|Bod. !width="60"|Ut. !width="60"|Pob. !width="60"|Por. !width="60"|Pos. !width="60"|Pri. !width="60"|RP |- bgcolor=#AAFFAA |1. |align=left|{{KOŠ|SRB}} |'''8'''||5||3||2||371||366||+5||3:0 |- bgcolor=#AAFFAA |2. |align=left|{{KOŠ|LAT}} |'''8'''||5||3||2||365||360||+5||1:2, 1.021 |- bgcolor=#AAFFAA |3. |align=left|{{KOŠ|LIT}} |'''8'''||5||3||2||347||337||+10||1:2, 1.015 |- |4. |align=left|{{KOŠ|BIH}} |'''8'''||5||3||2||358||359||-1||1:2, 0.968 |- |5. |align=left|{{KOŠ|CG}} |'''7'''||5||2||3||376||382||-6 |- |6. |align=left|{{KOŠ|MAK}} |'''6'''||5||1||4||356||369||-13 |} <br> 4. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LAT}}''' | '''86''':75 |align=left| {{KOŠ|BIH}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|MAK}} | 80:'''81''' |align=left| '''{{KOŠ|CG}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|SRB}}''' | '''63''':56 |align=left| {{KOŠ|LIT}} | |} <br> 5. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|CG}} | 72:'''73''' |align=left| '''{{KOŠ|LAT}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|BIH}} | 67:'''77''' |align=left| '''{{KOŠ|SRB}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LIT}}''' | '''75''':67 |align=left| {{KOŠ|MAK}} | |} <br> 6. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|CG}} | 70:'''76''' |align=left| '''{{KOŠ|BIH}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|LAT}} | 59:'''67''' |align=left| '''{{KOŠ|LIT}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|MAK}}''' | '''89''':75 |align=left| {{KOŠ|SRB}} | |} <br> 8. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|BIH}}''' | '''62''':54 |align=left| {{KOŠ|MAK}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|SRB}}''' | '''80''':71 |align=left| {{KOŠ|LAT}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LIT}}''' | '''77''':70 |align=left| {{KOŠ|CG}} | |} <br> 9. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LAT}}''' | '''76''':66 |align=left| {{KOŠ|MAK}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|LIT}} | 72:'''78''' |align=left| '''{{KOŠ|BIH}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|CG}}''' | '''83''':76 |align=left| {{KOŠ|SRB}} | |} === Grupa C === {| class=wikitable style="text-align:center" |- bgcolor="#DCDCDC" !width="25" | !width="200"|Reprezentacija !width="60"|Bod. !width="60"|Ut. !width="60"|Pob. !width="60"|Por. !width="60"|Pos. !width="60"|Pri. !width="60"|RP |- bgcolor=#AAFFAA |1. |align=left|{{KOŠ|ŠPA}} |'''9'''||5||4||1||369||269||+100||1:0 |- bgcolor=#AAFFAA |2. |align=left|{{KOŠ|HRV}} |'''9'''||5||4||1||337||341||-4||0:1 |- bgcolor=#AAFFAA |3. |align=left|{{KOŠ|SLO}} |'''8'''||5||3||2||347||344||+3 |- |4. |align=left|{{KOŠ|ČEŠ}} |'''7'''||5||2||3||316||339||-23 |- |5. |align=left|{{KOŠ|GRU}} |'''6'''||5||1||4||366||394||-28||1:0 |- |6. |align=left|{{KOŠ|POLJ}} |'''6'''||5||1||4||329||377||-48||0:1 |} <br> 4. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|GRU}}''' | '''84''':67 |align=left| {{KOŠ|POLJ}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ŠPA}}''' | '''68''':40 |align=left| {{KOŠ|HRV}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|ČEŠ}} | 60:'''62''' |align=left| '''{{KOŠ|SLO}}''' | |} <br> 5. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}}''' | '''77''':76 |align=left| {{KOŠ|GRU}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|POLJ}} | 68:'''69''' |align=left| '''{{KOŠ|ČEŠ}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|SLO}}''' | '''78''':69 |align=left| {{KOŠ|ŠPA}} | |} <br> 7. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ŠPA}}''' | '''60''':39 |align=left| {{KOŠ|ČEŠ}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}}''' | '''74''':70 |align=left| {{KOŠ|POLJ}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|GRU}} | 68:'''72''' |align=left| '''{{KOŠ|SLO}}''' | |} <br> 8. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|POLJ}} | 53:'''89''' |align=left| '''{{KOŠ|ŠPA}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ČEŠ}}''' | '''95''':79 |align=left| {{KOŠ|GRU}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|SLO}} | 74:'''76''' |align=left| '''{{KOŠ|HRV}}''' | |} <br> 9. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|GRU}} | 59:'''83''' |align=left| '''{{KOŠ|ŠPA}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}}''' | '''70''':53 |align=left| {{KOŠ|ČEŠ}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|SLO}} | 61:'''71''' |align=left| '''{{KOŠ|POLJ}}''' | |} === Grupa D === {| class=wikitable style="text-align:center" |- bgcolor="#DCDCDC" !width="25" | !width="200"|Reprezentacija !width="60"|Bod. !width="60"|Ut. !width="60"|Pob. !width="60"|Por. !width="60"|Pos. !width="60"|Pri. !width="60"|RP |- bgcolor=#AAFFAA |1. |align=left|{{KOŠ|ITA}} |'''10'''||5||5||0||391||339||+52 |- bgcolor=#AAFFAA |2. |align=left|{{KOŠ|FIN}} |'''9'''||5||4||1||358||337||+21 |- bgcolor=#AAFFAA |3. |align=left|{{KOŠ|GRČ}} |'''8'''||5||3||2||392||350||+42 |- |4. |align=left|{{KOŠ|ŠVE}} |'''6'''||5||1||4||345||391||-46||1:1, 1.040 |- |5. |align=left|{{KOŠ|RUS}} |'''6'''||5||1||4||374||400||-26||1:1, 1.006 |- |6. |align=left|{{KOŠ|TUR}} |'''6'''||5||1||4||355||398||-43||1:1, 0.956 |} <br> 4. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|TUR}} | 55:'''61''' |align=left| '''{{KOŠ|FIN}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|ŠVE}} | 51:'''79''' |align=left| '''{{KOŠ|GRČ}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|RUS}} | 69:'''76''' |align=left| '''{{KOŠ|ITA}}''' | |} <br> 5. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|FIN}}''' | '''81''':60 |align=left| {{KOŠ|ŠVE}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ITA}}''' | '''90''':75 |align=left| {{KOŠ|TUR}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|GRČ}}''' | '''80''':71 |align=left| {{KOŠ|RUS}} | |} <br> 7. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|RUS}} | 62:'''81''' |align=left| '''{{KOŠ|ŠVE}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ITA}}''' | '''62''':44 |align=left| {{KOŠ|FIN}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|TUR}} | 61:'''84''' |align=left| '''{{KOŠ|GRČ}}''' | |} <br> 8. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|FIN}}''' | '''86''':83 |align=left| {{KOŠ|RUS}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|GRČ}} | 72:'''81''' |align=left| '''{{KOŠ|ITA}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|ŠVE}} | 74:'''87''' |align=left| '''{{KOŠ|TUR}}''' | |} <br> 9. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|GRČ}} | 77:'''86''' |align=left| '''{{KOŠ|FIN}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ITA}}''' | '''82''':79 |align=left| {{KOŠ|ŠVE}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|TUR}} | 77:'''89''' |align=left| '''{{KOŠ|RUS}}''' | |} === Drugi krug: Grupa E === {| class=wikitable style="text-align:center" |- bgcolor="#DCDCDC" !width="25" | !width="200"|Reprezentacija !width="60"|Bod. !width="60"|Ut. !width="60"|Pob. !width="60"|Por. !width="60"|Pos. !width="60"|Pri. !width="60"|RP |- bgcolor=#AAFFAA |1. |align=left|{{KOŠ|SRB}} |'''9'''||5||4||1||371||343||+28||1:0 |- bgcolor=#AAFFAA |2. |align=left|{{KOŠ|LIT}} |'''9'''||5||4||1||355||314||+41||0:1 |- bgcolor=#AAFFAA |3. |align=left|{{KOŠ|FRA}} |'''8'''||5||3||2||388||380||+8 |- bgcolor=#AAFFAA |4. |align=left|{{KOŠ|UKR}} |'''7'''||5||2||3||321||364||-43 |- |5. |align=left|{{KOŠ|BEL}} |'''6'''||5||1||4||318||358||-40||1:0 |- |6. |align=left|{{KOŠ|LAT}} |'''6'''||5||1||4||362||360||+2||0:1 |} <br> 11. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LAT}}''' | '''85''':51 |align=left| {{KOŠ|UKR}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|BEL}} | 69:'''76''' |align=left| '''{{KOŠ|SRB}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LIT}}''' | '''76''':62 |align=left| {{KOŠ|FRA}} | |} <br> 13. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|LIT}}''' | '''86''':67 |align=left| {{KOŠ|BEL}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|UKR}}''' | '''82''':75 |align=left| {{KOŠ|SRB}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|FRA}}''' | '''102''':91 |align=left| {{KOŠ|LAT}} | |} <br> 15. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|LAT}} | 56:'''60''' |align=left| '''{{KOŠ|BEL}}''' | |- | |align=right| {{KOŠ-D|UKR}} | 63:'''70''' |align=left| '''{{KOŠ|LIT}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|SRB}}''' | '''77''':65 |align=left| {{KOŠ|FRA}} | |} === Drugi krug: Grupa F === {| class=wikitable style="text-align:center" |- bgcolor="#DCDCDC" !width="25" | !width="200"|Reprezentacija !width="60"|Bod. !width="60"|Ut. !width="60"|Pob. !width="60"|Por. !width="60"|Pos. !width="60"|Pri. !width="60"|RP |- bgcolor=#AAFFAA |1. |align=left|{{KOŠ|HRV}} |'''9'''||5||4||1||372||361||+11 |- bgcolor=#AAFFAA |2. |align=left|{{KOŠ|SLO}} |'''8'''||5||3||2||385||379||+6||1:0 |- bgcolor=#AAFFAA |3. |align=left|{{KOŠ|ITA}} |'''8'''||5||3||2||374||357||+17||0:1 |- bgcolor=#AAFFAA |4. |align=left|{{KOŠ|ŠPA}} |'''7'''||5||2||3||375||339||+36||1:0 |- |5. |align=left|{{KOŠ|FIN}} |'''7'''||5||2||3||341||385||-44||0:1 |- |6. |align=left|{{KOŠ|GRČ}} |'''6'''||5||1||4||381||407||-26 |} <br> 12. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| {{KOŠ-D|FIN}} | 63:'''88''' |align=left| '''{{KOŠ|HRV}}''' | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|GRČ}}''' | '''79''':75 |align=left| {{KOŠ|ŠPA}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|SLO}}''' | '''84''':77 |align=left| {{KOŠ|ITA}} | |} <br> 14. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}}''' | '''76''':68 |align=left| {{KOŠ|ITA}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ŠPA}}''' | '''82''':56 |align=left| {{KOŠ|FIN}} | |- | |align=right| {{KOŠ-D|GRČ}} | 65:'''73''' |align=left| '''{{KOŠ|SLO}}''' | |} <br> 16. septembar 2013. {| style="text-align:center" !width=100| !width=200| !width=100| !width=200| |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}}''' | '''92''':88 |align=left| {{KOŠ|GRČ}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|ITA}}''' | '''86''':81 |align=left| {{KOŠ|ŠPA}} | |- | |align=right| '''{{KOŠ-D|FIN}}''' | '''92''':76 |align=left| {{KOŠ|SLO}} | |} === Knockout faza === {{Round8-with third <!--QF--> |[[18. septembar]] |{{KOŠ|SRB}}|60|'''{{KOŠ|ŠPA}}'''|'''90''' |[[18. septembar]] |{{KOŠ|SLO}}|62|'''{{KOŠ|FRA}}'''|'''72''' |[[19. septembar]] |'''{{KOŠ|HRV}}'''|'''84'''|{{KOŠ|UKR}}|72 |[[19. septembar]] |'''{{KOŠ|LIT}}'''|'''81'''|{{KOŠ|ITA}}|77 <!--SF--> |[[20. septembar]] |{{KOŠ|ŠPA}}|72|'''{{KOŠ|FRA}}'''|'''75''' |[[20. septembar]] |{{KOŠ|HRV}}|62|'''{{KOŠ|LIT}}'''|'''77''' <!--F--> |[[22. septembar]] |'''{{KOŠ|FRA}}'''|'''80'''|{{KOŠ|LIT}}|66 |[[22. septembar]] |'''{{KOŠ|ŠPA}}'''|'''92'''|{{KOŠ|HRV}}|66 }} ;5.- 8. {{Round4-with third|RD2=Peto mjesto|Consol=Sedmo mjesto <!--SF--> |[[19. septembar]] |{{KOŠ|SRB}}|74|'''{{KOŠ|SLO}}'''|'''92''' |[[20. septembar]] |'''{{KOŠ|UKR}}'''|'''66'''|{{KOŠ|ITA}}|58 <!--F--> |[[21. septembar]] |'''{{KOŠ|SLO}}'''|'''69'''|{{KOŠ|UKR}}|63 |[[21. septembar]] |'''{{KOŠ|SRB}}'''|'''76'''|{{KOŠ|ITA}}|64 }} ==Konačni plasman na prvenstvu== {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-collapse: collapse; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; float: right; clear: right; font-size: 88%; width: 22em;" |- | style="width:10px; background:#cfc;"| || Direktno kvalifikovani za Svjetski kup u Španiji 2014. godine |- | style="width:10px; background:skyblue;"| || Kvalifikovan kao domaćin Svjetskog kupa |- | style="width:10px; background:#ffc;"| || Dobili pozivnicu za [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetsko prvenstvo]]. |} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width=50|Poredak ! width=175|Reprezentacija ! width=50|Rezultat |- style="background:#cfc;" | Zlato | align=left|{{KOŠ|FRA}} | 8–3 |- style="background:#cfc;" | Srebro | align=left|{{KOŠ|LIT}} | 8–3 |- style="background:skyblue;" | Bronza | align=left|{{KOŠ|ŠPA}} | 7–4 |- style="background:#cfc;" | 4. | align=left|{{KOŠ|HRV}} | 8–3 |- style="background:#cfc;" | 5. | align=left|{{KOŠ|ŠVE}} | 7–4 |- style="background:#cfc;" | 6. | align=left|{{KOŠ|UKR}} | 6–5 |- style="background:#cfc;" | 7. | align=left|{{KOŠ|SRB}} | 6–5 |- | 8. | align=left|{{KOŠ|ITA}} | 6–5 |- | rowspan=2| 9. - 10. | style="background:#ffc;" align=left|{{KOŠ|FIN}} | style="background:#ffc;" |5–3 |- | align=left|{{KOŠ|BEL}} | 3–5 |- | rowspan=2| 11. - 12. | style="background:#ffc;" align=left|{{KOŠ|GRČ}} | style="background:#ffc;" |4–4 |- | align=left|{{KOŠ|LAT}} | 4–4 |- | rowspan=4| 13. - 16. | align=left|{{KOŠ|BIH}} | 3–2 |- | align=left|{{KOŠ|ČEŠ}} | 2–3 |- | align=left|{{KOŠ|VB}} | 2–3 |- | align=left|{{KOŠ|ŠVE}} | 1–4 |- | rowspan=4| 17. - 20. | align=left|{{KOŠ|NJE}} | 2–3 |- | align=left|{{KOŠ|CG}} | 2–3 |- | align=left|{{KOŠ|GRU}} | 1–4 |- style="background:#ffc;" | align=left|{{KOŠ|TUR}} | 1–4 |- | rowspan=4| 21. - 24. | align=left|{{KOŠ|SMK|ime=Makedonija}} | 1–4 |- | align=left|{{KOŠ|IZR}} | 1–4 |- | align=left|{{KOŠ|RUS}} | 1–4 |- | align=left|{{KOŠ|POLJ}} | 1–4 |} ==Najbolja petorka prvenstva== *[[Plejmejker|P]] – {{KOŠ|FRA}}[[Tony Parker]] (MVP) *[[Bek šuter|BŠ]] – {{KOŠ|SLO}}[[Goran Dragić]] *[[Krilo (košarka)|K]] – {{KOŠ|HRV}}[[Bojan Bogdanović]] *[[Krilni centar|KC]] – {{KOŠ|LIT}}[[Linas Kleiza]] *[[Centar (košarka)|C]] – {{KOŠ|ŠPA}}[[Marc Gasol]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20200330152005/http://kzs-zveza.si/ Evropsko prvenstvo za košarkaše - Slovenija 2013.] {{Evropsko prvenstvo u košarci}} {{Commonscat|Eurobasket 2013}} [[Kategorija:Evropska prvenstva u košarci|2013]] [[Kategorija:Košarka u Sloveniji]] [[Kategorija:2013. u košarci]] [[Kategorija:2013. u Sloveniji]] [[Kategorija:Ljubljana]] [[Kategorija:Jesenice]] [[Kategorija:Celje]] [[Kategorija:Koper]] atbabu3hlvzhy6axxdduqcka0sdr2b5 AMX-30 0 268718 3936989 3933960 2026-10-24T20:44:21Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936989 wikitext text/x-wiki {{Oklopno vozilo | ime= AMX-30 | slika=[[Datoteka:AMX-30C2, 18 juillet 2009.jpg|300 px]] | opaska= | namjena= Glavni borbeni tenk (MBT) | zemlja porijekla= Francuska | posada= 4 | dužina= 9.48 m | širina= 3.1 m | visina= 2.86 m | težina= 36 tona | oklop= 80 mm | primarno= užljebljeni top 105 mm | sekundarno= mitraljez 7.62 mm, top 20 mm | pogon= dizel motor Hispano-Suiza HS 110 | snaga= 720 KS | suspenzija= torzijske poluge | cestovna_brzina= 65 km/h | omjer_snage_i_težine= 18.9 ks/tona | domet= 600 km }} '''AMX-30''' je glavni borbeni [[tenk]] druge generacije kojeg je projektirala francuska kompanija [[Nexter|GIAT]], a čiji je prvi naručilac i korisnik bila francuska vojska [[1966]]. godine. Razvijan je uporedo s [[Njemačka|njemačkim]] [[Leopard 1]]. Prvih 5 tenkova je predano 501. ''Régiment de Chars de Combat'' (tenkovski puk) u augustu [[1966]]. godine. Proizvodna verzija tenka AMX-30 je zbog povećanja pokretljivosti bila teška 36 tona, ali je zbog toga žrtvovana oklopna zaštita. [[Francuzi]] su važnost pokretljivosti tenka stavljali ispred oklopne zaštite. Vjerovali su da ako tenk bude pretežak, da će i pored svog silnog [[oklop]]a biti ranjiviji zbog premale pokretljivosti. Manjak oklopne zaštite su pokrili većom brzinom i manjim dimenzijama tenka, uključujući i visinu od 2,28 metara. Glavno naoružanje je činio 105&nbsp;mm [[top]], koji ispaljuje [[HEAT|visoko-eksplozivne protivtenkovske]] granate poznate kao ''Obus G''. Tenk pokreće 720 KS (540&nbsp;kW) snažan HS-110 [[dizelski motor]] koji omogućuje maksimalnu brzinu od 65&nbsp;km/h. Snaga se prenosi uz pomoć pomalo problematične transmisije koja utječe na ukupne performanse tenka. Zbog problema uzrokovanih nepouzdanom transmisijom, [[1979]]. francuska vojska je počela modernizaciju svojih tenkova na standard AMX-30B2. Modernizacija je uključivala novu transmisiju, poboljšan motor i uvođenje novog stabiliziranog [[Kinetički penetrator|kinetičkog penetratora]] i još neka poboljšanja. Proizvodnja tenka AMX-30 je također proširena na razne verzije i izvedbe, uključujući AMX-30D ''([[oklopno vozilo za popravke]])'', AMX-30R ''(protivavionski raketni sistem)'', AMX-30H ''([[nosač mosta]])'', [[lanser]] Pluton taktičkih nuklearnih raketa, lanser za rakete zemlja-zrak i mnoge druge. Prethodnici AMX-30 su bila dva poslijeratna francuska srednje teška tenka, uključujući [[ARL 44]]. Iako je ARL 44 bio prijelazni tenk, razvoj njegovog nasljednika, tenka [[AMX-50]] je zaustavljen sredinom 1950-ih u korist uvođenja u službu [[M47 Patton]] tenkova. Godine [[1956]]. francuska vlada je ušla u združeni projekt razvoja novog standardnog tenka zajedno s [[Njemačka|Njemačkom]] i [[Italija|Italijom]]. Iako su se ove tri zemlje dogovorile oko karakteristika koje bi novi [[tenk]] trebao imati, obje države, Francuska i Njemačka su počele raditi na osobinama prototipa s namjerom testiranja osobina i kombiniranjem najboljih rezultata. Međutim, projekt je propao zato što njemačka strana nije htjela prihvatiti francuski 105&nbsp;mm tenkovski [[top]], a francuska strana je odlučila da će odgoditi proizvodnju do [[1965]]. godine. Kao rezultat propalih pregovora, obje strane su odlučile napraviti tenkove na osnovi svojih prototipova. Njemački tenk je postao [[Leopard 1]], dok je francuski postao '''AMX-30'''. Početkom [[1969]]., tenk AMX-30 i neke njegove verzije je naručila [[Grčka]], kojoj se kasnije pridružila i [[Španija]]. Daljnjih godina AMX-30 je izvezen u [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]], [[Venezuela|Venezuelu]], [[Katar]], [[UAE|Ujedinjene Arapske Emirate]], [[Kipar]] i [[Čile]]. Do kraja proizvodnje napravljeno je ukupno 3.571 primjerak tenka AMX-30 i njegovih verzija. [[Španija]] i [[Venezuela]] su kasnije počele opsežne programe modernizacije kako bi produžile operativni vijek svojih vozila dovođenjem na moderniji standard. U [[Zaljevski rat|Zaljevskom ratu]] [[1991]]., AMX-30 su bili u sastavu francuske i katarske vojske gdje su učestvovali u borbama protiv iračkih snaga. Međutim, do danas su Francuska i većina ostalih država korisnica zamijenili svoje AMX-30 s modernijim tenkovima. == Historija i pozadina razvoja == Premda je njemačka okupacija [[Francuska|Francuske]] tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] privremeno omela i onemogućila razvoj [[Borbeno oklopno vozilo|borbenih oklopnih vozila]], skrivena istraživanja su omogućila Francuskoj da veoma brzo nakon svog [[Zapadno bojište Drugog svjetskog rata|oslobođenja]] sredinom [[1944]]. nadoknadi izgubljeno vrijeme.<ref name="Ogorkiewicz2">Ogorkiewicz, str. 2.</ref> Tokom okupacije [[Francuska]] je tajno radila na oklopnom programu koji je [[1944]]. preuzela državna fabrika ''Atelier de Construction de Rueil'' (skraćeno ARL), čiji je daljnji razvoj programa u svojim pogonima rezultiralo projektiranjem i proizvodnjom tenka [[ARL 44]], čija je proizvodnja pokrenuta [[1946]].<ref>de Mazarrasa (1990), str. 7.</ref> [[Tenk]] je pokretao Maybach HL-230 motor snage 575 KS (429&nbsp;kW) i bio je naoružan s 90&nbsp;mm tenkovskim [[top]]om.<ref>de Mazarrasa ([[1990]]), str. 7.–8.</ref> Iako je 48 tona teško vozilo bilo usporedivo s tadašnjim borbenim tenkovima u vatrenoj moći i snazi motora, imao je izrazite nedostatke uključujući zastarjele [[Gusjenica (mehanika)|gusjenice]].<ref name="Ogorkiewicz2"/> Iako je bilo planirano proizvesti 600 primjeraka, konačan broj proizvedenih do [[1950]]. je bio 60 primjeraka. Iste godine su isporučeni 503. tenkovskom puku [[Francuska kopnena vojska|francuske vojske]].<ref name="Mazarrasa8">de Mazarrasa (1990.), str. 8.</ref> S obzirom da je [[ARL 44]] od samog početka razvoja smatran samo kao prijelazni tenk, rad na novom tenku je započeo već u martu [[1945]]. [[Datoteka:AMX-50.jpg|lijevo|mini|200px|AMX-50 u muzeju tenkova u Saumuru]] Razvoj novog tenka je ponuđen petorici različitih proizvođača, uključujući ''Atelier de Construction d'Issy-les-Moulineaux'' (AMX), ''Forges et Chantiers de la Méditerranée'' (FCM), [[Renault]], ''Société Lorraine de Dietrich'' (SLD-Lorraine) i ''Société d'Outillage Mécanique et d'Usinage d'Artillerie'' (SOMUA).<ref name="Mazarrasa8"/> Novo vozilo je bazirano na poslijeratnim potrebama za jednim borbenim tenkom.<ref name="Ogorkiewicz2"/> Novo vozilo je označeno kao [[AMX-50]] i njegova šasija i suspenzija su bili slični onima na njemačkom [[Panther]] tenku, kojeg je koristila francuska vojska odmah nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref>Miller, str. 84.–85.</ref> Specifikacije francuske vlade za novi [[tenk]] su bile pod jakim utjecajem njemačkog tenka [[Panther]] i težeg [[Tiger I]]. Francuska vojska je izričito htjela tenk s visinom oklopne zaštite starijih tenkova i vatrenom moći modernih tenkova.<ref name="Jeudy 215">Jeudy, str. 215.</ref> Premda je dizajn posuđen s njemačkog tenka, uključujući Maybach 1000 KS (750&nbsp;kW) snažan motor baziran na ranijem modelu i torzijske poluge osovinskih kotača, AMX-50 posjeduje i nekoliko originalnih značajki.<ref>Ogorkiewicz, str. 2.–3.</ref> Naprimjer, AMX-50 ima oscilirajuću kupolu koja se sastoji od dva dijela, od kojih je jedan postavljen na oslonac donjeg dijela, pričvršćen na prsten kupole. Glavni top je postavljen na gornji dio, olakšavajući elevaciju i depresiju topa, a isto tako pojednostavljuje opremu [[SUP|sistem upravljanja paljbom]] i instalaciju sistema automatskog punjača topa.<ref name="Ogorkiewicz3">Ogorkiewicz, str. 3.</ref> Od tri konstruktora, [[Renault]] se povukao iz programa, dok je početkom [[1946]]. francuska vlada odabrala AMX i SOMUA za daljnji razvoj.<ref name="Mazarrasa8"/> Prototipovi su određeni kao M4 i AMX je dovršio svoj prototip [[1949.]], dok SOMUA nije bila gotova do [[1956]]. godine.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 8.–9.</ref> AMX-ov prvi prototip je bio naoružan s 90&nbsp;mm [[top]]om, dok je drugi [[prototip]] u julu [[1950]]. bio opremljen većim 100&nbsp;mm topom.<ref name="Ogorkiewicz3"/> Iako je bilo namjere da se AMX-50 pusti u proizvodnju kao standardni srednji tenk [[Zapadnoevropska unija|Zapadnoevropske unije]]<ref name="Jeudy 215" />, zbog finansijskih razloga i dolaska vojne pomoći iz [[SAD]]-a u obliku isporuke 856 [[M47 Patton]] tenkova<ref>These were delivered between [[1954]] and [[1956]]; Zaloga ([[1999]].), str. 13.</ref> originalni projekt je zaustavljen.<ref name="Ogorkiewicz3"/><ref name="Miller85">Miller, str. 85.</ref> [[1951]]. godine odlučeno je da se program uklopi s projektom razvoja teškog tenka s još većim 120&nbsp;mm tenkovskim [[top]]om; iako su napravljena tri prototipa, ovaj projekt je također napušten [[1956]]. godine, uglavnom zbog neuspjeha u razvoju dovoljno jakog motora.<ref name="Jeudy 215" /> [[Datoteka:CB2.jpg|desno|mini|200px|Char Batignolles-Châtillon]] [[Francuska]] je projekt [[AMX-50]] tenka [[1951]]. privremeno službeno napustila kao i plan proizvodnje srednjeg tenka.<ref name="Jeudy 252">Jeudy, str. 252.</ref> Očekivalo se da će [[Zapadna Njemačka]] uskoro dobit dopuštenje da se ponovno naoruža i [[Nijemci]] su počeli preuzimati opremanje svojih oružanih snaga s gomilanjem jeftinijih lakih, ali relativno snažnih srednjih tenkova.<ref name="Jeudy 252"/> Plan isporuke više hiljada takvih tenkova Nijemcima je uključivao i da Francuska usvoji ideju i plan stvaranja lakih tenkovskih "Type 67" oklopnih divizija, za koje je [[AMX-13|AMX-13/105]] posebno namijenjen.<ref name="Jeudy 252"/> Privatni pothvat dizajniranja ciljanog tenka i ispunjenog jednakim zahtjevima je bio nešto malo veći ''Char Batignolles-Châtillon''. Izvedeni prototip gore spomenutog srednjeg tenka napravljen je [[1955]]. i dokazao je da je moguće proizvesti tenk s prvoklasnim topom koji ima oklopnu zaštitu prednjeg dijela ekvivalentnu s 80&nbsp;mm debljine homogenog čeličnog oklopa i s ukupnom težinom od 30 tona. Ovaj prototip je ponovno probudio interes u razvoju srednjeg tenka.<ref name="Jeudy 252"/> Godine [[1956]]. odbrambena radna grupa [[Zapadnoevropska unija|Zapadnoevropske unije]] zvana FINBEL ''(nazvana je prema [[Francuska|Francuskoj]], [[Italija|Italiji]], [[Holandija|Holandiji]], [[Belgija|Belgiji]] i [[Luksemburg]]u)'', koja je osnovana [[1953]]. i sastavljena od različitih štabova,<ref>Spielberger, str. 113.</ref> konceptirala je odredbe specifikacija za novi srednji tenk koji bi na kraju zamijenio američke i britanske u službi u tim državama. Iste godine, [[Njemačka]] se pridružila radnoj grupi, što je promijenilo naziv grupe u FINABEL ''(dodano "A" označava ''Allemagne'', "Njemačku" u Francuskoj)'' i [[27. oktobar|27. oktobra]] [[1956]]. u gradu Colomb-Béchar dogovoren je bilateralni sporazum između Francuske i Njemačke o saradnji u izgradnji tenka.<ref name="Jeudy 253">Jeudy, str. 253.</ref> Iako ostale države članice FINABEL-a nisu službeno učestvovale,<ref name="Jeudy 253"/> klasa je nazvana ''Europa-Panzer'' kako bi se naglasila povezanost projekta s [[Evropa|Evropom]] i stručnjaci iz svih zemalja članica su učestvovali u procesu razvoja.<ref>Spielberger, str. 124.</ref> Specifikacije (FINABEL 2A5)<ref name="Caiti33">Caiti, str. 33.</ref> za novi tenk su tražile laki i pokretni borbeni tenk, postavljajući limit težine na 30 tona i osobine teško oklopljenog vozila stavile kao kompromis.<ref>Ogorkiewicz, str. 3.–5.</ref><ref>Hilmes, str. 16.–17.</ref> Francuski i njemački inženjeri su tokom konferencije u [[Bonn]]u dana [[13. februar]]a [[1957]]. definirali potrebe za budući tenk. To uključuje maksimalnu širinu do 3,15 metara, visinu do 2,15 metara i 105&nbsp;mm tenkovski [[top]] kojeg će razviti francusko-njemački vojni istraživački institut u gradu [[Saint Louis]].<ref>Mercillon, str. 38.</ref> Novi tenk je trebao imati zrakom hlađeni benzinski motor, torzijske poluge suspendirane s hidrauličnim šokovima, odnos snage i težine od barem 30 KS/t i radijus kretanja od 350&nbsp;km. U maju, [[Italija]] se pridružila, bez ikakvog materijalnog doprinosa projektu zato što nakon rata nije imala biroe za razvoj tenkova.<ref name="Jeudy 253"/> Iste godine, 28. decembra,<ref name="Jeudy 253"/> francusko i njemačko ministarstvo odbrane u [[Pariz]]u su dogovorili ugovor koji će dopustiti objema državama da proizvedu dva prototipa odvojeno.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 9.</ref> Sljedeće godine, projekt je dobio prvu prijetnju kada je [[Charles de Gaulle]] preuzeo vlast u Francuskoj, stvarajući Petu republiku: ugovor u Parizu je kao glavni cilj imao razvoj zajedničkog [[Nuklearno oružje|nuklearnog oružja]] i 17. juna [[1958]]., ali je de Gaulle odlučio odbiti [[Njemačka|Njemačku]] i [[Italija|Italiju]] kako se ne bi protivio [[SAD]]-u i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Ovo je navelo Njemačku da izgubi interes za projekt razvoja zajedničkog tenka.<ref name="Jeudy 253"/> Francuski prototipovi su razvijeni i proizvedeni od strane ''Atelier de Construction d'Issy-les-Moulineaux'' pod upravom generala [[Joseph Molinié|Josepha Moliniea]] od ''Direction des Études et Fabrications d'Armements'' (DEFA, kasnije ''Direction Technique des Armements Terrestres'')<ref>Foss (1986), str. 21.</ref> i AMX-ovog glavnog inženjera Heisslera.<ref name="Jeudy 254">Jeudy, str. 254.</ref> Prvi prototip je dovršen u septembru [[1960]]., testiran od februara [[1961]]., a drugi s poboljšanim daljinomjerom i [[Gusjenice (mehanika)|gusjenicama]] je dovršen u julu [[1961]]. Ova prva vozila su imala vrlo zaobljenu kupolu, kao promišljena imitacija kupole sa [[SSSR|sovjetskog]] [[T-55|T-54]] i Sofam benzinski motor. Ostalih sedam s poboljšanom zaglađenom lijevanom kupolom su proizvedeni između [[1961]]. i [[1963]]. godine.<ref name="Jeudy 253"/><ref name="Ogorkiewicz5">Ogorkiewicz, str. 5.</ref> Rad na njemačkim prototipovima su dodijeljena dvama timovima. Tim A se sastojao od kompanija [[Porsche]], Maschinenbau Kiel i Luther & Jung. Tim B se sastojao od kompanija Ruhrstahl, Rheinstahl-HANOMAG i Henschel.<ref>Jerchel, str. 3.–4.</ref> Drvene makete u prirodnoj veličini su dovršene [[1959]]., dok su prva dva prototipa dovršena do [[1961]]. (dovršio ih je Tim A).<ref name="Jerchel4">Jerchel, str. 4.</ref> == Razvoj i opis == [[Charles de Gaulle|De Gaulle]] je odlučio da [[Francuska]], iako službeno i dalje ostaje članicom, neće učestvovati u [[NATO]] savezu. Ova odluka je prouzrokovala puknuće veza između Francuske i Zapadne Njemačke, koja je počela naglašavati važnost standardizacije s američkom opremom, naročito u naoružanju i provođenja nove [[NATO]]-ove politike upotrebe dizelskih motora koji mogu koristiti više vrsta goriva.<ref name="Jeudy 254">Jeudy, str. 254.</ref> Njemački ministar odbrane [[Franz Josef Strauss]] počeo se protivit projektu zajedničkog tenka.<ref name="Jeudy 254"/> U julu [[1963]]. Njemački odbor za odbranu [[Bundesrat]] je odlučio naručiti "čistokrvni" njemački tenk.<ref name="Spielberger128">Spielberger, str. 128.</ref> Francuska vlada je kao odgovor na njemačku odluku postupila na isti način.<ref name="Caiti33" /> Unatoč tome usporedna testiranja su održana u Mailly-le-Campu, Meppenu, Bourgesu i Satoryu<ref name="Caiti33" /> između 5 francuskih i 5 njemačkih prototipova u vremenu od augusta do oktobra [[1963]]. pod [[italija]]nskim, [[Holandija|holandskim]], [[Belgija|belgijskim]] i [[SAD|američkim]] nadzorom.<ref name="Spielberger128"/><ref>Jerchel, str. 6.</ref> Francuski prototip je dobio odvojenu nacionalnu oznaku - ''AMX 30''.<ref name="Spielberger128"/> Testiranja su pokazala da njemački prototip, koji je 1. oktobra isto dobio svoje nacionalno ime ''[[Leopard 1|Leopard]]'', ima puno bolju pokretljivost i ubrzanje.<ref name="Spielberger128"/> Francuska vlada je izjavila da neće moći pokrenuti proizvodnju novog tenka do [[1965]].,<ref>Jerchel, str. 7.</ref> zato što su [[Nijemci]] odbili ugraditi francusko-njemački 105&nbsp;mm tenkovski top. Umjesto njega, odabrali su britanski [[Royal Ordnance L7]] koji je istog promjera, čijih su 1500 primjeraka naručili u jeseni [[1962]].,<ref name="Jerchel4"/><ref>Spielberger, str. 117.</ref> a njemačka početna nastojanja da proizvode zajednički tip municije dostatne kvalitete u kompaniji [[Rheinmetall]] su propali.<ref name="Jeudy 254"/> Prijedlog za spas projekta da se kombinira francuska kupola i njemačka šasija su propali.<ref name="Jeudy 254"/> Kao rezultat svega, program je okončan, a francuska i njemačka strana su definitivno odlučile da će usvojiti dva odvojena tenka.<ref>Hilmes, str. 17.</ref> [[Datoteka:Amx30 065 bayard.jpg|lijevo|mini|200px|Jedan od dva pred proizvodnih modela iz 1965.]] [[Prototip]]ovi tenka AMX-30 su težili 32,5 tona i bili su zbijenih dimenzija. Bili su širine 3,1 metar što se može usporediti samo sa [[Švicarska|švicarskim]] [[Panzer 61|Panzerom 61]] i visinu 2,18 metara što se može usporediti samo sa [[SSSR|sovjetskim]] [[T-55]]. U usporedbi sa [[AMX-50]], AMX-30 je imao konvencionalnu kupolu zato što je otkriveno da je puno teže zatvoriti oscilirajuće kupole od prodora [[Radioaktivnost|radioaktivne prašine]] i [[Voda|vode]] kada je tenk u vodi.<ref name="Ogorkiewicz5"/> Oscilatorne kupole su imale i veliku balističku manu u području između spoja kupole i tijela tenka.<ref>Simpkin, str. 139.</ref> Prva dva prototipa su originalno pogonili motori snage 720 KS zvani SOFAM 12 GSds koji su paljeni svjećicama. Kasnije je ugrađen dizelski motor koji može koristiti više goriva, razvijen u kompaniji [[Hispano-Suiza]]. Sedam prototipova tenka AMX-30 iz [[1963]]. je kasnije nadograđeno s novim dizelskim motorom.<ref name="Ogorkiewicz6">Ogorkiewicz, str. 6.</ref> Dva sljedeća prototipa koji su bili pretproizvodna vozila su dovršeni u novembru [[1965]].<ref name="Jeudy 255">Jeudy, str. 255.</ref> Prva proizvodna verzija tenka AMX-30 nazvana je ''AMX 30B'' da bi se razlikovala od prototipova ''AMX 30A''.<ref>Crow, str. 140.</ref> Prvi primjerci su dovršeni u junu [[1966]]., proizvedeni sa zavarenim i lijevanim tijelom tenka i u potpunosti lijevanom kupolom.<ref name="Miller85"/> Proizvodna verzija imala je borbenu masu od 36 tona.<ref name="Ogorkiewicz8">Ogorkiewicz, str. 8.</ref> AMX-ova odbrana i preživljavanje na bojištu je bazirana na pokretljivosti. Francuski inženjeri su vjerovali kako će pokretljivost tenka biti od veće koristi nego običan [[Čelik|čelični]] [[oklop]]. Kao rezultat njihovog mišljenja, AMX-30 je imao tanji [[oklop]] od većine ostalih glavnih borbenih tenkova koji su bili u to vrijeme u proizvodnji.<ref name="Foss14">Foss (1976.), str. 14.</ref> Kupola je imala maksimalnu debljinu [[oklop]]a 50&nbsp;mm, a bio je zakošen za 70<sup>o</sup> na prednjem dijelu i 23<sup>o</sup> na bočnim stranama, što je pružalo zaštitu od 20-milimetarskog penetrirajućeg [[projektil]]a.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 28.</ref> Vrijednosti za efektivne debljine ukošenog oklopa su: 79&nbsp;mm za prednji dio tijela, 59&nbsp;mm za bočni prednji dio tijela, 30&nbsp;mm za stražnje bočne strane tijela, 15&nbsp;mm za podnicu i krov tijela, 80,8&nbsp;mm za čeoni oklop kupole, 41,5&nbsp;mm za bočne strane kupole, 50&nbsp;mm za stražnji dio kupole i 20&nbsp;mm za krov kupole.<ref name="Foss(1986)28">Foss (1986.), str. 28.</ref> Dodatna zaštita je ponuđena ugradnjom [[Oružje za masovno uništenje|nuklearno, biološkog i hemijskog]] zaštitnog seta ''(NBH)'' u koji je uključen ventilacijski sistem.<ref>Miller, str. 88; de Mazarrasa (1990), str. 28</ref> [[Datoteka:AMX-30.JPG|desno|mini|AMX-30 FORAD (''Force Adverse''), predstavlja sovjetski [[T-72]] na manevrima]] [[Datoteka:AMX-30 gun img 2354.jpg|mini|lijevo|200px|Užlijebljena topovska cijev AMX-30 tenka.]] Jedna od jedinstvenih karakteristika tenka AMX-30 je bio Obus à Charge Creuse de 105&nbsp;mm Modèle F1 (Obus G) [[HEAT]] projektil<ref name="Ogorkiewicz8">Ogorkiewicz, str. 8.</ref> i Modele F1 jednodijelni čelični 105&nbsp;mm glavni [[top]]. Cijev topa je imala prstenove od [[Legura|legure]] [[magnezij]]a kako prilikom zagrijavanja ne bi došlo do deformacije cijevi.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 21.–22.</ref><ref>The gun was protected from bending with a magnesium alloy thermal sleeve; Ogorkiewicz, str. 8.</ref> [[HEAT]] [[bojna glava]] je patila od stabilizirane vrtnje zbog paljbe iz užlijebljene cijevi topa<ref>Ferrari, str. 87.</ref>, što je natjeralo Francuze da razviju granatu Obrus G<ref name="Ogorkiewicz6"/>, (Gresse).<ref name="Jeudy 253"/> [[Projektil]] Obrus G je bio sastavljen od dva glavna dijela, uključujući vanjsku čahuru i suspendiranu unutrašnju čahuru koje su međusobno odvojene kugličnim ležajem. To je omogućilo projektilu da se prilikom izlaska iz topa ne vrti i zbog toga je imao veću učinkovitost od normalno stabilizirane [[HEAT]] granate. Unutrašnja čahura se nije vrtjela omogućujući bojnoj glavi da djeluje s maksimalnom učinkovitosti. Bojeva glava koja je sadržavala 780 grama [[heksolit]]ea<ref name="Caiti34">Caiti, str. 34.</ref> i mogla je probiti 400&nbsp;mm čeličnog oklopa. Bila je učinkovita protiv tenkova na udaljenostima do 3000 [[metar]]a. Zbog toga što je kombinirala dobru učinkovitost penetracije i dovoljno veliki domet u svoje vrijeme je bila smatrana kao "idealna granata".<ref name="Ogorkiewicz6"/> AMX-30 je bio dizajniran i za paljbu OCC F1 Mle.60 [[HE|visokoeksplozivnog]] projektila, SCC F1 trening granata i OFUM PH-105 F1 dimnih granata.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 23.</ref> Glavni top je bio suspregnut s trzajnom kočnicom, koja je imala maksimalni intenzitet od 400&nbsp;mm i imala elevaciju od -8 stepeni do 20 stepeni. Naoružanje kupole je prošireno koaksijalno montiranom 12,7&nbsp;mm [[M2 Browning|M2 Browning mitraljezom]]. Komadant tenka je mogao koristiti 7,62&nbsp;mm protivavionski [[mitraljez]] postavljen na krov kupole.<ref name="Mazarrasa22">de Mazarrasa (1990.), str. 22.</ref> Borbeni komplet se sastojao od 50 105&nbsp;mm granata,<ref name="Mazarrasa22"/> 748 metaka za 12,7&nbsp;mm mitraljez i 2.050 metaka za 7,62&nbsp;mm protivavionski mitraljez.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 24.</ref> Komadant tenka je imao kupolu koja je nudila deset [[vizir]]a za pregled u 360<sup>o</sup> i binokularni teleskop s uvećanjem 10 puta. Komadant je imao i optički daljinomjer. Topnik je imao teleskopski vizir za top i dva periskopa za osmatranje.<ref name="Ogorkiewicz8"/> [[Datoteka:AMX-30 2 Bovington.jpg|desno|mini|200px|AMX-30B u [[Bovington Tank Museum]]]] Serijska verzija AMX-30B je opremljena s Hispano-Suiza HS-110 dizelskim motorom koji je postavljen u stražnji dio tijela tenka. Dvanaestcilindrični motor [[Zapremina|zapremine]] 28,8 litara i snage 720 KS (540&nbsp;kW) mogao se na [[Fronta|frontu]] zamijeniti u 45 minuta. Maksimalna cestovna [[brzina]] tenka bila je 65&nbsp;km/h. Tenk s maksimalnom količinom od 970 [[Litra|litara]] goriva u rezervoaru ima domet kretanja do 600 [[kilometar]]a.<ref>Ogorkiewicz, str. 9.</ref> Kao pogonsko gorivo može koristiti [[dizel]], [[kerozin]] i [[benzin]]. Snaga motora se prenosi preko Gravina G.H.B.200C dvostruke centrifugalne spojke.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 26.</ref> Mjenjač je bio mehanički AMX 5-SD-200D s pet brzina za naprijed i pet za unazad. Ova transmisija je bila po uzoru na transmisiju na [[Njemački tenkovi u Drugom svjetskom ratu|njemačkom]] tenku [[Panther]] i bazirana je na projektu koje je započeo [[1938]]. godine. Transmisija je bila od AMX-ovih glavnih promašaja i uzroka problema. Vozač je morao sam mijenjati brzine u tačno određenim trenucima čak i ako se [[tenk]] kreće po teškom terenu.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 27.</ref> Tenkova težina je raspodijeljena na pet dvostrukih [[točak|točkova]] sa svake strane načinjenih od [[Legura|legure]] [[aluminij]]a. Kotači su [[Guma|gumom]] presvučenim, i pokretali su gusjenice širine 570&nbsp;mm.<ref>Ogorkiewicz, str. 10.</ref> [[Tenk]] je mogao savladati vodenu prepreku dubine do 1,3 metra bez ikavke pripreme, do 2 metra s manjim pripremama i do 4 metra s punom pripremom.<ref name="Foss14"/> Puna priprema uključivala je dodavanjem disalice, instalaciju prednje ploče koja se postavila na prednji dio tijela preko otvora za hlađenje motora<ref>Ogorkiewicz, str. 9.–10.</ref> i postavljanjem infracrvene vozačke opreme koja je uključivala i [[reflektor]].<ref name="Miller85"/> Godine [[1969]]. napravljeno je jedno specijalno vozilo za trening zarona. Vozilo je nazvano ''AMX 30 Gloutte'' ''(od [[Francuski|francuskog]] ''faire glouglou'', "grgljati")'' i bilo je bez [[Gusjenica (mehanika)|gusjenica]] i motora. Mogao se preko rampe mogli spustiti u vodu uz pomoć [[Vitlo|vitla]]. Bio je opremljen s cijevi za brzi bijeg iz vozila.<ref>Jeudy, str. 257.</ref> === Modernizacija === Tokom proizvodnje napravljene su mnoge izmjene i poboljšanja. One uključuju ugradnju stabilizacije topa od [[1971]]. godine i od [[1972]].<ref>Crow, str. 141.</ref> zamjena originalne koaksijalno ugrađenog teškog [[mitraljez]]a s višenamjenskim M-693 F2 20&nbsp;mm automatskim [[top]]om koji je namijenjen protiv lahko oklopljenih vozila i niskoletećih [[avion]]a i [[helikopter]]a, s mogućnošću elevacije od -8 do 40 stepeni.<ref name="Caiti34"/> Automatski top može gađati ciljeve na zemlji na udaljenostima do 1500 m ili niskoleteće ciljeve ''([[helikopter]]e)'' do 1000 m udaljenosti. Svi tenkovi u francuskoj vojsci su na kraju dovedeni na taj noviji standard; klasifikacijska oznaka je i dalje ostala ''AMX 30B''.<ref name="Jeudy 256">Jeudy, p. 256</ref> [[Datoteka:AMX30.jpg|mini|lijevo|200px|AMX-30B2]] [[Datoteka:AMX30B2Brennus.jpg|mini|lijevo|200px|AMX-30B2 BRENUS]] Početkom [[1973]]., samo sedam godina nakon početka serijske proizvodnje, Francuzi su započeli program razvoja buduće modernizacije tenka.<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 71.</ref> Rezultat tog programa bio je '' AMX 30 Valorisé'' ("poboljšani AMX-30").<ref name="Caiti37">Caiti, str. 37.</ref> U junu [[1979]]. francuska vojska je odlučila izgraditi nove ali i modernizirati postojeće tenkove AMX-30 s poboljšanim sistemom za upravljanje paljbom ([[SUP]]) i novom transmisijom i označiti ih kao AMX-30B2.<ref name="Miller89">Miller, str. 89.</ref> Prvi novo proizvedeni tenk je ušao u službu u januaru [[1982.]]<ref>Foss (1986.), str. 24.</ref> Novi COTAC APX M-508 sistema za upravljanje paljbom uključivao je ugradnju laserskog daljinomjera i termovizije.<ref>Bishop, str. 220.</ref> Iako je bilo ideja da se promjer glavnog topa poveća sa 105&nbsp;mm na 120&nbsp;mm, to nije napravljeno. Umjesto većeg topa poboljšano je streljivo za 105&nbsp;mm top. Uvedena je nova stabilizirana probojna granata ([[APFSDS]]). Originalni motor je zamijenjen za poboljšanu verziju poznatu kao HS-110.2 maksimalne snage 680 KS (510&nbsp;kW). Slaba transmisija je zamijenjena s poluautomatskom SESM ENC200<ref>{{Cite web |url=http://www.renk.newsfactory.de/cms_media/objekte/265-ENC_200.pdf |title=SESM ENC200 |access-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719065520/http://www.renk.newsfactory.de/cms_media/objekte/265-ENC_200.pdf |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719065520/http://www.renk.newsfactory.de/cms_media/objekte/265-ENC_200.pdf }}</ref> transmisijom s hidrodinamičkim pretvaračem okretnog momenta i hidrostatičkim uređajem za upravljanje. Suspenzija je bila poboljšana usvajanjem novih torzijskih poluga i šokova kojima je povećan vertikalni otklon točkova koji nose [[Gusjenica (mehanika)|gusjenice]]<ref>de Mazarrasa (1990.), str. 72.</ref> i sveukupno je povećana terenska ''([[Engleski|eng.]] off-road)'' pokretljivost tenka.<ref>Simpkin, str. 106.</ref> Od [[1998.]] francuska vojske je započela zamjenu motora u AMX-30 tenkovima i njegovim verzijama s 500 Renault Mack E9 motora snage 750 KS.<ref name="Foss(2005)30">Foss (2005.), str. 30.</ref> [[Datoteka:AMX-30B2 img 2368.jpg|mini|desno|200px|Pogled na stražnji dio AMX-30B2]] U devedesetima razvijen je i eksplozivno-reaktivni oklop nazva BRENUS ili Brennus<ref>Jeudy, str. 265.</ref>, koji je bio namijenjen postavljanu na AMX-30B2 verziju tenka, ali su ovim dodatnim oklopom opremljene samo dva tenkovska puka, koje su u vrijeme mira u sastavu 1. i 2. puka unutar francuskih brzih snaga.<ref name="Miller89"/><ref>Foss (2003.), str. 429.</ref> Ostale dvije pukovnije<ref>Berthemy, str. 18.</ref> u svom sastavu imaju AMX-30 tenkove na koje je moguće postaviti novi oklop.<ref name="Foss(2005)30"/> Oklop BRENUS se sastoji od 112<ref>Berthemy, str. 17</ref> GIAT BS (''Brique de Surblindage'') G2 eksplozivno-reaktivne kutije čija je ukupna težina 1,7 tona. Ovaj oklop pruža zaštitu istovjetnu s homogenim [[Čelik|čeličnim]] [[oklop]]om postavljenim pod uglom od 60<sup>o</sup>.<ref name="Foss(2005)30"/> U novije vrijeme AMX-30 se koristi kao testna platforma za nekoliko ''„stealth“'' tehnologija, uključujući zračno hlađenje površine tijela tenka i upotreba vizuelnih [[kamuflaža]]. Ovaj prototip je poznat i kao ''Démonstrateur Furtif à Chenille''.<ref>Biass & Richardson, str. 62.</ref> Njegovo tijelo i kupola su u potpunosti prekriveni s nadgradnjom konstruiranom s pločama stavljenim pod određenim uglom napravljenih od materijala koji upija radarsko zračenje.<ref name="Foss(2005)30"/> === Poređenje sa sličnim tenkovima === {| class="wikitable" border=0 cellspacing=0 cellpadding=3 style="border-collapse:collapse; text-align:left;" summary="Characteristics of the Patton series, AMX-30 and Leopard tanks" |- style="vertical-align:bottom; border-bottom:1px solid #999;" ! ! style="text-align:left;" | [[M60 Patton|M60A3 Patton]]<ref>Lathrop & McDonald, str. 28.</ref> ! style="text-align:left;" | [[Leopard 1]]<ref>Jerchel, str. 28.</ref> ! style="text-align:left;" | AMX-30<ref>Ogorkiewicz, str. 20.</ref> ! style="text-align:left;" | [[T-55]]<ref>Zaloga (2004.), str. 29.</ref> ! style="text-align:left;" | [[T-62]]<ref>Zaloga (1979.), str. 20.</ref> |- ! style="text-align:right;" | Masa | 55,6 tona | 42,2 tona | 36 tona | 36 tona | 40 tona |- ! style="text-align:right;" | Top | 105&nbsp;mm [[Royal Ordnance L7|L7A3]] užlijebljeni | 105&nbsp;mm [[Royal Ordnance L7|L7A3]] užlijebljeni | 105&nbsp;mm L/56 F1 ožlijebljeni | 100&nbsp;mm [[D-10 enkovski top|D-10T2S]] užlijebljeni | 115&nbsp;mm U-5T glatkocijevni |- ! style="text-align:right;" | Streljivo | 63 granate | 55 granata | 50 granata | 43 granate | 40 granata |- ! style="text-align:right;" | Doseg | 480&nbsp;km | 600&nbsp;km | 600&nbsp;km | 500&nbsp;km | 450&nbsp;km |- ! style="text-align:right;" | Snaga motora | 560&nbsp;kW<br />(750 KS) | 620&nbsp;kW<br />(830 KS) | 510&nbsp;kW<br />(680 KS) | 430&nbsp;kW<br />(580 KS) | 430&nbsp;kW<br />(580 KS) |- ! style="text-align:right;" | Najveća brzina (na cesti) | 50&nbsp;km/h | 62&nbsp;km/h | 65&nbsp;km/h | 50&nbsp;km/h | 50&nbsp;km/h |- ! style="text-align:right;" | Oklop (prednja strana kupole) | 254&nbsp;mm<ref>Gelbart, str. 21.</ref> | 60&nbsp;mm zaobljena<ref name="Foss(1986)40">Foss (1986.), str. 40</ref> | 80,8&nbsp;mm<ref name="Foss(1986)28" /> | 203&nbsp;mm<ref name="Foss(1986)94">Foss (1986.), str. 94.</ref> | 242&nbsp;mm<ref name="Foss(1986)87">Foss (1986.), str. 87.</ref> |- ! style="text-align:right;" | Oklop (čeona ploča tijela) | 266,7&nbsp;mm LOS<ref>Foss (1986.), str. 138.</ref> | 70&nbsp;mm pod 60°<ref name="Foss(1986)40" /> | 79&nbsp;mm LOS<ref name="Foss(1986)28" /> | 97&nbsp;mm pod 58°<ref name="Foss(1986)94" /> | 102&nbsp;mm pod 60°<ref name="Foss(1986)87" /> |} == Verzije tenka == [[Datoteka:AMX30ACRA.jpg|mini|desno|200px|Prototip AMX-30 ACRA]] AMX-30 ima veliki broj različitih verzija, uključujući velik broj ostalih oklopnih vozila baziranih na istoj šasiji. Pojednostavljena verzija tenka ''(zvana „osnovni AMX-30“, [[Engleski|eng.]] "basic AMX-30")'' namijenjena izvozu je dizajnirana bez infracrvenog vizira, periskopa i manje kompleksne komandirove kupole. Ova verzija je i bez hermetičkog filtra za zrak, a manja 7,62&nbsp;mm [[mitraljez]] je montiran koaksijalno dok je veći 12,7&nbsp;mm M2 mitraljez pomaknut na krov kupole. Razmatrana je i još jedna verzija tenka za francusku vojsku u čiju je kupolu ugrađen 142&nbsp;mm tenkovski [[top]] sposoban ispaljivati supersonične ACRA ''(Anti-Char Rapide Autopropulsé)'' protivtenkovske projektile i visokoeksplozivne granate. Prototip ove verzije je dovršen [[1967]]. godine s novom lijevanom kupolom koja je dovoljno široka da primi naoružanje puno većeg [[Kalibar|kalibra]]. Međutim visoka cijena ACRA projektila natjerala je francusku vojsku da napusti program [[1972]]. godine. Vozila bazirana na AMX-ovoj šasiji uključuju oklopno vozilo za popravke, nosač sklopivog mosta, samohodni protivavionski top, lansirno vozilo za taktički nuklearni projektil i samohodnu haubicu. [[Datoteka:EPG-IMG 1755.jpg|mini|lijevo|200px|AMX-30D francuske vojske]] === AMX-30D === Oklopno vozilo za popravke ''(Inženjersko vozilo)'', poznato kao '''AMX-30D''' (AMX-30 ''Dépanneur-Niveleur'') dizajnirano je kako bi moglo popraviti ili pomoći glavnim borbenim vozilima na frontu. Rad na AMX-30D vozilu je počeo [[1966]]. kao dio istraživanja francuske vojske u svrhu razvoja vozila za popravak primarno namijenjen popravku AMX-30 tenkova. Prototip vozila je proizveden i dostavljen na testiranja [[1971]]. godine, a u februaru [[1973]]. prva predserija od pet vozila je predana vojsci. Iste godine, dodatnih 100 AMX-30D je naručeno, a njihova proizvodnja je započela [[1975]]. Vozilo za popravke je bilo opremljeno s vitlom koje je pokretano uz pomoć motora vozila, s mogućnošću izvlačenja maksimalno 35 tona težine. Vozilo je imalo i teški vučni kabl dužine 80 metara, dok je dodatni vučni kabl bio dužine 120 metara i kompatibilan s vučom do 20 tona težine kada se radi o izvlačenju vozila koje se nalazi ispred prednjeg djela AMX-30D. U drugačijim slučajevima vozilo mora biti osigurano s pomičnim rekvizitima koja se nalaze na vozilu i lopatica buldožera mora biti spuštena na zemlju. Kran može podići 3,29 tona težak motor i 10 tona tešku kupolu. Umjesto kupole AMX-30D ima krovnu nadgradnju i teži 36 tona, iako s ugrađenim jačim pogonskim motorom može težiti do 40 tona. Vozilo za samozaštitu ima postavljen 7,62&nbsp;mm mitraljez. AMX-30D ima maksimalnu cestovnu brzinu od 60&nbsp;km/h i maksimalan domet do 500&nbsp;km. === AMX-30H === AMX-30 nosač mosta ili ''Poseur de pont'' sastoji se od AMX-30 šasije s kutijastom krovnom nadogradnjom koja nosi sklopivi most. [[Most]] je dug 22 metra i može pružiti prijelaz preko površine širine do 20 metara. Most je širok 3,1 metar, ali širina se može povećati na 3,95 metara koristeći dodatne ploče. Može izdržati težinu do 46 tona. Razvoj nosača mosta započeo početkom [[1963]]., iako razvoj prototipa nije počeo do jula [[1967]]. godine. Prototip je dovršen [[1968]]. i nazvan AMX-30H, ali nije prihvaćen za daljnji razvoj do septembra [[1971]]. kada se naručuje prva predserija od 5 vozila. Vozila su dostavljena 16. oktobra [[1972]]. nakon čega su ocjenjivana i testirana. Godine [[1975]]. AMX-30H je proglašen standardnim sklopivim mostom u francuskoj vojsci iako niti jedno serijsko vozilo nikada nije naručeno. [[Datoteka:Pluton 034.jpg|mini|desno|200px|Samohodni lanser taktičke nuklearne rakete [[Pluton (projektil)|Pluton]]]] === AMX-30DCA === Razvoj samohodnog protivavionskog topa je započeo [[1969]]. za moguću potrebu francuske vojske i za izvoz. Iako francuska vojska nije naručila niti jedan primjerak ovog vozila, [[1975]]. [[Saudijska Arabija]] je naručila poboljšanu verziju označenu kao AMX-30SA. Sistem je postavljen na šasiju AMX-30 i razvijen za odbranu protiv niskoletećih prijetnji. Glavne dijelove sistema čine dva Hispano-Suiza 30&nbsp;mm 831 A automatska topa, usklađenih s ''Oeil-noir'' sistemom za upravljanjem paljbe ([[SUP]]). Isti sistem je već otprije bio instaliran na šasiju lahkog tenka [[AMX-13]]. Proizvodnja ovog vozila započela je [[1962]]., a postavljanje na AMX-30 omogućilo je veću šasiju na koju bi S 401 A kupola mogla biti montirana uz vrhunsku mobilnost. Teža šasija AMX-30 također je omogućila stabilniju platformu za topove i omogućila da se uz sistem nosi puno više potrebne municije (1200 metaka u usporedbi sa 600 koliko je nosio [[AMX-13]]). Topovi su napravljeni da mogu ispaljivati 5 metaka ili 15 metaka u jednom ciklusu s maksimalnom brzinom paljbe od 650 metaka u minuti. Topove kontrolira analogni [[računar]] koji je primao podatke s Doppler [[radar]]a koji se, kada nije bio u upotrebi, mogao spustiti u oklopnu kutiju da se zaštiti od oštećenja. Radar je zavisio od vizuelnog praćenja mete tako da je mogao raditi samo po vedrom vremenu. [[Datoteka:AMX-30 Roland img 2305.jpg|mini|lijevo|200px|Pogled na lijevu stranu lansera raketa zemlja-zrak „[[Roland (rakete)|Roland]]“ u borbenom položaju]] [[Datoteka:AMX-30 Roland mg 7759.jpg|mini|lijevo|200px|AMX-30R sa spuštenim lansirnim cijevima i radarom]] === Samohodni lanseri === Tri raketna sistema su bila razvijena za montažu na tijelo tenka AMX-30. ==== Pluton ==== Prepoznajući potrebu za samohodnim lanserom taktičkih nuklearnih [[raketa]] francuska vojska je započela razvoj rakete Pluton [[1963]]. Sljedeće godine, [[1964]]. program je bio zaustavljen i umjesto njega francuska vojska se opredijelila za raketu velikog dometa kompatibilnu s lansiranjem s lansera montiranog na šasiju vozila AMX-30. Ugovor za razvoj sistema je osnovan [[1968]]. Prvi prototip je ubrzo dostavljen i testiran između jula i augusta [[1970]]., nakon čega je izrađen drugi prototip [[1971]]. Još dva prototipa su proizvedena [[1972]]. Sljedeće godine vozilo je ušlo u serijsku proizvodnju i do [[1. maj]]a [[1974]]. četiri vozila su dostavljena 3. artiljerijskom puku ''([[Engleski|eng.]] 3rd Artillery Regiment)''. Sama [[raketa]] teži 2,4 tone i dugačka je 7,6 metara. Koristeći pojednostavljeni sistem vođenja i [[raketni motor]], raketa Pluton je imala maksimalan domet od 120&nbsp;km. ==== AMX-30R ==== Drugi raketni sistem je AMX-30R ''(Roland)'', platforma za lansiranje [[Roland (rakete)|Roland]] raketa zemlja-zrak. Razvoj ovog vozila je započeo [[1974]]. godine. Pet vozila je proizvedeno u prvoj predseriji koja je dovršena do [[1977]]., a već iste godine je naručeno 183 ovakvih vozila. Sistem Roland je uključivao pravouglo nadgrađe, više od onog na AMX-30D i Pluton, u koje se nalazio radarski sistem i na kojem su montirane dvije lansirne tube na svakoj strani, s automatskim sistemom za punjenje koje je pohranjivalo 8 raketa u rezervi unutar tog nadgrađa. Rolandov istraživački [[radar]] je imao domet 16&nbsp;km. ==== AMX-30SA ==== Treći raketni sistem, zvan AMX-30SA je razvijen [[1975]]. za [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]]. Sistem se sastojao od lansera za rakete zemlja-zrak SA-10 ''Shahine'' koje je razvio i proizvodio Thomson-CSF. Lansirno vozilo je bilo skoro u potpunosti bazirano na AMX-30R vozilu. [[Datoteka:AuF1 of Saudi Arabia.JPEG|mini|desno|200px|[[AU-F1 GCT|GCT]] u službi u Saudijskoj Arabiji]] === AMX-30 AuF1 === {{Glavni|AU-F1 GCT}} [[AU-F1 GCT|AMX 30 AuF1]] punim imenom ''Canon automoteur de 155 GCT'' (''Grande Cadence de Tir'', velika brzina paljbe) je razvijen na temelju šasije AMX-30 kako bi pružio taktičko-artiljerijsku potporu jedinicama u francuskoj vojsci. U veliku kupolu je montirana 155&nbsp;mm [[haubica]] dužine cijevi 40 [[kalibar]]a. Haubica je opremljena automatskim punjačem koji omogućuje maksimalnu brzinu paljbe od osam granata u minuti, a maksimalni domet joj je 23,5&nbsp;km. Kupola omogućuje elevaciju topa do 66 stepeni i može se okrenuti u svih 360 stepeni. Vozilo u tijelu nosi 42 granate. Odluka o dizajniranju samohodne haubice datira još iz [[1969]]. s prvim dovršenim prototipom [[1972]]. godine. Do [[1979]]. napravljeno je ukupno 7 prototipova i šest predserijskih vozila, nakon kojih je proizvedeno 110 samohodnih haubica. Ova narudžba je kasnije povećana na 190 haubica. === AMX-30S === [[Datoteka:AMX-32 img 2369.jpg|mini|desno|200px|AMX-32]] Verzija AMX-30S izvedena je [[1973]]. godine i namijenjena je izvozu u zemlje s [[tropska klima|tropskom klimom]]. Jedina vidljiva razlika od standardnog tenka AMX-30 je postojanje štitnika gusjenica. Ovaj tenk ima i slabiji motor (405&nbsp;kW) i vodeno hlađenje. AMX-30S licencirano se proizvodio u [[Španija|Španiji]], a izvezen je u [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]]. === AMX-32 === Prvi prototip poboljšanog AMX-30 tenka za izvoz, poznat kao '''AMX-32''' je otkriven javnosti u junu [[1979]]. Originalno namijenjen kao alternativa za AMX-30B2, AMX-32 je imitirao [[oklop]] sa zrakom između dvije ploče kojeg su Nijemci uspješno primijenili na tenku [[Leopard 1]]A3 i A4. AMX-32 je tako imao veću razinu oklopne zaštite i veću šansu za preživljavanje na frontu od svog prethodnika AMX-30S. Automatski top promjera cijevi 20&nbsp;mm je postavljen koaksijalno s glavnim topom, dok je 7,62&nbsp;mm [[mitraljez]] bio montiran na krov kupole. Međutim, nije bilo zainteresiranih kupaca. == Izvoz == [[Datoteka:AMX30 afar.jpg|mini|lijevo|200px|Španski AMX-30 u muzeju oklopnih vozila ''El Goloso'']] [[Izrael]] se u februaru [[1964]]. odlučio za proizvodnju vlastitog [[tenk]]a. Prva razmatrana mogućnost je bila proizvodnja tijela tenkova AMX-30 pod licencom u Izraelu, dok bi se kupole radile u Francuskoj. Međutim, Izrael je kao prioritet stavio oklopnu zaštitu umjesto pokretljivosti, pa je general major [[Israel Tal]] prekinuo pregovore s [[Francuska|Francuskom]] nakon što je [[1966]]. postignut dogovor s [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenim Kraljevstvom]] oko proizvodnje tenka [[Chieftain]] u Izraelu pod licencom. [[Francuska]] je također propustila priliku da svoj tenk prodaju u ostale dvije FINABEL nacije, [[Belgija|Belgiju]] i [[Holandija|Holandiju]]. Holanđani su odustali od projekta, tako da nisu ni testirali tenk, a Belgija je naručila [[Njemačka|njemačke]] tenkove [[Leopard 1]] nakon što je Francuska odbila prepustiti proizvodnju nekih dijelova AMX-30 tenka u Belgiji jer se bojala da bi se time povećala ukupna cijena AMX-a. Zbog svoje cijene koja je bila niža od konkurencije i lahkoće održavanja tenka, kupnju AMX-30 su preferirale manje razvijene i siromašnije zemlje. [[Grčka]] je [[1969]]. naručila ukupno 190 tenkova AMX-30 i 14 AMX-30D, čime je postala prva zemlja u koju je izvezen francuski tenk. Kroz 1960-te, [[Španija]] je razmatrala oba, AMX-30 i [[Leopard 1]] koje bi uklopila u postojeće snage koje su se sastojale od [[SAD|američkih]] [[M47 Patton|M47]] i [[M48 Patton]]a. Naposljetku [[Španija]] se odlučila za AMX-30 iz više razloga, uključujući i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britansku]] nespremnost na prodaju [[L7 tenkovski top]] fašističkom režimu, a i Francuzi su kao mogućnost ponudili proizvodnju tenka AMX-30 u Španiji. Španija je naručila 19 tenkova [[1970]]., a kasnije je dogovorena proizvodnja još 180 tenkova u Španiji. Godine [[1979]]. Španija je započela proizvodnju druge serije od 100 tenkova, predavši ukupno 299 AMX-30 španskoj vojsci. Službena oznaka za ove AMX-eve proizvedene u Španiji je bila '''AMX-30E'''. Dodatno je kupila 10 AMX-30D i 18 AMX-30R. Kako je proizvodnja AMX-30E tenkova završila [[1979]], španska vojska je počela tražiti rješenja za modernizaciju kako bi poboljšala mobilnost tenka. Godine [[1987]]. je započela šestogodišnji program modernizacije kojim je 150 tenkova dovedeno na standard AMX-30EM2 i poboljšala ostalih 149 tenkova na AMX-30EM1 standard. AMX-30EM2 je imao kompletnu nadogradnju. Poboljšana je tenkova pokretljivost ugradnjom novog motora i mjenjača. Vatrena moć je povećana uvođenjem novog [[Kinetički penetrator|kinetičkog penetratora]] u streljivo tenka zajedno s ugradnjom mnogo kompliciranijeg i učinkovitijeg [[SUP|sistema za upravljanje paljbom]] za topnika i još neke sitnice. AMX-30EM1 je nazvan ''„rekonstrukcijom“'' i ovim standardom su samo poboljšana vozna svojstva. Ugrađena je nova transmisija i zamijenjeni mnogi istrošeni dijelovi poput kočnica, kontrola i pokazivača. Ti rekonstruirani AMX-30EM1 su vrlo brzo zamijenjeni s američkim [[M60 Patton]]ima ranih [[1990te|1990-ih]]. [[Datoteka:AMX30 bustle.jpg|mini|desno|200px|Pogled na kupolu AMX-30 tenka]] Francuska je [[1972]]. potpisala ugovor sa [[Saudijska Arabija|Saudijskom Arabijom]] o prodaji 190 tenkova AMX-30S, koji su projektirani za pustinjske uvjete i potrebe zemalja [[Bliski Istok|Bliskog Istoka]]. Prema ugovoru naziva ''„Palmier Contract“'', saudijski tenkovi su bili isporučeni između [[1973]]. i [[1979]]., dok je 59 AMX-30D izvezeni između [[1975]]. i [[1979]]., 12 AMX-30P između [[1977]]. i [[1979]]. i na kraju 51 samohodna haubica između [[1979]]. i [[1980]]. godine. Između [[1979]]. i [[1981]]. Saudijska Arabija je dobila 52 AMX-30SA i kasnije 50 AMX-30C1 „Shanine-2“ koji su dostavljeni u dvije serije imeđu [[1980]]. i [[1989]]. godine. Do 21. vijeka 50% saudijskih AMX-30 se nalazilo u rezervi, najviše zbog njegove nemogućnosti da se nosi s modernijim protivnicima kao što su Irački [[T-62]] i [[T-72]] i izraelska [[Merkava]]. Velik broj ih je povučeno iz služe nakon narudžbe 315 američkih tenkova [[M1 Abrams|M1A2 Abramsa]] [[1989]]. godine i primanjem u službu 450 [[M60 Patton|M60A3 Patton]] tenkova. Iako je [[Saudijska Arabija]] planirala naručiti više M1 tenkova, iz finansijskih razloga to nije mogla učiniti pa su tenkovi AMX-30 i dalje ostali u službi. [[Venezuela]] je u prvobitnom planu naručila 142 tenka [[1972]]. godine, iako je kasnije taj broj smanjen na 81 tenk AMX-30 i četiri AMX-30D. Sredinom [[1980te|1980-ih]], Venecuela je prihvatila plan modernizacije svojih AMX-30 tenkova promijenivši originalni motor s novim dizelskim Continental AVDS-1790-5A snage 908 KS (677&nbsp;kW) i zamijenivši staru transmisiju s Allison CD-850-6A. Venecuela je u svoje tenkove ugradila i nove tenkove benzina čime je povećala cestovni domet tenka na 720&nbsp;km. Vatrenu moć je poboljšala zamjenom starog [[SUP|sistema za upravljanje paljbom]] za moderniji. [[Francuska]] i [[Katar]] su [[1977]]. potpisali sporazum čime je Francuska garantirala prodaju 24 tenka AMX-30, čiji se ukupan broj kasnije povećao na 52 jer je Katar naručio još 30 AMX-30B2 tenkova [[1987]]. godine. [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su [[1977]]. naručili 64 tenka i jedno oklopno vozilo za popravak, kako bi tim tenkovima popunili jednu oklopnu brigadu [[1977]]. godine. Tokom političkih sporova oko [[Čile]]a i [[Argentina|Argentine]], tokom kojih je Čile naručio 46 tenka, ali je taj broj smanjen na 21 zato što je ugovor poništen od strane francuske vlade [[1981]]. godine. Kipar je [[1982]]. kupio ukupno 16 AMX-30B2 tenkova i jedan AMX-30D, a kasnije je naručio još 36 tenka AMX-30B2. Ukupna brojka proizvedenih AMX-30 tenkova i njegovih verzija je 3.571 vozilo. Kasnije su mnoga korištena vozila prodana drugim državama. [[Kipar]] je [[2005]]. kupio 52 AMX-30 od Grčke i 102 AMX-30B2. [[Bosna i Hercegovina]] je dobila kao donaciju 52 tenka AMX-30 [[1998]]. godine od [[UAE]]. Broj tenkova u francuskoj vojsci je smanjen na oko 250 AMX-30B2 tenkova. == Borbena upotreba == [[Katar]]ski AMX-30 tenkovi su korišteni tokom [[Zaljevski rat|Zaljevskog rata]] u ''"Bitci za Khafji"'', gdje su [[30. januar]]a [[1991]]. učestvovali u katarskom protivnapadu s ciljem da ponovno preuzmu kontrolu nad gradom [[Khafji]] kojeg su noć prije okupirale iračke snage. Tokom te akcije, katarski tenkovi AMX-30 su uništili tri iračka [[T-55]] i zarobila četiri. Najmanje jedan katarski AMX-30 je izgubljen tokom bitke. [[Datoteka:AMX30Demin.jpg|mini|desno|250px|Jedan od šest tenkova ''AMX 30 Demin'']] [[Datoteka:French AMX-30 Desert Storm.jpg|mini|desno|250px|Francuski AMX-30B2 u Saudijskoj Arabiji dopremljen za vrijeme Zaljevskog rata]] Francusko učešće u [[Zaljevski rat|Zaljevskom ratu]], kodnog imena ''[[Opération Daguet]]'', tokom koje je transportirana "6. Laka oklopna brigada" ''([[Francuski|fran.]] 6e Division Légère Blindée)'', u čijem sastavu su se najvećim djelom nalazila vozila [[AMX-10RC]] brzog izviđačkog puka, ali i teže oklopne snage u sastavu "4. puka" ''([[Francuski|fran.]] 4e Régiment de Dragons)'' su poslane u regiju s 44 AMX-30B2 tenka. Eksperimentalno se uvela nova pukovnijska organizacijska struktura sa 3 divizije po 13 tenkova, komandnim tenkom i šest vozila u rezervi, umjesto normalne organizacije snaga od 52 vozila zajedno. Dopremljeno je i šest starijih AMX-30B, opremljenih sa [[SSSR|sovjetskim]] valjkom za razminiranje koje je francuskoj dala [[Njemačka]] iz zaliha [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]]. Tih šest tenkova opremljenih s valjkom za razminiranje su nazvani ''AMX 30 Demin''. Vozilima su upravljale profesionalne i dobro obučene posade bez regruta. „Daguet Division“ je bila pozicionirana istočno od koalicijskih snaga i imala je zadaću štiti desni bok američkog 18. padobranskog korpusa ''([[Engleski|eng.]] XVIII Airborne Corps)''. Ovakav razmještaj je dao francuskim zapovjednicima veću samostalnost a i smanjena je mogućnost nailaska na iračke [[T-72]], koji su bili superiorni nad [[AMX-10RC]] i AMX-30B2 vozilima. S početkom kopnene ofanzive [[24. februar]]a [[1991]]. francuske snage su krenule u napad na svoju prvu metu, ''"Objective Rochambeau"'', kojeg je branila iračke 45. pješačka divizija. Prodori [[Aérospatiale Gazelle|helikoptera Gazelle]] pokrili su put za napad "4. puka" ''([[Francuski|fran.]] 4e Régiment de Dragons)''. Demoralizirana zbog koalicijskog teškog bombardiranja iračka odbrana se vrlo brzo predala. Sljedeći dan, "4. puk" je krenuo na drugi zadatak, "Chambord", gdje su izjavili da su uništili 20 [[tenk]]ova, tri BMP-a, petnaest kamiona i pet minobacača uz asistenciju [[USAF]]-ovih [[A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolta II]] i zarobili dosta vojnika. Zadnji cilj je bila AS-Salman zračna baza ''("Objective White")'' koja je osvojena do 18:15 nakon napada iz više smjerova, s "4. pukom" koji je napadao s juga. Sve u svemu, tenkovi AMX-30 su ispalili 270 tenkovskih granata. == Upotreba AMX-30 tenka == * {{ZID|Bosna i Hercegovina}} * {{ZID|Katar}} * {{ZID|Kipar}} * {{ZID|Saudijska Arabija}} * {{ZID|UAE}} * {{ZID|Venecuela}} == Bivši korisnici == * {{ZID|Čile}} * {{ZID|Francuska}} * {{ZID|Grčka}} * {{ZID|Španija}} == Reference == * [https://web.archive.org/web/20140721193339/http://fas.org/man/dod-101/sys/land/row/amx-30.htm FAS.org: AMX-30] * [http://www.militaryfactory.com/armor/detail.asp?armor_id=47/ militaryfactory.com: AMX-30]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{refspisak}} == Literatura == * {{cite journal | last = Berthemy | first = Hubert | title = La Cavalerie Française en 2002 | journal = Tank Museum News | issue = N°60 | publisher = Brussels: L'A.S.B.L. "Tank Museum" | date = 2000 }} * {{cite journal | author1 = Biass, Eric H. | author2 = Doug Richardson | url = http://www.armada.ch/03-6/complete_03-6.pdf | format = PDF | title = Time for Shifting Gears? | journal = Armada International | publisher = Armada International | date = 1. 6. 2003 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051013093733/http://www.armada.ch/03-6/complete_03-6.pdf | archive-date = 13. 10. 2005 | access-date = 1. 1. 2014 | url-status = dead | access-date = 1. 1. 2014 | archive-date = 13. 10. 2005 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051013093733/http://www.armada.ch/03-6/complete_03-6.pdf }} * {{cite book |last= Bishop |first= Chris |title= The Encyclopedia of Tanks and Armored Fighting Vehicles: From World War I to the Present Day |url= https://archive.org/details/encyclopediaofta0000unse_b5x5 |location= San Diego, CA |publisher= Thunder Bay |year=2006 |isbn= 978-1-59223-626-8 }} * {{cite book | last = Caiti | first = Pierangelo | title = Modern Armour — The world's battle tanks today | publisher = Arms and Armour Press | year=1978 | location = London | isbn = 0-85368-412-X }} * {{cite book | last = Chant | first = Cristopher | title = World encyclopaedia of the Tank — An international history of the armoured fighting machine | url = https://archive.org/details/worldencyclopaed0000chan | publisher = Patrick Stephens Limited | year=1996 | location = Somerset | isbn = 1-85260-114-0 }} * {{cite book | last = Cogan | first = Charles | title = The Third Option, The Emancipation of European Defense, 1989-2000 | url = https://archive.org/details/thirdoptionemanc0000coga | publisher = Praeger | year=2001 | location = Westport, USA | isbn = 0-275-96948-7}} * {{cite book | author1 = Cordesman, Anthony H. | author2 = Burke, Arleigh A. | title = Saudi Arabia Enters the 21st Century: The Military and International Security Dimension, IV. The Saudi Army | publisher = Center for Strategic and International Studies | date=30. 10. 2001 | isbn= 978-0-275-97997-3}} * {{cite book | author1 = Crow, Duncan | author2 = Robert J. Icks | title = Encyclopedia of Tanks | publisher = Barrie & Jenkins | year=1975 | location = London, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 0-214-20080-9 }} * {{cite book | last = de Mazarrasa | first = Javier | title = Blindados en España 2ª Parte: La Dificil Postguerra 1939-1960 | publisher = Quiron Ediciones | year=1994 | location = Valladolid, Španija | isbn = 84-87314-10-4}} * {{cite book | last = de Mazarrasa | first = Javier | title = Carro de Combate AMX-30E | publisher = Aldaba Ediciones | year=1990 | isbn = 84-86629-29-2}} * {{cite book |last= Dunstan |first= Simon |title= Chieftain Main Battle Tank 1965-2003 |location= |publisher= Osprey Publishing |year=2003 |isbn= 978-1-84176-719-2 }} * {{cite journal | last = Ferrari | first = Giorgio | title = The "Hows" and "Whys" of Armour Penetration | journal = Military Technology | issue = 10/1988. | publisher = Moench Verlagsgesellschaft Mbh | date = oktobar 1988}} * {{cite book |last= Foss |first= Christopher F. |title= Jane's World Armoured Fighting Vehicles |url= https://archive.org/details/janesworldarmour0000foss_p1m6 |publisher= Macdonald and Jane's Publishers Limited |year=1976 |isbn= 0-354-01022-0}} * {{cite book |last= Foss |first= Christopher F. |title= Jane's Main Battle Tanks — Second edition |url= https://archive.org/details/janesmainbattlet0000foss |publisher= Jane's Publishing Company Limited |year=1986 |isbn= 0-7106-0372-X}} * {{cite book |last= Foss |first= Christopher F. |title= Great Book of Tanks: The World's Most Important Tanks from World War I to the Present Day |url= https://archive.org/details/greatbookoftanks0000mill_r2i7 |publisher= Zenith Press |date=4. 1. 2003 |isbn= 978-0-7603-1475-3}} * {{cite book |last= Foss |first= Christopher F. |title= Jane's Armour and Artillery, 2005-2006 |publisher= Jane's Information Group |year=2005 |isbn= 0-7106-2686-X}} * {{cite book |last= Foss |first= Christopher F. |title= Jane's Tank Recognition Guide |url= https://archive.org/details/janestankrecogni00unse |publisher= Harper Collins |year=2006 |location= London, Ujedinjeno Kraljevstvo |isbn= 978-0-00-718326-5}} * {{cite book | last = Gelbart | first = Marsh | title = Modern Israeli Tanks and Personnel Carriers 1985-2004 | publisher = Osprey | year=2004 | location = Oxford, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-84176-579-1 }} * {{cite journal | last = Hilmes | first = Rolf | title = Battle Tanks for the Bundeswehr: Modern German Tank Development, 1956-2000 | journal = Armor | issue = januar 2001 | publisher = Fort Knox: US Army Armor Center | date=1. 1. 2001 | issn = 0004-2420 }} * {{cite book | last = Jerchel | first = Michael | title = Leopard 1 Main Battle Tank 1965-1995 | publisher = Osprey | year=1995 | location = Oxford, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-85532-520-9}} * {{cite book |last= Jeudy |first= Jean-Gabriel |title= Chars de France |location= Boulogne |publisher= E.T.A.I. |year=1997 |isbn= 2-7268-8369-9 }} * {{cite book | author1 = Lathrop, Richard | author2 = John McDonald | title = M60 Main Battle Tank 1960-91 | publisher = Osprey | year=2003 | location = Oxford, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-84176-551-1}} * {{cite book | last = Mercillon | first = Patrick H. | title = Les Chars Français du Musée des Blindés | publisher = Centre de Documentations sur les Engins Blindés | location = Saumur | year = | isbn = }} * {{cite book |last= Miller |first= David |title= The Illustrated Directory of Tanks and Fighting Vehicles: From World War I to the Present Day |url= https://archive.org/details/illustrateddirec0000mill_r1i6 |location= Osceola, WI |publisher= MBI |date= 2000 |isbn= 978-0-7603-0892-9 }} * {{cite journal | last = Moncure | first = John | url = https://www.knox.army.mil/center/ocoa/armormag/backissues/1990s/1997/ma97/2leclerc97.pdf | format = PDF | title = Leclerc: New French Tank, Like the M1A2, Uses Digital Architecture | journal = [[ARMOR magazine]] | publisher = Armor Center | date=1. 3. 1997 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cite book | last = Ogorkiewicz | first = Richard M. | title = AMX-30 Battle Tank | publisher = Profile Publications Ltd. | date = decembar 1973 | location = Berkshire, Ujedinjeno Kraljevstvo |oclc = 54349455 | isbn = }} * {{cite journal | last = Perez-Guerra | first = Jaime | title = Spanish AMX-30 MBT upgrade program | journal = Janes International Defense Review | publisher = Janes | date=1. 4. 1987}} * {{cite book | last = Perrett | first = Bryan | title = Iron Fist: Classic Armoured Warfare Case Studies | url = https://archive.org/details/ironfistclassica0000brya | publisher = Brockhampton Press | year=1995 | location = London, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-86019-954-2 }} * {{cite book | last = Rottman | first = Gordon | title = Armies of the Gulf War | url = https://archive.org/details/armiesofgulfwar0000gord | publisher = Osprey | year=1993 | location = Oxford, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-85532-277-3 }} * {{cite journal | last = Rudnick | first = David | title = Atlantic Relations: Policy Co-ordination and Conflict (The Case of the Leopard Tank) | journal = International Affairs | publisher = Royal Institute of International Affairs | location = London, Ujedinjeno Kraljevstvo | date = april 1976 }} * {{cite book |last= Scales |first= Robert H. |title= Certain Victory: The U.S. Army in the Gulf War |publisher= Brassey's |year=1998 |location= Washington DC, SAD |isbn= 1-57488-136-1}} * {{cite book | last = Senger und Etterlin | first = Ferdinand von | title = Tanks of the World — Taschenbuch der Panzer | publisher = Bernard & Graefe Verlag | year=1990 | location = Koblenz | isbn = 3-7637-5871-2 }} * {{cite book | last = Spielberger | first = Walter | title = Von der Zugmachine zum Leopard 2 — Geschichte der Wehrtechnik bei Krauss-Maffei | publisher = Bernard & Graefe Verlag | year=1980 | location = München | isbn = 978-3763752027}} * {{cite book | last = Westermeyer | first = Paul W. | url = http://www.usmc.mil/news/publications/Documents/U.S.%20Marines%20in%20Battle%20Al-Khafji%20%20PCN%20106000400_1.pdf |format=PDF| title = U.S. Marines in Battle: Al-Khafji, 28 January – 1 February 1991 | publisher = History Division, U.S. Marine Corps | location = Washington DC, SAD}} * {{cite book | last = Zaloga | first = Steven J. | title = Modern Soviet Armor: Combat Vehicles of the USSR and Warsaw Pact Today | publisher = Prentice Hall | year=1979 | location = Edinburgh, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 0-13-597856-4 | url = https://archive.org/details/modernsovietarmo00zalo }} * {{cite book | last = Zaloga | first = Steven J. | title = The M47 and M48 Patton Tanks | publisher = Osprey | year=1999 | location = Oxford, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-85532-825-9}} * {{cite book | last = Zaloga | first = Steven J. | title = T-54 and T-55 Main Battle Tanks 1944-2004 | publisher = Osprey | year=2004 | location = Oxford, Ujedinjeno Kraljevstvo | isbn = 1-84176-792-1}} [[Kategorija:Francuski tenkovi]] qkw6zk1qbg137jbrwn8i1hjxatj2sma George Jean Nathan 0 357672 3937042 3856181 2026-10-25T01:37:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937042 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = George Jean Nathan | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1882|2|14}} |mjesto_rođenja = [[Fort Wayne (Indiana)]], SAD | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1958|4|8|1882|2|14}} |mjesto_smrti = [[New York]], SAD | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} [[File:George-Jean-Nathan-1928.jpg|thumb|George Jean Nathan (1928)]] '''George Jean Nathan''' (izgovor: Džordž Džîn Nejtan) bio je [[SAD|američki]] [[pisac]], [[novinar]] i [[Pozorište|pozorišni]] kritičar. == Život == === Djetinjstvo i studij === Nathan je imao nastavu kod kuće, predavali su mu tutori. Otac ga je rano ostavio, te se s majkom preselio u [[Cleveland]], gdje je pohađao srednju školu. Upisao se na [[Univerzitet Cornell]], gdje se istakao kao vrhunski [[mačevanje|mačevalac]]. Učlanio se u [[student]]sko udruženje ''[[Quill and Dagger]]''. Već kao student pisao je za univerzitetske [[novine]] ''Sun'' i humoristički list ''Widow''. Nakon završetka radio je kao novinar za ''[[New York Herald]]''. === Rad === Nezadovoljan svakodnevnicom novinara, napustio je ''New York Herald'' i počeo pisati za razne novine. Počinje se baviti i pozorišnom kritikom. 1908. piše kritike o ''[[The Smart Set]]u'' i susreće [[H. L. Mencken]]a, s kojim sklapa prijateljstvo. 1924. zajedno izdaju časopis ''[[The American Mercury]]''. Nathan je također osnivač novina ''[[American Spectator]]'', koje su izlazile između 1932. i 1935. Zbog brojnih kritika o [[Broadway]]u nije bio omiljen kod glumaca. Ipak, [[Eugene O'Neill]] i [[Sean O'Casey]] družili su se s njim jer su njegove kritike pomogle da postanu poznatiji. Imao je vezu s nekim glumicama, a među poznatijim je bila [[Lillian Gish]], koja ga je i napustila. Vjenčao se 1955. sa dosta mlađom [[Julie Haydon]]. Nathan je umro 1958. u dobi od 76 godina, u New York Cityju.<ref name="Bio">Thomas F. Connolly, [http://www.arts.cornell.edu/english/awards/nathan/bio.html Biografija sa zvanične stranice ''Cornella''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710051654/http://www.arts.cornell.edu/english/awards/nathan/bio.html |date=10. 7. 2010 }}; učitano: 5. 5. 2014 {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> == Nagrada "George Jean Nathan" == [[Nagrada "George Jean Nathan"]], koja se dodjeljuje za najbolje pozorišne kritike, dobila je naziv po njemu. == Objavljena djela == Napisao je preko 40 knjiga. Pretežno se radi o zbirkama njegovih kritika. Među poznatijim su: * ''The Critic and the Drama'', 1922 ({{ISBN|0-8386-7964-1}}) * ''The Autobiography of an Attitude'', 1925. * ''The Intimate Notebooks of George Jean Nathan'', 1932. == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Nathan, George Jean}} [[Kategorija:Američki pozorišni kritičari]] [[Kategorija:Američki novinari]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Biografije, Fort Wayne (Indiana)]] [[Kategorija:Rođeni 1882.]] [[Kategorija:Umrli 1958.]] r7ku6763okrck6wt484dtc17qbzp7fd Šablon:Sastav Meksika na SP 1986. u nogometu 10 359697 3936919 3220523 2026-10-24T18:04:35Z Sangjinhwa 19508 3936919 wikitext text/x-wiki {{Sastav nogometne reprezentacije | ime = Sastav Meksika na SP 1986. u nogometu | bg = #006847 | fg = white | bordercolor = #CE1126 | država = Meksiko | država_genitiv = Meksika | flagvar = | ekipa link = Nogometna reprezentacija Meksika | naslov = Sastav Meksika | takmič = SP 1986. | takmič link = Svjetsko prvenstvo u nogometu 1986. | pol = | p1 = [[Pablo Larios|Larios]] | p2 = [[Mario Trejo (nogometaš)|Trejo]] | p3 = [[Fernando Quirarte|Quirarte]] | p4 = [[Armando Manzo|Manzo]] | p5 = [[Francisco Javier Cruz|Fr.&nbsp;Cruz]] | p6 = [[Carlos de los Cobos|de&nbsp;los&nbsp;Cobos]] | p7 = [[Miguel España|España]] | p8 = [[Alejandro Domínguez (nogometaš, rođen 1961)|Domínguez]] | p9 = [[Hugo Sánchez|Sánchez]] | p10 = [[Tomás Boy|Boy]]&nbsp;{{kapiten}} | p11 = [[Carlos Hermosillo|Hermosillo]] | p12 = [[Ignacio Rodríguez (nogometaš)|Rodríguez]] | p13 = [[Javier Aguirre|Aguirre]] | p14 = [[Félix Cruz|Fé.&nbsp;Cruz]] | p15 = [[Luis Flores (nogometaš)|Flores]] | p16 = [[Carlos Muñoz (nogometaš, rođen 1959)|Muñoz]] | p17 = [[Raúl Servín|Servín]] | p18 = [[Rafael Amador|Amador]] | p19 = [[Javier Hernández (nogometaš, rođen 1961)|Hernández]] | p20 = [[Olaf Heredia|Heredia]] | p21 = [[Cristóbal Ortega|Ortega]] | p22 = [[Manuel Negrete Arias|Negrete]] | selektor = [[Bora Milutinović|Milutinović]] | bilješke = }}<noinclude> [[Kategorija:Navkutije sastava Meksika na svjetskim prvenstvima u nogometu|1986.]] [[Kategorija:Navkutije sastava na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1986.|Meksiko]] </noinclude> i0780ydyh36s963hefidb4w7hz6130r Journal on European History of Law 0 364814 3937092 3878299 2026-10-25T11:28:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937092 wikitext text/x-wiki {{Infokutija časopis | naziv = Journal on European History of Law | datoteka = Journal on European History of Law.jpg | veličina slike = 210px | opis slike = Journal on European History of Law | glavni urednik = | učestalost = 2 puta godišnje | tiraž = | kategorije = | cijena = | izdavač = [[Evropsko udruženje za historiju prava]] | osnivanje = 2010. | prvo izdanje = 2010. | datum najnovijeg izdanja = 2024. | broj najnovijeg izdanja = | zemlja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | jezik = [[Engleski jezik]], [[Njemački jezik]] | web = [http://www.journaloneuropeanhistoryoflaw.eu/ JEHL] }} '''Journal on European History of Law''' (''Časopis za evropsku historiju prava'', {{ISSN|2042-6402}}, {{ISSN|3049-9089}}) je naučni [[časopis]] posvećen pravnoj historiji i [[Rimsko pravo|romanistici]], koji se objavljuje dva puta godišnje na engleskom i njemačkom jeziku. Namijenjen je pravnim historičarima i romanistima iz svih evropskih zemalja.<ref>{{cite web |url=http://www.historyoflaw.eu/english/journal_on_european_history_of_law.html|title=JOURNAL ON EUROPEAN HISTORY OF LAW (JEHL) |publisher=The European Society for History of Law|access-date=14. 10. 2024}}</ref> Od osnivanja 2010. godine, časopis izdaje londonska izdavačka kuća STS Science Centre Ltd. pod pokroviteljstvom [[Evropsko udruženje za historiju prava|Evropskog udruženja za historiju prava]] (''The European Society for History of Law''). Svi prilozi prolaze rigoroznu recenziju od strane Naučnog savjetodavnog odbora, što osigurava visok nivo akademskog integriteta i kvaliteta objavljenih radova. Časopis sadrži naučne studije, analize, prikaze knjiga i izvještaje. Istražuje složenu tapiseriju evropskih pravnih tradicija, otkrivajući historijske temelje koji oblikuju savremene pravne sisteme. Objavljuje inovativna istraživanja koja rasvjetljavaju evoluciju prava i njegov dubok uticaj na društvo. Journal on European History of Law je indeksiran u uglednim bazama podataka kao što su [[Scopus]],<ref name=Scopus>{{cite web |url=https://www.scopus.com/sourceid/21100858112 |title=Source details: Journal on European History of Law |publisher=Elsevier |work=Scopus Preview |access-date=14. 10. 2024}}</ref> HeinOnline,<ref name=MIAR>{{cite web|url=https://miar.ub.edu/issn/2042-6402|title=JOURNAL ON EUROPEAN HISTORY OF LAW|publisher=Facultat d'Informació i Mitjans Audiovisuals, Universitat de Barcelona|access-date=14. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430024705/https://miar.ub.edu/issn/2042-6402|archive-date=30. 4. 2024|url-status=dead}}</ref> EBSCO<ref name=MIAR /> i ERIH PLUS,<ref name=MIAR/> što potvrđuje njegov značaj kao resursa za akademike i istraživače. == Web izvori == * [http://www.sts-science.co.uk/sts/journal_on_european_history_of_law.html Journal on European History of Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109164245/http://www.sts-science.co.uk/sts/journal_on_european_history_of_law.html |date=9. 11. 2014 }} Časopis na web stranici izdavačke kuće STS Science Centre Ltd * [http://www.historyoflaw.eu/english/journal_on_european_history_of_law.html Journal on European History of Law] Časopis na web stranici društva The European Society for History of Law * [http://www.ceeol.com/aspx/publicationdetails.aspx?publicationId=c98f66e1-ef63-420c-a0c6-8166889dadf9 Central and Eastern European Online Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113195711/http://www.ceeol.com/aspx/publicationdetails.aspx?publicationid=c98f66e1-ef63-420c-a0c6-8166889dadf9 |date=13. 11. 2013 }} – besplatan download == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Časopisi osnovani 2010.|*]] [[Kategorija:Časopisi u Ujedinjenom Kraljevstvu]] ip5fc0cqcn65vhh7nv6po4mgntv1wct Hakeem Olajuwon 0 371244 3937047 3928273 2026-10-25T04:00:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937047 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Hakeem Olajuwon | slika = Hakeemsigningautocropped.jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = <!-- Lični podaci --> | puno_ime = Hakeem Abdul Olajuwon | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|1|21}} | mjesto_rođenja = [[Lagos]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = [[Nigerija]]c / [[Amerikanci|Amerikanac]] | državljanstvo = | visina = 213 cm | težina = 116 kg | nadimak = ''The Dream'' | pozicija = [[Centar (košarka)|Centar]] | početak_karijere = 1984. | NBA_draft = [[NBA draft 1984.|1984]] ([[Spisak prvih pikova na NBA draftovima|1. pik]] – [[Houston Rockets]]) | kraj_karijere = 2002. <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = | broj_na_dresu = 15, 34 <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = [[NBA 1984/1985.|1984]]–[[NBA 2000/2001.|2001.]] | klub1 = [[Houston Rockets]] | godine2 = [[NBA 2001/2002.|2001–2002.]] | klub2 = [[Toronto Raptors]] | godine3 = | klub3 = | godine15 = | klub15 = <!-- Nagrade --> | nagrade = * 2× [[Spisak prvaka NBA-lige|prvak NBA]] ([[NBA finale 1994.|1994]], [[NBA finale 1995.|1995]]) * 2× [[najkorisniji igrač NBA finala]] ([[NBA finale 1994.|1994]], [[NBA finale 1995.|1995]]) * [[NBA Najkorisniji igrač lige|Najkorisniji igrač lige]] ([[NBA 1993/1994.|1994]]) * 12× [[Spisak učesnika NBA All-Star utakmica|NBA All-Star]] ([[NBA All-Star utakmica 1985.|1985]]–[[NBA All-Star utakmica 1990.|1990]], [[NBA All-Star utakmica 1992.|1992]]–[[NBA All-Star utakmica 1997.|1997]]) * 6× član [[All-NBA ekipa|najbolje petorke]] ([[NBA 1986/1987.|1987]]–[[NBA 1988/1989.|1989]], [[NBA 1992/1993.|1993]]–[[NBA 1993/1994.|1994]], [[NBA 1996/1997.|1997]]) * 3× član [[All-NBA ekipa|najbolje druge petorke]] ([[NBA 1985/1986.|1986]], [[NBA 1989/1990.|1990]], [[NBA 1995/1996.|1996]]) * 3× član [[All-NBA ekipa|najbolje treće petorke]] ([[NBA 1990/1991.|1991]], [[NBA 1994/1995.|1995]], [[NBA 1998/1999.|1999]]) * 2× [[NBA Odbrambeni igrač godine|odbrambeni igrač godine]] ([[NBA 1992/1993.|1993]], [[NBA 1993/1994.|1994]]) * 5× član [[Najbolja odbrambena petorka (NBA)|najbolje odbrambene petorke]] ([[NBA 1986/1987.|1987]]–[[NBA 1987/1988.|1988]], [[NBA 1989/1990.|1990]], [[NBA 1992/1993.|1993]]–[[NBA 1993/1994.|1994]]) * 4× član [[Najbolja odbrambena petorka (NBA)|najbolje druge odbrambene petorke]] ([[NBA 1984/1985.|1985]], [[NBA 1990/1991.|1991]], [[NBA 1995/1996.|1996]]–[[NBA 1996/1997.|1997]]) * Član [[NBA All-Rookie ekipa|najbolje druge petorke novajlija]] ([[NBA 1984/1985.|1985]]) * 2× [[Spisak najboljih skakača sezone NBA lige|najbolji skakač sezone]] ([[NBA 1988/1989.|1989]]–[[NBA 1989/1990.|1990]]) * 3× [[Spisak najboljih blokera sezone NBA lige|najbolji bloker sezone]] ([[NBA 1989/1990.|1990]]–[[NBA 1990/1991.|1991]], [[NBA 1992/1993.|1993]]) * [[IBM-ova nagrada]] ([[NBA 1992/1993.|1993]]) * [[Spisak najboljih strijelaca NBA franšiza svih vremena|Najbolji strijelac Houston Rocketsa svih vremena]] * [[Spisak najboljih blokera NBA lige svih vremena|Najbolji bloker NBA lige svih vremena]] * Houston Rocketsi povukli njegov broj 34 iz upotrebe * Uvršten među [[50 najboljih igrača u historiji NBA]] | medalje = {{MedaljaTakmičenje|[[Košarka na Olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]}} {{MedaljaZlato|[[Košarka na Olimpijskim igrama 1996.|Atlanta 1996.]]|[[Dream Team 3|Reprezentacija]]}} | oznakastat1 = [[Poen (košarka)|Poeni]] | vrijednoststat1 = 26.946 (21,8 ppu) | oznakastat2 = [[Skok (košarka)|Skokovi]] | vrijednoststat2 = 13.747 (11,1 spu) | oznakastat3 = [[Blokada (košarka)|Blokade]] | vrijednoststat3 = 3.830 (3,1 bpu) }} '''Hakeem Abdul Olajuwon''' (čit. {{audio|Hakeem Abdul Olajuwon.wav|/Olàjdžuvon/}}; prethodno poznat kao '''Akeem Olajuwon''') nekadašnji je [[SAD|američki]] [[košarka]]š [[Nigerija|nigerijskog]] porijekla. Od 1984. do 2002. igrao je u [[NBA]] ligi za [[Houston Rockets]]e i [[Toronto Raptors]]e na poziciji [[centar (košarka)|centra]]. Predvodio je Rocketse do dvije uzastopne NBA titule 1994. i 1995. Od 2008. član je [[Košarkaška Kuća slavnih|Košarkaške Kuće slavnih]]. Sa službenom visinom 213&nbsp;cm (mada je, po vlastitom priznanju, ona bila bliža vrijednosti 208&nbsp;cm<ref>{{cite web |author= Harvey Araton |url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E3DD153AF93BA35755C0A962958260 |title= ON PRO BASKETBALL; Feet of Dancer, Touch of Surgeon, and a Shot, Too |publisher=[[The New York Times]]|date= 8. 6. 1994 |access-date= 4. 5. 2010}}</ref>), Olajuwon se smatra jednim od najboljih centara koji su ikad igrali. [[Michael Jordan]] izjavio je da vjeruje da je Olajuwon najbolji centar u [[historija košarke|historiji košarke]].<ref>{{cite web |url= http://sports.espn.go.com/nba/dailydime?page=dailydime-GreatestCenters |title= Daily Dime: Special Edition The game's greatest giants ever |publisher= espn.com |date= 6. 3. 2007 |access-date=12. 4. 2007}}</ref><ref>Heisler, str. 3.</ref><ref>{{cite web |author= Clayton Ruley |url= http://www.geoclan.com/sports/articles/06/TopFiveCentersinNBAHistory.htm |title= Top Five Centers in NBA History |publisher= geoclan.com |access-date= 3. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070307112918/http://www.geoclan.com/sports/articles/06/TopFiveCentersinNBAHistory.htm |archive-date=7. 3. 2007 |url-status= dead}}</ref> Tokom karijere dobio je nadimak '''The Dream''' ("San"). Rođen u [[Lagos]]u, u Nigeriji, otišao je iz rodne zemlje kako bi igrao košarku za [[Univerzitet u Houstonu]], čiju je ekipu tada vodio trener [[Guy Lewis]]. Njegova karijera u [[Houston Cougars (košarka)|Cougarsima]] uključuje tri učešća na završnom turniru (''Final Fouru''). Na [[NBA draft 1984.|NBA draftu 1984.]] Olajuwona su kao prvi pik birali Houston Rocketsi, a u toj generaciji bile su i buduće zvijezde Michael Jordan, [[Charles Barkley]] i [[John Stockton]]. U Rocketsima je igrao s 224&nbsp;cm visokim [[Ralph Sampson|Ralphom Sampsonom]] i taj dvojac uskoro je prozvan "Tornjevi blizanci" (''Twin Towers''). Već 1986. odveli su Rocketse do [[NBA finale 1986.|NBA finala]], u kojem su izgubili od [[Boston Celtics]]a u šest utakmica. Nakon što je Sampson 1988. razmijenjen u [[Golden State Warriors]]e, Olajuwon je postao neprikosnoveni vođa Rocketsa. Dvaput je bio najbolji [[skok (košarka)|skakač]] sezone (1989, 1990), a triput najbolji [[blokada (košarka)|bloker]] (1990, 1991, 1993). Odgojen kao [[musliman]], postao je privrženiji [[vjera|vjeri]] tokom ovog perioda i promijenio je pisanje svog imena Akeem dodavši mu "H" na početak. Uprkos tome što je tokom žučnih razgovora o novom ugovoru umalo bio razmijenjen pred početak [[NBA 1992/1993.|sezone 1992/93]], ostao je u Rocketsima, u kojima je 1994. postao jedini igrač koji je u istoj sezoni osvojio nagrade za [[Najkorisniji igrač NBA lige|najkorisnijeg igrača sezone]], [[Odbrambeni igrač godine (NBA)|odbrambenog igrača godine]] i [[Najkorisniji igrač NBA finala|najkorisnijeg igrača NBA finala]]. Njegovi Rocketsi osvojili su dvije uzastopne titule prvaka, i to protiv [[New York Knicks]]a (čime se revanširao [[Patrick Ewing|Patricku Ewingu]] za poraz u njihovom univerzitetskom finalu) i [[Orlando Magic]]a sa [[Shaquille O'Neal|Shaquilleom O'Nealom]]. Godine 1996. bio je član [[Košarkaška reprezentacija SAD-a|američke reprezentacije]] koja je na [[OI 1996.|Igrama]] u [[Atlanta|Atlanti]] [[Košarka na Olimpijskim igrama 1996.|osvojila]] zlatnu medalju, a izabran je i kao jedan od [[50 najboljih igrača u historiji NBA]]. Karijeru je završio kao [[Spisak najboljih blokera NBA lige u historiji|najbolji bloker NBA lige svih vremena]] s 3.830 blokada. == Rane godine == Rođen je u [[porodica|porodici]] Salima i Abike Olajuwon, iz [[narod]]a [[Joruba]], koji su vodili posao s [[cement]]om u [[Lagos]]u.<ref name="nbabio">{{cite web |url= http://www.nba.com/history/players/olajuwon_bio.html |title= Hakeem Olajuwon |publisher= nba.com/history |access-date= 3. 1. 2007}}</ref><ref>Olajuwon i Knobler, str. 15.</ref> "Olajuwon" na [[joruba (jezik)|joruba]] jeziku znači "uvijek na vrhu".<ref name="nbabio"/> Bio je treće od šestero [[dijete|djece]]. Svojim roditeljima pripisao je zasluge što su u njega i njegovu braću i sestre usadili vrijednosti truda i discipline: "Učili su nas da budemo pošteni, da se trudimo, poštujemo naše starije i vjerujemo u sebe."<ref name="nbabio"/> Izrazio je nezadovoljstvo u vezi s tim što je njegovo [[djetinjstvo]] u Nigeriji okarakterizirano kao zaostalo. "Lagos je veoma kosmopolitski grad... Ima mnogo [[etnička grupa|etničkih grupa]]. Odrastao sam u sredini u kojoj je u [[škola]]ma bilo svih vrsta ljudi."<ref name="Kunta">{{cite web |author= Terry Blount |url= http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1994_1203645 |title= Hakeem: For the record/"'Kunta Kinte' image was way off" |publisher= [[Houston Chronicle]] |date= 22. 5. 1994 |access-date= 20. 10. 2012 |archive-date= 20. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020115027/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1994_1203645 |url-status= bot: unknown }}</ref> Tokom mladosti Olajuwon je bio [[nogomet]]ni [[golman]], što je pomoglo njegovom radu nogu i dalo mu okretnost da balansira svoju visinu i snagu u košarci, a također je doprinijelo i njegovoj blokerskoj sposobnosti.<ref name="howerton">{{cite web |author= Darryl Howerton |url= http://www.nba.com/allstar2006/program_olajuwon.html |title= It Was All a Dream |publisher= nba.com |access-date= 2. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061213021343/http://www.nba.com/allstar2006/program_olajuwon.html |archive-date=13. 12. 2006 |url-status= dead}}</ref> Košarku je prvi put zaigrao u dobi od 15 godina, na lokalnom turniru.<ref name="nbabio"/> Navodi se da je jedan nigerijski trener jednom zatražio od njega da [[zakucavanje (košarka)|zakuca]], demonstrirajući zakucavanje stojeći na stolici. Olajuwon je tada sam pokušao isto, ali kad mu je rečeno da ne koristi stolicu, ispočetka nije mogao zakucati [[košarkaška lopta|loptu]].<ref>{{cite web |author= Ron Rapaport |url= http://news.google.com/newspapers?nid=1345&dat=19830404&id=2rUSAAAAIBAJ&sjid=mvkDAAAAIBAJ&pg=5114,528204 |title= Olajuwon: He's not the best - yet |publisher=Spokane Chronicle|date= 4. 4. 1983 |access-date= 22. 6. 2012}}</ref> Uprkos ranim problemima, Olajuwon je ubrzo zavolio košarku: "Košarka je nešto (što je) tako jedinstveno. Odmah sam je prihvatio i, znate, shvatio da je to (prava) igra za mene. Svi drugi [[sport]]ovi jednostavno su postali sporedni."<ref>''Hakeem Olajuwon: Hakeem the Dream'', [[NBA TV]]; emitirano: 3. 1. 2007.</ref> == Univerzitet u Houstonu i "Phi Slama Jama" == {{Glavni|Phi Slama Jama}} Olajuwon je emigrirao iz Nigerije kako bi igrao košarku za Cougarse, ekipu Univerziteta u Houstonu, koje je tada trenirao Guy Lewis. Za njim nije vladao toliki interes i bila mu je ponuđena tek posjeta univerzitetu kako bi radio s trenerskim osobljem, a na osnovu preporuke Lewisovog prijatelja koji je vidio Olajuwona kako igra.<ref>{{cite web |author= Chuck Newman |url= http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-6347831_ITM |title= Foreign-born players migrating to U.S. college basketball in ever-higher numbers |date= 15. 11. 1995 |access-date= 9. 3. 2007}}</ref> Olajuwon se kasnije prisjetio da, kad je 1980. prvi put stigao na [[Interkontinentalni aerodrom "George Bush"|aerodrom]] radi posjete, nije bilo nikoga od predstavnika škole da ga dočeka. Kad je nazvao osoblje, rečeno mu je da uzme taksi do univerziteta.<ref name="nbatv">''NBA TV Over Time: Hakeem Olajuwon'', NBA TV; emitirano: 26. 12. 2006.</ref> [[Datoteka:Hakeem Olajuwon UH retired number.jpg|mini|150px|desno|Olajuwonov broj 34, jedan od samo pet brojeva koje je penzionisala muška košarkaška ekipa Univerziteta u Houstonu, visi u [[Hofheinz Pavilion]]u.]] Nakon što prvu godinu nije igrao jer još nije mogao dobiti odobrenje od [[NCAA]] za nastupe, Olajuwon je rijetko igrao u narednoj sezoni (1981/82), a Cougarsi su na ''Final Fouru'' izgubili od [[Tar Heels (muška košarka)|ekipe]] [[Univerzitet Sjeverne Karoline u Chapel Hillu|Univerziteta Sjeverne Karoline]]. Olajuwon je tražio savjete od trenerskog osoblja o tome kako da poveća svoju minutažu i oni su mu rekli da počne raditi s višestrukim osvajačem nagrade za [[Najkorisniji igrač NBA lige|najkorisnijeg igrača NBA lige]] i stanovnikom Houstona, [[Moses Malone|Mosesom Maloneom]]. Malone, koji je tada bio centar u Houston Rocketsima, u periodu između sezona igrao je utakmice s još nekoliko NBA igrača u [[Rekreativni centar Fonde|Rekreativnom centru Fonde]]. Olajuwon se pridružio vježbama i tokom ljeta imao je okršaje 1 na 1 s Maloneom u nekoliko utakmica. Olajuwon je rekao da mu je ovo iskustvo rapidno poboljšalo igru: "Način na koji mi je Moses pomogao bio je taj što je bio tu i igrao, omogućujući mi da se suočim s tim nivoom takmičenja. On je bio najbolji centar u NBA ligi u to vrijeme i ja sam pokušavao poboljšati svoju igru igrajući protiv najboljeg."<ref name="Kunta"/> Olajuwon se tog ljeta vratio kao drugačiji igrač. On i njegove timske kolege (uključujući i [[Clyde Drexler|Clydea Drexlera]]) činili su "Phi Slama Jama", prvo "zakucavajuće studentsko bratstvo", nazvano tako zbog njihove vještine iznad obruča ({{jez-en|slam jam}} – jedan od žargonskih izraza za zakucavanje). Na drugoj i trećoj godini pomogao je Cougarsima da dođu do uzastopnih finala [[NCAA prvenstvo|NCAA prvenstva]], u kojima su izgubili od [[Državni univerzitet Sjeverne Karoline|Državnog univerziteta Sjeverne Karoline]] (drugi univerzitet iz ove države) košem u posljednjoj sekundi (1983) i [[Univerzitet Georgetown|Georgetowna]], koji je predvodio [[Patrick Ewing]] (1984).<ref>{{cite web |url= http://uhcougars.cstv.com/trads/hou-trads-bbcougar.html |title= Basketball – Cougar Style |publisher= uhcougars.cstv.com |access-date= 3. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081208094148/http://uhcougars.cstv.com/trads/hou-trads-bbcougar.html |archive-date=8. 12. 2008 |url-status= dead}}</ref> Olajuwon je osvojio nagradu za [[Najbolji igrač NCAA finala|najboljeg igrača NCAA finala]] 1983<ref>{{cite web |url= http://www.collegesportingnews.com/article.asp?articleid=16527 |title= Career Summaries of the First 56 Final Four Most Outstanding Players |publisher= collegesportingnews.com |access-date= 3. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061026170500/http://www.collegesportingnews.com/article.asp?articleid=16527 |archive-date= 26. 10. 2006 |url-status= dead}}</ref> iako je njegova ekipa poražena. On je, do danas, posljednji igrač iz poražene ekipe u finalu koji je dobio ovu počast. Drexler je iste godine otišao u NBA, pa je Olajuwon ostao usamljena zvijezda ekipe. Nakon sezone 1983/84. Olajuwon je razmišljao da li da ostane na koledžu ili da se ranije prijavi za [[NBA draft]]. U to vrijeme prvi pik dodjeljivao se bacanjem novčića ([[lutrija za NBA draft]] uvedena je 1985). Olajuwon se prisjetio: "Zaista sam vjerovao da će Houston dobiti na bacanju novčića i odabrati prvi pik na draftu i zaista sam želio igrati u Houstonu, tako da sam morao donijeti tu odluku" (da ranije ode s koledža).<ref name="nbatv"/> Njegova intuicija pokazala se tačnom i novčić je dodijelio pravo na prvi pik Houstonu ispred [[Portland Trail Blazers]]a. Olajuwon je smatran najboljim amaterskim igračem u ljeto 1984. na račun svojih kolega studenata i budućih NBA zvijezda Jordana, Barkleya i Stocktona i Houston Rocketsi odabrali su ga kao prvi pik na draftu 1984. U [[autobiografija|autobiografiji]] ''Living the Dream'' (''Živeći san''), koju je napisao 1996. u saradnji s [[Peter Knobler|Peterom Knoblerom]], Olajuwon spominje intrigantnu draftovsku razmjenu ponuđenu Rocketsima u kojoj bi Drexler i drugi pik na draftu 1984. bili poslani iz Portlanda u zamjenu za Sampsona.<ref name="smith">{{cite web |author= Sam Smith |url= http://articles.chicagotribune.com/2007-06-26/sports/0706260072_1_bulls-draft-pick |title= Draft deal stranger than '1984' |publisher= [[The Chicago Tribune]] |date= 26. 6. 2007 |access-date= 24. 3. 2013 |archive-date= 13. 6. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130613112852/http://articles.chicagotribune.com/2007-06-26/sports/0706260072_1_bulls-draft-pick |url-status= dead }}</ref> Da su Rocketsi napravili tu razmjenu, možda bi, prema Olajuwonu, na draftu odabrali Jordana s drugim pikom kako bi igrao s Olajuwonom i Drexlerom, koji su uspostavili međusobnu "hemiju" u igri tokom njihovih dana u ''Phi Slama Jami'' na koledžu. Sportski novinar [[Sam Smith (sportski novinar)|Sam Smith]] špekulira da bi takva razmjena "promijenila historiju lige i možda čitavu legendu o Michaelu Jordanu".<ref name="smith"/> Od 1991. do 1998. u ekipama koje su osvajale NBA titulu igrali su ili Jordan ili Olajuwon; osim toga, makar jedan od trojke Drexler-Jordan-Olajuwon bio je učesnik svih NBA finala od 1990. do 1998.<ref>{{Cite web |url= http://www.basketball-reference.com/playoffs/ |title= NBA & ABA Playoff Index |publisher= Basketball Reference |access-date= 24. 3. 2013 |archive-date= 10. 6. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150610011727/http://www.basketball-reference.com/playoffs/ |url-status= dead }}</ref> == Houston Rockets == Odmah u Olajuwonovoj prvoj sezoni Rocketsi su zabilježili uspjeh s obzirom na to da su omjer pobjeda i poraza popravili s 29–53 u [[NBA 1983/1984.|sezoni 1983/84.]] na 48–34 u [[NBA 1984/1985.|sljedećoj sezoni]].<ref name="dbbb">{{cite web |url= http://www.basketballreference.com/teams/teampage.htm?tm=hou&lg=n |title= Houston Rockets page |publisher= databasebasketball.com |access-date= 2. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150812032959/http://basketballreference.com/teams/teampage.htm?tm=hou&lg=n |archive-date=12. 8. 2015 |url-status= dead}}</ref> Udružio se s [[NBA novajlija godine|novajlijom godine 1984]], 224&nbsp;cm visokim Ralphom Sampsonom, i njih dvojica činila su prvobitni NBA-dvojac "Tornjevi blizanci". Olajuwon je na kraju sezone imao prosjek od 20,6 poena, 11,9 skokova i 2,68 blokada po utakmici.<ref name="nbaplayer">{{cite web |url= http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/ |title= Hakeem Olajuwon stats |publisher= nba.com |access-date= 28. 1. 2007}}</ref> Završio je na drugom mjestu u izboru za novajliju godine, odmah iza Jordana, i bio je jedini od ostalih novajlija koji je dobio glasove. U [[NBA 1985/1986.|svojoj drugoj sezoni]] ostvario je prosjek od 23,5 poena, 11,5 skokova i 3,4 blokade po utakmici.<ref name="nbaplayer"/> Rocketsi su završili sezonu s omjerom 51–31<ref name="dbbb"/> i došli do [[NBA doigravanje|finala]] [[Zapadna konferencija (NBA)|Zapadne konferencije]], u kojem su ih čekali branioci titule, [[Los Angeles Lakers]]i. Rocketsi su prilično lahko dobili 4–1, šokiravši sportsku javnost, a Olajuwonu je ovaj uspjeh donio naslovnicu u ''[[Sports Illustrated]]u''. U pobjedama u trećoj i četvrtoj utakmici postigao je ukupno 75 poena i trener Lakersa, [[Pat Riley]], kasnije je rekao: "Pokušali smo sve. Stavili smo četiri igrača na njega. Pomagali smo iz različitih uglova. On je, jednostavno, veliki igrač."<ref>Simmons, str. 192.</ref> Rocketsi su tako prošli u [[NBA finale 1986.|finale]], u kojem su u šest utakmica poklekli pred [[Boston Celtics]]ima, čiji se tim iz 1986. često smatra jednim od najboljih u historiji NBA.<ref>{{cite web |url= http://www.nba.com/history/toptenteams_index.html |title= Top 10 teams in NBA History |publisher= nba.com/history |access-date= 3. 1. 2007 |archive-url= https://www.webcitation.org/6E2Bn24ti?url=http://www.nba.com/history/toptenteams_index.html |archive-date=29. 1. 2013 |url-status= dead}}</ref> === Sredina karijere === Tokom [[NBA 1987/1988.|sezone 1987/88.]] Sampson (koji se mučio s povredama koljena, koje će njegovu karijeru dovesti do preranog kraja) razmijenjen je u [[Golden State Warriors]]e. [[NBA 1988/1989.|Sljedeća sezona]] bila je za Olajuwona prva kompletna sezona u kojoj je bio apsolutni vođa Rocketsa. Ova promjena podudarila se sa dovođenjem novog trenera, [[Don Chaney|Dona Chaneya]]. Rocketsi su završili sezonu s omjerom 45–37<ref name="dbbb"/>, a Olajuwon ju je završio kao najbolji skakač lige s 13,5 skokova po utakmici, što je za jedan skok bilo više od Barkleyjevog prosjeka. To je bilo u skladu s njegovim ostalim statistikama (24,8 poena i 3,4 blokade po utakmici).<ref name="dbbbHO">{{cite web |url= http://databasebasketball.com/players/playerpage.htm?ilkid=OLAJUHA01 |title= "Hakeem Olajuwon" |publisher=databasebasketball.com|access-date= 3. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061208163936/http://www.databasebasketball.com/players/playerpage.htm?ilkid=OLAJUHA01 |archive-date=8. 12. 2006 |url-status= dead}}</ref> Olajuwon je u doigravanju poboljšao statistike do vrhunskog nivoa, ostvarivši prosjek 37,5 poena i 16,8 skokova, uz rekord po broju poena u seriji od četiri utakmice (150).<ref name="nbaplayerfile">{{cite web |url= http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/bio.html |title= "Hakeem Olajuwon" |publisher= nba.com |access-date= 3. 1. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080516203041/http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/bio.html |archive-date=16. 5. 2008 |url-status= dead}}</ref> Uprkos tome, Rocketsi su eliminirani u prvom krugu od [[Dallas Mavericks]]a 1–3. [[NBA 1989/1990.|Iduća sezona]] bila je razočaravajuća za Rocketse. Imali su polovičan omjer 41–41<ref name="dbbb"/> i iako su ušli u doigravanje, eliminirali su ih Lakersi u četiri utakmice. Olajuwon je ostvario jednu od najproduktivnijih sezona u odbrani u historiji NBA kad je riječ o igraču koji igra u reketu. Ponovo je bio najbolji skakač sezone (14 po utakmici), ovog puta s još većom prednošću (dva skoka po utakmici više od [[David Robinson (košarkaš)|Davida Robinsona]]), a imao je i najviše blokada (4,6 po utakmici).<ref name="dbbbHO"/> Otkad je NBA počela voditi statistiku za blokade ([[NBA 1973/1974.|1973/74]]), on je jedini igrač koji je imao prosjek od više od 14 skokova i više od 4,5 blokada po utakmici u istoj sezoni. Po tome je postao tek treći igrač (u tom trenutku) koji je u istoj sezoni bio i najbolji skakač i najbolji bloker nakon [[Kareem Abdul-Jabbar|Kareema Abdul-Jabbara]] i [[Bill Walton|Billa Waltona]].<ref name="nbaplayerfile"/> Tokom sezone zabilježio je i tzv. ''quadruple double'' (dvocifreni rezultat u četiri statističke kategorije u jednoj utakmici)<ref>{{cite web |url= http://www.basketball-reference.com/boxscores/HOU19900329.html |title= Milwaukee Bucks at Houston Rockets, 29. 3. 1990 |publisher= basketball-reference.com |access-date= 26. 1. 2007 |archive-date= 1. 10. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071001030318/http://www.basketball-reference.com/boxscores/HOU19900329.html |url-status= dead }}</ref>, po čemu je također postao tek treći u historiji. (Nakon njega to je pošlo za rukom još samo Davidu Robinsonu 1994.) [[NBA 1990/1991.|Sezonu 1990/91.]] Rocketsi su završili s omjerom 52–30,<ref name="dbbb"/> a Chaney je dobio nagradu za [[NBA Trener godine|trenera godine]]. Olajuwon je u ovoj sezoni imao 21,8 poena po utakmici, ali zbog povrede očne duplje koju mu je laktom zadao [[Bill Cartwright]],<ref name="nbabio"/> nije igrao u dovoljno utakmica kako bi se kvalificirao za najboljeg skakača sezone (odigrao ih je samo 56). U suprotnom bi i treći put uzastopno osvojio ovu titulu s obzirom na to da je imao 13,8 skokova po utakmici (Robinson, kome je pripala titula, imao je prosjek od tačno 13). Također je opet bio najbolji bloker s 3,95 blokada po utakmici.<ref name="BR">{{cite web |url= http://www.basketball-reference.com/players/o/olajuha01.html |title= Hakeem Olajuwon |publisher= Basketball Reference |access-date= 5. 11. 2010 |archive-date= 25. 5. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120525025141/http://www.basketball-reference.com/players/o/olajuha01.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1991.html |title= 1990–91 NBA season summary |publisher= Basketball Reference |access-date= 5. 11. 2010 |archive-date= 4. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121004161135/http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1991.html |url-status= dead }}</ref> Međutim, Rocketse su u doigravanju ponovo izbacili Lakersi. [[NBA 1991/1992.|Iduća sezona]] bila je "crna tačka" za Rocketse tokom Olajuwonove karijere u klubu. Imali su omjer 42–40<ref name="dbbb"/> i prvi put u Olajuwonovoj karijeri nisu ušli u doigravanje. Početkom sezone Olajuwon nije igrao dvije sedmice zbog ubrzanog rada [[srce|srca]].<ref>{{cite web |author= Eddie Sefko |url= http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1068885 |title= Rockets return Kite to Orlando – Heart problem causes center to fail physical |publisher= Houston Chronicle |date= 7. 7. 1992 |access-date= 20. 10. 2012 |archive-date= 20. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020114805/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1068885 |url-status= bot: unknown }}</ref> Uprkos svojim uobičajeno dobrim statistikama, nije uspio povući svoju ekipu iz osrednjosti. Od ulaska u finale 1986. Rocketsi su pet puta igrali doigravanje, ali je njihov omjer u tim serijama bio 1–5, od čega su četiri puta ispali u prvom krugu. Nakon ove sezone Olajuwon je zatražio razmjenu, djelomično zbog svog lošeg ugovora; njegova plaća bila je dosta niska za jednog vrhunskog centra, a njegov ugovor posebno je zabranio ponovne pregovore.<ref name="class">{{cite web |author= Eddie Sefko |url= http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1086497 |title= Olajuwon's salary short of fair market value |publisher= Houston Chronicle |date= 11. 10. 1992 |access-date= 20. 10. 2012 |archive-date= 20. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020114820/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1086497 |url-status= bot: unknown }}</ref> Također je izrazio nezadovoljstvo pokušajima kluba da dovede kvalitetne igrače. Vjerovao je da Rocketsi "hvataju prečicu" na svakom koraku (tj. da klub ne radi ono što bi trebao raditi) i da su više zabrinuti za konačni finansijski bilans nego za pobjeđivanje.<ref>Blinebury, Fran. [https://web.archive.org/web/20121020115056/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1050543 "Dream ends for Hakeem"], ''Houston Chronicle'', 21. 4. 1992; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref> Uprava je također razbjesnila Olajuwona tokom sezone kad ga je optužila da je glumio povredu nožnog mišića zbog svog nezadovoljstva trenutnom situacijom oko ugovora.<ref>Sefko, Eddie, [https://web.archive.org/web/20121020114944/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1044350 "Olajuwon, Rockets trade shots/Club accuses star of feigning injury"], ''Houston Chronicle'', 22. 3. 1992; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref> Njegov agent naveo je da su razlike između njega i organizacije bile "nepomirljive"<ref>Sefko, Eddie, [https://web.archive.org/web/20121020114809/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1069946 "Agent: 'Olajuwon remains firm on leaving Rockets'"], ''Houston Chronicle'', 26. 7. 1992; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref>, a Olajuwon je javno uvrijedio vlasnika, Charlieja Thomasa, i čelnike kluba.<ref name="class"/><ref>Blinebury, Fran, [https://web.archive.org/web/20121020114832/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1086190 "A Treetop view of Rockets' woes"], ''Houston Chronicle'', 10. 10. 1992; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref> [[NBA 1992/1993.|Nova sezona]] se približavala, a jedan reporter ''[[Houston Chronicle]]a'' rekao je da je Olajuwonova razmjena "blizu sigurne stvari koliko to može biti".<ref>Sefko, Eddie, [https://web.archive.org/web/20121020114848/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1992_1074550 "One more piece of bad news comes to the Rockets"], ''Houston Chronicle'', 16. 8. 1992; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref> Uprkos svemu, Olajuwon nije razmijenjen i Rocketsi su počeli sezonu s novim trenerom, [[Rudy Tomjanovich|Rudyjem Tomjanovichem]]. Olajuwon je poboljšao dodavanje 1992/93<ref>Blinebury, Fran, [https://web.archive.org/web/20121020114955/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1993_1162859 "NBA '93/Why not the Rockets as champs?"], ''Houston Chronicle'', 31. 10. 1993; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref>, postavivši novi lični rekord od 3,5 [[asistencija (košarka)|asistencija]] po utakmici.<ref name="dbbbHO"/> Ova spremnost da doda loptu povećala je i njegov realizatorski učinak, otežavajući protivničkim ekipama da ga udvajaju. Ostvario je novi najbolji prosjek u karijeri od 26,1 poena po utakmici.<ref name="dbbbHO"/> Rocketsi su postavili novi rekord franšize s 55 pobjeda<ref name="dbbb"/> i prošli u drugi krug doigravanja, u kojem su seriju protiv [[Seattle SuperSonics]]a odveli u sedmu utakmicu, koju su izgubili 100–103 nakon [[produžeci (sport)|produžetaka]]. Olajuwon je s 22 glasa bio drugi u izboru za najkorisnijeg igrača lige (titulu je osvojio Barkley s 59 glasova).<ref>Sefko, Eddie, [https://web.archive.org/web/20121020115045/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1993_1131688 "Sun's Sir Charles tips MVP crown to Hakeem"], ''Houston Chronicle'', 29. 5. 1993; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref> Klub ga je nagradio produženjem ugovora na još četiri godine krajem sezone.<ref>Blinebury, Fran, [https://web.archive.org/web/20121020115004/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1993_1162301 "Money explosion annoys Alexander"], ''Houston Chronicle'', 28. 10. 1993; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref> Kao potpuna suprotnost u odnosu na prethodnu sezonu, Rocketsi su u [[NBA 1993/1994.|sezonu 1993/94.]] ušli kao ekipa u usponu. Imali su jezgro sačinjeno i od mladih igrača i od veterana, s vođom Olajuwonom, koji je tek ulazio u vrhunac karijere. === Šampionske godine === Na osnovu svojih igara u sezonama [[NBA 1993/1994.|1993/94.]] i [[NBA 1994/1995.|1994/95.]] Olajuwon je stekao reputaciju igrača za ključne trenutke, ali i jednog od najboljih centara u historiji.<ref name="top5">[http://sports.espn.go.com/nba/dailydime?page=dailydime-GreatestCenters "Daily Dime: Special Edition The game's greatest giants ever"], espn.com, 6. 3. 2007; pristupljeno: 12. 4. 2007.</ref> Nadigrao je centre poput Ewinga, Robinsona, O'Neala i [[Dikembe Mutombo|Mutomba]] te ostale igrače kojima je odbrana bila jaka strana, kao što su [[Dennis Rodman]] i [[Karl Malone]]. Mnoge od svojih sportskih bitaka vodio je protiv rivala iz [[Texas]]a, Davida Robinsona iz [[San Antonio Spurs]]a.<ref name="bestmid90s">[http://www.nba.com/rockets/history/Hakeem_Olajuwon_The_NBAs_Bes-91094-34.html "Hakeem Olajuwon: The NBA’s Best In The Mid ’90s"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104124225/http://www.nba.com/rockets/history/Hakeem_Olajuwon_The_NBAs_Bes-91094-34.html |date=4. 11. 2005 }}, nba.com/rockets; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref> U njihovih 30 okršaja tokom perioda 1989–1996, kad su obojica bila na vrhuncu igre, Olajuwon je imao 26,3 poena po utakmici (47,6%), a Robinson 22,1 (46,8%). Rocketsi su u [[NBA finale 1994.|finalu 1994]], koje je otišlo u odlučujuću, sedmu utakmicu, pobijedili [[New York Knicks]]e, ekipu Patricka Ewinga, Olajuwonovog starog rivala još iz univerzitetskih dana. Nakon što su zaostajali 1–2, Knicksi su preokrenuli na 3–2 i s prednošću ušli u šestu utakmicu. Rocketsi su u njoj imali vodstvo 86–84; u posljednjoj sekundi [[John Starks (košarkaš)|John Starks]] (koji je dotad već bio postigao 27 poena) pokušao je pogoditi [[trica (košarka)|tricu]] za pobjedu. Olajuwon je reagirao u ključnom trenutku i blokirao Starksov šut sa zvukom sirene.<ref>[http://www.nba.com/history/finals/19931994.html "Houston's Championship: Dream Come True"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222164530/http://www.nba.com/history/finals/19931994.html |date=22. 2. 2012 }}, nba.com/history; pristupljeno: 20. 4. 2007.</ref> U sedmoj utakmici Olajuwon je imao 25 poena i deset skokova (najviše u utakmici), što je pomoglo da Rocketsi dođu do pobjede, čime su u Houston donijeli prvi trofej u profesionalnom sportu još od 1961, kad su [[Houston Oilers]]i osvojili [[American Football League]]. Olajuwon je dominirao nad Ewingom u njihovom međusobnom okršaju, postigavši više poena od njega u svakoj utakmici finala, uz prosjek od 26,9 poena i 50% šuta iz igre, za razliku od Ewingovih 18,9 poena i 36,3% šuta.<ref name="hollywood">[http://www.hollywoodsportsbook.com/nbafinals/mvp_olajuwon94.cfm History of the NBA Finals], hollywoodsportsbook.com; pristupljeno: 2. 1. 2007.</ref> Za svoj doprinos dobio je nagradu za [[Najkorisniji igrač NBA finala|najkorisnijeg igrača finala]], koja nosi ime po [[Bill Russell|Billu Russellu]]. Olajuwon je bio na vrhuncu karijere. 1994. postao je jedini igrač u historiji NBA lige koji je u istoj sezoni osvojio nagradu za najkorisnijeg igrača lige, najkorisnijeg igrača finala i odbrambenog igrača godine.<ref name="nbasum">[http://www.nba.com/history/players/olajuwon_summary.html nba.com/history player "Summary: Hakeem Olajuwon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103224751/http://www.nba.com/history/players/olajuwon_summary.html |date=3. 11. 2006 }}, nba.com/history; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref> Također je postao prvi igrač rođen u inozemstvu koji je osvojio nagradu za najkorisnijeg igrača lige.<ref name="Ethnicity">Harris, Nolte i Kirsch, str. 345.</ref> Uprkos sporom startu ekipe u sljedećoj sezoni i tome što je Olajuwon zbog [[anemija|anemije]] propustio osam utakmica pred kraj sezone<ref>Brown, Clifton, [http://www.nytimes.com/1995/06/06/sports/1995-nba-playoffs-olajuwon-plays-above-the-rim-in-the-stratosphere.html?scp=2&sq=Hakeem+Olajuwon&st=nyt "1995 N.B.A. Playoffs; Olajuwon Plays Above the Rim, in the Stratosphere"], ''The New York Times'', 6. 6. 1995; pristupljeno: 5. 11. 2010.</ref>, Rocketsi su odbranili titulu. Djelomično su bili pojačani Drexlerom, Olajuwonovim saigračem s univerziteta, koji je sredinom sezone razmijenjen iz Portlanda. Olajuwon je imao 27,8 poena, 10,8 skokova i 3,4 blokade po utakmici tokom regularnog dijela sezone.<ref name="BR"/> Tokom doigravanja pružio je možda i najimpresivnije igre u karijeri. David Robinson, koji je upravo bio proglašen najkorisnijim igračem lige, nadigran je u konferencijskom finalu od Olajuwona, koji je imao 35,3 poena i 56% šuta iz igre (Robinsonove cifre bile su 23,8 i 44,9%), a u posljednje dvije utakmice postigao je 81 poen u odnosu na Robinsonov 41.<ref>[http://www.nba.com/rockets/history/Hakeem_Olajuwon_The_NBAs_Bes-91094-34.html "Hakeem Olajuwon: The NBA’s Best In The Mid ’90s"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104124225/http://www.nba.com/rockets/history/Hakeem_Olajuwon_The_NBAs_Bes-91094-34.html |date=4. 11. 2005 }}, NBA.com; pristupljeno: 20. 5. 2011.</ref> Kad je kasnije upitan šta je ekipa mogla uraditi da "riješi" Olajuwona, Robinson je za magazin ''[[Life (magazin)|Life]]'' rekao: "Hakeem? Ne možete riješiti Hakeema."<ref name="nbabio"/> Rocketsi su dobili sve utakmice u gostima u ovoj seriji. U [[NBA finale 1995.|finalu]] su "pomeli" [[Orlando Magic]], koji je predvodio mladi Shaquille O'Neal. Olajuwon je u svakoj utakmici postigao više poena od O'Neala<ref name="hollywood"/>, ubacivši više od 30 u svakoj i poboljšavši svoj prosjek iz regularnog dijela sezone za pet poena, dok je O'Nealov prosjek opao za jedan poen.<ref>[http://webuns.chez-alice.fr/finals/1995.htm "1995 NBA Finals"], webuns.chez; pristupljeno: 2. 1. 2007.</ref> Olajuwon je ponovo proglašen najkorisnijim igračem finala. U cijelom doigravanju 1995. imao je 33 poena, 53,1% šuta iz igre, 10,3 skoka i 2,81 blokadu po utakmici.<ref name="nbabio"/> Kao i [[NBA All-Star utakmica 1994.|1994]], bio je jedini učesnik [[NBA All-Star utakmica 1995.|All-Star utakmice]] iz Rocketsa.<ref>[http://www.basketball-reference.com/allstar/NBA_1995.html "1994 NBA All-Star Game"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004155326/http://www.basketball-reference.com/allstar/NBA_1995.html |date=4. 10. 2012 }}, Basketball Reference; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref> === Godine nakon titula === Serija Rocketsa od dvije uzastopne titule zaustavljena je u [[NBA doigravanje 1996.|drugom krugu]] doigravanja [[NBA 1995/1996.|naredne sezone]], u kojem su ih savladali Seattle SuperSonicsi, koji su na kraju postali prvaci Zapadne konferencije. U martu 1995. Jordan se vratio nakon 21 mjeseca pauze i njegovi [[Chicago Bulls]]i dominirali su ligom u sljedeće tri godine (1996–1998). Bullsi i Rocketsi nikad se nisu sreli u doigravanju. Rocketsi su u [[NBA 1996/1997.|sezoni 1996/97]], u kojoj ih je pojačao Barkley, imali 57 pobjeda, a u nju su krenuli izvanredno ostvarivši omjer 21–2<ref>[http://www.databasebasketball.com/teams/teamscores.htm?tm=HOU&yr=1996&lg=n Houston Rockets 1996–97 Game Log and Scores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060529072810/http://www.databasebasketball.com/teams/teamscores.htm?tm=HOU&lg=n&yr=1996 |date=29. 5. 2006 }}, databasebasketball.com; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref>, ali su izgubili finale Zapadne konferencije od [[Utah Jazz]]a u šest utakmica. Nakon što je u prethodne dvije sezone imao prosjek 26,9 i 23,2 poena po utakmici, Olajuwonu je u [[NBA 1997/1998.|sezoni 1997/98.]] taj prosjek opao na 16,4 poena.<ref name="dbbbHO"/> Nakon poraza od Utaha u 1. krugu doigravanja u pet utakmica<ref>[http://databasebasketball.com/teams/teamscores.htm?tm=HOU&yr=1997&lg=N Houston Rockets 1997–98 Game Log and Scores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014222951/http://databasebasketball.com/teams/teamscores.htm?tm=HOU&yr=1997&lg=N |date=14. 10. 2007 }}, databasebasketball.com; pristupljeno: 29. 4. 2007.</ref> Drexler je objavio povlačenje iz košarke. [[NBA 1998/1999.|Sljedeće sezone]] Rocketsi su iz Bullsa doveli veterana [[Scottie Pippen|Scottieja Pippena]] i u sezoni koja je bila skraćena zbog [[NBA lokaut 1998/1999.|štrajka vlasnika klubova]] (tzv. ''lockouta'') ostvarili omjer 31–19. Olajuwon je popravio prosjek na 18,9 poena po utakmici<ref name="dbbbHO"/> i po 12. put, ujedno i posljednji u karijeri, izabran je u najbolju petorku sezone.<ref name="nbaplayerfile"/> Međutim, Rocketsi su ponovo izgubili u prvom krugu, ovog puta od Lakersa.<ref>[http://databasebasketball.com/teams/teamscores.htm?tm=HOU&yr=1998&lg=N Houston Rockets 1998–99 Game Log and Scores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824184943/http://databasebasketball.com/teams/teamscores.htm?tm=HOU&yr=1998&lg=N |date=24. 8. 2014 }}, databasebasketball.com; pristupljeno: 20. 4. 2007.</ref> Po završetku sezone Pippen je razmijenjen u Portland. == Toronto Raptors == Rocketsi su počeli s ponovnom izgradnjom ekipe, dovevši mlade bekove [[Cuttino Mobley|Cuttina Mobleya]] i [[Steve Francis|Stevea Francisa]], koji je 2000. podijelio nagradu za novajliju godine s [[Elton Brand|Eltonom Brandom]]. 2. augusta 2001<ref name="nbastats">[http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/ "Hakeem Olajuwon"], nba.com; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref>, nakon što je odbio ugovor s Rocketsima u vrijednosti od 13 miliona [[američki dolar|dolara]], Olajuwon je razmijenjen u Toronto Raptorse za pikove na draftu (od kojih je najviši bio [[Boštjan Nachbar]] kao 15. pik na [[NBA draft 2002.|draftu 2002]]), dobivši trogodišnji ugovor vrijedan 18 miliona dolara. U [[NBA 2001/2002.|sezoni 2001/02.]] imao je najniži prosjek poena i skokova po utakmici u karijeri (7,1 poen i 6 skokova). Ispostavilo se da mu je to bila posljednja sezona – u jesen 2003. odlučio se povući iz košarke zbog povrede leđa.<ref name="nbastats"/><ref>{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20050429101852/http://espn.go.com/nba/news/2002/0930/1439379.html|url=http://espn.go.com/nba/news/2002/0930/1439379.html|archive-date=29. 4. 2005|title="Raptors anticipate injured Olajuwon will retire"|work=[[Associated Press]]|date=30. 9. 2002|access-date=16. 7. 2011}}</ref> Olajuwon se povukao kao vodeći po broju blokada u historiji NBA (3830) iako se službena statistika za blokade vodi tek od [[NBA 1973/1974.|sezone 1973/74.]] Nedugo nakon povlačenja Rocketsi su penzionisali njegov dres s brojem 34. == Reprezentacija == Godine 1980, prije dolaska u SAD. Olajuwon je igrao za juniorsku reprezentaciju Nigerije na Panafričkim igrama. To mu je stvorilo probleme kad je pokušao igrati za [[Košarkaška reprezentacija SAD-a|američku reprezentaciju]].<ref name="SI">[http://sportsillustrated.cnn.com/events/1996/olympics/daily/july20/dream.html "Dream's Team"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523132400/http://sportsillustrated.cnn.com/events/1996/olympics/daily/july20/dream.html |date=23. 5. 2012 }}, ''Sports Illustrated'', 1996.</ref> Pravila [[FIBA]]-e zabranjuju da igrač nastupa za više od jedne reprezentacije na međunarodnim takmičenjima, a igrači moraju proći kroz period čekanja u trajanju od 3 godine za promjenu [[državljanstvo|državljanstva]]. Olajuwon nije mogao biti uvršten u "[[Dream Team]]" s obzirom na to da još nije bio postao američki državljanin.<ref name="SI"/> To se desilo tek 2. aprila 1993.<ref name="SI"/> Za [[Košarka na Olimpijskim igrama 1996.|OI 1996.]] dobio je izuzeće od FIBA-e i mogao je biti pozvan u Dream Team 3, koji je na kraju osvojio zlatnu medalju u [[Atlanta|Atlanti]]. Tokom olimpijskog turnira dijelio je minute s O'Nealom i Robinsonom. Odigrao je sedam od osam utakmica, od čega je u dvije bio starter. Imao je prosjek od pet poena i 3,1 skok po utakmici te osam asistencija i šest [[ukradena lopta (košarka)|ukradenih lopti]] u sedam utakmica. == Igrački profil == {{Citat|"Ako bih morao izabrati centra [za najbolji tim svih vremena], uzeo bih Olajuwona. To izostavlja Shaqa, Patricka Ewinga. Izostavlja [[Wilt Chamberlain|Wilta Chamberlaina]]. Izostavlja mnogo ljudi. A razlog zbog kojeg bih uzeo Olajuwona vrlo je jednostavan: on je toliko svestran zbog onoga što vam može pružiti na toj poziciji. Nije riječ samo o njegovim poenima, skokovima ili blokadama. Ljudi ne shvataju da je bio među prvih 7 po broju ukradenih lopti. Uvijek je donosio velike odluke na terenu. Za sve aspekte igre, moram to [mjesto] dati njemu."|[[Michael Jordan]]<ref name="Cigar">Shanken, Marvin. [http://www.cigaraficionado.com/Cigar/CA_Profiles/People_Profile/0,2540,213,00.html "One-on-One with Michael Jordan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722083727/http://www.cigaraficionado.com/Cigar/CA_Profiles/People_Profile/0,2540,213,00.html |date=22. 7. 2010 }}, ''Cigar Aficionado'', 1. 9. 2005; pristupljeno: 13. 7. 2010.</ref>}} Olajuwon je bio veoma vješt i u odbrani i u napadu. U odbrani, njegova rijetka kombinacija brzine i snage omogućavala mu je da efikasno čuva širok raspon igrača. Bio je poznat i po izvanrednoj blokerskoj sposobnosti i po jedinstvenom talentu (za igrača u reketu) za krađu lopti. On je jedini igrač u historiji NBA koji je u istoj sezoni imao više od 200 blokada i više od 200 ukradenih lopti. U cijeloj karijeri ostvario je prosjek od 3,09 blokada i 1,75 ukradenih lopti po utakmici.<ref name="nbastats"/> Jedini je centar koji se nalazi među prvih deset igrača svih vremena po broju ukradenih lopti.<ref name="nbastats"/> Također je bio izvanredan skakač, s prosjekom karijere od 11,1 skok po utakmici.<ref name="nbastats"/> Dvaput je bio najbolji skakač sezone (1989. i 1990) i najbolji [[Odbrambeni igrač godine (NBA)|odbrambeni igrač godine]], a 5 puta biran je u najbolju odbrambenu petorku lige. U napadu je bio čuven po spretnom šutu u zoni oko koša i brzom radu nogu pod košem. S loptom u rukama pokazivao je široku lepezu varki i okreta, koji su posebno istaknuti u njegovom zaštitnom potezu, ''Dream Shakeu'' (vidi ispod). Bio je dobar strijelac, ostvarivši prosjek karijere od 21,8 poena po utakmici<ref name="nbabio"/>, i natprosječan u skokovima u napadu (3,3 skoka u napadu po utakmici u karijeri<ref name="nbabio"/>). Osim toga, postao je vješt dribler sa sposobnošću da postiže poene u situacijama kad bi bio licem okrenut prema košu, kao igrači na vanjskim pozicijama.<ref>Araton, Harvey. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E3DD153AF93BA35755C0A962958260 "ON PRO BASKETBALL; Feet of Dancer, Touch of Surgeon, and a Shot, Too"], ''New York Times'', 8. 6. 1994; pristupljeno: 1. 4. 2008.</ref> On je jedan od samo četiri igrača koji su zabilježili tzv. ''quadruple double'' (dvocifreni rezultat u četiri statističke kategorije u jednoj utakmici). Treba primijetiti da ovo nije bilo moguće prije sezone 1973/74, otkad su se u NBA počele voditi statistike za blokade i ukradene lopte. === ''Dream Shake'' === {{Citat|"Najbolji rad nogu koji sam ikad vidio kod visokog čovjeka."|[[Pete Newell]]<ref name="howerton"/>}} Olajuwon se etablirao kao neobično vješt ofanzivni igrač za visokog čovjeka, usavršivši seriju finti i okreta koji su postali poznati kao njegov zaštitni znak ''Dream Shake''. Izvedeni s neobičnom brzinom i snagom, još se i danas smatraju vrhuncem rada nogu za visokog igrača.<ref name="howerton"/> Shaquille O'Neal izjavio je: "Hakeem ima pet poteza, zatim četiri protivpoteza – to mu daje 20 poteza."<ref name="nbabio"/> Sam Olajuwon smjestio je porijeklo ovog poteza u svoje nogometne dane. "''Dream Shake'' zapravo je bio jedan od mojih nogometnih poteza koje sam prenio u košarku. Njime se postiže jedna od tri stvari: prvo, protivnik se upućuje u pogrešnom smjeru i čini da ide suprotnim; drugo, 'zamrzavate' protivnika [u mjestu] i ostavljate ga razorenog u njegovoj putanji; treće, 'otresate' protivnika sa sebe i ne ostavljate mu šansu da omete šut."<ref name="howerton"/> ''Dream Shake'' bio je veoma težak za odbranu baš kao i Jabbarov [[horok|nebeski horok]].<ref name="howerton"/> Jedan od poznatijih ''Dream Shakeova'' desio se u drugoj utakmici finala Zapadne konferencije 1995. protiv Spursa. Dok ga je čuvao Robinson, Olajuwon je izveo tzv. ''cross-over'' dribling, probio se do koša i fingirao polaganje. Robinson, koji je također bio odličan odbrambeni igrač, držao se uz Olajuwona i nije skočio. Olajuwon se tada okrenuo u smjeru suprotnom od kazaljke na satu i lažirao [[skok-šut]]. Robinson, koji je izabran za najkorisnijeg igrača lige 1995, nasjeo je na varku i skočio da blokira šut. Dok je bio u zraku, Olajuwon se provukao ispod njega i izveo lahko polaganje.<ref name="D-Rob">Murohy, Michael, [https://web.archive.org/web/20121017213834/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1995_1276886 "The Dream Shake/Legendary, elusive move earns place in history"], ''Houston Chronicle'', 28. 5. 1995; pristupljeno: 20. 10. 2012.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=WJz73ciI_hA Snimak poteza] na ''YouTubeu''</ref> Olajuwon se prema košarci odnosio kao prema [[nauka|nauci]] i živopisno je opisao svoj zaštitni znak: "Kad mi bek baci loptu, skočim da je dohvatim. Ali ovaj skok je priprema za drugi potez, potez na osnovnoj liniji. Ja ga zovem 'doskok sa dodirom'. Odbrambeni igrač čeka da se spustim s obzirom na to da sam skočio, ali prije doskoka ja sam već otišao. Odbrambeni igrači kažu 'Opa, brz je', ali ne znaju da je mjesto kamo idem predodređeno. On zasniva to na brzini, ali skok je taj koji ga priprema. Prije no što doskočim, napravim svoj potez. Kad skočite, okrećete se istovremeno sa doskokom. Bum! Odbrambeni igrač ne može reagirati zato što čeka da doskočite i da vas čuva. Sada, prvi put kad ste pokazali tu brzinu, on mora reagirati na tu brzinu, tako da možete fingirati potez na osnovnoj liniji i otići u drugom smjeru na horok. Sve ovo jeste dio ''Dream Shakea''. ''Dream Shake'' je: driblate i zatim skočite; sada nemate [[koraci (košarka)|stajnu nogu]]. Kada driblam, pomjeram je, tako da kad dođem do te tačke, skočim. Usljed skoka, sad nemam stajnu nogu. Driblam i tako sada mogu koristiti bilo koju nogu. Mogu ići ovuda ili onuda. Dakle, on je ukopan, on ne zna kuda ću krenuti. To je otresanje. Stavite ga u mješavinu [poteza] i 'stanete u skoku' i sad imate izbor stajne noge. On ne zna kamo ćete skrenuti i kada.<ref>{{cite web|last=Bobb|first=Maurice|title="SLAM 147: Hall of Famer and low-post wizard Hakeem Olajuwon is happy to share his knowledge with today’s stars"|url=http://www.slamonline.com/online/the-magazine/features/2011/03/masterpiece-theater/|publisher=SLAM Online|access-date=28. 3. 2011}}</ref> == Van terena == Olajuwon se [[brak|oženio]] Dalijom Asafi 8. augusta 1996. u Houstonu.<ref name="nba.com/rockets">[http://www.nba.com/rockets/hakeem_tribute/hakeem_encyclopediaNO.html "Hakeem Tribute"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201082415/http://www.nba.com/rockets/hakeem_tribute/hakeem_encyclopediaNO.html |date=1. 2. 2015 }}, nba.com/rockets; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref> Imaju 2 kćeri: Aishu i Rahmah. [[Abisola Olajuwon]], njegova kći s Litom Spencer, koju je upoznao na koledžu, predstavljala je West Girls na ''McDonald's All American Gameu'', a igrala je i u [[WNBA]] ligi. Osim [[engleski jezik|engleskog]], Olajuwon govori [[francuski jezik|francuski]], [[arapski jezik|arapski]] te nigerijske jezike joruba i ekiti.<ref name="Ethnicity"/> Tokom 18-ogodišnje karijere u NBA zaradio je više od 107.000.000 dolara.<ref>[http://www.basketball-reference.com/players/o/olajuha01.html "Hakeem Olajuwon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525025141/http://www.basketball-reference.com/players/o/olajuha01.html |date=25. 5. 2012 }}, basketball-reference.com; pristupljeno: 20. 10. 2010.</ref> U početku karijere potpisao je ugovor s proizvođačem obuće ''[[L.A Gear]]om'', ali je kasnije postao zaštitno lice ''[[Spalding (sportska oprema)|Spaldingove]]'' linije sportske obuće, reklamirajući patike koje su se mogle naći u maloprodaji po cijeni od 34,99 dolara. To ga je učinilo jednim od rijetkih poznatih sportista u bilo kojem profesionalnom sportu koji je reklamirao patike čiji proizvođač nije bio ''[[Nike, Inc.|Nike]]'', ''[[Adidas]]'', ''[[Reebok]]'' ili neka od ostalih globalno poznatih kompanija ove vrste. Kao što je Olajuwon rekao: "Kako siromašna zaposlena majka s tri dječaka može kupiti ''Reebokove'' ili ''Nikeove'' patike koje koštaju 120 dolara? Ne može. Stoga djeca kradu ove patike iz trgovina i od ostale djece. Nekad i [[ubistvo|ubijaju]] za njih."<ref>Betsy Taylor, [https://web.archive.org/web/20070312054858/http://www.newdream.org/newsletter/taylor.php "Can We Have Social Justice In A Commercial Culture?"], ''newdream.org''</ref> === Više obrazovanje === Pohađanje koledža također je bilo važno Olajuwonu. Na Univerzitetu u Houstonu glavni predmet bio mu je tjelesni odgoj.<ref>{{cite web | url=http://www.uh.edu/pride-stories/hakeem-olajuwon/hakeem-story/index.php | title=Living the Dream – University of Houston | publisher=University of Houston | access-date=24. 8. 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140817102052/http://www.uh.edu/pride-stories/hakeem-olajuwon/hakeem-story/index.php | archive-date=17. 8. 2014 | url-status=dead}}</ref> === Islam === Tokom karijere na koledžu i u prvim godinama u NBA ligi Olajuwon je često bio nediscipliniran, raspravljao se sa sudijama i upadao u manje okršaje sa drugim igračima, često zarađujući tehničku grešku. Kasnije se zainteresirao za duhovnost<ref>Abdul Malik Mujahid, [http://soundvision.com/info/peace/hakeem.asp "Tawakkul"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629194456/http://soundvision.com/info/peace/hakeem.asp |date=29. 6. 2006 }}, soundvision.com; pristupljeno: 2. 1. 2007.</ref>, postajući pobožniji musliman. 9. marta 1991. promijenio je svoje ime Akeem u konvencionalniji oblik Hakeem, rekavši: "Ne mijenjam pisanje svog imena, ispravljam ga".<ref name="Olajuwon pg. 207">Olajuwon i Knobler, str. 207.</ref> Kasnije se prisjetio: "Proučavao sam [[Kur'an]] svakog dana. Kod kuće, u [[džamija|džamiji]]... Čitao bih ga u [[avion]]u, prije utakmica i poslije njih. Upijao sam vjeru i učio nova značenja svaki put kad bih okrenuo stranicu. Nisam se površno bavio vjerom, predao sam joj se."<ref name="Olajuwon pg. 207"/> "Njegova vjera dominira njegovim životom", rekao je Drexler 1995.<ref>Feigen, Jonathan, [https://web.archive.org/web/20121020114800/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=1995_1281366 "Keeping the Faith – Olajuwon's, Rockets' quiet confidence has roots in Mecca"], ''Houston Chronicle'', 6. 9. 1995; pristupljeno: 17. 10. 2012.</ref> Olajuwon je i dalje bio priznat kao jedan od elitnih centara u ligi uprkos tome što je striktno postio [[ramazanski post]], koji bi ga zadesio tokom sezone kroz karijeru. Poznato je da bi ponekad igrao bolje tokom [[ramazan]]a, a 1995. proglašen je igračem mjeseca u februaru iako je ramazan te godine počeo 1. februara.<ref name="nbabio"/><ref name="ramadaninfo">[http://www.soundvision.com/info/ramadan/r.school.asp "Ramadan: Fact Sheet for Teachers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517014157/http://www.soundvision.com/info/ramadan/r.school.asp |date=17. 5. 2007 }}, soundvision.co; pristupljeno: 20. 5. 2007.</ref> == Život poslije NBA == Olajuwon je u Houstonu igrao 20 uzastopnih sezona: dvije na koledžu i 18 u NBA.<ref name="nbabio"/> Smatraju ga lokalnom ikonom i jednim od najomiljenijih hjustonskih sportista.<ref>[http://static.espn.go.com/nba/news/2002/1108/1457890.html "Rockets to send out Olajuwon in style Saturday night"], ''[[Associated Press]]'' (preko ''espn.com''), 8. 11. 2003; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref> Imao je veliki uspjeh na tržištu [[nekretnina]] u Houstonu; procjene njegovog profita na ovom polju prelaze 100 miliona dolara. Kupuje jedino gotovinom s obzirom na to da islam zabranjuje [[kamata|kamatu]].<ref>Murphy, Kate, [http://www.nytimes.com/2006/12/06/realestate/commercial/06houston.html?_r=1&ref=business&oref=slogin "A Slam Dunk in Real Estate"], ''The New York Times'', 6. 12. 2006; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref> Vrijeme provodi na relaciji između [[Jordan]]a, kamo se preselio s porodicom radi islamskih studija, i svog ranča u blizini Houstona.<ref name="howerton"/> Godine 2006, u periodu između dvije NBA sezone, otvorio je svoj prvi kamp "Big Man", gdje podučava mlađe igrače nijansama u igri pod košem. Iako nikad nije izrazio želju da se bavi trenerskim poslom, želi vratiti košarci kao igri pomažući mlađim igračima. Upitan o tome da li je liga postala orijentirana prema bekovima i da li su visoki igrači "izbačeni" iz fokusa, odgovorio je: "Ako se radi o visokom igraču koji je samo visok, možda. Ali ne ako igrate sa brzinom, s agilnošću. Košarka će uvijek biti igra visokih igrača ako visoki igrači igraju na pravi način. U odbrani visoki igrač može hvatati lopte i blokirati. U napadu odvlači dvojicu [na sebe] i stvara prilike. Može doprinijeti toliko mnogo, olakšati cijelom timu." Kamp vodi besplatno.<ref name= "Blinebury">Blinebury, Fran, [https://web.archive.org/web/20110604104320/http://www.chron.com/disp/story.mpl/sports/4093612.html "Here's How it Done"], ''Houston Chronicle'', 4. 8. 2006; pristupljeno: 4. 6. 2011.</ref> Radio je s nekoliko igrača iz NBA, uključujući [[Emeka Okafor|Emeku Okafora]]<ref>[http://sports.espn.go.com/nba/dailydime?page=dailydime-061125-26 Daily Dime – November 26, 2006], ESPN.com; pristupljeno: 7. 12. 2006.</ref> i [[Yao Ming]]a.<ref>Sefko, Eddie, [http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/basketball/mavs/stories/100606dnspomavscamp.2b8db59.html "Thursday in Mavericks Camp"], ''[[The Dallas Morning News]]'', 5. 10. 2006; pristupljeno: 3. 1. 2007.</ref><ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=nba&id=2879460 "Yao works out with Olajuwon"], ''Associated press'' (preko ''espn.com''), 22. 5. 2007; pristupljeno: 29. 5. 2007.</ref> U septembru 2009. radio je i s [[Kobe Bryant|Kobejem Bryantom]] na potezima u reketu i ''Dream Shakeu''.<ref>[https://sports.yahoo.com/nba/blog/ball_dont_lie/post/Kobe-putting-Olajuwon-s-post-moves-to-work;_ylt=Aly6SHI41wdPDGBIy.c0RPu8vLYF?urn=nba,200710 "Kobe works out with the Dream"]{{Mrtav link}}</ref> U skorije vrijeme radio je s [[Dwight Howard|Dwightom Howardom]], pomažući mu da proširi dijapazon poteza pod košem i podstičući ga na više mentalnog fokusa.<ref>[http://sify.com/news/olajuwon-keeps-the-dream-alive-in-dwight-howard-news-news-kkow5iefjga.html "Olajuwon keeps 'The Dream' alive in Dwight Howard"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027152910/http://sify.com/news/olajuwon-keeps-the-dream-alive-in-dwight-howard-news-news-kkow5iefjga.html |date=27. 10. 2010 }}, sify.com, 14. 10. 2010; pristupljeno: 14. 10. 2010.</ref> 2011, također između sezona, [[LeBron James]] odletio je u Houston i proveo vrijeme radeći s Olajuwonom.<ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/9109245/how-lebron-james-transformed-game-become-highly-efficient-scoring-machine "The Evolution of King James"], ''grantland.com'', 29. 3. 2013; pristupljeno: 8. 12. 2014.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=yF0vQGFpHrs "Hakeem Olajuwon & LeBron James Training Sessions 2011"], ''[[YouTube]]''.</ref> Olajuwon je radio i s [[Amar'e Stoudemire|Amar'eom Stoudemireom]], [[Carmelo Anthony|Carmelom Anthonyjem]] i visokim dvojcem iz [[Denver Nuggets]]a, [[JaVale McGee|JaValeom McGeejem]] i [[Kenneth Faried|Kennethom Fariedom]]. Godine 2008. uveden je u [[Košarkaška Kuća slavnih|Kuću slavnih]]. 10. aprila iste godine Rocketsi su predstavili skulpturu izrađenu u njegovu čast, a postavljena je kod [[Toyota Center]]a. Pojavio se na [[NBA draft 2013.|draftu 2013]], posljednjem kojim je rukovodio dugogodišnji komesar lige [[David Stern]], nakon što je Stern objavio posljednji pik u prvom krugu. Olajuwon je bio prvi pik koji je Stern objavio 1984, kad je tek stupio na funkciju.<ref>Matt Norlander, [http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/22552066/video-hakeem-olajuwon-surprises-david-stern-at-nba-draft "VIDEO: Hakeem Olajuwon surprises David Stern at NBA Draft"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503230048/http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/22552066/video-hakeem-olajuwon-surprises-david-stern-at-nba-draft |date=3. 5. 2015 }}, cbssports.com, 27. 6. 2013; pristupljeno: 8. 12. 2014.</ref> 1. augusta 2015. Olajuwon je imao specijalno pojavljivanje u ekipi "Afrike" u egzibicijskoj utakmici [[Utakmica NBA Africa 2015.|NBA Africa 2015.]]<ref>{{cite web |url= http://espn.go.com/nba/story/_/id/13359599/nba-current-former-stars-put-show-africa-exhibition |title= NBA stars, legends shine as Team World rallies to beat Team Africa |publisher= ESPN}}</ref> Sljedeće godine postao je član i [[FIBA-ina Kuća slavnih|FIBA-ine kuće slavnih]].<ref>{{cite web |url=http://www.fiba.com/news/2016-class-of-fiba-hall-of-fame-inducted |title=2016 Class of FIBA Hall of Fame inducted |work=FIBA.com |date=27. 8. 2016 |access-date=28. 8. 2016 |archive-date=29. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829130208/http://www.fiba.com/news/2016-class-of-fiba-hall-of-fame-inducted |url-status=dead }}</ref> == Nagrade i postignuća == * 2× prvak NBA (1994, 1995) * 2× najkorisniji igrač NBA finala (1994, 1995) * 1× najkorisniji igrač lige (1994) * 2× odbrambeni igrač godine (1993, 1994) * 6× član najbolje petorke lige (1987, 1988, 1989, 1993, 1994, 1997) * 3× član druge najbolje petorke lige (1986, 1990, 1996) * 3× član treće najbolje petorke lige (1991, 1995, 1999) * 5× član najbolje odbrambene petorke lige (1987, 1988, 1990, 1993, 1994) * 4× član druge najbolje odbrambene petorke lige (1985, 1991, 1996, 1997) * 12× učesnik All-Star utakmice * zlatna olimpijska medalja (1996) * uvršten među [[50 najboljih igrača u historiji NBA]] (1996) * završio karijeru među 11 najboljih svih vremena po broju blokada, [[Poen (košarka)|poena]], [[skok (košarka)|skokova]] i [[ukradena lopta (košarka)|ukradenih lopti]]; jedini je igrač u historiji NBA koji se povukao u trenutku kad je bio među 11 najboljih svih vremena u sve četiri ove kategorije (sada je 13. na listi najboljih skakača) * uveden u Kuću slavnih kao član klase 2008<ref>{{cite web|url=http://www.hoophall.com/genrel/040708aaa.html|title=Naismith Memorial Basketball Hall of Fame Announces Seven Members of the Class of 2008|access-date=8. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410220737/http://www.hoophall.com/genrel/040708aaa.html|archive-date=10. 4. 2008|url-status=dead}}; pristupljeno: 9. 4. 2008.</ref> * smješten na 13. mjesto revidirane liste 50 najvećih igrača svih vremena po izboru ''[[SLAM Magazine]]a'' (objavljeno u izdanju za august 2009)<ref>{{cite web|url=http://www.slamonline.com/online/the-magazine/features/2009/06/the-new-top-50/|title=The New Top 50|work=SLAM Magazine|access-date=22. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622072004/http://www.slamonline.com/online/the-magazine/features/2009/06/the-new-top-50/|archive-date=22. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> == NBA statistike == === Prosjek === {| class="wikitable" |- |style="background-color:#AFE6BA; width:3em;"|† |Označava sezone u kojima je Olajuwon osvojio [[Spisak prvaka NBA lige|NBA titulu]] |- |style="background:#CFECEC; width:1em"| |Na čelu lige |- |'''Podebljano''' |Najbolje u karijeri |- |} {| class="toccolours" style="font-size: 90%; white-space: nowrap;" |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;&nbsp;OU | Odigrane utakmice | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;&nbsp;ZU&nbsp; | Započete utakmice | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;MIN&nbsp; | Minuta po utakmici |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;ŠI%&nbsp; | style="padding-right: 8px" | Postotak [[Šut iz igre (košarka)|šuta iz igre]] | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;3P%&nbsp; | style="padding-right: 8px" | Postotak šuta za [[Trica (košarka)|tricu]] | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;SB%&nbsp; | Postotak [[slobodno bacanje|slobodnih bacanja]] |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;OFA&nbsp; | Ofanzivni [[skok (košarka)|skokovi]] po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;DEF&nbsp; | Defanzivni skokovi po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;SKO&nbsp; | Ukupno skokova po utakmici |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;ASI&nbsp; | [[Asistencija (košarka)|Asistencije]] po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;UKR&nbsp; | [[Ukradena lopta (košarka)|Ukradene lopte]] po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;BLO&nbsp; | [[Blokada (košarka)|Blokade]] po utakmici |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;IZG&nbsp; | Izgubljene lopte po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;LG&nbsp; | Lične greške po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;POE&nbsp; | Poeni po utakmici |- |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! Sezona ! Dob ! Tim ! OU !! ZU !! MIN !! ŠI% !! 3P% !! SB% !! OFA !! DEF !! SKO !! ASI !! UKR !! BLO !! IZG !! LG !! POE |- | align="left" | [[NBA 1984/1985.|1984/85.]] | align="center" | 22 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| '''82''' ||bgcolor="CFECEC"| '''82''' || 35.5 || '''.538''' || – || .613 || '''5.4''' || 6.5 || 11.9 || 1.4 || 1.2 || 2.7 || 2.9 || '''4.2''' || 20.6 |- | align="left" | [[NBA 1985/1986.|1985/86.]] | align="center" | 23 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 68 || 68 || 36.3 || .526 || – || .645 || 4.9 || 6.6 || 11.5 || 2.0 || 2.0 || 3.4 || 2.9 || 4.0 || 23.5 |- | align="left" | [[NBA 1986/1987.|1986/87.]] | align="center" | 24 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 75 || 75 || 36.8 || .508 || .200 || .702 || 4.2 || 7.2 || 11.4 || 2.9 || 1.9 || 3.4 || 3.0 || 3.9 || 23.4 |- | align="left" | [[NBA 1987/1988.|1987/88.]] | align="center" | 25 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 79 || 79 || 35.8 || .514 || .000 || .695 || 3.8 || 8.3 || 12.1 || 2.1 || 2.1 || 2.7 || 3.1 || 4.1 || 22.8 |- | align="left" | [[NBA 1988/1989.|1988/89.]] | align="center" | 26 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| '''82''' ||bgcolor="CFECEC"| '''82''' || 36.9 || .508 || .000 || .696 || 4.1 || 9.4 ||bgcolor="CFECEC"| 13.5 || 1.8 || '''2.6''' || 3.4 || 3.4 || 4.0 || 24.8 |- | align="left" | [[NBA 1989/1990.|1989/90.]] | align="center" | 27 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| '''82''' ||bgcolor="CFECEC"| '''82''' || 38.1 || .501 || .167 || .713 || 3.6 || '''10.4''' ||bgcolor="CFECEC"| '''14.0''' || 2.9 || 2.1 ||bgcolor="CFECEC"| '''4.6''' || '''3.9''' || 3.8 || 24.3 |- | align="left" | [[NBA 1990/1991.|1990/91.]] | align="center" | 28 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 56 || 50 || 36.8 || .508 || .000 || .769 || 3.9 || 9.8 || 13.8 || 2.3 || 2.2 ||bgcolor="CFECEC"| 3.9 || 3.1 || 3.9 || 21.2 |- | align="left" | [[NBA 1991/1992.|1991/92.]] | align="center" | 29 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 70 || 69 || 37.7 || .502 || .000 || .766 || 3.5 || 8.6 || 12.1 || 2.2 || 1.8 || 4.3 || 2.7 || 3.8 || 21.6 |- | align="left" | [[NBA 1992/1993.|1992/93.]] | align="center" | 30 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | '''82''' ||bgcolor="CFECEC"| '''82''' || 39.5 || .529 || .000 || .779 || 3.5 || 9.6 || 13.0 || 3.5 || 1.8 ||bgcolor="CFECEC"| 4.2 || 3.2 || 3.7 || 26.1 |- | align="left" style="background-color:#AFE6BA" | [[NBA 1993/1994.|1993/94.]]† | align="center" | 31 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 80 || 80 || '''41.0''' || .528 || '''.421''' || .716 || 2.9 || 9.1 || 11.9 || '''3.6''' || 1.6 || 3.7 || 3.4 || 3.6 || 27.3 |- | align="left" style="background-color:#AFE6BA" | [[NBA 1994/1995.|1994/95.]]† | align="center" | 32 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 72 || 72 || 39.6 || .517 || .188 || .756 || 2.4 || 8.4 || 10.8 || 3.5 || 1.8 || 3.4 || 3.3 || 3.5 || '''27.8''' |- | align="left" | [[NBA 1995/1996.|1995/96.]] | align="center" | 33 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 72 || 72 || 38.8 || .514 || .214 || .724 || 2.4 || 8.4 || 10.9 || 3.6 || 1.6 || 2.9 || 3.4 || 3.4 || 26.9 |- | align="left" | [[NBA 1996/1997.|1996/97.]] | align="center" | 34 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 78 || 78 || 36.6 || .510 || .313 || '''.787''' || 2.2 || 7.0 || 9.2 || 3.0 || 1.5 || 2.2 || 3.6 || 3.2 || 23.2 |- | align="left" | [[NBA 1997/1998.|1997/98.]] | align="center" | 35 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 47 || 45 || 34.7 || .483 || .000 || .755 || 2.5 || 7.3 || 9.8 || 3.0 || 1.8 || 2.0 || 2.7 || 3.2 || 16.4 |- | align="left" | [[NBA 1998/1999.|1998/99.]] | align="center" | 36 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| 50 ||bgcolor="CFECEC"| 50 || 35.7 || .514 || .308 || .717 || 2.1 || 7.4 || 9.6 || 1.8 || 1.6 || 2.5 || 2.8 || 3.2 || 18.9 |- | align="left" | [[NBA 1999/2000.|1999/00.]] | align="center" | 37 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 44 || 28 || 23.8 || .458 || .000 || .616 || 1.5 || 4.8 || 6.2 || 1.4 || 0.9 || 1.6 || 1.7 || 2.0 || 10.3 |- | align="left" | [[NBA 2000/2001.|2000/01.]] | align="center" | 38 | align="left" | [[Houston Rockets|Houston]] | 58 || 55 || 26.6 || .498 || .000 || .621 || 2.1 || 5.3 || 7.4 || 1.2 || 1.2 || 1.5 || 1.4 || 2.4 || 11.9 |- | align="left" | [[NBA 2001/2002.|2001/02.]] | align="center" | 39 | align="left" | [[Toronto Raptors|Toronto]] | 61 || 37 || 22.6 || .464 || .000 || .560 || 1.6 || 4.4 || 6.0 || 1.1 || 1.2 || 1.5 || 1.6 || 2.4 || 7.1 |- | align="left" colspan=3| Karijera | 1238 || 1186 || 35.7 || .512 || .202 || .712 || 3.3 || 7.8 || 11.1 || 2.5 || 1.7 || 3.1 || 3.0 || 3.5 || 21.8 |- | align="left" colspan=3| Doigravanje | 145 || 140 || 39.6 || .528 || .222 || .719 || 3.2 || 7.9 || 11.2 || 3.2 || 1.7 || 3.3 || 2.9 || 3.9 || 25.9 |- | align="left" colspan=3| All-Star utakmice | 12 || 8 || 23.2 || .409 || 1.000 || .520 || 3.2 || 4.7 || 7.8 || 1.4 || 1.3 || 1.9 || 2.2 || 2.6 || 9.8 |} === Ukupno === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! Sezona ! Dob ! Tim ! OU !! ZU !! MIN !! {{tooltip|ŠIU|Ubačeni šutevi}} !! {{tooltip|ŠIP|Pokušani šutevi}} !! {{tooltip|3PU|Ubačene trice}} !! {{tooltip|3PP|Pokušane trice}} !! {{tooltip|SBU|Ubačena slobodna bacanja}} !! {{tooltip|SBP|Pokušana slobodna bacanja}} !! OFA !! DEF !! SKO !! ASI !! UKR !! BLO !! IZG !! LG !! POE |- | align="left" |[[NBA 1984/1985.|1984/85.]] | align="center" | 22 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| 82 ||bgcolor="CFECEC"| 82 || 2914 || 677 || 1258 || 0 || 0 || 338 || 551 ||bgcolor="CFECEC"| '''440''' || 534 || 974 || 111 || 99 || 220 || 234 ||bgcolor="CFECEC"| '''344''' || 1692 |- | align="left" |[[NBA 1985/1986.|1985/86.]] | align="center" | 23 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 68 || 68 || 2467 || 625 || 1,188 || 0 || 0 || 364 || 538 || 333 || 448 || 781 || 137 || 134 || 231 || 195 || 271 || 1,597 |- | align="left" |[[NBA 1986/1987.|1986/87.]] | align="center" | 24 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 75 || 75 || 2760 || 677 || 1332 || 1 || 5 || 400 || 570 || 315 || 543 || 858 || 220 || 140 || 254 || 228 || 294 || 1755 |- | align="left" |[[NBA 1987/1988.|1987/88.]] | align="center" | 25 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 79 || 79 || 2825 || 712 || 1,385 || 0 || 4 || 381 || 548 || 302 || 657 || 959 || 163 || 162 || 214 || 243 || 324 || 1805 |- | align="left" |[[NBA 1988/1989.|1988/89.]] | align="center" | 26 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| 82 ||bgcolor="CFECEC"| 82 || 3024 || 790 || 1,556 || 0 || 10 || '''454''' || '''652''' || 338 ||bgcolor="CFECEC"| 767 ||bgcolor="CFECEC"| 1105 || 149 || '''213''' || 282 || 275 || 329 || 2034 |- | align="left" |[[NBA 1989/1990.|1989/90.]] | align="center" | 27 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| 82 ||bgcolor="CFECEC"| 82 || 3124 || 806 || 1609 || 1 || 6 || 382 || 536 || 299 ||bgcolor="CFECEC"| '''850''' ||bgcolor="CFECEC"| '''1149''' || 234 || 174 ||bgcolor="CFECEC"| '''376''' || '''316''' || 314 || 1995 |- | align="left" |[[NBA 1990/1991.|1990/91.]] | align="center" | 28 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 56 || 50 || 2062 || 487 || 959 || 0 || 4 || 213 || 277 || 219 || 551 || 770 || 131 || 121 || 221 || 174 || 221 || 1187 |- | align="left" |[[NBA 1991/1992.|1991/92.]] | align="center" | 29 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 70 || 69 || 2636 || 591 || 1177 || 0 || 1 || 328 || 428 || 246 || 599 || 845 || 157 || 127 || 304 || 187 || 263 || 1510 |- | align="left" |[[NBA 1992/1993.|1992/93.]] | align="center" | 30 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 82 ||bgcolor="CFECEC"| 82 || 3242 || 848 || 1,603 || 0 || 8 || 444 || 570 || 283 || 785 || 1068 || '''291''' || 150 ||bgcolor="CFECEC"| 342 || 262 || 305 || 2140 |- | align="left" style="background-color:#AFE6BA" |[[NBA 1993/1994.|1993/94.]]† | align="center" | 31 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 80 || 80 || '''3277''' || '''894''' ||bgcolor="CFECEC"| '''1694''' || '''8''' || '''19''' || 388 || 542 || 229 || 726 || 955 || 287 || 128 || 297 || 271 || 289 || '''2184''' |- | align="left" style="background-color:#AFE6BA" |[[NBA 1994/1995.|1994/95.]]† | align="center" | 32 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 72 || 72 || 2853 || 798 || 1545 || 3 || 16 || 406 || 537 || 172 || 603 || 775 || 255 || 133 || 242 || 237 || 250 || 2005 |- | align="left" |[[NBA 1995/1996.|1995/96.]] | align="center" | 33 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 72 || 72 || 2797 || 768 || 1494 || 3 || 14 || 397 || 548 || 176 || 608 || 784 || 257 || 113 || 207 || 247 || 242 || 1936 |- | align="left" |[[NBA 1996/1997.|1996/97.]] | align="center" | 34 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 78 || 78 || 2852 || 727 || 1426 || 5 || 16 || 351 || 446 || 173 || 543 || 716 || 236 || 117 || 173 || 281 || 249 || 1810 |- | align="left" |[[NBA 1997/1998.|1997/98.]] | align="center" | 35 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 47 || 45 || 1633 || 306 || 633 || 0 || 3 || 160 || 212 || 116 || 344 || 460 || 143 || 84 || 96 || 126 || 152 || 772 |- | align="left" |[[NBA 1998/1999.|1998/99.]] | align="center" | 36 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] |bgcolor="CFECEC"| 50 ||bgcolor="CFECEC"| 50 || 1784 || 373 || 725 || 4 || 13 || 195 || 272 || 106 || 372 || 478 || 88 || 82 || 123 || 139 || 160 || 945 |- | align="left" |[[NBA 1999/2000.|1999/00.]] | align="center" | 37 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 44 || 28 || 1049 || 193 || 421 || 0 || 2 || 69 || 112 || 65 || 209 || 274 || 61 || 41 || 70 || 73 || 88 || 455 |- | align="left" |[[NBA 2000/2001.|2000/01.]] | align="center" | 38 | align="left" |[[Houston Rockets|Houston]] | 58 || 55 || 1545 || 283 || 568 || 0 || 1 || 123 || 198 || 124 || 307 || 431 || 72 || 70 || 88 || 81 || 141 || 689 |- | align="left" |[[NBA 2001/2002.|2001/02.]] | align="center" | 39 | align="left" |[[Toronto Raptors|Toronto]] | 61 || 37 || 1378 || 194 || 418 || 0 || 2 || 47 || 84 || 98 || 268 || 366 || 66 || 74 || 90 || 98 || 147 || 435 |- |align="left" colspan=3|Karijera | 1238 || 1186 || 44.222 || 10.749 || 20.991 || 25 || 124 || 5423 || 7621 || 4034 || 9714 || 13.748 || 3058 || 2162 || 3830 || 3667 || 4383 || 26.946 |- |align="left" colspan=3|Doigravanje | 145 || 140 || 5749 || 1504 || 2847 || 4 || 18 || 743 || 1034 || 471 || 1150 || 1621 || 458 || 245 || 472 || 424 || 562 || 3755 |- |align="left" colspan=3|All-Star utakmice | 12 || 8 || 278 || 45 || 110 || 1 || 1 || 26 || 50 || 38 || 56 || 94 || 17 || 15 || 23 || 26 || 31 || 117 |} === Rekordi karijere === ==== Utakmice s najviše blokada ==== {| class="wikitable" |- |style="background-color:#AFE6BA; width:6em"| |Doigravanje |- |style="background-color:#CFECEC; width:6em"| |''Quadruple-double'' (treći od četiri u historiji NBA) |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Blokade ! Protivnik ! Kod kuće /<br/> U gostima ! Datum ! Odigrao <br/> minuta ! [[Poen (košarka)|Poeni]] ! [[Skok (košarka)|Skokovi]] ! [[Asistencija (košarka)|Asistencije]] ! [[Ukradena lopta (košarka)|Ukr. lopte]] |- | [[Spisak NBA igrača s najviše blokada u jednoj utakmici|12 <small>(2 prod.)]]</small> | [[Seattle SuperSonics]] | kod kuće | 10. 3. 1987. | 53 | 38 | 17 | 6 | 7 |- | 12 | [[Utah Jazz]] | kod kuće | 11. 11. 1989. | 42 | 24 | 21 | 2 | 5 |- | 11 | [[Golden State Warriors]] | kod kuće | 7. 1. 1986. | 40 | 26 | 12 | 7 | 2 |- | 11 | [[Golden State Warriors]] | kod kuće | 3. 3. 1990. | 40 | 29 | 18 | 9 | 5 |-bgcolor="CFECEC" | 11 | [[Milwaukee Bucks]] | kod kuće | 29. 3. 1990. | 40 | 18 | 16 | 10 | 1 |- | 11 <small>(prod.)</small> | [[Orlando Magic]] | kod kuće | 20. 12. 1990. | 50 | 24 | 16 | 4 | 2 |- | 10 | [[San Antonio Spurs]] | kod kuće | 21. 4. 1988. | 42 | 38 | 10 | 4 | 5 |- | 10 | [[Orlando Magic]] | kod kuće | 17. 12. 1989. | 43 | 32 | 25 | 2 | 3 |-bgcolor="AFE6BA" | 10 | [[Los Angeles Lakers]] | u gostima | 29. 4. 1990. | 43 | 11 | 11 | 1 | 2 |- | 10 <small>(prod.)</small> | [[Portland Trail Blazers]] | u gostima | 3. 1. 1993. | 44 | 40 | 9 | 3 | 1 |- | 10 | [[Vancouver Grizzlies]] | u gostima | 13. 12. 1995. | 38 | 15 | 14 | 3 | 1 |- | 10 | [[Dallas Mavericks]] | kod kuće | 13. 4. 1996. | 32 | 31 | 13 | 6 | 0 |} ==== Regularna sezona ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Kategorija ! Najviše ! Protivnik ! Datum |- | Poeni | 52 | [[Denver Nuggets]] | 19. 4. 1990. |- | Šut iz igre | 15–17 (.882) | [[Minnesota Timberwolves]] | 11. 11. 1993. |- | Ubačeni šutevi | 24 | [[Denver Nuggets]] | 30. 1. 1997. |- | Pokušani šutevi | 40 | [[Denver Nuggets]] | 30. 1. 1997. |- | Ubačena slobodna bacanja <br/> (nijedno promašeno) | 13–13 | [[Minnesota Timberwolves]] | 25. 3. 1997. |- | Ubačena slobodna bacanja | 17 | [[Utah Jazz]] | 10. 1. 1993. |- | Pokušana slobodna bacanja | 20 | [[Orlando Magic]] | 17. 12. 1989. |- | Skokovi | 25 | [[New York Knicks]] | 14. 2. 1985. |- | Ofanzivni skokovi | 15 | [[New York Knicks]] | 14. 2. 1985. |- | Defanzivni skokovi | 22 | [[Detroit Pistons]] | 27. 2. 1990. |- | Asistencije | 12 | [[Golden State Warriors]] | 1. 12. 1994. |- | Ukradene lopte | 8 | [[Cleveland Cavaliers]] | 19. 11. 1987. |- | Izgubljene lopte | 11 | [[Denver Nuggets]] | 19. 4. 1990. |- | Odigrao minuta | 53 <small>(2 prod.)</small> | [[Seattle SuperSonics]] | 10. 3. 1987. |} ==== Doigravanje ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Kategorija ! Najviše ! Protivnik ! Datum |- | Poeni | 49 <small>(2 prod.)</small> | [[Seattle SuperSonics]] | 14. 5. 1987. |- | Ubačeni šutevi | 20 | [[Utah Jazz]] | 27. 4. 1995. |- | Pokušani šutevi | 34 | [[Phoenix Suns]] | 14. 5. 1995. |- | Ubačena slobodna bacanja <br/> (nijedno promašeno) | 13–13 | [[Utah Jazz]] | 25. 5. 1994. |- | Ubačena slobodna bacanja | 18 | [[Los Angeles Clippers]] | 1. 5. 1993. |- | Pokušana slobodna bacanja | 20 | [[Los Angeles Clippers]] | 1. 5. 1993. |- | Skokovi | 26 | [[Dallas Mavericks]] | 30. 4. 1988. |- | Ofanzivni skokovi | 11 <small>(2 prod.)</small> | [[Seattle SuperSonics]] | 14. 5. 1987. |- | Defanzivni skokovi | 19 | [[Dallas Mavericks]] | 30. 4. 1988. |- | Asistencije | 10 | [[Phoenix Suns]] | 18. 5. 1995. |- | Ukradene lopte | 6 | [[Denver Nuggets]] | 26. 4. 1986. |- | Blokade | [[Spisak NBA igrača s najviše blokada u jednoj utakmici|10]] | [[Los Angeles Lakers]] | 29. 4. 1990. |- |} == Također pogledajte == {{div col}} * [[Spisak NBA igrača s više od 1000 odigranih utakmica]] * [[Spisak najboljih strijelaca NBA lige svih vremena]] * [[Spisak najboljih strijelaca NBA franšiza svih vremena]] * [[Spisak najboljih skakača NBA lige svih vremena]] * [[Spisak najboljih kradljivaca lopti NBA lige svih vremena]] * [[Spisak najboljih blokera NBA lige svih vremena]] * [[Spisak igrača s najviše izgubljenih lopti u NBA ligi svih vremena]] * [[Spisak NBA igrača s najviše pogođenih slobodnih bacanja svih vremena]] * [[Spisak igrača s najviše odigranih minuta u NBA ligi svih vremena]] * [[Spisak najboljih strijelaca NBA lige svih vremena u doigravanju‎‎]] * [[Spisak najboljih skakača NBA lige svih vremena u doigravanju]] * [[Spisak najboljih kradljivaca lopti NBA lige svih vremena u doigravanju]] * [[Spisak najboljih blokera NBA lige svih vremena u doigravanju]] * [[Spisak NBA igrača s najviše izgubljenih lopti svih vremena u doigravanju]] * [[Spisak NBA igrača s najviše pogođenih slobodnih bacanja svih vremena u doigravanju]] * [[Spisak najboljih skakača sezone u NBA]] * [[Spisak najboljih blokera sezone u NBA]] * [[Spisak NBA igrača s najviše blokada u jednoj utakmici]] * [[Islam u Houstonu]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak|2}} == Dodatni izvori == * Harris, Othello, Nolte, Claire Elaine i Kirsch, George B: ''Encyclopedia of Ethnicity and Sports in the United States'', "Greenwood Press", 2000; {{ISBN|0-313-29911-0}} * Heisler, Mark: ''Big Men Who Shook the NBA'', "Triumph Books", 2003; {{ISBN|1-57243-766-9}} * Olajuwon, Hakeem i Knobler, Peter: ''Living the Dream: My Life and Basketball'', "Little, Brown and Company", 1996; {{ISBN|0-316-09427-7}} * [[Bill Simmons|Simmons, Bill]]: ''[[The Book of Basketball: The NBA According to the Sports Guy]]'', [[ESPN]], 2009; {{ISBN|0-345-51176-X}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20061103224751/http://www.nba.com/history/players/olajuwon_summary.html Hakeem Olajuwon] na ''NBA Encyclopediji'' * [https://web.archive.org/web/20071214135956/http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/ Olajuwonov profil] na ''NBA.com'' * [https://web.archive.org/web/20120822161537/http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/hakeem-olajuwon Hakeem Olajuwon] u Kući slavnih * [http://mondo.rs/a635512/Kolumne/Edin-Avdic/Neponovljivi-Hakeem-The-Dream.html "Neponovljivi Hakeem The Dream"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150430003301/http://mondo.rs/a635512/Kolumne/Edin-Avdic/Neponovljivi-Hakeem-The-Dream.html |date=30. 4. 2015 }}, kolumna [[Edin Avdić|Edina Avdića]] * [http://balkans.aljazeera.net/blog/hakeem-dream-covjek-koji-je-ostvarivao-snove-bosancima "Hakeem The Dream, čovjek koji je ostvarivao snove Bosancima"], [[blog]] Dragana Bursaća, [[Al Jazeera Balkans]], 14. 10. 2017. {{NBA draft 1984.}} {{Prvi pikovi NBA drafta}} {{Najkorisniji igrač NBA}} {{Odbrambeni igrač godine u NBA}} {{Najkorisniji igrač NBA finala}} {{Najbolji skakač sezone u NBA}} {{Najbolji bloker sezone u NBA}} {{NBA 50}} {{NBA 75}} {{IBM-ova nagrada (NBA)}} {{Košarkaška Kuća slavnih}} {{FIBA-ina Kuća slavnih}} {{Houston Rockets}} {{Dream Team 3}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Olajuwon, Hakeem}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Biografije, Lagos]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Nigerije]] [[Kategorija:Američki košarkaši]] [[Kategorija:Američki olimpijci]] [[Kategorija:Košarkaši Houston Rocketsa]] [[Kategorija:Košarkaši Toronto Raptorsa]] [[Kategorija:Kuća slavnih košarke]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 1996.]] q8gfjz7h5ea5yaicyfn490lg9rj0rx9 Giboni 0 375564 3937014 3857556 2026-10-24T21:21:45Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937014 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Giboni | status = Ugrožene vrste | slika = Hylobates lar pair of white and black 01.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis =Bijeli i crni gibon lar (''Hylobates lar'') | regnum = [[Životinje|Animalia]] | phylum = [[Hordati|Chordata]] | classis = [[Sisari|Mammalia]] | ordo = [[Primati|Primates]] | nesvrstani_familia =podred Anthropoidea - Catarrhini<br>Uskonosni majmuni | superfamilia = [[Hominoidi|Hominoidea]] | familia = '''Hylobatidae''' | genus = '''''Hylobates'''''<br/> ''Hoolock''<br /> ''Nomascus''<br /> ''Symphalangus'' | genus_autorstvo = | tip_species = Gibon (''Hylobates lar'') | tip_species_autorstvo = | familia_autorstvo= [[John Edward Gray|Gray]], 1870 | type_genus = }} [[Datoteka:Distribución hylobatidae.png|thumb|260px|Rasprostranjenost gibona.]] '''Giboni''' su [[čovjekoliki majmuni]], [[primat]]i podgrupe "mali majmuni" iz porodice '''Hylobatidae'''. Prema ranijoj [[biosistematika|biosistematici]], ova porodica je imala samo jedan rod (''Hylobates''), iz kojega su izdvojena tri nova, tako da se sada giboni svrstavaju u četiri roda. Naseljavaju tropske i suptropske [[kišne šume]], od sjeveroistoka [[Indija|Indije]] do [[Indonezija|Indonezije]], kao i ostrva [[Sumatra]], [[Borneo]] i [[Java]], a sjeverno do južne [[Kina|Kine]]. == Mjesto među hominoidina == [[Datoteka:Hylobatidae_taxonomy-hr.PNG|desno|okvir|[[Divergentna evolucija|Evolucijska divergencija]] hominoida.]] Označavani su i kao ''mali majmuni'', da bi ih razlikovaki od "velikih majmuna", u koje spadaju [[gorile]], [[čimpanze]] i [[čovjek|ljudi]]. Od njih se razlikuju po veličini i lahko uočljivom [[spolni dimorfizam|spolnom dimorfizmu]], a po nekim [[morfologija|morfološko]]- [[anatomija|anatomskim]] detaljima više podsjećaju na psetolike majmune (''Cynomorpha'') koji se u [[Engleski jezik|engleskom jezičkom]] području pojedinačno označavaju kao ''monkey'' (=majmun). Za "velike majmune" u [[engleski jezik|engleskom jeziku]] postoji posebna riječ (''ape'', ''apes'') koja ih jasno određuje. Ta činjenica je mnogo puta dovela u zabunu pisce udžbenika na [[Slaveni|južnoslavenskim]] jezicima, koji su u ovdašnjem komuniciranju izazvali nepotrebnu zbrku pojmova. Za razliku od "velikih majmuna", giboni ne prave gnijezda. Ali, kao i svi veliki majmuni i giboni su [[evolucija|evoluirali]] u [[rep|bezrepe]] majmune. Oni ispoljavaju vezanost [[spol]]nih parova, za razliku od većine velikih majmuna. Majstori su svog primarnog načina kretanja – brahijacije, njihajući se sa grane do grane i na udaljenostima do 15 m, pri brzinama do 55&nbsp;km/h. Također mogu napraviti skokove dužine do 8 m i hodati dvonožno sa podignutim rukama za balansiranje. Oni su najbrži i najagilniji od svih stanovnika u krošnjama drveća – neletećih [[sisar]]a. U zavisnosti od vrste i [[spol]]a, boja gibonskog krzna se mijenja od tamno do svijetlo smeđe nijanse, kao i negdje između crne i bijele. Rijetko su viđani potpuno bijeli giboni. U gibonske vrste također spadaju: [[sijamang]]a, [[bijeloruki gibon]] (lar gibon) i [[huloka gibon]]. == Opis == Jedinstvenost [[anatomija|anatomije]] gibona je u tome da im je zglob prednjih ekstremiteta kuglast, što omogućava biahijalne pokrete na njišućim granama. Ovo znatno smanjuje potrebnu količinu energije u gornjim udovima i torzu, a također smanjuje pritisak na rameni zglob. Giboni imaju duge prednje i zadnje udove sa dubokim razmacima između prvog i drugog prsta prednjih šaka. Krzno gibona je obično crno, sivo ili smeđe, ali često s bijelim biljezima na rukama, nogama i licu. Muški giboni ponekad dobijaju tamne mrlje na bijelim površinama da pokažu da su pogodan izbor za parenje. Neke vrste imaju proširene kese na grlu, koje se naduvavaju i služe za snažnije vibracije i odzvanjanje komora pri oglašavanju. Kod nekoliko [[vrsta]], ova struktura je ogromna – jednaka veličini glave ove životinje. Njihov glas je mnogo snažniji od bilo kog ljudskog pjevača, iako imaju, u najboljem slučaju, polovinu visine nekog muškarca.<ref>{{cite book|title=Organic Evolution|url=https://archive.org/details/organicevolutio03lullgoog|year=1921|publisher=The Macmillan Company|location=Newyork|pages=[https://archive.org/details/organicevolutio03lullgoog/page/641 641]–677|first=Richard Swann |last= Lull| chapter= Seventy Seven}}</ref> [[Lobanja|Lobanje]] i [[zub]]i gibona liče onima kod velikih majmuna, a njihovi nosevi su slični onima kod svih [[Uskonosni majmuni|uskonosnih majmuna]]. Zubna formula im je: gornja vilica= 2.1.2.3; donja = 2.1.2.3. (polovina vilice, redom: sjekutići, očnjaci, pretkuznjaci, kutnjaci). U rodu ''Siamang'', kojih ima najviše (17) [[vrsta]], izdvaja se po tome što na stopalima ima po dva prsta spojena, po čemu su izvedena i generička imena vrsta ''symphalangus'' i ''syndactylus''.<ref>http://gibbons.de/main/index.html|{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} last= Geissmann |first= T. |title= Typical Characteristics |work=Gibbon Research Lab |year=2011 |}}</ref> == Evolucija gibona == Određivanje starosti evolucijske [[historija|historije]] ovoga roda je bilo veoma teško.<ref>Matsudaira K., Ishida T. (2010): Phylogenetic relationships and divergence dates of the whole mitochondrial genome sequences among three gibbon genera. Mol. Phylogenet. Evol.</ref> Najuvjerljivije dosadašnje procjene su odredile da se ''Nomascus'' iz zajedničke grupe sa drugim rodovima izdvojio prije oko 8 miliona godina, a ''Symphalangus '' i '' Hylobates '' prije oko 7 miliona godina. Na nivou vrste, '' Hylobates pileatus'' se udaljio od ''Hylobates lar'' i '' Hylobates agilis'' prije 3,9 miliona godina, a ''Hylobates lar'' i '' Hylobates agilis'' su bili razdvojeni prije 3,3 miliona godina. Izumrli ''Bunopithecus sericus'' je gibon ili gibonoliki majmun, za kojeg se do nedavno mislio da je u bliskoj vezi sa hulok gibonima. === Taksonomija === [[Datoteka:Hominoid taxonomy 7.svg|mini|right|400px|Hominoidno taksonomsko stablo.]] [[Datoteka:Agilegibbon.jpg|mini|220px|Agila gibon, ''Hylobates agilis''.]] [[Datoteka:Suneko - shout (by).jpg|mini|220px|Sijamang, ''Symphalangus syndactylus''.]] [[Datoteka:Witwanggibbon M.jpg|mini|220px|Sjeverni bjeloglavi gibon, ''Nomascus leucogenys''.]] [[Datoteka:Hylobates lar sitting on a stump over water.jpg|mini|220px|Lar gibon, ''Hylobates lar''.]] Familija je podijeljena u četiri roda na osnovi [[ploidija|diploidnog]] [[hromosom]]skog broja u [[hromosomska garnitura|hromosomskoj garnituri]]:<br>''Hylobates'' (2n=44),<br> ''Hoolock'' (2n=38),<br> ''Nomascus'' (2n=52) i<br> ''Symphalangus'' (2n=50). * '''[[Familija]] [[Hylobatidae]]''': Giboni<ref>[http://gibbons.de/main/system/intro.html "Gibbon Systematics and Species Identification"]</ref> (web version)<ref>[http://gibbons.de/main/system/system.html#framework "Adopting a Systematic Framework"] Retrieved: 2011-04-05.</ref> ** Rod '''''Hylobates''''': Patuljasti giboni *** Lar gibbon ili bjeloruki gibon, ''Hylobates lar'' **** [[Malezija|Malezijski]] lar gibon, ''Hylobates l. lar'' **** Carpenterov lar gibon, ''Hylobates l. carpenteri'' **** Centralni lar gibon, ''Hylobates l. entelloides'' **** [[Sumatra]]nski lar gibon, ''Hylobates l. vestitus'' **** [[Kina|Yunnan]]ski lar gibon, ''Hylobates l. yunnanensis'' *** [[Borneo|Borneanski]] bjeloleđi gibon]], ''Hylobates albibarbis'' *** Agila gibon ili crnoruki gibon, ''Hylobates agilis'' *** Müllerov [[Borneo|borneanski]] gibon, ''Hylobates muelleri'' **** Müllerov sivi gibon, ''Hylobates muelleri'' **** Abbottov sivi gibon, ''Hylobates muelleri abbotti'' **** Sjeverni sivi gibon, ''Hylobates muelleri funereus'' *** Srebreni gibon, ''Hylobates moloch'' **** Zapadni srebreni gibon ili [[Java|zapadnojavanski]] gibon, ''Hylobates muelleri moloch'' **** Istočni srebreni gibon ili [[Java|centralnojavanski]] gibon, ''Hylobates muelleri pongoalsoni'' *** Krunasti ili kapasti gibon, ''Hylobates pileatus'' *** Klossov gibbon, Mentawai gibon ili bilou, ''Hylobates klossii'' ** Rod '''''Hoolock''''' *** Zapadni hulok gibon, ''Hoolock hoolock'' *** Istočni hulok gibon, ''Hoolock leuconedys'' ** Rod '''''Symphalangus''''' *** Sijamang, ''S. syndactylus'' ** Rod '''''Nomascus''''': Krestasti giboni *** Sjeverni goloobrazni gibon, ''Nomascus annamensis'' *** Jednobojni ili crnokrestasti gibon, ''Nomascus concolor'' **** ''Nomascus concolor'' **** ''Nomascus concolor lu'' **** ''Nomascus concolor jingdongensis'' **** ''Nomascus concolor furvogaster'' *** Istočni crnokrestasti gibon ili ''Cao Vit'' crnokrestasti gibon, ''Nomascus nasutus'' *** [[Kina|Hainanski]] crnokrestasti gibon, ''Nomascus hainanus'' *** Sjeverni bjeloobrazni gibon, ''Nomascus leucogenys'' *** Južni bjeloobrazni gibon, ''Nomascus siki'' *** Žutoglavi gibon, ''Nomascus gabriellae'' === Hibridi === Mnoge gibone je teško identificirati na osnovu boje krzna, tako da su identifikovani prema oglašavanju (''Hylobates lar'' × ''Hylobates muelleri'') ili [[genetika|genetičkim]] markerima. Ove [[Morfologija|morfološke]] nejasnoće dovele su do hibrida u zoološkim vrtovima. Zoološki vrtovi često primaju gibone nepoznatog porijekla i zbog toga se oslanjaju na morfološke varijacije ili oznake koje je nemoguće provjeriti da se odredi vrsta ili podvrsta. Tako se dešava da je uobičajeno da se [[jedinka|jedinke]] različitih [[vrsta]] gibona, koje su pogrešno identifikovane, smještaju zajedno. Interspecijski i intergenerički hibridi također se javljaju i u divljini, gdje se granice različitih kategorja međusobno preklapaju. == Ponašanje == [[Datoteka:Ulluk-2.jpg|thumb|left|Rod ''Hoolock'' – gibon hulok.]] Giboni su društvene životinje, veoma su teritorijalni i brane svoje granice energičnim vizuelnim i vokalnim ispoljavanjem. Mogu se čuti i na razdaljini od oko 1&nbsp;km, a u tome se udružuju u duet reprodukcijskog para, u čemu im se ponekad pridružuju i mladi. Kod većine vrsta, mužjaci, a u nekim također i ženke, pjevaju i solo da privuku parnjake, kao i kod obilježavanju svoje teritorije.<ref>{{cite journal |author=Clarke E, Reichard UH, Zuberbühler K |title=The Syntax and Meaning of Wild Gibbon Songs |journal=PLoS ONE |volume=1 |issue= 1|pages=e73 |year=2006 |pmid=17183705 |pmc=1762393 |doi=10.1371/journal.pone.0000073 |url= http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0000073 |editor1-last=Emery |editor1-first=Nathan}}</ref> "Pjesma" se može koristiti za identifikaciju ne samo koja vrsta gibona pjeva, nego i područje iz kojeg dolazi. Majstori su svog glavnog načina kretanja – brahijacije, njišući se od grane do grane na jednokratne udaljenosti do oko 15 m, pri brzinama i do 55&nbsp;km/h. Kuglasti zglobovi omoguju im nenadmašnu brzinu i preciznost pri njihanju kroz drveće. Ipak, njihov način transporta može dovesti i do opasnosti kada grana pukne ili su dlanovi vlažni. Istraživači procjenjuju da većina gibona pati od prijeloma kosti – jednom ili više puta tokom života. Oni su najbrži i najagilniji od svih ne-[[sisar]]skih stanovnika u krošnjama stabla. == Konzervacijski status == Većina vrsta gibona su ugrožene, prvenstveno zbog degradacije ili gubitka šumskih staništa. [[Datoteka:Yi-Yuanji-Two-gibbons-in-an-oak-tree.jpg|thumb|upright|''Dva gibona na drvetu'', [[Song]] dinastija, slikar [[Yi Yuanji|Yì Yuánjí]].]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Mammals}} *[http://www.gibboncenter.org Gibbon Conservation Center] *[http://www.gibbons.de Gibbon Network and Research Lab] *[http://www.gibbonconservation.org Gibbon Conservation Alliance] [[Kategorija:Sisari]] [[Kategorija:Primati]] [[Kategorija:Majmuni]] 4vqjilzi83rmyiex8rg4dzzjvr72otx Feromangan 0 376626 3936957 3511567 2026-10-24T19:41:29Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936957 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ferromanganese production evolution.svg|thumb|desno|Razvoj globalne proizvodnje feromangana, u zavisnosti od postupka]] '''Feromangan''' je [[predlegura]] načinjena od [[željezo|željeza]], [[mangan]]a i [[ugljik]]a Proizvodnja feromangana počinje zagrijavanjem mješavine željeznih i manganovih oksida, zajedno sa ugljikom, obično u obliku [[ugalj|uglja]] ili [[koks]]a. Topljenje se uglavnom vrši u posebnim električnim pećima (engl. ''submerged arc furnace''), ali se može vršiti i u klasičnim visokim pećima. Oksidi prolaze kroz karbotermalnu redukciju u pećima, dajući feromangan. Udio mangana u feromanganu iznosi između 30 i 80%, a udio ugljika između 2 i 8%. Feromangan se najvećim dijelom koristi kao dodatak [[legura]]ma pri proizvodnji drugih legura željeza, a koristi se i kao sredstvo za dezoksidaciju i povratnu karbonizaciju istopljenog željeza. Legure željeza i mangana sa manjim udjelom mangana su: *Čelično željezo (Mn 2-5 %, C 3,5-4 %) *Stakleno željezo (Mn 5-30 %, C 4,5-5 %) == Historija == Inženjer Lambert von Pantz u [[Jesenice|Jesenicama]] u tadašnjoj Austro-Ugarskoj (danas [[Slovenija]]) uspio je 1872. godine dobiti feromangan u visokoj peći, sa značajno višim udjelom mangana nego što je to ranije bilo moguće (37% umjesto ranijih 12%). Za to je Koruška industrijska kompanija dobila brojna međunarodna priznanja, ukljujući i zlatnu medalju na Svjetskom sajmu u [[Beč]]u 1873. te certifikat nagrade na Stogodišnjem sajmu u [[Pennsylvania|Pennsylvaniji]] 1876. godine.<ref name="touss" /><ref name="vladimir" /> == Reference == {{refspisak|1|refs= <ref name="touss">{{cite book |title=The structure of the Slovenian economy, 1848-1963 |url=https://archive.org/details/structureofslove0000hoce |first=Toussaint |last=Hočevar |page=[https://archive.org/details/structureofslove0000hoce/page/30 30] |publisher=Studia Slovenica |year=1965}}</ref> <ref name="vladimir">{{cite book |url=http://petelin.gozdis.si/zicnice/fin/pdf_articles/vilman.pdf |first=Vladimir |last=Vilman |chapter=Von Pantzove gravitacijske žičnice na Slovenskem |title=Mednarodno posvetovanje Spravilo lesa z žičnicami za trajnostno gospodarjenje z gozdovi [International Symposium Cable Yarding Suitable for Sustainable Forest Management] |year=2004 |pages=9-33 |access-date=18. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407064134/http://petelin.gozdis.si/zicnice/fin/pdf_articles/vilman.pdf |archive-date=7. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> }} [[Kategorija:Legure]] 6gwjkffkzc45rv10n30vpsa09ijhd27 Mehanička energija 0 406970 3936927 3710530 2026-10-24T18:34:27Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936927 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Orbital_motion.gif|thumb|250x250px|Primjer mehaničkog sistema: Satelit se okreće oko Zemlje pod samom konzervativnom gravitacijskom silom pa je tako mehanička energija ''konzervirana''. Satelit ima ubrzanje prema Zemlji koje je okomito na brzinu. Ovo ubrzanje predstavlja zeleni vektor, a brzina je crveni vektor na slici. Iako se brzina stalno mijenja sa pravcem vektora zbog vektora ubrzanja, brzina satelita se ne mijenja jer je magnituda vektora brzine i dalje nepromijenjena.]] U fizikalnim naukama, '''mehanička energija''' je zbir [[Potencijalna energija|potencijalne]] i [[Kinetička energija|kinetičke energije]]. To je [[energija]] povezana sa kretanjem i pozicijom objekta. Princip pretvaranja mehaničke energije tvrdi da izolirani sistem koji je samo subjekt konzervativnim snagama ima konstantnu mehaničku energiju. Ako je objekt pomjeran u suprotnom pravcu od konzervativne neto sile, potencijalna energija će se povećati i ako je hitrost (ne [[brzina]]) objekta izmijenjena, kinetička energija objekta se također izmijeni. U svim stvarnim sistemima, ipak, nekonzervativne sile, kao što su [[Trenje|sile trenja]], bit će prisutne, ali su često neznatne vrijednosti pa se uzima da je mehanička energija konstantna. U elastičnim kolizijama, mehanička energija se konzervira ali u neelastičnim kolizijama, nešto mehaničke energije se pretvara u toplotu. Jednakost između izgubljene mehaničke energije ([[disipacija]]) i povećanja [[Temperatura|temperature]] otkrio je naučnik [[James Prescott Joule]]. Većina modernih uređaja, kao što je [[elektromotor]] ili [[parna mašina]], koriste se danas da pretvore mehaničku energiju u ostale oblike energije, npr. [[električna energija]], ili da pretvore ostale oblike energije, poput [[Toplota|toplote]], u mehaničku energiju. == Općenito == Energija je skalar, a mehanička energija sistema je zbir potencijalnih energija koje se mjere pozicijom dijelova sistema, i kinetičkih energija koje se također nazivaju energijama kretanja:<ref name="Access CL">{{cite encyclopedia | last = Wilczek | first = Frank | encyclopedia = AccessScience | title = Conservation laws (physics) | url = http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=757423&referURL=http%3a%2f%2fwww.accessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dConservation%2blaws%2b%28physics%29%26id%3d757423 | access-date = 26. 8. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719083020/http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=757423&referURL=http%3a%2f%2fwww.accessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dConservation%2blaws%2b%28physics%29%26id%3d757423 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref><ref name="Britannica mechE">{{cite encyclopedia | encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica: Micropædia: Ready Reference]] | title = mechanical energy | edition = 15 | year = 2003 | volume = 7}}</ref> : <math>E_{meh}=E_p+E_k\,</math> Potencijalna energija, ''E<sub>p</sub>'', zavisi od pozicije objekta koji je podrvgnut konzervativnoj sili. Definira se kao mogućnost objekta da radi [[Rad (fizika)|rad]] i povećava se kako je objekt pomjeren u suprotnom smjeru od smjera sile.{{napomena|Kada se mjeri mehanička energija, objekt se razmatra u cjelini, kako je naveo [[Isaac Newton]] u djelu ''[[Principia Mathematica Philosophiae Naturalis|Principia]]'': "Kretanje cjeline je jednako kao zbir kretanja dijelova; to jest, promjena pozicije njenih dijelova od njihovih mjesta, tako da je mjesto cjeline isto kao zbir mjesta dijelova te je unutrašnje i u čitavom tijelu."<ref name="Newton409">{{Harvnb|Newton|1999|p=409}}</ref>}}<ref name="Access CL"/> Ako ''F'' predstavlja konzervativnu silu i ''x'' predstavlja poziciju, potencijalna energija sile između dvije pozicije ''x<sub>1</sub>'' i ''x<sub>2</sub>'' se definiše kao negativni integral od ''F'' od ''x<sub>1</sub>'' do ''x<sub>2</sub>'':<ref name="tamuk"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://physics.tamuk.edu/~suson/html/2325/PotentialEnergy.html "Potential Energy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414201746/http://physics.tamuk.edu/~suson/html/2325/PotentialEnergy.html |date=14. 4. 2012 }}. </cite></ref> : <math>E_p = - \int\limits_{x_1}^{x_2} \vec{F}\cdot d\vec{x}</math> Kinetička energija, ''E<sub>k</sub>'', zavisi od brzine objekta i to je mogućnost kretajućeg objekta da vrši rad na ostale objekte kada se sudari s njima.{{napomena|U fizici, [[hitrost]] je skalar, a [[brzina]] je vektor. Drugim riječima, brzina je hitrost sa smjerom i može stoga izmijeniti se mijenjajući hitrost objekta jer je hitrost numerička jačina brzine.<ref name="Brodie129-131">{{Harvnb|Brodie|1998|pp=129–131}}</ref><ref name="AccessSp">{{cite encyclopedia | last = Rusk | first = Rogers D. | encyclopedia = AccessScience | title = Speed | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=643200&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dspeed%26id%3d643200 | access-date = 28. 8. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719083334/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=643200&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dspeed%26id%3d643200 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref><ref name="AccessVe">{{cite encyclopedia | last = Rusk | first = Rogers D. | encyclopedia = AccessScience | title = Velocity | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=729500&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dvelocity%26id%3d729500 | access-date = 28. 8. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719071304/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=729500&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dvelocity%26id%3d729500 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref>}}<ref name="Brodie101">{{Harvnb|Brodie|1998|p=101}}</ref> Definira se kao jedna polovina proizvoda mase objekta sa kvadratom njegove brzine, a ukupna kinetička energija sistema objekata jeste zbir kinetičkih energija svih objekata:<ref name="Access CL"/><ref name="Jain9">{{Harvnb|Jain|2009|p=9}}</ref> : <math>E_k={1 \over 2}mv^2</math> Princip očuvanja mehaničke energije iskazuje da ako tijelo ili sistem podvrgnemo samo konzervativnim silama, mehanička energija tog tijela ili sistema ostaje nepromijenjena (konstantna).<ref name="Jain12">{{Harvnb|Jain|2009|p=12}}</ref> Razlika između konzervativne i nekonzervativne sile je da kada konzervativna sila pomjera objekt sa jedne tačke na drugu, rad koji je izvršen od konzervativne sile ne zavisi od puta. Suprotno, kada nekonzervativna sila djeluje na objekt, rad koji je izvršen od nekonzervativne sile zavisi od puta.<ref name="MIT Physics">{{cite web | url = http://web.mit.edu/8.02t/www/materials/modules/ReviewD.pdf | title = Review D: Potential Energy and the Conservation of Mechanical Energy | access-date = 3. 8. 2011 | last = Department of Physics | format = PDF | publisher = [[Massachusetts Institute of Technology]]}}</ref><ref>Resnick, Robert and Halliday, David (1966), ''Physics'', Section 8-3 (Vol I and II, Combined edition), Wiley International Edition, Library of Congress Catalog Card No. 66-11527</ref> == Pretvaranje == Danas većina tehnoloških uređaja pretvaraju mehaničku energiju u ostale oblike energije ili obratno. Ovi uređaju mogu biti podijeljeni u slijedeće kategorije: * [[Elektromotor]] pretvara [[Električna energija|električnu energiju]] u mehaničku energiju.<ref>{{cite encyclopedia | last = Kopicki | first = Ronald J. | editor = Kutler, Stanley I. | encyclopedia = Dictionary of American History | title = Electrification, Household | edition = 3 | year = 2003 | publisher = Charles Scribner's Sons | volume = 3 | location = New York | pages = 179–183}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 7. 9. 2011 | publisher = Gale}}</ref><ref>{{cite encyclopedia | editor = Lerner, K. Lee; Lerner, Brenda Wilmoth | encyclopedia = The Gale Encyclopedia of Science | title = Electric motor | edition = 4 | year = 2008 | publisher = Gale | location = Detroit}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 7. 9. 2011 | publisher = Gale}}</ref><ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = U*X*L Encyclopedia of Science | title = Electric motor | year = 2007 | publisher = U*X*L}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 7. 9. 2011 | publisher = Gale}}</ref> * Generator pretvara mehaničku energiju u električnu energiju.<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = U*X*L Encyclopedia of Science | title = Generator | date = 16. 7. 2007 | publisher = U*X*L}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 9. 10. 2011 | publisher = Gale}}</ref> * Hidroelektrana pretvara mehaničku energiju vode u skladištu brane u električnu energiju.<ref>{{cite web|title=Hydroelectric Power|url=http://www.waterencyclopedia.com/Ge-Hy/Hydroelectric-Power.html|publisher=Water Encyclopedia|access-date=23. 8. 2013}}</ref> * Motor sa unutrašnjim sagorijevanjem je toplotni motor koji dobija mehaničku energiju iz [[Hemijska energija|hemijske energije]] sagorijevanjem goriva. Iz ove mehaničke energije, [[motor s unutrašnjim sagorijevanjem]] često generira električnu energiju.<ref>{{cite encyclopedia | editor = Lerner, K. Lee; Lerner, Brenda Wilmoth | encyclopedia = The Gale Encyclopedia of Science | title = Internal combustion engine | edition = 4 | year = 2008 | publisher = Gale | location = Detroit}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 9. 10. 2011 | publisher = Gale}}</ref> * Parna mašina pretvara toplotnu energiju pare u mehaničku energiju.<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = U*X*L Encyclopedia of Science | title = Steam engine | date = 16. 7. 2007 | publisher = U*X*L}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 9. 10. 2011 | publisher = Gale}}</ref> * Turbina pretvara kinetičku energiju toka gasa ili tečnosti u mehaničku energiju.<ref>{{cite encyclopedia | editor = Lerner, K. Lee; Lerner, Brenda Wilmoth | encyclopedia = The Gale Encyclopedia of Science | title = Turbine | edition = 4 | year = 2008 | publisher = Gale | location = Detroit}} as cited on {{cite web | url = http://www.gale.cengage.com/InContext/resources.htm | title = Student Resources in Context | access-date = 9. 10. 2011 | publisher = Gale}}</ref> == Razlikovanje u odnosu na ostale tipove == Klasifikacija energije u različite tipove često prati ograničenja polja proučavanja u prirodnim naukama. * Hemijska energija je vrsta [[Potencijalna energija|potencijalne energije]] "sačuvane" u [[Hemijska veza|hemijskim vezama]] te se proučava u [[Hemija|hemiji]].<ref>{{cite encyclopedia | last = Atkins | first = Peter W. | encyclopedia = AccessScience | title = Chemical energy | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=127100&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dchemical%2benergy%26id%3d127100 | access-date = 17. 10. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719080323/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=127100&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dchemical%2benergy%26id%3d127100 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref> * [[Potencijalna energija|Nuklearna energija]] je energija pohranjena u interakcijama između česticama u [[Atomsko jezgro|atomskom jezgru]] te se proučava u [[Nuklearna fizika|nuklearnoj fizici]].<ref>{{cite encyclopedia | last = Duckworth | first = Henry E. | author2 = Wilkinson, D. H. | encyclopedia = AccessScience | title = Nuclear binding energy | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=457950&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dnuclear%2benergy%26id%3d457950 | access-date = 17. 10. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719064114/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=457950&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dnuclear%2benergy%26id%3d457950 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref> * Elektromagnetna energija je oblik elekričnog naboja , [[Magnetno polje|magnetnih polja]], i [[foton]]a. Proučava se u [[Elektromagnetizam|elektromagnetizmu]].<ref>{{cite encyclopedia | last = Hartwig | first = William H. | encyclopedia = AccessScience | title = Electrical energy measurement | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=218350&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dElectrical%2benergy%2bmeasurement%26id%3d218350 | access-date = 17. 10. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719095247/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=218350&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dElectrical%2benergy%2bmeasurement%26id%3d218350 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite encyclopedia | last = Smythe | first = William R. | encyclopedia = AccessScience | title = Electromagnetic radiation | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=222700&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dElectromagnetic%2bradiation%26id%3d222700 | access-date = 17. 10. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719082043/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=222700&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dElectromagnetic%2bradiation%26id%3d222700 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref> * Različiti oblici energije u [[Kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]]; npr. [[energetski nivo]]i [[elektron]]a u atomu.<ref>{{cite encyclopedia | last = Gerjuoy | first = Edward | encyclopedia = AccessScience | title = Quantum mechanics | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=562900&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dQuantum%2bmechanics%26id%3d562900 | access-date = 17. 10. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719081651/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=562900&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dQuantum%2bmechanics%26id%3d562900 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite encyclopedia | last = March-Russell | first = John | encyclopedia = AccessScience | title = Energy level (quantum mechanics) | url = http://accessscience.com/abstract.aspx?id=232800&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dEnergy%2blevel%2b%28quantum%2bmechanics%29%26id%3d232800 | access-date = 17. 10. 2011 | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill Companies | archive-url = https://web.archive.org/web/20130719062552/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=232800&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fsearchStr%3dEnergy%2blevel%2b%28quantum%2bmechanics%29%26id%3d232800 | archive-date=19. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref> == Bilješke == {{napomene}} == Reference == {{Refspisak|2}} == Literatura == * {{cite book | ref = harv | last1 = Brodie | first1 = David | last2 = Brown | first2 = Wendy | last3 = Heslop | first3 = Nigel | last4 = Ireson | first4 = Gren | last5 = Williams | first5 = Peter | title = Physics | url = https://archive.org/details/physics0000brod | editors = Terry Parkin | publisher = Addison Wesley Longman Limited | year = 1998 | isbn = 978-0-582-28736-5}} * {{cite book | ref = harv | last1 = Jain | first1 = Mahesh C. | title = Textbook of Engineering Physics, Part I | publisher = PHI Learning Pvt. Ltd. | year = 2009 | location = New Delhi | url = http://books.google.com/books?id=DqZlU3RJTywC | access-date = 25. 8. 2011 | isbn = 978-81-203-3862-3}} * {{cite book | ref = harv | last1 = Newton | first1 = Isaac | authorlink1 = Isaac Newton | title = The Principia: mathematical principles of natural philosophy | url = https://archive.org/details/principiamathema0000newt | editors = I. Bernard Cohen, Anne Miller Whitman | publisher = University of California Press | year = 1999 | location = United States of America | isbn = 978-0-520-08816-0}} [[Kategorija:Mehanika]] a4gnryo9vz8lxfbo2laqh2gqmkpkb1a Kapsida 0 416762 3937051 3928442 2026-10-25T07:25:25Z Д.Ильин 72958 3937051 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:CMVschema bs.svg|mini|desno|250px|Prikaz [[citomegalovirus]]a]] '''Kapsida''' – (rijetko '''kapsid''') – je proteinski omotač [[virus]]a. Građen je od nekoliko [[oligomer]]nih strukturnih podjedinica proteina, zvanih [[protomere]]. Uočljive 3-dimenzijske morfološke podjedinice, koje mogu ili ne mogu odgovarati pojedinačnim proteinima, zovu se [[kapsomera|kapsomere]]. Kapsida zatvara [[genetički materijal]] virusa.<ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref><ref name="Sofradžija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}</ref> Kapside se svrstavaju prema njihovoj strukturi. Većina ih ima kapside sa ili [[spirala|spiralne]] ili heliksnom strukturom.<ref>{{cite journal |authors=Lidmar J, Mirny L, Nelson DR| title=Virus shapes and buckling transitions in spherical shells | journal = [[Phys. Rev. E]] | volume = 68 | page = 051910|year=2003 | doi=10.1103/PhysRevE.68.051910 | issue=5| bibcode=2003PhRvE..68e1910L |arxiv = cond-mat/0306741 }}</ref><ref>{{cite journal | authors=Vernizzi G, Olvera de la Cruz M| title=Faceting ionic shells into icosahedra via electrostatics | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-11-20_104_47/page/18382| journal = [[Proc. Natl. Acad. Sci. USA]] | volume = 104 | pages = 18382–18386|year=2007| doi=10.1073/pnas.0703431104 | issue=47| bibcode=2007PNAS..10418382V }}</ref> Neki virusi, kao što su [[bakteriofag]]i, imaju mnogo kompliciraniju strukturu, zbog ograničenja elastičnosti i elektrostatike.<ref>{{cite journal |authors=Vernizzi G, Sknepnek R, Olvera de la Cruz M| title=Platonic and Archimedean geometries in multicomponent elastic membranes |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-03-15_108_11/page/4292| journal = [[Proc. Natl. Acad. Sci. USA]] | volume = 108 | pages = 4292–4296|year=2011| doi=10.1073/pnas.1012872108 | pmid=21368184 | issue=11 | pmc=3060260| author3=Olvera de la Cruz M | bibcode=2011PNAS..108.4292V }}</ref> Ikosaedarni oblik, koji ima 20 ekvilateralnih trougaonih strana, približno je sferan, dok je heliksni oblik cilindričan. Strane kapsida se mogu sastojati od jednog ili više proteina. Naprimjer, kapsoidni virus bolesti [[slinavka|slinavke]] i šapa ima strane koje se sastoje od tri proteina: VP1–3.<ref>{{cite book|title=Introduction to Protein Structure|url=https://archive.org/details/introductiontopr0000bran|author1=Branden, Carl |author2=Tooze, John|year=1991|pages=[https://archive.org/details/introductiontopr0000bran/page/161 161]–162|isbn=0-8153-0270-3|publisher=Garland|location=New York}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.web-books.com/MoBio/Free/Ch1E1.htm|title=Virus Structure (web-books.com)|access-date=4. 9. 2016|archive-date=7. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207140236/http://www.web-books.com/MoBio/Free/Ch1E1.htm|url-status=dead}}</ref> Neki virusi imaju ''ovojnicu'', što znači da je kapsida obložena lipidnom membranom poznatom kao ''[[virusni omotač]]''. Omotač odgovara proteinskom omotaču unutarćelijske membrane kod domaćina virusa; primjeri uključuju unutrašnju ćelijski membranu, [[Golgijev aparat|Golgijevu membranu]] i vanjsku [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]].<ref>{{cite book|title=Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology00albe|edition=4th|page=[https://archive.org/details/molecularbiology00albe/page/280 280]|year=1994|author1=Alberts|first1=Bruce|last2=Bray|first2=Dennis|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Watson|first6=James D.|authorlink6=James D. Watson}}</ref> Kada jednom virus zarazi ćeliju i počne se replicirati, nove kapsulirane podjedinice se sintetiziraju prema genetičkoj informaciji virusa, korištenjem mehanizama bakterijske [[sinteza proteina|biosinteze proteina]]. Tokom procesa montaže, ulazna podjedinica je sastavljena u jednom tjemenu proteinskog omotača. Kroz ovaj ulaz, transportira se virusna [[DNK]] ili [[RNK]] u proteinski omotač – kapsidu.<ref name="pmid16051846">{{cite journal|title=Involvement of the Portal at an Early Step in Herpes Simplex Virus Capsid Assembly|authors=Newcomb WW, Homa FL, Brown JC|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=16|date=august 2005|pmid=16051846|pages=10540–6|doi=10.1128/JVI.79.16.10540-10546.2005|pmc=1182615}}</ref> Za kategorizaciju virusa u porodice, koriste se strukturne analize arhitekture glavnih kapsidnih proteina (MCP). Naprimjer, bakteriofag PRD1, virus ''[[Paramecium]] bursaria'' i alge ''Chlorella'' te sisarski [[Adenoviridae|adenovirusi]] se nalaze u istoj porodici.<ref>Khayat et al. classified Sulfolobus turreted icosahedral virus (STIV) and Laurinmäki et al. classified bacteriophage Bam35 – Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 103, 3669 (2006); 102, 18944 (2005); Structure 13, 1819 (2005)</ref> ==Specifični oblici== ===Ikosahedarski=== [[Datoteka:Adenovirus 3D schematic.png|mini|250px|Ikosahedralna kapsida jednog [[Adenoviridae|adenovirus]]a]] Iako je ikosahedarska struktura vrlo česta među virusima, postoje razlike u njenoj veličini i male varijacije između viriona. S obzirom na asimetričane podjedinice na trouglastom licu ikosaedara, po tri podjedinice po svakom licu 60 podjedinica, mogu biti postavljeni na ekvivalentan način. Većina virusa, zbog svoje veličine, imaju više od 60 podjedinica. Te varijacije su klasificirana na temelju načela kvazi-ekvivalencije, koju su predložili [[Donald Caspar]] i [[Aaron Klug]].<ref name=Caspar1962>Caspar DLD, Klug A (1962) Q. Biol. 27, 1–24.</ref> Smatra se da je ikosahedarska struktura konstruirana od 12 pentametra. Broj monomera je fiksan, a broj heksamera može varirati.<ref name="Johnson, J. E. and Speir, J.A. 2009 115–123">{{cite book |author1=Johnson, J. E. |author2=Speir, J.A. |title=Desk Encyclopedia of General Virology|url=https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1 |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1/page/115 115]–123 |isbn=0-12-375146-2}}</ref> Ove ljuske mogu biti izgrađene od pentametra i heksamera, smanjenjem broja T (triangulacija) na neekvivalentnim lokacijama podjedinica, T-brojem kojim se donose određene cjelobrojne vrijednosti 1, 3, 4, 7, 12, 13,...(T = h<sup>2</sup> + k<sup>2</sup> + hk, sa h, k = ne-negativni cijeli brojevi). Ljuske uvijek sadrže 12 pentamera plus 10 (T-1) heksamera. Ova klasifikacija se također može primijeniti i na glavninu poznatih virusa, uz izuzuzetke koji uključuju rotaviruse, kod kojih tačkaste mutacije remete simetriju.<ref name="Johnson, J. E. and Speir, J.A. 2009 115–123"/> === Izduženi === Ove kapside su ikosaedarski izdužene, duž petostruke osi i uobičajenog aranžmana glave [[bakteriofag]]a. Takva struktura sastoji se od cilindra s kapom na oba kraja. Cilindar se sastoji od 10 trouglova. Broj Q, koji može biti bilo koji pozitivni cijeli broj, određuje broj trouglova, sastavljenih od asimetričnih podjedinica, koje čine 10 trouglova cilindra. Kape su klasificirane po broju T.<ref>{{cite book |author=Casens, S.|title=Desk Encyclopedia of General Virology|url=https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1|publisher=Academic Press |location=Boston |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1/page/167 167]–174 |isbn=0-12-375146-2}}</ref> ===Spiralni – Helikoidni=== [[Datoteka:Helical capsid with RNA.png|mini|left|250px|3D model helikoidne kapsidne strukture virusa]] Mnogi štapičasti i nitasti (filamentni) biljni virusi imaju kapside sa uvojitom simetrijom.<ref name="autogenerated9">{{cite journal |authors=Yamada S, Matsuzawa T, Yamada K, Yoshioka S, Ono S, Hishinuma T |title=Modified inversion recovery method for nuclear magnetic resonance imaging |journal=Sci Rep Res Inst Tohoku Univ Med |volume=33 |issue=1–4 |pages=9–15 |date=decembar 1986 |pmid=3629216 |doi= }}</ref> Ovakve strukture se mogu opisati kao set '''n 1-D''' molekulskih navoja koji su povezani jenom '''n-osnom simetrijom'''.<ref name="autogenerated84"/> Heliksna transformacija je klasificirana u dvije kategorije: jednodimenzijske i dvodimenzijske heliksne sisteme.<ref name="autogenerated84">{{cite journal |author=Aldrich RA |title=Children in cities--Seattle's KidsPlace program |journal=Acta Paediatr Jpn |volume=29 |issue=1 |pages=84–90 |date=februar 1987 |pmid=3144854 |doi= 10.1111/j.1442-200x.1987.tb00013.x}}</ref> Stvaranje cijelih spiralni struktura oslanja se na skup translacijskih i rotacijskih matrica koje su kodirane u banci podataka za bjelančevine. Spiralna simetrija je data formulom: ;P = μ x ρ, '''μ''' = broj strukturnih jedinica po prijelazu iz spirale, <br> '''ρ''' = aksijalni uspon po jedinici, a<br> '''P''' = uspon spirale.<br> Za srukturu se kaže da je otvorena, s obzirom na obilježje da bilo koji volumen može da se zatvori promjenom dužine spirale.<ref name="virology">{{cite book |author1=Racaniello, Vincent R. |author2=Enquist, L. W. |title=Principles of Virology, Vol. 1: Molecular Biology |url=https://archive.org/details/principlesofviro0000unse_u6a8 |publisher=ASM Press |location=Washington, D.C |year=2008 |pages= |isbn=1-55581-479-4 |oclc= |doi= |access-date=}}</ref> Najupoznatiji spiralni [[virus mozaika duhana]],<ref name="autogenerated9"/> koji je jednostruki molekulski (+) lanac [[RNK]]. Svaki sloj proteina u unutrašnjosti zavojnice veže tri nukleotida RNK [[genom]]a. Virus gripe A razlikuje se po tome što se sastoji od više [[ribonukloprotein]]a, virusnih NP proteina organiziranih u RNK spiralnu strukturu. Veličina je također drugačija, jer virus mozaika duhana ima 16,33 proteinskih podjedinica po spirali. ==Broj triangulacija == [[Datoteka:Virus capsid T number.tif|mini|desno|280px|T-brojevi virusne kapside]] Ikosahedarskim virusnim kapsidama obično se dodjeljuje tbroj triangulacija (T-broj), kako bi se opisao odnos između broja [[pentagon]]a (petougla) i [[heksagon]]a (šestougla), tj. njihove kvazi-simetrije u kapsidnoj ljuski. Ideja T-broja je izvorno razvijena za objašnjenje kvazisimetrije po pomenutim Casparu i Klugu u [[1962]].<ref>{{cite journal |year=1962 |title=Physical Principles in the Construction of Regular Viruses |journal=Cold Spring Harbor Symp. Quant. Biol. |volume=27 |pages=1–24 |pmid=14019094 |author1=Caspar, D. L. D. |author2=Klug, A. |doi=10.1101/sqb.1962.027.001.005}}</ref> Naprimjer, čisti [[dodekahedar]]ski virus ima T-broj 1 (obično pisano T=1) i [[skraćeni ikosahedar]]ski označen kao T=3. T-broj se proračunava: *(1) primjenom rešetke na površini virusa sa koordinatama ''h'' i ''K'', *(2) računajući broj koraka između uzastopnih pentagona na površini virusa, *(3) primjenom formule :<math>T = h^2 + h \cdot k + k^2</math> = <math> (h+k)^2 - hk</math> gdje <math>h \ge k</math>, ''h'' i ''k'' = distance između sukcesivnih pentagona na virusnoj površini za svaku os (vidi sliku). Veći T-broj više heksagona je prikazan u odnosu na pentagone.<ref>{{cite journal |authors = Mannige RV, ((Brooks CL III)) | year = 2010 | title = Periodic Table of Virus Capsids: Implications for Natural Selection and Design | journal = PLoS ONE | volume = 5 | issue = 3| page = e9423 | doi = 10.1371/journal.pone.0009423 | pmid=20209096 | pmc=2831995| bibcode = 2010PLoSO...5.9423M }}</ref><ref>{{cite web |url=http://viperdb.scripps.edu/virus.php |access-date=17. 3. 2011 |title=T-number index |work=VIPERdb |publisher=The Scripps Research Institute |location=[[La Jolla, CA]] |doi=10.1093/nar/gkn840 |archive-date=11. 2. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180211191026/http://viperdb.scripps.edu/virus.php |url-status=dead }}</ref> Za šestougaoni sistem, polispirala ima 20''T'' [[tjeme (geometrija)|tjemena]], 30''T'' [[rub (geometrija)|rubova]], 10''T''+2 [[lice (geometrija)|lica]] (12 petouglov i 10(''T''-1) šestouglova). Za dvojno trouglasti sistem, broj tjemena i lica računa se obrnuto. {| class="wikitable" |+ Prikaz T-brojeva virusnih kapsida do (6,6) |- ! scope="col" colspan=2 bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"|'''Pokazatelji kapsida''' ! scope="col" colspan=4 bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"|Šestougaoni/Petougaoni sistem ! scope="col" colspan=4 |Trouglasti sistem |- ! (''h'',''k'') !! ''T'' ! Broj šestouglova <!-- #heksa = (T-1)*10 --> ! [[Conwaysko poliedarsko obilježavanje]]!! Slika !!Geometrijsko ime ! Broj trouglova <!-- #tri = T*20 --> ! [[Conwaysko poliedarsko obilježavanje]] !! Slika !! Geometrijsko ime |- ! (1,0) || 1 | 0 || ''D'' || [[Image:Uniform polyhedron-53-t0.svg|80px|Dodekahedron]] || [[Dodekahedron]] | 20 || ''I'' || [[Image:Uniform polyhedron-53-t2.svg|80px|Ikosahedron]] || [[Ikosahedron]] |- ! (1,1) || 3 | 20 || ''tI''<br>''dkD'' || [[Image:Uniform polyhedron-53-t12.svg|80px|[[Skraćeni ikosahedron]]]] || [[Skraćeni ikosahedron]] | 60 || ''kD'' || [[File:Conway polyhedron kD.png|80px|Pentakis dodekahedron]] || [[Pentakis dodekahedron]] |- !(2,0) || 4 | 30 || ''cD''=''t5daD'' || [[Image:Truncated rhombic triacontahedron.svg|80px|Skraćeni rombni triakontahedron]] || [[Skraćeni rombni triakontahedron]] | 80 || ''k5aD'' || [[File:Conway polyhedron k5aD.png|80px|Pentakis ikosidodekahedron]] || [[Pentakis ikosidodekahedron]] |- !(2,1) || 7 | 60 || ''dk5sD'' || [[File:Conway polyhedron Dk5sI.png|80px]] || [[Skraćeni pentagonski heksekontahedron]] | 140 || ''k5sD'' || [[File:Conway polyhedron K5sI.png|80px]] || [[Pentakis pljosnati dodekahedron]] |- ! (3,0) || 9 | 80 || ''dktI'' || [[File:Conway polyhedron Dk6k5tI.png|80px]]|| [[Heksapenta skraćeni pentakis dodekahedron]] |180|| ''ktI'' || [[File:Conway polyhedron K6k5tI.png|80px]]|| [[Heksapentakis skraćeni ikosahedron]] |- ! (2,2) || 12 | 110 || ''dkt5daD'' || [[File:Conway polyhedron dkt5daD.png|80px]]|| | 240 || ''kt5daD'' || [[File:Conway polyhedron kt5daD.png|80px]]|| [[Heksapentakis skraćeni rombni triakontahedron]] |- !(3,1) || 13 | 120 | || [[File:Goldberg polyhedron 3 1.png|80px]] || | 260 | colspan="3"| |- !(4,0) || 16 | 150 || ''ccD'' || [[File:Conway polyhedron dk6k5at5daD.png|80px]]|| | 320 || ''dccD'' || [[File:Conway polyhedron k6k5at5daD.png|80px]]|| |- ! (3,2) | 19 | 180 | colspan="3"| | 380 | colspan="3"| |- ! (4,1) || 21 | 200 || ''dk5k6stI''<br/>''tk5sD'' || [[File:Conway polyhedron Dk5k6st.png|80px]]|| | 420 || ''k5k6stI''<br/>''kdk5sD'' || [[File:Conway polyhedron K5k6st.png|80px]]|| [[Heksapentakis pljosnati skraćeni ikosahedron]] |- ! (5,0) || 25 | 240 | colspan="3"| | 500 | colspan="3"| |- ! (3,3) || 27 | 260 || ''tktI'' || [[File:Conway polyhedron dkdktI.png|80px]] || | 540 || ''kdktI'' || [[File:Conway polyhedron kdktI.png|80px]] || |- ! (4,2) || 28 | || || [[File:Conway polyhedron dk6k5adk5sD.png|80px]] || | || || || |- ! (5,1) || 31 | || || || | || || || |- ! (6,0) || 36 | 350 || ''tkt5daD'' || [[File:Conway polyhedron tkt5daD.png|80px]] || | 720 || ''kdkt5daD'' || [[File:Conway polyhedron kdkt5daD.png|80px]] || |- ! (4,3) || 37 | || || || | || || || |- ! (5,2) || 39 | || || || | || || || |- ! (6,1) || 43 | || || || | || || || |- ! (4,4) || 48 | 470 || ''dadkt5daD'' || [[File:Conway polyhedron dadkt5daD.png|80px]] || | 960 || ''k5k6akdk5aD'' || [[File:Conway polyhedron k5k6akdk5aD.png|80px]] || |- ! (6,2) || 48 | || || || | || || || |- ! (5,3) || 49 | || || [[File:Goldberg polyhedron 5 3.png|80px]] || | || || || |- ! (5,4) || 61 | || || || | || || || |- ! (6,3) || 64 | || || || | || || || |- ! (5,5) || 75 | || || || | || || || |- ! (6,4) || 76 | || || || | || || || |- ! (6,5) || 91 | || || || | || || || |- ! (6,6) || 108 | || || || | || || || |- | colspan=11 | ... |} T-brojevi mogu biti predstavljeni na različite načine, na primjer T = 1 mogu biti predstavljeni samo kao [[ikosaedar]] , [[dodekahedron]] a , ovisno o vrsti kvazi-simetrije, T = 3 mogu biti predstavljeni ili kao [[skraćeni dodekaedar]], [[ikosidodekahedron]] ili [[skraćeni ikosaedar]] i njihove dvojnosti a [[Triosni ikosaedar]], [[rombni triakontahedron]] ili [[pentakis dodekahedron]].<ref>{{cite journal |journal=J. Mol. Biol. |volume=324 |pages=723–737 |doi=10.1016/S0022-2836(02)01138-5 |title=A General Method to Quantify Quasi-equivalence in Icosahedral Viruses |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-12-06_324_4/page/723 |year=2002 |author1=K. V. Damodaran |author2=Vijay S. Reddy |author3=John E. Johnson |author4=Charles L. Brooks III |issue=4 |pmid=12460573}}</ref> ==Funkcije== Funkcije viriona su zaštita genoma, isporuka genoma i interakcija sa domaćinom. Virion mora sastaviti stabilnu, zaštitnu proteinsku ljuska za zaštitu genoma od smrtonosnih hemijskih i fizičkih agenasa. To uključuje oblike [[prirodno zračenja|prirodnog zračenja]], ekstreme [[pH]] ili temperature i proteolitičkih i nukleolitskih [[enzim]]a. Isporuka genoma je također važna kod specifičnog vezanja na vanjske receptore u ćelijama domaćina, prijenos specifičnih signala koji izazivaju jednouvijenost genoma i fuziju sa ćelijskom membranom domaćina.<ref name="virology"/> ==Hemijska svojstva== Virusne čestice mora biti [[metastabilnost|metastabilne]], tako da interakcije mogu lahko preokrenuti, prilikom ulaska i neobložene nove ćelije domaćina. Ako se postiže minimalno slobodno energetsko stanje, konformacija će biti nepovratna, povezana kopčom i ulazom. Svaka podjedinica kapside ima identične kontaktne veze sa svojim susjedima, a dvije veze su obično nekovalentne. Nekovalentne veze drže strukturne jedinice zajedno. Reverzibilno formiranje nekovalentnih veza između pravilno savijenih podjedinica dovodi do grešaka montaže i smanjuje slobodnu energiju.<ref name="virology" /> == Također pogledajte== *[[Virus]] *[[Bakteriofag]] *[[Virusologija]] ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Capside}} {{Virusne teme}} [[Kategorija:Virologija]] [[Kategorija:Proteinski kompleksi]] 758fghaytgc7lhli4oe2k3zk2fc1mnz Genetičko inženjerstvo u Sjedinjenim Američkim Državama 0 417809 3937041 3505002 2026-10-25T01:19:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937041 wikitext text/x-wiki '''Genetičko inženjerstvo u [[SAD]]-u''' obilježeno je činjenicom da je ova država prvi i najveći svjetski uzgajivač komercijalnih usjeva koji su bili [[Genetičko inženjerstvo|genetički modificirani]], ali ne i bez domaće i međunarodne opozicije. [[Monsanto]], sa sjedištem u Creve Coeuru ([[Missouri]]) u Sjedinjenim Američkim Državama, vodeći je proizvođač [[genetičko inženjerstvo|genetički modificiranog]] [[sjeme]]na, sa prodajom oko 90% ukupnog svjetskog GMO sjemena.<ref>{{cite web |author=Feature story -2008 |url=http://www.greenpeace.org/international/news/monsanto_movie080307 |title=New movie damns Monsanto's deadly sins &#124; Greenpeace International |publisher=Greenpeace.org |date=2008 |access-date=1. 2. 2012 |archive-date=13. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413072957/http://www.greenpeace.org/international/news/monsanto_movie080307 |url-status=dead }}</ref> ==Zakonodavstvo== Zakonske odredbe koje reguliraju proizvodnju i promet GMO, kao i onih koji sadrže i/ili se sastoje ili potiču od genetički modificiranih orgasnizama mogu se naći na citiranim linkovima. Ovaj račun kod kritičara je označen kao "Zakon o zaštiti Monsanta".<ref name=NPR>{{cite news|title=Did Congress Just Give GMOs A Free Pass In The Courts?|author=Godoy, M.|url=http://www.npr.org/blogs/thesalt/2013/03/21/174973235/did-congress-just-give-gmos-a-free-pass-in-the-courts|newspaper=NPR|date=21. 3. 2013|access-date=29. 5. 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Critics slam Obama for "protecting" Monsanto|author=Boerma, L.|url=http://www.cbsnews.com/8301-250_162-57576835/critics-slam-obama-for-protecting-monsanto/|newspaper=CBS News|date=28. 3. 2013|access-date=29. 5. 2013|archive-date=31. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531135916/http://www.cbsnews.com/8301-250_162-57576835/critics-slam-obama-for-protecting-monsanto/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=What’s Next for the ‘Monsanto Protection Act’?|url=http://news.yahoo.com/whats-next-monsanto-protection-act-183411792.html|newspaper=Yahoo! News|date=4. 4. 2013|access-date=29. 5. 2013}}</ref>) == Sudski sporovi == === Fondacija za ekonomska kretanja protiv Hecklera (''Foundation on Economic Trends v. Heckler'') === Godine [[1983]]. ekološke grupe i demonstranati odložile su testiranja na polju genetički modificianog [[ledena minus bakterija|ledenog minus soja '' P. syringae '']] sa pravnim izazovima.<ref>Rebecca Bratspies (2007) Neka mišljenja o američkom pristupu regulacije [[GMO|genetički modificiranim organizmima]] objavio je Kansas Journal of Law and Public Policy 16:393 [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1017832].</ref><ref>[http://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1017832_code89185.pdf?abstractid=1017832&mirid=1&type=2]</ref><ref>[https://law.resource.org/pub/us/case/reporter/F2/756/756.F2d.143.84-5419.84-5314.html ''Foundation on Economic Trends v. Heckler'', 756 F.2d 143 (D.C. Cir. 1985)].</ref> === Savez za biointegritet protiv Shalala (''Alliance for Bio-Integrity v. Shalala'') === U ovom slučaju, tužitelj je tvrdio kako je obavezno označavanje na temelju potražnje potrošača, i da GMO hrana treba proći iste zahtjeve testiranja kao I aditivi u hrani, jer su "materijalno promijenjeni" i imaju potencijalno nepoznate zdravstvene rizike. Također je tvrdio da u FDA nisu pratili Zakon o upravnom postupku (SAD), koji je formulirao i širenje svoje politike o GMO-a. Saveznai Okružni sud je odbacio sve te argumente i potvrdio odlučnost FDA (Američke agencije za hranu I lijekove) da se GMO priznaju kao sigurni I nije ni proizvoljnai ni hiroviti. Sud je izrazio poštovanja procesu djelovanja FDA o svim pitanjima, ostavljajući mogućnost da bi u budućnost tužitelji malo pravna sredstva da ospori politiku FDA o GMO-a.<ref name=Marden/><ref>{{Cite web |url=https://www.americanbar.org/content/newsletter/publications/aba_health_esource_home/aba_health_law_esource_1302_bashshur.html |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929163558/http://www.americanbar.org/content/newsletter/publications/aba_health_esource_home/aba_health_law_esource_1302_bashshur.html |archive-date=29. 9. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://law.justia.com/cases/federal/district-courts/FSupp2/116/166/2576171/ ''Alliance for Bio-Integrity v Shalala'', 116 F.Supp.2d 166 (D.D.C. 2000).]</ref> === Diamond protiv Chakrabartyja (''Diamond v. Chakrabarty'') === ''Diamond protiv Chakrabartyja'' (447 U.S. 303) bio je slučaj na Vrhovni sudu Sjedinjenih Američkih Država, koji se ([[1980]]), bavio pitanjem da li [[GMO|genetički modificirani organizmi]] mogu biti [[patent]]irani.<ref name=Justia>[http://supreme.justia.com/cases/federal/us/447/303/case.html Supreme Court Decision on Justia]</ref> Sud je smatrao da živi [[mikroorganizam]] kojeg je” napravio čovjek” može patentirati predmet za "proizvodnju" ili "sastav materije" u smislu Patenta Act 1952. Činjenica da su organizmi za koje se traži patentiranje živi i nemaju bar kod za patentiranje. == Prihodi == * Prodaja [[sjeme]]na; * Prihodi od [[GMO]] usjeva; **[[Sorta (biologija)|Sorte]] [[genetički modificirana soja|genetički modificirane soje]] veliki su dio poljoprivredne ekonomije SAD-a; ** [[Genetički modificirani kukuruz]] (postoji i problem sa unakrsnim oprašivanjem) ==Opozicija== Brojne organizacije sa sjedištem u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] protive se ili izražavaju zabrinutost zbog genetičkog inženjerstva, iz različitih razloga. Grupe kao što su Centar za sigurnost hrane, neprofitna grupa za zastupanje nauke (unije zabrinutih naučnika), [[Greenpeace]] i [[World Wildlife Fund]] su izrazili zabrinutost kod FDA, zbog nedostatka potrebe za dodatno testiranje GMO, nedostatka potrebnih označavanja i pretpostavke da se GMO-I "priznaju kao sigurni" (GRAS). Neke od tih grupa su doveli u pitanje da li je FDA preblizu kompanijama koje traže odobrenje za svoje proizvode.<ref name=Marden>Emily Marden, [http://lawdigitalcommons.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2236&context=bclr Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture] 44 B.C.L. Rev. 733 (2003).</ref> === Zdravstveni problemi === Iako nije bilo zabilježen slučajeve štete za ljudsko zdravlje zbog konzumiranja [[genetički modificirana hrana|genetički modificirane hrane]], postoji zabrinutost zbog njihovog utjecaja na zdravlje. Jedan od najvećih slučajeva u proizvodni prehrambenih proizvoda u historiji SAD-a, bio je podsjećanje na Taco Bell GMO recoll, gdje je [[Genetički modificirani kukuruz|kukuruza Bt]] nije odobren za ljudsku potrošnju, zbog svojih rizika kao alergena , su kontaminiranim prehrambenim proizvodima kao što su taco u Taco Bell, veliki snabdjevač [[sjeme]]nom SAD-a. No, zdravstveni problemi su povezani sa Starlink kukuruzom<ref>CDC, National Center for Environmental Health. Investigation of Human Health Effects Associated with Potential Exposure to Genetically Modified Corn: A Report to the U.S. Food and Drug Administration from the Centers for Disease Control and Prevention. Atlanta,GA:Centers for Disease Control and Prevention, 2001.</ref> a naknadne evaluacije Bt osobina utvrđeno je da ne postoji sredinski rizik po ljudsko zdravlje.<ref>{{cite web |url=http://ccr.ucdavis.edu/biot/new/StarLinkCorn_new.html |title=StarLink Corn: What Happened |publisher=Ccr.ucdavis.edu |date= |access-date=1. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901140149/http://ccr.ucdavis.edu/biot/new/StarLinkCorn_new.html |archive-date=1. 9. 2006 |url-status=dead }}</ref> ==Regulacija== Sjedinjene Američke Države su najveći komercijalni uzgajivač genetički modificiranih usjeva u svijetu.<ref name="ISAAA">{{cite web|title=ISAAA Brief 41-2009: Executive Summay: Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops The first fourteen years, 1996 to 2009|year=2009|author=Clive James|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/41/executivesummary/default.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506194335/https://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/41/executivesummary/default.asp|archive-date=6. 5. 2022|access-date=28. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> Regulacijskom politikom u Sjedinjenim Državama upravlja Koordinirani okvir za regulaciju biotehnologije.<ref name=Framework>{{Cite web |url=http://usbiotechreg.epa.gov/usbiotechreg/ |title=United States Regulatory Agencies Unified Biotechnology Website |access-date=28. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117144031/http://usbiotechreg.epa.gov/usbiotechreg/ |archive-date=17. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> Međutim, Sjedinjene Države nisu potpisnica dokumenta [[Cartagena protokol o biološkoj sigurnosti]].<ref name=lawlibrary>{{cite journal|title=Restrictions on Genetically Modified Organisms|journal=The Law Library of Congress, Global Legal Research Center|date=mart 2014|url=http://www.loc.gov/law/help/restrictions-on-gmos/|access-date=25. 1. 2016}}</ref> Odobrenje za puštanje u promet genetički modificiranih organizama procjenjuju USDA, FDA i EPA. USDA procjenjuje potencijal biljke da postane [[korov]], FDA pregledava biljke koje mogu ući u/ili mijenjati zalihe hrane, EPA regulira proizvodnju i upotrebu genetički modificiranih biljaka sa svojstvima [[pesticid]]a. Najrazvijenije genetički modificirane biljke su pregledani od strane najmanje dvije od ovih agencija, s mnogo predmeta za sve tri.<ref name="McHughen2007">{{Cite journal|authors=McHughen A, Smyth S | title = US regulatory system for genetically modified [genetically modified organism (GMO), rDNA or transgenic] crop cultivars| journal = Plant biotechnology journal| volume = 6| issue = 1| pages = 2–12| year = 2008| pmid = 17956539| doi = 10.1111/j.1467-7652.2007.00300.x}}</ref> Konačno odobrenje i dalje može biti odbijeno odlukom pojedine pokrajine u svakoj od sjedinjenih država. U [[2004]]. godini, ''Mendocino County'', [[Kalifornija]], postala je prva i jedina oblast koja je nametnula zabranu "propagacije, uzgoja, podizanje i uzgoja genetički modificiranih organizama", a mjera je donijeta sa 57%-tnom većinom.<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/s10460-008-9176-3 | url = | format = | access-date = | pages = 95–105 | issue = 1–2 | date=2009 | title = Localizing control: Mendocino County and the ban on GMOs | journal = Agriculture and Human Values | volume = 26 | first =M. | last = Walsh-Dilley }}</ref> === Odjel za poljoprivredu SAD-a === Biotehnološki regulacijski servis (Biotechnology Regulatory Services) program Inspekcije zdravlja životinja i biljaka (Animal and Plant Health Inspection Service: APHIS) , agencije unutar USDA bavi se zaštitom poljoprivrede i okoliša od mogućih štetočina po Zakonu o zaštiti bilja iz [[2000]]. (dio Zakon o zaštiti od poljoprivrednim rizicima) i Nacionalne politike zaštite okoliša (NEPA).<ref name="McHughen2007"/><ref>{{citation|title=Plant Protection Act|date=20. 6. 2000|url=http://www.aphis.usda.gov/brs/pdf/PlantProtAct2000.pdf}}</ref> Svaka [[transgeneza|transgena događaj]] se reguliran zasebno kao [[transgeneza|transgeno]] umetanje [[lokus (genetika)|lokusa]] i varira čak i kada se koristi identični konstrukt [[DNK]] i domaćin [[genotip]]ova . To može dovesti do različitih [[ekspresija gena|ekspresije gena]] uzoraka ili bi moglo uticati na funkciju drugih endogenih gena unutar domaćina. USDA je odgovorna za odobravanje poljskih proba GM biljaka, u obaviještavanju ili postupcima izdavanja dozvola.<ref name="McHughen2007"/> Postupak obavještavanja je pojednostavljen za najjednostavnije ili većinu poznatih genetički modificiranih biljaka koje ispunjavaju šest kriterija: *nije štetni [[korov]], *funkcija genetičkog materijala je poznata i *karakteriziranija, * stabilna integracija, *bez značajnog rizika od stvaranja novih virusa, te da *nije prisutna ni jedna patogena sekvenca za životinjae ili čovjeka.<ref>{{cite web|publisher=USDA-APHIS Biotechnology Regulatory Services|title=User Guide: Notification|date=8. 4. 2010|url=http://www.aphis.usda.gov/biotechnology/downloads/notification_guidance_0810.pdf|access-date=28. 9. 2016|archive-date=3. 4. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403112635/http://www.aphis.usda.gov/biotechnology/downloads/notification_guidance_0810.pdf|url-status=dead}}</ref> Većina polja je odobrena već u postupku prijavljivanja.<ref name="McHughen2007"/> Postupak dobijanja dozvola je puno razrađeniji i obavezan je za sve genetički modificirane organizme ili bilo koji farmaceutski biljni industrijski proizvod. == Također pogledajte == * [[Biotehnologija]] * [[Genetičko inženjerstvo]] * [[Transgeneza]] == Reference == {{refspisak|2}} {{Genetičko inženjerstvo}} [[Kategorija:Biotehnologija]] [[Kategorija:Regulacija genetički modificiranih organizama]] hlhfq8og9wxgco3hjzter0i5k46v5u7 Genetičko inženjerstvo u Evropi 0 417819 3937040 3845333 2026-10-25T01:19:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937040 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:EFSA logo.svg|thumb|300px|Logo [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropske agencije za sigurnost hrane]] (''European Food Safety Authority'')]] '''Regulacija genetički modificiranih organizama u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]]''' varira.<ref name="Davison2010">{{cite journal | first = J. | last = Davison | date=februar 2010 | title = GM plants: Science, politics and EC regulations | journal = Plant Science | volume = 178 | issue = 2 | pages = 94–98 | doi = 10.1016/j.plantsci.2009.12.005 | url = | format = | access-date =}}</ref> == Pregled procesa regulacije == === Obim === U svojim propisima, [[Evropska unija]] pod [[genetički modificirani organizam|genetički modificiranim organizmima]] podrazumijeva samo hranu i hranjenje za sve namjere i praktične svrhe, za razliku od definicije [[Genetički modificirani organizam|genetički modificiranih organizama]], koja obuhvata životinje.<ref name=fact>European Commission [http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-15-4778_en.htm Fact Sheet: Questions and Answers on EU's policies on GMOs] Press release Database, 22. 4. 2015. Pristupljeno 25. 10. 2015.</ref> === Pristup === EU koristi [[princip predostrožnosti]] zahtijevajući predtržišno odobrenje za bilo koji GMO za ulazak na tržište i praćenje životne sredine u post-tržišnom periodu. Evropska agencija za sigurnost hrane (EFSA) i države članice autoriziraju [[procjena rizika|procjenu rizika]]. Ova procjena mora pokazati da li su hrana ili hranjenje sigurni za zdravlje ljudi, životinja i okoliša "pod namjeravanim uvjetima korištenja". Od [[2010]]. godine, EU tretira sve [[genetički modificirani usjevi|genetički modificirane usjeve]] (GMO usjeve), skupa s [[ozračene hrana|ozračenom hranom]] kao "novu hranu". Oni su predmet opsežne, od slučaja do slučaja, naučno zasnovane evaluacije hrane kod [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropske agencije za sigurnost hrane]] (EFSA). Ova agencija izvještava [[Evropska komisija|Evropsku komisiju]] (EK), koja zatim sastavlja prijedloge za davanje ili odbijanje odobrenja. Svaki prijedlog se podnosi "na GM hranu i stočnu hranu Stalnog odbora za prehrambeni lanac i zdravlje životinja". Ako se prihvati, usvaja je EK ili prenosi na [[Vijeće Evropske unije|Vijeće poljoprivrednih ministara]]. Vijeće ima tri mjeseca da postignu kvalifikovanu većinu za ili protiv prijedloga. Ako se ne postigne većina, prijedlog se vraća nazad u EK, koja onda usvaja prijedlog. Od [[2014]], autorizirano je 49 GMO usjeva: * 8 GM [[pamuk]]a, * 28 GM [[kukuruz]]a, * 3 GM [[uljana repica|uljane repice]], * 7 GM [[soja|soje]], * 1 GM [[šećerna repa|šećerne repe]], * 1 GM bakterijske [[biomasa|biomase]], i * 1 GM [[kvasac|kvaščeve]] [[biomasa|biomase]].<ref>Staff [http://ec.europa.eu/food/dyna/gm_register/index_en.cfm EU register of genetically modified food and feed] European Commission, Health and Consumers, EU register of authorised GMOs. Pristupljeno 30. 9. 2014.</ref> === Pregled odobrenja === [[Država članica Evropske unije|Države članice]] mogu se pozvati na zaštitne klauzule za privremeno ograničenje ili zabranu upotrebe i/ili prodaje GMO usjeva na svojoj teritoriji ako imaju opravdane razloge i razmotriti da li odobreni GMO usjev može biti rizik za ljudsko zdravlje ili okoliš. EK je dužna da istraži i/ili ukine originalnu registraciju ili predloži da se povuku privremena ograničenja. Do [[2012]]. godine, zaštitne klauzule uložilo je sedam zemalja. EK je istražila i odbacila zahtjeve šest zemalja ("... naučni dokazi koji su trenutno na raspolaganju nisu poništili originalne procjene rizika za proizvode u pitanju ..."), a jedan je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] povukla.<ref>Food Safety: From the farm to the fork (What are the National safeguard measures), European Commission, http://ec.europa.eu/food/food/biotechnology/qanda/d1_en.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515092117/http://ec.europa.eu/food/food/biotechnology/qanda/d1_en.htm |date=15. 5. 2010 }}.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100515092117/http://ec.europa.eu/food/food/biotechnology/qanda/d1_en.htm.</ref> === Pravila uvoza === Generalni direktorat EK za poljoprivredu i ruralni razvoj država koji regulira uvoz i prodaju GMO za ishranu ljudi i životinja uzgojenih van EU daje slobodu izbora poljoprivrednicima i potrošačima.<ref>{{cite web| title = Economic impact of unapproved gmos on eu feed imports and livestock production|author=Directorate-general for agriculture and rural development|publisher =European Commission|url=http://ec.europa.eu/agriculture/envir/gmo/economic_impactGMOs_en.pdf}}</ref> Sva hrana, uključujući [[Prerađena hrana|prerađenu hranu]] ili [[kompozitna ishrana|kompzitnu nishranu]], koja sadrži više od odobrenih 0,9% sastojaka GMO mora biti označena. Od [[2010]]. godine, EK je pronašla dva puta nedozvoljene komponente GMO i vratila u njihove luke porijekla.<ref name="Davison2010"/> U 2006. godini pronađeni su u pošiljke riže iz SAD-a koje sadrže eksperimentalne sorte GMO (LLRice601), koja nije namijenjena za komercijalizaciju, koja je stigla u [[Rotterdam]]; po drugi put, u [[2009]]. godini nađeni tragovi GMO kukuruza koji je odobren u SAD-u, a teret sojinog brašna nije imao primjese GMO.<ref name="Davison2010"/> U 2012. EU je uvezla oko 30 miliona tona GM usjeva za ishranu životinja.<ref>Hogan, Michael (5. 4. 2012) [http://www.reuters.com/article/2012/04/05/us-germany-gmo-basf-idUSBRE8340Y120120405 BASF to undertake GMO potato trials in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924163306/http://www.reuters.com/article/2012/04/05/us-germany-gmo-basf-idUSBRE8340Y120120405 |date=24. 9. 2015 }} ''Reuters''. Pristupljeno 30. 8. 2012.</ref> == Usvajanje GMO usjeva == Od [[2014]]. [[Španija]] je veliki i najveći proizvođač GM usjeva u Evropi sa 137.000 ha pod GM kukuruzom, a u [[2013]]. godini posijano je 20% ukupne proizvodnje kukuruza u Španiji. Manje količine su proizvedene u [[Češka|Češkoj]], [[Slovačka|Slovačkoj]], [[Portugal]]u, [[Rumunija|Rumuniji]] i [[Poljska|Poljskoj]]. [[Francuska]] i [[Njemačka]] su glavni protivnici genetički modificirane hrane u Evropi, iako je Njemačka odobrila [[Amflora]] krompir modificiran sa višim nivoima škroba za industrijske svrhe.<ref>James, Clive (februar 2014) [http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/46/executivesummary/default.asp Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2013] ISAAA Brief 46-2013. Pristupljeno 11. 11. 2014.</ref><ref name ="ISAAA">{{cite web|title=ISAAA Brief 41-2009: Executive Summay: Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops The first fourteen years, 1996 to 2009|year=2009|author=Clive James|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/41/executivesummary/default.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506194335/https://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/41/executivesummary/default.asp|archive-date=6. 5. 2022|access-date=28. 9. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=A Genetically Modified Potato, Not for Eating, Is Stirring Some Opposition in Europe|author=Elisabeth Rosenthal|work=The New York Times|date=24. 7. 2007|url=http://www.nytimes.com/2007/07/24/business/worldbusiness/24spuds.html}}</ref> Pored Francuske i Njemačke, ostale evropske zemlje koje su uvele zabranu kultiviranja i prodaje [[GMO]], uključuju [[Austrija|Austriju]], [[Mađarska|Mađarsku]], [[Grčka|Grčku]] i [[Luksemburg]].<ref>{{cite web|url=http://www.euractiv.com/cap/germany-joins-ranks-anti-gmo-cou-news-221725 |title=Germany joins ranks of anti-GMO countries |publisher=EurActiv |date= |access-date=3. 8. 2014}}</ref> Poljska je također pokušala pokrenuti zabranu, uz reakcije [[Evropska komisija|Evropske komisije]].<ref>{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/idUKL3191435020080131 |title=EU lawyers take action against Poland over GMO ban &#124; Green Business &#124; Reuters |publisher=Uk.reuters.com |date=31. 1. 2008 |access-date=8. 3. 2010 |archive-date=26. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126205716/https://uk.reuters.com/article/idUKL3191435020080131 |url-status=dead }}</ref> [[Bugarska]] efikasno zabranjuje uzgoj genetički modificiranih organizama, od 18. marta [[2010]].<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE62H3EJ20100318 |title=Bulgaria parliament bans GMO crops to soothe fears |publisher=Reuters |date=18. 3. 2010}}</ref> U [[2010]], [[Austrija]], [[Bugarska]], [[Kipar]], [[Mađarska]], [[Irska]], [[Latvija]], [[Litvanija]], [[Malta]], [[Slovenija]] i [[Holandija]] potpisale su pristupni dokument kojim se traži da pojedine zemlje trebaju imati pravo odluke da li da uzgajaju GM usjeve. Do [[2010]]. godine, jedina hrana od GMO usjeva, koja je odobrena za uzgoj u Evropi bio je [[MON 810]], [[kukuruz]] s Bt rezistencijom na [[evropski kukuruzni moljac|evropskog kukuruznog moljca]] koji je dobio odobrenje u [[1998]]. godini. [[Datoteka:Amflora-Feldzerstörung Juli 2010.jpg|thumb|right|Vandalizirano polje krompira [[Amflora]] u [[Zepkow]]u, [[Njemačka]].]] Marta [[2010]], Evropska komisija odobrila je drugi GMO, [[krompir]] zvani [[Amflora]], za kultivaciju za industrijsku primjenu u EU,<ref>{{cite web |url=http://www.basf.com/group/pressrelease/P-10-179 |title=European Commission approves Amflora starch potato |publisher=BASF – BASF – The Chemical Company |date=1. 3. 2010 |access-date=24. 9. 2010 |archive-url=https://archive.today/20121206040337/http://www.basf.com/group/pressrelease/P-10-179 |archive-date=6. 12. 2012 |url-status=dead }}</ref> a te godine uzgajan je u Njemačkoj, [[Švedska|Švedskoj]] i [[češka|Češkoj]].<ref>[http://www.agripressworld.com/_STUDIOEMMA_UPLOADS/downloads/VIB_dossier_amflora_EN.pdf Scientific background report AMFLORA potato] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110150441/http://www.agripressworld.com/_STUDIOEMMA_UPLOADS/downloads/VIB_dossier_amflora_EN.pdf |date=10. 11. 2011 }} VIB, Belgija. Pristupljeno 20. 10. 2010.</ref> Bojeći se da može doći do [[tok gena|protoka gena]] između povezanih usjeva, EK je izdala nove smjernice u 2010. što se tiče zajedničkog gajenja genetički modificiranih i konvencionalnih usjeva i izvedene hrane i hrane za životinje. Kohabitacija je uređena korištenjem tampon zona i izolacijske udaljenosti između GM-a i ne-GM usjeva. Smjernice nisu obavezujuće i svaka država članica može primjenjivati vlastite propise, što je rezultiralo u tampon zonama u rasponu od 15 metara (Švedska) do 800 metara (Luksemburg).<ref name = "Davison2010"/> Države članice mogu na taj način učinkovito odrediti slobodne zone od GM, što im omogućava da se zabrane uzgoji GM usjeva na svojoj teritoriji, bez pozivanja na zaštitnu klauzulu. == Implementacija u državama članicama == === Bugarska === U oktobru [[2015]]. godine, [[Bugarska]] je objavila da je zbog porasta površina pod genetički modificiranim usjevima, zabranila uzgoj različitih vrsta GMO kukuruza i soje.<ref>{{cite news|title=Bulgaria opts out of growing genetically modified crops|url=http://www.reuters.com/article/2015/10/01/bulgaria-gmo-eu-idUSA8N10F01Q20151001|author=Reuters|date=2. 10. 2015|access-date=28. 9. 2016|archive-date=27. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027063751/http://www.reuters.com/article/2015/10/01/bulgaria-gmo-eu-idUSA8N10F01Q20151001|url-status=dead}}</ref> === Francuska === Francuska je usvojila zakone EU o uzgoju GMO u [[2007]]. godini i kažnjava sa 10 miliona € na [[evropski sud pravde|evropskom sudu pravde]] za kašnjenje od šest godina u sprovođenju zakona. U februaru 2008. godine, francuska vlada koristi zaštitnu klauzulu o zabrani uzgoja [[MON 810]] nakon što je senator [[Jean-François Le Grand]], predsjednik odbora za procjenu biotehnologije, rekao da je bilo "ozbiljne sumnje" u vezi sa sigurnošću proizvoda.<ref>{{cite news|title=France adopts disputed EU laws on GMO crop growing|author=Sybille de La Hamaide|date=20. 3. 2007|newspaper=Reuters|url=http://www.reuters.com/article/idUSL202805920070320}}</ref><ref>{{cite web|title=France fined over GM law|author=Zoë Casey| date=2008| url=http://www.europeanvoice.com/article/2008/12/france-fined-over-gm-law-/63338.aspx}}</ref><ref>{{cite web|agency=AFP |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hyDkekOSZZGL5lcgjIfbHcjp8GLw |title=AFP: French GM ban infuriates farmers, delights environmentalists |publisher=Afp.google.com |date=2008 |access-date=13. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213190207/http://afp.google.com/article/ALeqM5hyDkekOSZZGL5lcgjIfbHcjp8GLw |archive-date=13. 2. 2008}}</ref> Dvanaest naučnika i dvojica ekonomista u odboru optužili su Le Granda da je pogriješio u izvještaju i tvrdili su da nisu imali "ozbiljne sumnje" u Iahko pitanje. Što se tiče utjecaja Bt kukuruza na zdravlje i okoliš, EFSA-in komentar za studije francuska vlada je dostavila nazad svoje tvrdnje, i zaključila da nema novih dokaza koji potkopaju svoj prethodnog sigurnost nalaza i smatra se odluka "naučno neutemeljene". Pododbor Visokog vijeća za biotehnologiju, koji se bavi ekonomskim, etičkim i socijalnim aspektima preporučio je krajem 2010 preporučio dodatne oznake za proizvode bez GMO ("GMO-free") za sve što sadrži manje od 0,1% GMO.<ref>{{cite web|title=Maize MON 810: France triggers safeguard clause|author=GMO Compass|url=http://www.gmo-compass.org/eng/news/319.maize_mon_810_france_triggers_safeguard_clause.html|access-date=28. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928085551/http://www.gmo-compass.org/eng/news/319.maize_mon_810_france_triggers_safeguard_clause.html|archive-date=28. 9. 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=EFSA: ban on cultivating MON 810 maize in France is unfounded|author=GMO Compass|url=http://www.gmo-compass.org/eng/news/390.efsa_ban_cultivating_mon810_maize_france_is_unfounded.html|access-date=28. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191950/http://www.gmo-compass.org/eng/news/390.efsa_ban_cultivating_mon810_maize_france_is_unfounded.html|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> Septembra [[2015]]. godine, francuska vlada je najavila da će djelotvorno nastaviti da podržava zabranu GMO usjeva, donošenjem je "opt-out" odredbe, prethodno dogovorene u za 28 zemalja članica EU, u martu 2015. godine na traženje Evropske komisije Francuskoj da se proširi zabrana GMO za devet dodatnih sorti [[kukuruz]]a. Najavljena politika je istovremeno podržalo i Ministarstvo za farme i okoliš. === Njemačka === U aprilu 2009. godine, njemački savezni ministar [[Ilse Aigner]] najavio je da će se zaustavi neposredni uzgoj i trgovinu kukuruzom [[MON 810]] pod zaštitnom klauzulom. Zabrana je bazirna na "stručnom mišljenju" da postoji osnovana sumnja da MON 810 kukuruz predstavlja opasnost za okolinu.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSLE16356920090414 |title=Germany to ban cultivation of GMO maize-Minister |author=Thorsten Severin and Michael Hogan|publisher=Reuters |date=14. 4. 2009 |access-date=8. 3. 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=German ban on MON 810 maize: will the courts now decide?|author=GMO compass|url=http://www.gmo-compass.org/eng/news/stories/433.german_ban_mon810_maize_will_courts_now_decide.html|access-date=28. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130005639/http://www.gmo-compass.org/eng/news/stories/433.german_ban_mon810_maize_will_courts_now_decide.html|archive-date=30. 11. 2016|url-status=dead}}</ref> Tri francuska naučnika, koji su razmatrali naučne dokaze koristi od pravdanja zabrana, zaključili su da nema korisnog pristupa od slučaja do slučaja, a zbunjujući za potencijalne opasnosti sa dokazanim rizicima i ignorirao [[meta-znanja]] za Bt kukuruz, umjesto fokusiranja na odabrane pojedinačne studije. U augustu [[2015]]. Njemačka objavila zabranu genetički modificiranih usjeva.<ref>{{cite news|title=Germany starts move to ban GMO crops: ministry letter|author=Reuters|date=24. 8. 2015|url=http://www.reuters.com/article/2015/08/24/us-grain-germany-gmo-idUSKCN0QT1ID20150824|5=|access-date=28. 9. 2016|archive-date=15. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115212142/http://www.reuters.com/article/2015/08/24/us-grain-germany-gmo-idUSKCN0QT1ID20150824|url-status=dead}}</ref> === Sjeverna Irska === U septembru 2015. godine, [[Sjeverna Irska]] najavila je zabranu genetički modificiranih usjeva.<ref>{{cite news|title=GM crop-growing banned in Northern Ireland|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-34316778|author=BBC|date=21. 9. 2015}}</ref> === Škotska === U augustu [[2015]]. godine, škotska vlada je najavila da da će "uskoro podnijeti zahtjev da se Škotska isključen iz bilo koje evropske saglasnosti za uzgoj GM usjeva, uključujući i razne genetički modificirani kukuruz, koji je već odobren za šest drugih GM usjeva, koji su čekali odobrenje.<ref name="web.archive.org">https://web.archive.org/web/20150809173847/http://news.scotland.gov.uk/News/GM-crop-ban-1bd2.aspx</ref><ref name="web.archive.org"/><ref name="ReferenceA">https://web.archive.org/web/20150809174303/http://www.reuters.com/article/2015/08/09/us-scotland-gmo-idUSKCN0QE0GQ20150809</ref><ref name="ReferenceA"/> == Također pogledajte == * [[Genetički modificirani organizam]] * [[Genetički modificirana hrana]] * [[Genetičko inženjerstvo]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.efsa.europa.eu/ European Food and Safety Authority] * [http://ec.europa.eu/food/dyna/gm_register/index_en.cfm EU Registar ovlaštenih GMO – Evropska komisija] {{Genetičko inženjerstvo}} [[Kategorija:Biotehnologija]] [[Kategorija:Regulacija genetički modificiranih organizama]] [[Kategorija:Evropska unija i poljoprivreda]] 7jvhj1xov932gu84j02bfcmhdi5dbib Izoamil-alkohol 0 418203 3937077 3507850 2026-10-25T09:56:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937077 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Isoamyl alcohol.svg |250px|]] | Hemijski spoj = Izoamil alkohol | Druga imena = 3-Metil-1-butanol<br>Izopentil-alkohol<br />Izopentanol<br />Izobutilkarbinol <br>[[IUPAC]] ime: 3-Metilbutan-1-ol<ref name="hand"> {{ cite book | editor = Lide, David R. | year = 1998 | title =Handbook of Chemistry and Physics | edition = 87 | publication-place = Boca Raton, FL | publisher = CRC Press | isbn = 0-8493-0487-3}}</ref> | Sumarna formula = C<sub>5</sub>H<sub>12</sub>O | CAS registarski broj =123-51-3 | SMILES = OCCC(C)C | InChI =1/C5H12O/c1-5(2)3-4-6/h5-6H,3-4H2,1-2H3 | Kratki opis = Bistra, bezbojna tečnost neprijatnog mirisa | Molarna masa = 88,148 g/mol | Agregatno stanje = Tečno | Gustoća =0,8104 g/cm<sup>3</sup> na 20&nbsp;°C | Tačka topljenja =–117<ref>Straka, M.; van Genderen, A.; Růžička, K.; Růžička, V. Heat Capacities in the Solid and in the Liquid Phase of Isomeric Pentanols. J. Chem. Eng. Data 2007, 52, 794-802.</ref> | Tačka ključanja =131,1 | Pritisak pare = 28 mmHg (20°C) | Rastvorljivost = Slabo rastvorljiv u vodi: 28 g / L<br>Vrlo topiv u [[aceton]]u, [[dietil-eter|dietil-etru]], [[etanol]]u<br>'''[[Viskoznost]]''': 3,692 mPa·s | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = |F = | R = }} }} '''Izoamil-alkohol''' –poznat i kao '''izopentil-alkohol''' – je bistri, bezbojni [[alkohol]] čija je formula (CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>CHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH. To je jedan od nekoliko It i [[izomer]]a [[amil-alkohol]]a. Glavni je sastojak u proizvodnji [[bananino ulje|bananinog ulja]], [[ester|estra]] koji se javlja prirodno, ali i u industriji poboljšavanja okusa. Također je glavni sastojak i [[Kovacev reagens|Kovacevog reagensa]], koji se upotrebljava u dijagnostici [[bakterija]], za [[indol test]]. Upotrebljava se i kao [[Otpjenjivač|agens protiv pjenjenja]] u [[hloroform]]u: Izomil-alkoholni reagens.<ref>{{cite web|last1=Zumbo|first1=P.|title=Phenol-chloroform Extraction|url=http://physiology.med.cornell.edu/faculty/mason/lab/zumbo/files/PHENOL-CHLOROFORM.pdf|publisher=WEILL CORNELL MEDICAL COLLEGE P. ZUMBO LABORATORY OF CHRISTOPHER E. MASON, PH.D|access-date=19. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024151542/http://physiology.med.cornell.edu/faculty/mason/lab/zumbo/files/PHENOL-CHLOROFORM.pdf|archive-date=24. 10. 2018|url-status=dead}}</ref> Izoamil-alkohol se koristi u ekstrakciji [[fenol-hloroform]]a pomiješan sa hloroformom dalje inhibira [[ribonukleaza|RNaznu]] aktivnost i sprečava rastvaranje [[RNK]] sa dugim traktom poli-[[adenin]]a.<ref>{{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Sambrook |first2=Joseph |date= |title=Molecular Cloning: A Laboratory Manual |url=http://www.molecularcloning.com/ |section=Purification of Nucleic Acids: Extraction with Phenol-Chloroform |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |isbn=1936113422 }}</ref> Prema nekima, komponenta je arome ''[[Tuber melanosporum]]'', crnog [[tartuf]]a. Identificiran je kao hemikalija u [[feromon]]u stršljena za privlačenje ostalih članovima košnice za napad. ==Također pogledajte== *[[Alkohol]] *[[Izoamil-acetat]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Amyl Alcohol}} {{Alkoholi}} [[Kategorija:Primarni alkoholi]] [[Kategorija:Alkanoli]] 7mfn7eos5xrgf4q2tyqrxwhycfisnko Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. 0 420020 3937082 3865604 2026-10-25T10:08:44Z AnToni 2325 /* Osvajači medalja */ 3937082 wikitext text/x-wiki {{Infokutija igre | naziv = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. | logo = Biathlon_pictogram.svg | veličina = 150px | opis = | grad_domaćin = [[Hanti-Mansijsk]], {{ZID|Rusija}} | datumi = 3–13. mart 2011. | sportisti = | države = | prethodne = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012.]] }} '''Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.''' bilo je [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|prvenstvo]] koje je održano zajedno za muškarce i za žene od [[3. mart|3.]] do [[13. mart]]a [[2011.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Hanti-Mansijsk]]u.<ref name="SP">{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/index.html |title=Sports 123 biathlon results |access-date=15. 11. 2015 |archive-date=25. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225065511/http://sports123.com/bia/index.html |url-status=dead }}</ref> U muškoj konkurenciji ovo je bilo 44. po redu, a u ženskoj 26. prvenstvo. Ukupno je održano pet utrka za koje su dodijeljene medalje: [[Biatlon#Discipline|pojedinačne utrke]] u obje konkurencije,<ref name="IBU"> [http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMIN Rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU4">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWIN Rezultati pojedinačne utrke u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> [[Biatlon#Discipline|sprint]],<ref name="IBU3">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWSP Rezultati utrke sprinta u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU2">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMSP Rezultati utrke sprinta u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke [[Biatlon#Discipline|štafeta (žene)]] u ženskoj<ref name="IBU5">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWRL Rezultati štafete u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 4 × 7,5&nbsp;km u muškoj konkurenciji,<ref name="IBU1">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMRL Rezultati štafete u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke u [[Biatlon#Discipline|potjeri]] u muškoj konkurenciji na 12,5&nbsp;km,<ref name="IBU8">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMPU Rezultati potjere u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i u ženskoj na 10&nbsp;km,<ref name="IBU9">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWPU Rezultati potjere u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrka u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu]] na 15&nbsp;km za muškarce<ref name="IBU10">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMMS Rezultati utrke u masovnom startu u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 12,5&nbsp;km za žene.<ref name="IBU11">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWMS Rezultati utrke u masovnom startu u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> Ove godine je održano po sedmi put takmičenje u mješovitoj štafeti na 2x6 km/2x7,5&nbsp;km.<ref name="IBU12">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCHMRMXRL Rezultati utrke u mješovitoj štafeti na službenoj stranici IBU-a]</ref> == Države učesnice == == Termini == == Muškarci == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|10 km}}<ref name="IBU2"/> | {{flagathlete|[[Arnd Peiffer]]|NJE}} || <small>24:34,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>24:47,0<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>24:59,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|12,5 km}}<ref name="IBU8"/> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>33:02,6<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>33:06,4<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>33:07,8<br><small>(2)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|15 km}}<ref name="IBU10"/> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>38:32,5<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Lukas Hofer]]|ITA}} || <small>38:57,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>39:06.0<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|20 km}}<ref name="IBU"/> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>48:29,9<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Maksim Maksimov]]|RUS}} || <small>49:09,9<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Christoph Sumann]]|AUT}} || <small>49:15,4<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 4 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU1"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Alexander Os]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:16:13,5<br><small>(2+10)</small> | {{ZID|Ukrajina}}<br><small>[[Oleksander Bilanenko]]<br />[[Andrij Derizemlja]]<br />[[Serhij Semenov]]<br />[[Serhij Sednjev]] || 1:16:41,5<br><small>(0+10)</small> | {{ZID|Švedska}}<br><small>[[Fredrik Lindström]]<br />[[Magnus Jonsson]]<br />[[Carl Johan Bergman]]<br />[[Björn Ferry]] || 1:16:45.75<br><small>(0+15)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|3|1|2|6}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|0|0|1}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|3|0|3}} | rowspan=3| 5. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Žene == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7,5 km}}<ref name="IBU3"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>20:31,2<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>20:43,4<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Anastasija Kuzmina]]|SLK}} || <small>21:11,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|10 km}}<ref name="IBU9"/> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>30:00,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>30:21,7<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>31:43,7<br><small>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|12,5 km}}<ref name="IBU11"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}}|| <small>36:48,5<br><small>(4)</small> | {{flagathlete|[[Darja Domračeva]]|BJE}} || <small>36:53,3<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Tora Berger]]|NOR}} || <small>37:02,5<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|15 km}}<ref name="IBU4"/> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>44:03,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Tina Bachmann]]|NJE}} || <small>44:42,6<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Vita Semerenko]]|UKR}} || <small>44:49,6<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeta}}<ref name="IBU5"/> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Miriam Gössner]]<br />[[Tina Bachmann (biatlonka)|Tina Bachmann]]<br />[[Magdalena Neuner]] || 1:13:31,1<br><small>(2+13)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Anaïs Bescond]]<br />[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Sophie Boilley]]<br />[[Marie Dorin]] || 1:14:18,3<br><small>(0+4)</small> | {{ZID|Bjelorusija}} <br><small>[[Nadežda Skardino]]<br />[[Darja Domračeva]]<br />[[Nadzeja Pisareva]]<br />[[Ljudmila Kalinčik]] || 1:15:18,5<br><small>(0+6)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|3|2|0|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|1|2}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|1|0|1}} |rowspan=2| 6. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Mješovito == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 2 × 6 / 2 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU12"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Tora Berger]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:14:22,5<br>(0+3)</small> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Magdalena Neuner]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Michael Greis]] || 1:14:45,4<br>(0+6)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Marie Dorin]]<br />[[Alexis Bœuf]]<br />[[Martin Fourcade]] || 1:15:38,7<br>(0+11)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 1 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|0|1}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|1|1|1|3}} |} == Pojedinačne medalje == {{col-begin}} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja po sportistima |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" |} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|4|3|0|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Norveška|4|1|3|8}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|1|4}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|1|2}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|3|0|3}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|2|2}} | rowspan=3|9. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|11|11|11|33}} |} {{col-end}} == Ukupan broj osvojenih medalja == {{col-begin}} {{col-break}} ; Žene {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž) |Broj = 26 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|RUS|29|22|20|71{{efn|name=sssr|<small>Zbog raspada [[SSSR]], a nakon osnivanja [[ZND]], od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[SSSR]] i [[ZND]] pribrajaju se reprezentaciji Rusije</small>}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|29|20|11|60{{efn|name=nje|<small>Zbog ujedinjenja dviju država, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|Svjetskog prvenstva 1991.]], osvojene medalje [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]] i [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]] pribrajaju se reprezentaciji Njemačke</small>}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|17|19|15|51}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Švedska|9|6|11|26}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|7|9|11|27}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|7|10|21}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Češka|2|0|3|5{{efn|name=češ|<small>Nakon raspada Čehoslovačke, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] pribrajaju se reprezentaciji Češke</small>}}}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|3|6|10}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|4|6}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | rowspan=4| 14. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|110{{efn|name=SP2003|<small> Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003.|SP 2003.]] u disciplini ženske potjere dodijeljene su dvije zlatne medalje</small>}}|108|110{{efn|name=SP2004|<small> Na Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2004. u disciplini ženskog sprinta dodijeljene su dvije bronzane medalje</small>}} |243}} |} {{col-break}} ; Muškarci {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m) |Broj = 44 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|41|32|31|104{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|37|41|22|100{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|30|32|29|91}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|9|5|11|25}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Finska|8|7|8|23}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|3|8|17}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|3|7|13}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|5|11}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|3|8}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|1|3|3|7{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|4|6}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|1|1|2}} | rowspan=2| 13. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|0|1}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|2|2}} | rowspan=2| 16. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|126|126|126|378}} |} {{col-break}} ; Mješovito {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (mj) |Broj = 7 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|2|1|2|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|2|1|1|4}} | rowspan=2| 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|2|4}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|2|1|4}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|1|3}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedU|7|7|7|21}} |} {{col-end}} <center> ; Ukupno {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima |Broj = 46 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|72|54|43|169{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|RUS|67|64|43|173{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|57|54|45|146}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|18|14|26|57}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|11|8|15|34}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Finska|9|9|11|29}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|3|8|17}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|8|13|25}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|4|7|13|24}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|3|3|6|12{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|6|12}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|4|8}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 14. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 16. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | 17. {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|1|2}} | rowspan=2|18. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|1|0|1}} | 20. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|0|2|2}} | rowspan=2| 21. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|231{{efn|name=SP2003|}}|229|229{{efn|name=SP2004|}}|625}} |} </center> == Napomene== {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * [http://biathlonresults.com/ Svi rezultati Svjetskih prvenstava u biatlonu] {{Commonscat|2011 Biathlon World Championships}} {{SP u biatlonu}} [[Kategorija:2011. u Rusiji]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Rusiji]] [[Kategorija:2011. u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetsko prvenstvо u biatlonu 2011.]] [[Kategorija:Svjetska prvenstva u biatlonu|2011]] [[Kategorija:Sport u Hanti-Mansijsku]] [[Kategorija:Biatlon u Rusiji]] skeeo8j4t1u0y5owknfou1c69n8lo0h 3937083 3937082 2026-10-25T10:11:23Z AnToni 2325 /* Bilans medalja */ 3937083 wikitext text/x-wiki {{Infokutija igre | naziv = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. | logo = Biathlon_pictogram.svg | veličina = 150px | opis = | grad_domaćin = [[Hanti-Mansijsk]], {{ZID|Rusija}} | datumi = 3–13. mart 2011. | sportisti = | države = | prethodne = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012.]] }} '''Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.''' bilo je [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|prvenstvo]] koje je održano zajedno za muškarce i za žene od [[3. mart|3.]] do [[13. mart]]a [[2011.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Hanti-Mansijsk]]u.<ref name="SP">{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/index.html |title=Sports 123 biathlon results |access-date=15. 11. 2015 |archive-date=25. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225065511/http://sports123.com/bia/index.html |url-status=dead }}</ref> U muškoj konkurenciji ovo je bilo 44. po redu, a u ženskoj 26. prvenstvo. Ukupno je održano pet utrka za koje su dodijeljene medalje: [[Biatlon#Discipline|pojedinačne utrke]] u obje konkurencije,<ref name="IBU"> [http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMIN Rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU4">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWIN Rezultati pojedinačne utrke u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> [[Biatlon#Discipline|sprint]],<ref name="IBU3">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWSP Rezultati utrke sprinta u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU2">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMSP Rezultati utrke sprinta u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke [[Biatlon#Discipline|štafeta (žene)]] u ženskoj<ref name="IBU5">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWRL Rezultati štafete u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 4 × 7,5&nbsp;km u muškoj konkurenciji,<ref name="IBU1">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMRL Rezultati štafete u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke u [[Biatlon#Discipline|potjeri]] u muškoj konkurenciji na 12,5&nbsp;km,<ref name="IBU8">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMPU Rezultati potjere u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i u ženskoj na 10&nbsp;km,<ref name="IBU9">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWPU Rezultati potjere u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrka u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu]] na 15&nbsp;km za muškarce<ref name="IBU10">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMMS Rezultati utrke u masovnom startu u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 12,5&nbsp;km za žene.<ref name="IBU11">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWMS Rezultati utrke u masovnom startu u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> Ove godine je održano po sedmi put takmičenje u mješovitoj štafeti na 2x6 km/2x7,5&nbsp;km.<ref name="IBU12">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCHMRMXRL Rezultati utrke u mješovitoj štafeti na službenoj stranici IBU-a]</ref> == Države učesnice == == Termini == == Muškarci == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|10 km}}<ref name="IBU2"/> | {{flagathlete|[[Arnd Peiffer]]|NJE}} || <small>24:34,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>24:47,0<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>24:59,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|12,5 km}}<ref name="IBU8"/> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>33:02,6<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>33:06,4<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>33:07,8<br><small>(2)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|15 km}}<ref name="IBU10"/> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>38:32,5<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Lukas Hofer]]|ITA}} || <small>38:57,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>39:06.0<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|20 km}}<ref name="IBU"/> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>48:29,9<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Maksim Maksimov]]|RUS}} || <small>49:09,9<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Christoph Sumann]]|AUT}} || <small>49:15,4<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 4 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU1"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Alexander Os]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:16:13,5<br><small>(2+10)</small> | {{ZID|Ukrajina}}<br><small>[[Oleksander Bilanenko]]<br />[[Andrij Derizemlja]]<br />[[Serhij Semenov]]<br />[[Serhij Sednjev]] || 1:16:41,5<br><small>(0+10)</small> | {{ZID|Švedska}}<br><small>[[Fredrik Lindström]]<br />[[Magnus Jonsson]]<br />[[Carl Johan Bergman]]<br />[[Björn Ferry]] || 1:16:45.75<br><small>(0+15)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|3|1|3|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|0|0|1}} | rowspan=3| 4. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|0|1}} | rowspan=2| 7. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Švedska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Žene == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7,5 km}}<ref name="IBU3"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>20:31,2<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>20:43,4<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Anastasija Kuzmina]]|SLK}} || <small>21:11,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|10 km}}<ref name="IBU9"/> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>30:00,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>30:21,7<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>31:43,7<br><small>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|12,5 km}}<ref name="IBU11"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}}|| <small>36:48,5<br><small>(4)</small> | {{flagathlete|[[Darja Domračeva]]|BJE}} || <small>36:53,3<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Tora Berger]]|NOR}} || <small>37:02,5<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|15 km}}<ref name="IBU4"/> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>44:03,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Tina Bachmann]]|NJE}} || <small>44:42,6<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Vita Semerenko]]|UKR}} || <small>44:49,6<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeta}}<ref name="IBU5"/> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Miriam Gössner]]<br />[[Tina Bachmann (biatlonka)|Tina Bachmann]]<br />[[Magdalena Neuner]] || 1:13:31,1<br><small>(2+13)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Anaïs Bescond]]<br />[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Sophie Boilley]]<br />[[Marie Dorin]] || 1:14:18,3<br><small>(0+4)</small> | {{ZID|Bjelorusija}} <br><small>[[Nadežda Skardino]]<br />[[Darja Domračeva]]<br />[[Nadzeja Pisareva]]<br />[[Ljudmila Kalinčik]] || 1:15:18,5<br><small>(0+6)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|3|2|0|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|1|2}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|1|0|1}} |rowspan=2| 6. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Mješovito == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 2 × 6 / 2 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU12"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Tora Berger]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:14:22,5<br>(0+3)</small> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Magdalena Neuner]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Michael Greis]] || 1:14:45,4<br>(0+6)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Marie Dorin]]<br />[[Alexis Bœuf]]<br />[[Martin Fourcade]] || 1:15:38,7<br>(0+11)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 1 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|0|1}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|1|1|1|3}} |} == Pojedinačne medalje == {{col-begin}} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja po sportistima |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" |} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|4|3|0|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Norveška|4|1|3|8}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|1|4}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|1|2}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|3|0|3}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|2|2}} | rowspan=3|9. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|11|11|11|33}} |} {{col-end}} == Ukupan broj osvojenih medalja == {{col-begin}} {{col-break}} ; Žene {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž) |Broj = 26 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|RUS|29|22|20|71{{efn|name=sssr|<small>Zbog raspada [[SSSR]], a nakon osnivanja [[ZND]], od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[SSSR]] i [[ZND]] pribrajaju se reprezentaciji Rusije</small>}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|29|20|11|60{{efn|name=nje|<small>Zbog ujedinjenja dviju država, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|Svjetskog prvenstva 1991.]], osvojene medalje [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]] i [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]] pribrajaju se reprezentaciji Njemačke</small>}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|17|19|15|51}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Švedska|9|6|11|26}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|7|9|11|27}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|7|10|21}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Češka|2|0|3|5{{efn|name=češ|<small>Nakon raspada Čehoslovačke, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] pribrajaju se reprezentaciji Češke</small>}}}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|3|6|10}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|4|6}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | rowspan=4| 14. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|110{{efn|name=SP2003|<small> Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003.|SP 2003.]] u disciplini ženske potjere dodijeljene su dvije zlatne medalje</small>}}|108|110{{efn|name=SP2004|<small> Na Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2004. u disciplini ženskog sprinta dodijeljene su dvije bronzane medalje</small>}} |243}} |} {{col-break}} ; Muškarci {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m) |Broj = 44 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|41|32|31|104{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|37|41|22|100{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|30|32|29|91}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|9|5|11|25}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Finska|8|7|8|23}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|3|8|17}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|3|7|13}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|5|11}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|3|8}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|1|3|3|7{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|4|6}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|1|1|2}} | rowspan=2| 13. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|0|1}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|2|2}} | rowspan=2| 16. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|126|126|126|378}} |} {{col-break}} ; Mješovito {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (mj) |Broj = 7 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|2|1|2|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|2|1|1|4}} | rowspan=2| 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|2|4}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|2|1|4}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|1|3}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedU|7|7|7|21}} |} {{col-end}} <center> ; Ukupno {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima |Broj = 46 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|72|54|43|169{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|RUS|67|64|43|173{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|57|54|45|146}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|18|14|26|57}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|11|8|15|34}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Finska|9|9|11|29}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|3|8|17}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|8|13|25}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|4|7|13|24}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|3|3|6|12{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|6|12}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|4|8}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 14. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 16. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | 17. {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|1|2}} | rowspan=2|18. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|1|0|1}} | 20. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|0|2|2}} | rowspan=2| 21. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|231{{efn|name=SP2003|}}|229|229{{efn|name=SP2004|}}|625}} |} </center> == Napomene== {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * [http://biathlonresults.com/ Svi rezultati Svjetskih prvenstava u biatlonu] {{Commonscat|2011 Biathlon World Championships}} {{SP u biatlonu}} [[Kategorija:2011. u Rusiji]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Rusiji]] [[Kategorija:2011. u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetsko prvenstvо u biatlonu 2011.]] [[Kategorija:Svjetska prvenstva u biatlonu|2011]] [[Kategorija:Sport u Hanti-Mansijsku]] [[Kategorija:Biatlon u Rusiji]] 2blrv5jjgg4ivf0z28snl0z8mks1kb6 3937084 3937083 2026-10-25T10:13:22Z AnToni 2325 /* Pojedinačne medalje */ 3937084 wikitext text/x-wiki {{Infokutija igre | naziv = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. | logo = Biathlon_pictogram.svg | veličina = 150px | opis = | grad_domaćin = [[Hanti-Mansijsk]], {{ZID|Rusija}} | datumi = 3–13. mart 2011. | sportisti = | države = | prethodne = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012.]] }} '''Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.''' bilo je [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|prvenstvo]] koje je održano zajedno za muškarce i za žene od [[3. mart|3.]] do [[13. mart]]a [[2011.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Hanti-Mansijsk]]u.<ref name="SP">{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/index.html |title=Sports 123 biathlon results |access-date=15. 11. 2015 |archive-date=25. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225065511/http://sports123.com/bia/index.html |url-status=dead }}</ref> U muškoj konkurenciji ovo je bilo 44. po redu, a u ženskoj 26. prvenstvo. Ukupno je održano pet utrka za koje su dodijeljene medalje: [[Biatlon#Discipline|pojedinačne utrke]] u obje konkurencije,<ref name="IBU"> [http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMIN Rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU4">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWIN Rezultati pojedinačne utrke u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> [[Biatlon#Discipline|sprint]],<ref name="IBU3">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWSP Rezultati utrke sprinta u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU2">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMSP Rezultati utrke sprinta u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke [[Biatlon#Discipline|štafeta (žene)]] u ženskoj<ref name="IBU5">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWRL Rezultati štafete u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 4 × 7,5&nbsp;km u muškoj konkurenciji,<ref name="IBU1">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMRL Rezultati štafete u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke u [[Biatlon#Discipline|potjeri]] u muškoj konkurenciji na 12,5&nbsp;km,<ref name="IBU8">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMPU Rezultati potjere u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i u ženskoj na 10&nbsp;km,<ref name="IBU9">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWPU Rezultati potjere u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrka u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu]] na 15&nbsp;km za muškarce<ref name="IBU10">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMMS Rezultati utrke u masovnom startu u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 12,5&nbsp;km za žene.<ref name="IBU11">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWMS Rezultati utrke u masovnom startu u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> Ove godine je održano po sedmi put takmičenje u mješovitoj štafeti na 2x6 km/2x7,5&nbsp;km.<ref name="IBU12">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCHMRMXRL Rezultati utrke u mješovitoj štafeti na službenoj stranici IBU-a]</ref> == Države učesnice == == Termini == == Muškarci == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|10 km}}<ref name="IBU2"/> | {{flagathlete|[[Arnd Peiffer]]|NJE}} || <small>24:34,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>24:47,0<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>24:59,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|12,5 km}}<ref name="IBU8"/> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>33:02,6<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>33:06,4<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>33:07,8<br><small>(2)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|15 km}}<ref name="IBU10"/> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>38:32,5<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Lukas Hofer]]|ITA}} || <small>38:57,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>39:06.0<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|20 km}}<ref name="IBU"/> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>48:29,9<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Maksim Maksimov]]|RUS}} || <small>49:09,9<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Christoph Sumann]]|AUT}} || <small>49:15,4<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 4 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU1"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Alexander Os]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:16:13,5<br><small>(2+10)</small> | {{ZID|Ukrajina}}<br><small>[[Oleksander Bilanenko]]<br />[[Andrij Derizemlja]]<br />[[Serhij Semenov]]<br />[[Serhij Sednjev]] || 1:16:41,5<br><small>(0+10)</small> | {{ZID|Švedska}}<br><small>[[Fredrik Lindström]]<br />[[Magnus Jonsson]]<br />[[Carl Johan Bergman]]<br />[[Björn Ferry]] || 1:16:45.75<br><small>(0+15)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|3|1|3|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|0|0|1}} | rowspan=3| 4. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|0|1}} | rowspan=2| 7. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Švedska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Žene == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7,5 km}}<ref name="IBU3"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>20:31,2<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>20:43,4<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Anastasija Kuzmina]]|SLK}} || <small>21:11,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|10 km}}<ref name="IBU9"/> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>30:00,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>30:21,7<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>31:43,7<br><small>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|12,5 km}}<ref name="IBU11"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}}|| <small>36:48,5<br><small>(4)</small> | {{flagathlete|[[Darja Domračeva]]|BJE}} || <small>36:53,3<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Tora Berger]]|NOR}} || <small>37:02,5<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|15 km}}<ref name="IBU4"/> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>44:03,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Tina Bachmann]]|NJE}} || <small>44:42,6<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Vita Semerenko]]|UKR}} || <small>44:49,6<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeta}}<ref name="IBU5"/> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Miriam Gössner]]<br />[[Tina Bachmann (biatlonka)|Tina Bachmann]]<br />[[Magdalena Neuner]] || 1:13:31,1<br><small>(2+13)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Anaïs Bescond]]<br />[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Sophie Boilley]]<br />[[Marie Dorin]] || 1:14:18,3<br><small>(0+4)</small> | {{ZID|Bjelorusija}} <br><small>[[Nadežda Skardino]]<br />[[Darja Domračeva]]<br />[[Nadzeja Pisareva]]<br />[[Ljudmila Kalinčik]] || 1:15:18,5<br><small>(0+6)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|3|2|0|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|1|2}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|1|0|1}} |rowspan=2| 6. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Mješovito == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 2 × 6 / 2 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU12"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Tora Berger]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:14:22,5<br>(0+3)</small> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Magdalena Neuner]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Michael Greis]] || 1:14:45,4<br>(0+6)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Marie Dorin]]<br />[[Alexis Bœuf]]<br />[[Martin Fourcade]] || 1:15:38,7<br>(0+11)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 1 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|0|1}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|1|1|1|3}} |} == Pojedinačne medalje == {{col-begin}} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja po sportistima |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" |} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|4|3|0|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Norveška|4|1|4|9}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|1|4}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|2|3}} | rowspan=2| 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|1|2}} | rowspan=2| 8. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|1|0|2}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}} | rowspan=2| 10. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|11|11|11|33}} |} {{col-end}} == Ukupan broj osvojenih medalja == {{col-begin}} {{col-break}} ; Žene {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž) |Broj = 26 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|RUS|29|22|20|71{{efn|name=sssr|<small>Zbog raspada [[SSSR]], a nakon osnivanja [[ZND]], od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[SSSR]] i [[ZND]] pribrajaju se reprezentaciji Rusije</small>}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|29|20|11|60{{efn|name=nje|<small>Zbog ujedinjenja dviju država, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|Svjetskog prvenstva 1991.]], osvojene medalje [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]] i [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]] pribrajaju se reprezentaciji Njemačke</small>}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|17|19|15|51}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Švedska|9|6|11|26}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|7|9|11|27}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|7|10|21}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Češka|2|0|3|5{{efn|name=češ|<small>Nakon raspada Čehoslovačke, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] pribrajaju se reprezentaciji Češke</small>}}}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|3|6|10}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|4|6}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | rowspan=4| 14. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|110{{efn|name=SP2003|<small> Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003.|SP 2003.]] u disciplini ženske potjere dodijeljene su dvije zlatne medalje</small>}}|108|110{{efn|name=SP2004|<small> Na Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2004. u disciplini ženskog sprinta dodijeljene su dvije bronzane medalje</small>}} |243}} |} {{col-break}} ; Muškarci {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m) |Broj = 44 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|41|32|31|104{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|37|41|22|100{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|30|32|29|91}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|9|5|11|25}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Finska|8|7|8|23}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|3|8|17}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|3|7|13}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|5|11}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|3|8}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|1|3|3|7{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|4|6}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|1|1|2}} | rowspan=2| 13. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|0|1}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|2|2}} | rowspan=2| 16. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|126|126|126|378}} |} {{col-break}} ; Mješovito {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (mj) |Broj = 7 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|2|1|2|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|2|1|1|4}} | rowspan=2| 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|2|4}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|2|1|4}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|1|3}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedU|7|7|7|21}} |} {{col-end}} <center> ; Ukupno {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima |Broj = 46 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|72|54|43|169{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|RUS|67|64|43|173{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|57|54|45|146}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|18|14|26|57}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|11|8|15|34}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Finska|9|9|11|29}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|3|8|17}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|8|13|25}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|4|7|13|24}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|3|3|6|12{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|6|12}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|4|8}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 14. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 16. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | 17. {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|1|2}} | rowspan=2|18. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|1|0|1}} | 20. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|0|2|2}} | rowspan=2| 21. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|231{{efn|name=SP2003|}}|229|229{{efn|name=SP2004|}}|625}} |} </center> == Napomene== {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * [http://biathlonresults.com/ Svi rezultati Svjetskih prvenstava u biatlonu] {{Commonscat|2011 Biathlon World Championships}} {{SP u biatlonu}} [[Kategorija:2011. u Rusiji]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Rusiji]] [[Kategorija:2011. u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetsko prvenstvо u biatlonu 2011.]] [[Kategorija:Svjetska prvenstva u biatlonu|2011]] [[Kategorija:Sport u Hanti-Mansijsku]] [[Kategorija:Biatlon u Rusiji]] t4wjf1co6n95b79i3dxqs9bc5rifprq 3937085 3937084 2026-10-25T10:16:53Z AnToni 2325 /* Ukupan broj osvojenih medalja */ 3937085 wikitext text/x-wiki {{Infokutija igre | naziv = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. | logo = Biathlon_pictogram.svg | veličina = 150px | opis = | grad_domaćin = [[Hanti-Mansijsk]], {{ZID|Rusija}} | datumi = 3–13. mart 2011. | sportisti = | države = | prethodne = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012.]] }} '''Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.''' bilo je [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|prvenstvo]] koje je održano zajedno za muškarce i za žene od [[3. mart|3.]] do [[13. mart]]a [[2011.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Hanti-Mansijsk]]u.<ref name="SP">{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/index.html |title=Sports 123 biathlon results |access-date=15. 11. 2015 |archive-date=25. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225065511/http://sports123.com/bia/index.html |url-status=dead }}</ref> U muškoj konkurenciji ovo je bilo 44. po redu, a u ženskoj 26. prvenstvo. Ukupno je održano pet utrka za koje su dodijeljene medalje: [[Biatlon#Discipline|pojedinačne utrke]] u obje konkurencije,<ref name="IBU"> [http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMIN Rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU4">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWIN Rezultati pojedinačne utrke u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> [[Biatlon#Discipline|sprint]],<ref name="IBU3">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWSP Rezultati utrke sprinta u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU2">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMSP Rezultati utrke sprinta u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke [[Biatlon#Discipline|štafeta (žene)]] u ženskoj<ref name="IBU5">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWRL Rezultati štafete u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 4 × 7,5&nbsp;km u muškoj konkurenciji,<ref name="IBU1">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMRL Rezultati štafete u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrke u [[Biatlon#Discipline|potjeri]] u muškoj konkurenciji na 12,5&nbsp;km,<ref name="IBU8">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMPU Rezultati potjere u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i u ženskoj na 10&nbsp;km,<ref name="IBU9">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWPU Rezultati potjere u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> utrka u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu]] na 15&nbsp;km za muškarce<ref name="IBU10">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SMMS Rezultati utrke u masovnom startu u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> i 12,5&nbsp;km za žene.<ref name="IBU11">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCH__SWMS Rezultati utrke u masovnom startu u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> Ove godine je održano po sedmi put takmičenje u mješovitoj štafeti na 2x6 km/2x7,5&nbsp;km.<ref name="IBU12">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT1011SWRLCHMRMXRL Rezultati utrke u mješovitoj štafeti na službenoj stranici IBU-a]</ref> == Države učesnice == == Termini == == Muškarci == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|10 km}}<ref name="IBU2"/> | {{flagathlete|[[Arnd Peiffer]]|NJE}} || <small>24:34,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>24:47,0<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>24:59,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|12,5 km}}<ref name="IBU8"/> | {{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || <small>33:02,6<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>33:06,4<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>33:07,8<br><small>(2)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|15 km}}<ref name="IBU10"/> | {{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || <small>38:32,5<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Lukas Hofer]]|ITA}} || <small>38:57,0<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>39:06.0<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|20 km}}<ref name="IBU"/> | {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || <small>48:29,9<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Maksim Maksimov]]|RUS}} || <small>49:09,9<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Christoph Sumann]]|AUT}} || <small>49:15,4<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 4 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU1"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Alexander Os]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:16:13,5<br><small>(2+10)</small> | {{ZID|Ukrajina}}<br><small>[[Oleksander Bilanenko]]<br />[[Andrij Derizemlja]]<br />[[Serhij Semenov]]<br />[[Serhij Sednjev]] || 1:16:41,5<br><small>(0+10)</small> | {{ZID|Švedska}}<br><small>[[Fredrik Lindström]]<br />[[Magnus Jonsson]]<br />[[Carl Johan Bergman]]<br />[[Björn Ferry]] || 1:16:45.75<br><small>(0+15)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|3|1|3|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|0|0|1}} | rowspan=3| 4. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|0|1}} | rowspan=2| 7. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Švedska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Žene == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7,5 km}}<ref name="IBU3"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>20:31,2<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>20:43,4<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Anastasija Kuzmina]]|SLK}} || <small>21:11,2<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|10 km}}<ref name="IBU9"/> | {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || <small>30:00,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}} || <small>30:21,7<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>31:43,7<br><small>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|12,5 km}}<ref name="IBU11"/> | {{flagathlete|[[Magdalena Neuner]]|NJE}}|| <small>36:48,5<br><small>(4)</small> | {{flagathlete|[[Darja Domračeva]]|BJE}} || <small>36:53,3<br><small>(3)</small> | {{flagathlete|[[Tora Berger]]|NOR}} || <small>37:02,5<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|15 km}}<ref name="IBU4"/> | {{flagathlete|[[Helena Ekholm]]|ŠVE}} || <small>44:03,1<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Tina Bachmann]]|NJE}} || <small>44:42,6<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Vita Semerenko]]|UKR}} || <small>44:49,6<br><small>(3)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeta}}<ref name="IBU5"/> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Miriam Gössner]]<br />[[Tina Bachmann (biatlonka)|Tina Bachmann]]<br />[[Magdalena Neuner]] || 1:13:31,1<br><small>(2+13)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Anaïs Bescond]]<br />[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Sophie Boilley]]<br />[[Marie Dorin]] || 1:14:18,3<br><small>(0+4)</small> | {{ZID|Bjelorusija}} <br><small>[[Nadežda Skardino]]<br />[[Darja Domračeva]]<br />[[Nadzeja Pisareva]]<br />[[Ljudmila Kalinčik]] || 1:15:18,5<br><small>(0+6)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 5 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|3|2|0|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|1|2}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|1|0|1}} |rowspan=2| 6. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} == Mješovito == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 2 × 6 / 2 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU12"/> | {{ZID|Norveška}} <br><small>[[Tora Berger]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Tarjei Bø]] || 1:14:22,5<br>(0+3)</small> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Andrea Henkel]]<br />[[Magdalena Neuner]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Michael Greis]] || 1:14:45,4<br>(0+6)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Marie-Laure Brunet]]<br />[[Marie Dorin]]<br />[[Alexis Bœuf]]<br />[[Martin Fourcade]] || 1:15:38,7<br>(0+11)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 1 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|0|1}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|1|1|1|3}} |} == Pojedinačne medalje == {{col-begin}} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja po sportistima |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" |} {{col-break}} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 11 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|4|3|0|7}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Norveška|4|1|4|9}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|1|4}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|0|2}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|0|2|3}} | rowspan=2| 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|1|2}} {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|1|2}} | rowspan=2| 8. {{Bilans medalja/Red|Rusija|0|1|0|2}} {{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}} | rowspan=2| 10. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|11|11|11|33}} |} {{col-end}} == Ukupan broj osvojenih medalja == {{col-begin}} {{col-break}} ; Žene {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž) |Broj = 26 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|RUS|29|22|20|71{{efn|name=sssr|<small>Zbog raspada [[SSSR]], a nakon osnivanja [[ZND]], od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[SSSR]] i [[ZND]] pribrajaju se reprezentaciji Rusije</small>}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|29|20|11|60{{efn|name=nje|<small>Zbog ujedinjenja dviju država, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|Svjetskog prvenstva 1991.]], osvojene medalje [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]] i [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]] pribrajaju se reprezentaciji Njemačke</small>}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|17|19|15|51}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Švedska|9|6|11|26}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|7|9|11|27}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|7|10|21}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Češka|2|0|3|5{{efn|name=češ|<small>Nakon raspada Čehoslovačke, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] pribrajaju se reprezentaciji Češke</small>}}}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|3|6|10}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Finska|1|1|4|6}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | rowspan=4| 14. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|110{{efn|name=SP2003|<small> Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003.|SP 2003.]] u disciplini ženske potjere dodijeljene su dvije zlatne medalje</small>}}|108|110{{efn|name=SP2004|<small> Na Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2004. u disciplini ženskog sprinta dodijeljene su dvije bronzane medalje</small>}} |243}} |} {{col-break}} ; Muškarci {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m) |Broj = 44 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|41|32|31|104{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|37|39|22|98{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|30|32|30|92}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|9|5|11|25}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Finska|8|7|8|23}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|4|7|17}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|3|7|13}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|5|11}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|3|8}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|1|3|3|7{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|5|7}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|1|1|2}} | rowspan=2| 13. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|0|1}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|2|2}} | rowspan=2| 16. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|126|126|126|378}} |} {{col-break}} ; Mješovito {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (mj) |Broj = 7 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|2|1|2|5}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Rusija|2|1|1|4}} | rowspan=2| 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|2|4}} {{Bilans medalja/Red|Norveška|1|2|1|4}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|1|3}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedU|7|7|7|21}} |} {{col-end}} <center> ; Ukupno {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima |Broj = 46 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|72|54|43|169{{efn|name=nje|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|RUS|67|62|43|171{{efn|name=sssr|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|57|54|46|147}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|18|14|26|57}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|11|8|16|34}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Finska|9|9|11|29}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Italija|6|4|7|17}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|4|9|10|25}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|4|7|13|24}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|3|3|6|12{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Austrija|2|4|6|12}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|4|4|8}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 14. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|4|7}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Kina|0|3|0|3}} | 16. {{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|1|3}} | 17. {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|1|2}} | rowspan=2|18. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|Slovenija|0|1|0|1}} | 20. {{Bilans medalja/Red|Latvija|0|0|2|2}} | rowspan=2| 21. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Hrvatska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|231{{efn|name=SP2003|}}|229|229{{efn|name=SP2004|}}|625}} |} </center> == Napomene== {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * [http://biathlonresults.com/ Svi rezultati Svjetskih prvenstava u biatlonu] {{Commonscat|2011 Biathlon World Championships}} {{SP u biatlonu}} [[Kategorija:2011. u Rusiji]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Rusiji]] [[Kategorija:2011. u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetsko prvenstvо u biatlonu 2011.]] [[Kategorija:Svjetska prvenstva u biatlonu|2011]] [[Kategorija:Sport u Hanti-Mansijsku]] [[Kategorija:Biatlon u Rusiji]] bgbugcp9ce31cretvr0670mut9ijx73 Srčani skelet 0 421827 3936992 3543899 2026-10-24T20:51:06Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936992 wikitext text/x-wiki '''Srčani skelet''' – poznat i kao '''fibrozni''', odnosno '''vlaknasti skelet [[srce|srca]]''' – je jednostruka struktura [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]] visoke gustoće koja formira i veže zaliske i utiče na snage koje sebpreko nje ispoljavaju. Srčani skelet razdvaja i dijeli [[srčana pretkomora|pretkomore]] (dvije manje, gornje šupljine) od [[srčana komora|komora]] (dvije veće, donje srčane šupljine). Važan je jer predstavlja primarni kanal kojim električna energija proizlazi iz vrha do dna srca.<ref name="Međedović">{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}</ref><ref name="Medical Physiology">Guyton, A.C. & Hall, J.E. (2006) ''Textbook of Medical Physiology'' (11th ed.) Philadelphia: Elsevier Saunder {{ISBN|0-7216-0240-1}}</ref> ==Struktura== Srčani skelet sastoji se od četiri trake gustog vezivnog tkiva – [[kolagen]]a – koji okružuju osnove [[plućno stablo]], [[aorta|aortu]] i [[srčani zalisci|srčane zaliske]].<ref>''Martini Anatomy and Physiology, 5th ed.''</ref> Iako nije "pravi" [[skelet]], pruža strukturu i podrška za srce, kao što i izolira pretkomore iod komora. U mladosti, ova kolagenska struktura nema kalcijskih priraslica i priličnoje fleksibilna. Sa starenjem, u njoj se može nakupljati [[kalcij]]. Ova akumulacija doprinosi kašnjenju depolarizacije talasa u gerijatrijskih pacijenata koji mogu održavati funkciju [[AV-čvor]]a i [[Hisov snop|Hisovog snopa]].<ref name="Gray">{{Cite book|last=Gray|first=Henry|title=Gray's Anatomy|url=https://archive.org/details/graysanatomydesc0000tbjo_e9o6|edition=1918|year=1918|publisher=Longmans|location=London|chapter=The Heart|isbn=613-0-24743-5}}</ref> ===Vlaknasti prstenovi === {{Infokutija anatomija | Ime = Srčani vlaknasti (fibrozni) prstenovi | Latinski = ''Anulus fibrosus dexter cordis'', <br>''Anulus fibrosus sinister cordis'' | GraySubject = 138 | GrayPage = 536 | Image = Gray495.png | Caption = Poprečni presjek srca sa prikazom vlaknastih prstenova koji okružuju zaliske | Image2 = | Caption2 = | System = | Precursor = | MeshName = | MeshNumber = | DorlandsPre = a_50 | DorlandsSuf = 12143716 }} {{Infokutija anatomija | Ime = Vlaknasti (fibrozni) trigon | Latinski = ''Trigonum fibrosum dextrum cordis'',<br>''Trigonum fibrosum sinistrum cordis'', <br>''Trigona fibrosa'' | GraySubject = 138 | GrayPage = 536 | Image = | Caption = | Image2 = | Caption2 = | System = | MeshName = | MeshNumber = | Dorlands = | DorlandsID = }} Desni i lijevi '''fibrozni srčani prsten''' (''anulus fibrosus cordis'') okružuje [[Lijevi atrioventrikularni otvor|atrioventrikularni]] i [[arterija|arterijski]] otvor. Desni vlaknasti prsten je poznat kao ''anulus fibrosus dexter cordis '', a lijevi kao ''''anulus fibrosus sinister cordis''.<ref name="Gray" /> Desni vlaknasti trigon je kontinuiran s centralnim vlaknastim tijelom. Ovo je najjači dio vlaknastog srčanog skeleta. Gornje komore ([[srčana pretkomora|pretkomore]]) i niže ([[srčana komora|komore]]) su električno podijeljena svojstvima [[kolagen]]skog proteina unutar prstena. Zalisnički prstenovi, centralno tijelo i srčani skelet, koji se sastoje od kolagena, nepropusni su za rasprostiranje električnih impulsa. Jedini kanal koji to dozvoljava (zaprečni pribor/rijetki preekscitacijski kanal) kroz ovu kolagensku barijeru predstavlja sinus, koji se otvara od [[AV- čvor]]a i izlazi na [[Hisov snop|Hisovom snopu]]. Mišićna polazišta /hvatišta mnogih [[kardiomiocita]]a nalaze se na suprotnim stranama zalisničkih prstenova.<ref name="Gray"/> Atrioventrikularni prstenovi služe za pričvršćivanje mišićnih vlakana [[srčana pretkomora|komora]] i [[srčana komora|komora]], a za pričvršćivanje na [[bikuspidni zalistak|dvokvržični]] i [[trikuspidni zalistak|trokvržične zaliske]].<ref name="Gray"/> Lijevi AV prsten je usko povezan, preko desne margine, uz aortni arterijski prsten; između ovih i desni atrioventrikularni prsten je trouglasta masa fibroznog tkiva, vlaknasti (fibrozni) trigon, koji predstavlja ''os cordis'' viđen u srcu nekih od većih [[Životinje|životinja]], kao što su i [[vo]] i [[slon]].<ref name="Gray"/> Na kraju, tu je i tetivna traka, već spomenuza, stražnja površina [[arterijski konus|arterijskog konusa]] (''[[conus arteriosus]]'').<ref name="Gray"/> Vlaknasti prstenovi oko arterijskog otvora služe za pričvršćivanje velikih sudova i [[semilunarni zalistakpolumjesečastih zalistaka]], koji su poznati kao ''aortni anulus''.<ref name="Gray"/> Svaki prsten prima, po ventrikularnom rubu, prima neka od mišićnih vlakana komora; njegova suprotna margina ima tri duboka polukružna ureza, na čijoj je srednjoj ovojnici [[arterija]] čvrsto fiksirana.<ref name="Gray"/> Prilog arterije svoj vlaknasti prsten ojačava vanjskim slojem i vanjskom seroznom membranom, a iznutra [[endokard]]om.<ref name="Gray" /> Od rubova polukružnih ureza fibrozne (vlaknaste) strukture, prsten se nastavlja u segmente zalistaka.<ref name="Gray"/> Srednji omotač arterije u ovoj situaciji je tanak, a sud je proširen da formira sinuse aorte i [[plućne arterije]].<ref name="Gray"/> ==Funkcija== Električni signali iz [[sinoatrijski čvor|sinoatrijskog čvora]] i [[ANS|autonomnog nervnog sistema]] moraju pronaći svoj put iz gornje šupljine na nižu, kako bi se osiguralo da se komore mogu omogućiti protok krvi. Srce funkcionira kao [[pumpa]], isporučujući isprekidani volumen krvi, postepenim dostavljem u [[pluća]], tijelo i [[mozak]]. Srčani skelet osigurava da formirana električna i autonomna energija koje se uvode ne mogu da se vrate. Srčani kostur to čini uspostavljanjem električno nepropusne granice autonomnog električnog uticaja u srcu. Jednostavno rečeno, gusto vezivno tkivo unutar srčanog skeleta ne provodi struju i njeni depoziti unutar miokardne matrice nisu slučajni. Prikačeni i električno inertni [[kolagen]]ski okvir četiri zaliska omogućava normalnu anatomiju za smještaj [[AV-čvor]]a (AV čvor) u svom centru. AV čvor je jedini električni provodnik iz pretkomora u komore kroz srčani skelet, zbog čega se fibrilacija atrija nikada ne može degradirati u ventrikularnoj fibrilaciji. Tokom života, srčani kolageni skelet se preuređuje. Gdje se kolagen sa starošću smanjuj, često se deponira kalcij, što omogućava lahko snimanje matematičkih markera koji su posebno vrijedni u mjerenju sistolne volumetrije. Inertne karakteristike kolagenske strukture koje blokiraju električne uticaje također čine poteškoće u postizanju preciznih signala za snimanje, bez mogućnosti za određivanje količine promijenjenog kolagena u kalcij. ==Također pogledajte== *[[Srčana pretkomora]] *[[Srčana komora]] *[[Epikard]] *[[Atrioventrikularni čvor]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Cardiac Skeleton}} * [https://web.archive.org/web/20051126032758/http://www.jdaross.cwc.net/heart4.htm Description at cwc.net] {{srce}} {{DEFAULTSORT:Cardiac Skeleton}} rpbmt4r080ugf6wg65sojoqzaps4zoc Gavez 0 423535 3937039 3466969 2026-10-25T01:04:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937039 wikitext text/x-wiki {{taksokvir|boja=lightblue |naziv=Gavez |slika = Symphytum officinale 01.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperme]] |unranked_classis = [[Eudicotile]] |unranked_ordo = [[Asteridae]] |ordo = Nerazvrstan |familia = [[Boraginaceae]] |genus = ''[[Symphytum]]'' |species = '''''S. officinale''''' |binomial = ''Symphytum officinale'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = *''Symphitum officinale'' <small>(orth.var.)</small> }} '''Gavez''' [[latinski jezik|lat.]] ''Symphytum officinale'' je [[Višegodišnja biljka|višegodišnja]] [[cvjetnica]] roda '' [[Symphytum]] '' u porodici ''[[Boraginaceae]]'', ajedno sa još trideset i četiri druge vrste roda. Da bi se mogla razlikovati od drugih predstavnika roda '' Symphytum'', ova vrsta jedina je poznata kao '''obični gavez''' ili '''pravi gavez'''.<ref name="Sofradzija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}</ref> Gavez je porijeklom iz Evrope, a može se se na drugim mjestima, uključujući i Sjevernu Ameriku, gdje je [[unesena vrsta]] i ponekad kao [[sjeme]]. Cvjetove gaveza najčešče oprašuju [[bumbar]]i i njima srodni [[insekt]]i <ref>{{Cite journal | doi = 10.1111/plb.12328| title = Competition for pollinators and intra-communal spectral dissimilarity of flowers| journal = Plant Biology| pages = | year = 2015| last1 = Van Der Kooi | first1 = C. J.| last2 = Pen | first2 = I.| last3 = Staal | first3 = M.| last4 = Stavenga | first4 = D. G.| last5 = Elzenga | first5 = J. T. M.|url=https://www.researchgate.net/profile/Casper_Van_Der_Kooi/publication/273158762_Competition_for_pollinators_and_intracommunal_spectral_dissimilarity_of_flowers/links/553122910cf2f2a588ace06c.pdf?origin=publication_detail&ev=pub_int_prw_xdl&msrp=156o8z3LbHGvSYKAR%2BxM7a0%2BD7zBXCIlIRZA4sCK%2FwDY4dQUizWow4itk77Rb0zcqcye6%2BGxNrJpPjT%2F6rYpOE0YD5myTyQp7ORfnfI5DfU%3D_aoupfL8XxKQD0uLWnjpkK5W0d3LW8onR1q4bPYB94Oj3S4rNfG9H3VEZaoDog5H1K3yCHsSHJ6P3kIO1KHSbvQ%3D%3D&inViewer=1}}</ref> == Opis == Čvrste stabljike gaveza mogu dostići visinu i do 1,3 m == Upotreba== Korijen ''Symphytum officinale'' koristi se u tradicijskoj [[balkan]]skoj medicini interno (kao čaj ili tinktura) ili eksterno (kao mast, kaša, ili alkoholni digestiv) za liječenje poremećaja lokomotornog sistema i [[probavni trakt|gastrointestinalnog trakta]]. Listovi i peteljke upotrebljavaju se za liječenje istog poremećaja, a dodatno i za liječenje [[reumatizam|reumatizma]] i [[giht]]a.<ref>{{cite journal |last1=Vogl |first1=Sylvia |last2=Picker |first2=Paolo |last3=Mihaly-Bison |first3=Judit |last4=Fakhrudin |first4=Nanang |last5=Atanasov |first5=Atanas G. |last6=Heiss |first6=Elke H. |last7=Wawrosch |first7=Christoph |last8=Reznicek |first8=Gottfried |last9=Dirsch |first9=Verena M. |last10=Saukel |first10=Johannes |last11=Kopp |first11=Brigitte |year=2013 |title=Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine—An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=149 |issue=3 |pages=750–71 |doi=10.1016/j.jep.2013.06.007 |pmid=23770053 |pmc=3791396}}</ref> Gavez se koristi u [[narodna medicina|narodnoj medicini]] kao [[obloga]] za liječenje opekotina i [[rana]]. Međutim, interna potrošnja, kao što je u obliku [[biljni čaj|biljnih čajeva]], je obeshrabrena, jer se naširoko raspravlja o tome da li to može dovesti do ozbiljnih oštećenja [[jetra|jetre]].<ref>{{cite journal |last1=Oberlies |first1=Nicholas H |last2=Kim |first2=Nam-Cheol |last3=Brine |first3=Dolores R |last4=Collins |first4=Bradley J |last5=Handy |first5=Robert W |last6=Sparacino |first6=Charles M |last7=Wani |first7=Mansukh C |last8=Wall |first8=Monroe E |year=2007 |title=Analysis of herbal teas made from the leaves of comfrey (Symphytum officinale): Reduction of N-oxides results in order of magnitude increases in the measurable concentration of pyrrolizidine alkaloids |journal=Public Health Nutrition |volume=7 |issue=7 |pages=919–24 |doi=10.1079/phn2004624 |pmid=15482618}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Samonikle jestive biljke]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Symphytum officinale}} *[https://web.archive.org/web/20160401094226/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2030,2230,2232 Jepson Manual Treatment] *[https://web.archive.org/web/20100818092527/http://www.ansci.cornell.edu/plants/medicinal/comf.html Medicinal Plants for Livestock] *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Symphytum&Species=officinale Washington Burke Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922213212/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Symphytum&Species=officinale |date=22. 9. 2012 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Symphytum+officinale Photo gallery] [[Kategorija:Symphytum]] [[Kategorija:Demulcenti]] [[Kategorija:Boraginaceae]] jdbhdwovj3tx9f7wu6ufd924x8g0avs Centralna banka Kosova 0 436085 3936904 3869092 2026-10-24T13:18:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936904 wikitext text/x-wiki {{Infokutija centralna banka | ime = Centralna banka Kosova | ime_lokalno = | slika = Central_Bank_of_Kosova.JPG | sjedište = [[Priština]] | koordinate = {{Coord|42.6600238|N|21.1584217|E|region:BA_type:landmark|display=inline,title}} | osnovana = 27. jula 2010. | vlasnici = | predsjednik = | država_genitiv = [[Kosovo|Kosova]] | valuta = [[Euro]] | ISO_kod = EUR ([[ISO 4217]]) | rezerve = | kamata_zajam = | kamata_depozit = | web ={{URL|bqk-kos.org/}} | prethodnica = | nasljednica = | napomene = }} '''Centralna banka Kosova''' ([[Albanski jezik|albanski]]: ''Banka Qendrore e Republikës së Kosovës'') jest centralna banka [[Kosovo|Republike Kosovo]]. Sjedište banke se nalazi u [[Glavni grad|glavnom gradu]] Kosova, u [[Priština|Prištini]]. Osnovana je 27. jula 2010. godine,<ref name="osnovni podaci">{{cite web|title=Osnovni podaci o Centralnoj banci Kosova|url=http://bqk-kos.org/index.php?m=t&id=3|publisher=bqk-kos.org|access-date=1. 11. 2017}}</ref> na osnovu Zakona br. 03/L-074 o Centralnoj banci Republike Kosovo, usvojenim u [[Skupština Kosovo|Skupštini Kosova]]. Prije nego što je osnovana kao Centralna banka Kosova, djelovala je kao ''Centralno bankarstvo Kosova'' (albanski: Autoriteti Qendror Bankar i Kosovës).<ref>{{cite web|title=Centralna banka Kosova: Funkcije i odgovornosti|url=http://www.bqk-kos.org/?cid=2,12|publisher=bqk-kos.org.|access-date=1. 11. 2017}}</ref> Na osnovu Ustava Kosova i odredbi zakona usvojenog u skupštini Kosova, centralna banka Kosova je javno pravni subjekat i ima administrativnu, finansijsku i menadjersku autonomiju.<ref name="osnovni podaci"/> Službena valuta Kosova je [[euro]], koji je jednostrano usvojen 2002. godine iako Kosovo nije članica [[Eurozona|eurozone]].<ref name=Euro>{{cite web|title=Euro za stabilnost Kosova|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/|publisher=balkaninsight.com|access-date=1. 11. 2017}}</ref><ref name="Balkan Countries">{{cite web|title=Zemlje Balkana se oproštaju sa "voljenom" njemačkom markom|url=http://setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/articles/2002/08/020805-ZORAN-001|work=setimes.com|access-date=1. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031183302/http://setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/articles/2002/08/020805-ZORAN-001|archive-date=31. 10. 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="Euros Replace Deutschmarks">{{cite web|title=Euro zamjenjuje njemačku marku|url=http://setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2002/01/020102-SVETLA-001|work=setimes.com|access-date=1. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130326020816/http://setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2002/01/020102-SVETLA-001|archive-date=26. 3. 2013|url-status=dead}}</ref> == Funkcije i ciljevi == Prema važećem zakonu o Centralnoj banci, njeni osnovni zadaci i ciljevi su:<ref name="osnovni podaci"/> * Glavni cilj Centralne banke je promovisanje i odrzavanje jedinstvenog stabilnog finansijskog i platnog sistema * Dodatni cilj Centralne banke je u doprinosu postizanju i očuvanju stabilnosti cijena na teritoriji Kosova. * Centralna banka podržava opće ekonomske politike Vlade Kosova. * Centralna banka treba da postupa u skladu sa načelom otvorene tržišne ekonomije i principom slobodne konkurencije, s namjerom da doprinese efikasnoj raspodeli resursa. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.bqk-kos.org/ Službeni sajt] {{Centralne banke država Evrope}} {{Kosovo po temama}} [[Kategorija:Centralne banke]] [[Kategorija:Ekonomija Kosova]] i64jn4tm20g00hg38r3flf60tvw8k4b Deklaracija nezavisnosti Kosova 0 439861 3936987 3891410 2026-10-24T20:40:09Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936987 wikitext text/x-wiki {{Politika Kosova}} '''Deklaracija nezavisnosti Kosova''' jest dokument usvojen [[17. februar]]a [[2008.]] u najvišem zakonodavnom tijelu Kosova, [[Skupština Republike Kosovo|Skupštini Kosova]].<ref name="ICJ">{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf |publisher=[[Međunarodni sud pravde]] |title=Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence In Respect of Kosovo |access-date=19. 8. 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/5rRB9e3bz?url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf |archive-date=23. 7. 2010 |df= |page=29 }}</ref> Na zasjedanju Skupštine, za deklaraciju je glasalo 109 od ukupno 120 članova Skupštine<ref name="ICJ"/> na osnovu čega je Skupština jednoglasno proglasila nezavisnost Kosova<ref name="bbc_proclaim">"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7249034.stm Kosovo MPs proclaim independence]", BBC News Online, 17. 2. 2008.</ref> jer je 11 predstavnika [[Srbi|srpske]] manjine u Skupštini bojkotiralo proces glasanja. Ovo je bila druga po redu kosovska deklaracija nezavisnosti jer je prva usvojena [[7. septembar|7. septembra]] [[1990]],<ref>{{cite book| author = Howard Clark| title = Civil Resistance in Kosovo| url = https://archive.org/details/civilresistancei0000clar| date = august 2000| publisher = Pluto Press| isbn = 978-0-7453-1569-0| page = [https://archive.org/details/civilresistancei0000clar/page/73 73] }}</ref> na početku procesa [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Srbija je osporila legitimnost deklaracije te tražila međunarodno potvrđivanje i podršku za svoj stav o nelegalnosti Deklaracije zbog čega je oktobra 2008. zatražila savjetodavno mišljenje Međunarodnog suda pravde. Sud je utvrdio da deklaracija nezavisnosti Kosova ne krši međunarodno pravo.<ref>{{cite web|title=Deklaracija o nezavisnosti Kosova nije u suprotnosti sa međunarodnim pravom|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&mm=07&dd=22&nav_id=447202|publisher=b92.net|access-date=28. 12. 2017}}</ref> Kao rezultat odluke Međunarodnog suda pravde, [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] usvojila je zajedničko rješenje kojim je pozvala na [[Pregovarački proces Beograda i Prištine|Zajednički dijalog Kosova i Srbije]] "podsticanje saradnje", kako bi se postigao napredak na putu ka [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] i poboljšao standard življenja oba naroda.<ref>{{Cite web|url = http://www.unmikonline.org/Documents/GA64298.pdf|title = UNGA Resolution 64/298|access-date = 10. 11. 2022|archive-date = 19. 2. 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180219022744/http://www.unmikonline.org/Documents/GA64298.pdf|url-status = dead}}</ref> Dijalog je rezultirao sporazumom između Bruxellesa i Srbije tj. [[Briselski sporazum (2013)|Briselskim sporazumom]] kojim bi trebali ukinuti sve institucije Republike Srbije na Kosovu, što je djelimično i ostvareno. Dejan Pavićević službeni je predstavnik Srbije na Kosovu<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-serbia-kosovo-eu-idUSBRE93I0IB20130419|title=EU brokers historic Kosovo deal, door opens to Serbia accession|newspaper=Reuters|date=19. 4. 2013|access-date=10. 11. 2022}}</ref> dok je Valdet Sadiku službeni predstavnik Kosova u Srbiji.<ref>{{Cite news|url = http://www.balkaninsight.com/en/article/kosovo-proposes-new-liaison-officer-to-belgrade|title = Kosovo Replaces Liaison Officer to Serbia}}</ref> == Historija == === Pozadina === Za vrijeme [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]], teritoriju današnjeg Kosova obuhvatala je Autonomna pokrajina Kosovo koja je bila u sastavu Republike Srbije. U periodu od 1945. do 1990. pokrajina je imala određeni stepen autonomije unutar Republike Srbije. Godine 1968. pokrajina mijenja naziv u [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo]], a na osnovu [[Ustav Jugoslavije iz 1974.|Ustava Jugoslavije iz 1974.]] godine pokrajini je omogućeno da funkcionira na svim administrativnim nivoima nezavisno o republici unutar čijeg sastava se nalazila. Krajem 1980-ih [[Antibirokratska revolucija|antibirokratskom revolucijom]] režima [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], ukinuta je autonomija Kosova. Iste godine, albanska većina na Kosovu, proglasila je nezavisnost Kosova. Situacija na teritoriji Kosova je uglavnom protekla mirno tokom perioda [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|ratova na teritoriji Jugoslavije]]. Međunarodni faktori često su kritizirali ogromnu angažiranost ljudstva i materijalno-tehničkih sredstava bivše [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] na prostoru Kosova kao potez koji je nepotreban i ne vodi ka rješenju situacije. Često je dolazilo do sukoba između novoformirane [[Oslobodilačka vojska Kosova|Oslobodilačke vojske Kosova]] i JNA. Sukobi su eskalirali do sveobuhvatnog rata krajem 1998. godine. U januaru 1999. [[NATO]] je upozorio Srbiju da će vojno intervenirati na Saveznu republiku Jugoslaviju ako se ne dozvoli ulazak međunarodnih mirovnih snaga i uspostava lokalne vlasti na Kosovu. Naknadni mirovni pregovori nisu uspjeli, a od 24. marta do 11. juna 1999. NATO je sproveo opsežnu zračnu kampanju protiv tadašnje [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne republike Jugoslavije]], uključujući i ciljeve na Kosovu. Rat je završio s Miloševićem pristankom koji je značio dopuštenje ulaska mirovnih snaga na Kosovo i povlačenje svih jugoslavenskih snaga sigurnosti kako bi vlast preuzele Ujedinjene nacije. === Period od deklaracije === [[Datoteka:Kosovo_new_european.JPG|mini|250px|Billboard u [[Priština|Prištini]], nakon objave deklaracije]] Deklaracija iz 2008. bila je proizvod neuspjelih pregovora o prihvatanju [[Ahtisarijev plan|Ahtisarijevog plana]], koji je propao u jesen 2007. Plan, koji je pripremio specijalni izaslanik UN-a i bivši predsjednik [[Finska|Finske]], [[Martti Ahtisaari]], predviđao je neku vrstu nadgledane nezavisnosti za Kosovo, bez izričitog korištenja termina "nezavisnost" među prijedlozima sporazuma.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/fs/101244.htm|title=Summary of the Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement|website=2001-2009.state.gov|date=22. 2. 2008|access-date=10. 11. 2022}}</ref> Prema tom planu, Kosovo bi dobilo samoupravu pod nadzorom Evropske unije i postalo bi obavezno da izričito štiti prava svojih manjina putem ustava i predstavničke vlade.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement, Annex IX, International Civilian Representative|date=26. 3. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015082628/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf|archive-date=15. 10. 2009|url-status=dead}}</ref> Kosovo bi također imalo pravo na sopstvene nacionalne simbole kao što su [[Zastava Kosova|zastava]] i [[Grb Kosova|grb]], i bilo bi u obavezi da izvrši demarkaciju granice Kosovo–[[Sjeverna Makedonija]]. Albanski pregovarači su podržali Ahtisarijev plan u cjelosti, a plan je dobio podršku i Evropske unije i Sjedinjenih Država.<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/prs/ps/2007/february/79774.htm|title=Presentation of Kosovo Status Proposal to the Parties|last=McCormack|first=Sean|date=2. 2. 2007|website=2001-2009.state.gov|access-date=10. 11. 2022}}</ref> Međutim, Srbija i [[Rusija]] su plan potpuno odbacile, a napredak Kosova ka članstvu u Ujedinjenim nacijama time je onemogućen. == Također pogledajte == * [[Historija Kosova]] * [[Međunarodno priznanje Kosova]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Deklaracije nezavisnosti|Kosovo]] [[Kategorija:Historija Kosova]] [[Kategorija:Nezavisnost Kosova]] [[Kategorija:2008. na Kosovu]] 3ioybnyynf8pd6toag5kcjhnzemswdm 161. slavna olovska brdska brigada 0 445343 3936950 3636843 2026-10-24T19:29:30Z ~2026-56943-63 187192 3936950 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = 161. slavna olovska brdska brigada <br> 1<small>. brdska brigada Olovo</small><br>110<small>. slavna brdska brigada</small> | slika = Amblem 1. Slavne Olovske Brigade (1993-1995).png | veličina_slike = | opis_slike = | aktivan = formirana [[27. maj]]a [[1993]].<ref name="radioolovo">{{cite web|title=Obilježen 27.maj dan formiranja 1.slavne olovske brdske brigade|url=http://www.radio.olovo.ba/2013/obiljezena-dvadesetogodisnjica-formiranja-1-slavne-olovske-brdske-brigade/|website=radio.olovo.ba|access-date=10. 4. 2018}}</ref> | država = [[Republika Bosna i Hercegovina]] | grana = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Kopnena vojska Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | vrsta = pješadija | dio = [[Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Prvog]] i [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | glavno_sjedište = [[Olovo (grad)|Olovo]] | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | web_stranica = | komandir1_oznaka = | komandir1 = [[Fadil Karičić]] | komandir2_oznaka = | komandir2 = | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''161. slavna olovska brdska brigada<ref>{{Cite book|last=Čekić, Karavelić, Ajnadžić, Cikotić, Hodžić, Smajić, Šadinlija|url=http://institut-genocid.unsa.ba/userfiles/file/monografija_1Korpus_DIGITAL_optimizirano.pdf|title=PRVI KORPUS ARMIJE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE|publisher=Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu|year=2017|isbn=978-9958-028-25-0|page=|access-date=19. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128040429/http://institut-genocid.unsa.ba/userfiles/file/monografija_1Korpus_DIGITAL_optimizirano.pdf|archive-date=28. 1. 2023|url-status=dead}}</ref> ''' je bila vojna jedinica koja je za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala u sastavu [[Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Prvog]] i [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Brigada je osnovana [[27. maj]]a [[1993]]. godine<ref name="radioolovo"/> u [[Olovo (grad)|Olovu]] gdje je i bila komanda brigade, pod prvobitnim nazivom 1. brdska brigada Olovo. == Historija == Brigada je po osnivanju dobila naziv 1. brdska brigada Olovo. Prvi komandant bio je [[Fadil Karičić]]. 14. decembra 1993. godine brigadi je zbog iskazanih zasluga u odbrani Republike Bosne i Hercegovine dodijeljen počasni naziv ''slavna''. Usklađivanjem naziva brigada unutar korpusa, 11. januara 1995. godine brigadi je promijenjen naziv u 110. slavnu brdsku brigadu. Taj naziv brigada će zadržati do 16. novembra 1995, kada je preimenovana u 161. slavnu olovsku brdsku brigadu. Za vrijeme postojanja operativnih grupa, olovska brigada se nalazila u sastavu [[Operativna grupa Visoko|OG Visoko]], [[Operativna grupa 3|OG-3 Kladanj]] 2. korpusa i [[Operativna grupa 3 Vareš|OG-3 Vareš]] da bi formiranjem divizija bila potčinjena Komandi [[16. divizija Kopnene vojske|16. divizije Armije RBiH]] koja se nalazila u [[Vareš]]u. == Značaj brigade == Obzirom da se tokom rata u Bosni i Hercegovini teritorija Olova nalazila na važnom geografskom položaju, kontrolisanje ovog dijela teritorije bio je imperativ za obje strane u ratu. Naime, preko Olova se prostirala jedina komunikacija koja je povezivala teritoriju na sjeveroistoku države pod kontrolom [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] i ostatka teritorije koju je kontrolisala Armija RBiH. S druge strane, ovladavanje ovom teritorijom Vojska RS-a je pokušala probiti tzv. ''rezervi koridor'' koji bi se prostirao od [[Romanija|Romanije]] preko Olova i dolinom [[Krivaja|Krivaje]] preko [[Zavidovići|Zavidovića]] spajao sa [[Doboj]]em. Ostvarivanjem te zamisli, Drugi korpus Armije RBiH bi se stavio u totalnu blokadu. Upravo iz tih razloga, zona odgovornosti 110. slavne brigade većim dijelom rata je bila zona aktivnih ratnih djejstava i predmetom nekoliko operacija, od kojih je najznačajnija [[Operacija Drina 93|Drina 93]] iz januara 1994. == Odlikovanja == [[Orden za vojne zasluge sa zlatnim mačevima|Ordenom za vojne zasluge sa zlatnim mačevima]] posthumno je odlikovan Senahid Bolić Bolo. [[Zlatni ljiljan|Zlatnim ljiljanom]], najvišim ratnim priznanjem, odlikovano je 16 pripadnika brigade. == Reference == {{refspisak}} == Literatura == *{{cite book |last1=Smail Čekić i grupa autora |first1=|title=Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine |date=2017 |publisher=Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu |location=Sarajevo |isbn=978-9958-028-25-0|edition=1.}} {{Armija Republike Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Slavne brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]] ej8hnsd4zrh4sjbtjnn5g65idwfo730 Florikultura 0 456162 3937036 3883674 2026-10-24T23:47:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937036 wikitext text/x-wiki [[Slika:Floriculture.jpg|thumb|right|250px|Maloprodaja u [[staklenik]]u pokazuje dio raznolikosti [[cvjetnica]]]] '''Florikultura''' ili '''uzgoj cvjetnica''' je oblast [[povrtlarstvo|povrtlarstva]] koja se bavi uzgojem [[cvjetnica]] i [[ukrasne biljke|ukrasnog bilja]] za vrtove i za [[cvjećarstvo]], a dio je [[industrija cvijeća|cvjetne industrije]]. Razvoj novih sorti, putem uzgoja biljaka, ima veliki interes cvjećara. Florikulturne biljke uključuju sadnice, [[sobna biljka|sobne biljke]], cvjetnjačke i lončanice, sječeno kultivirano zelenilo i [[rezano cvijeće]]. Za razliku od rasadnih kultura, florikulturne općenito su [[zeljaste biljke]]. Prizemne i vrtne biljke sastoje se od mladih [[cvjetnica]] (jednogodišnje i višegodišnje biljke) i [[povrće]]. Uzgajaju se u staklenicima ili gredicama, u saksiji ili visećim korpama, obično u kontroliranom okruženju, a uglavnom se prodaju za vrtove i uređenje okoliša. Najčešće su i najprodavanije ''[[Pelargonium]]'', ''[[Geranium]]'', ''[[Impatiens]]'', ''[[Petunia]]''. Mnoge [[sorte]] roda ''[[Chrysanthemum]]'' su glavne višegodišnje vrtne biljke u Sjedinjenim Državama. [[Cvjetnice]] se uglavnom prodaju u loncima za unutrašnju upotrebu. Glavne su ''[[Poinsettia]]'', [[orhideja]], [[hrizantema]] i gotove kulture [[azaleja]]. Lisnate biljke prodaju se i u loncima i visećim korpama za unutrašnju i dvorišnu upotrebu, uključujući veće primjerke za uređenje ureda, hotela i restorana. ==Također pogledajte== *[[Floristika]] *[[Cvjetnica]] [[Slika:Cactus display.jpg|thumb|250px|Primjer florikulture: uzgoj [[kaktus]]a]] ==Reference== {{refspisak}} * [https://web.archive.org/web/20160720045058/https://www.cals.ncsu.edu/agcomm/news-center/perspectives/floriculture-researchers-test-pink-poinsettias/ Floriculture researchers test pink poinsettias | CALS News Center Floriculture researchers test pink poinsettias | News from the College of Agriculture and Life Sciences<!-- Bot generated title -->] * [http://migration.ucdavis.edu/rmn/more.php?id=1187_0_5_0 Floriculture, Nursery - Rural Migration News | Migration Dialogue<!-- Bot generated title -->] * {{cite web | url=http://www.agric.wa.gov.au/objtwr/imported_assets/content/hort/flor/floriculture_200505.pdf | title=Floriculture News | publisher=The Department of Agriculture, Western Australia | work=No. 64 | date=maj 2005 | access-date=17. 9. 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307213127/https://www.agric.wa.gov.au/objtwr/imported_assets/content/hort/flor/floriculture_200505.pdf | archive-date=7. 3. 2016 | url-status=dead }} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Flower markets}} * [https://web.archive.org/web/20060907151335/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1072 USDA - National Agricultural Statistics Service Floriculture Crops ] * [http://hort.ifas.ufl.edu/floriculture/ University of Florida] * [http://ccfc.org/ California Cut Flower Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513155116/http://www.ccfc.org/ |date=13. 5. 2010 }} * [http://www.florifacts.umn.edu/ University of Minnesota Florifacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230529081834/https://www.florifacts.umn.edu/ |date=29. 5. 2023 }} * [http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/floriculture/ North Carolina State University Floriculture Information Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127174229/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/floriculture/ |date=27. 11. 2016 }} * https://www.researchgate.net/publication/295862115_Diversification_Through_Floriculture_in_Kashmir_Valley * {{dmoz|/Business/Agriculture_and_Forestry/Horticulture/Ornamentals/Cut_Flowers_and_Greens/|Cut Flowers and Greens Growers}} {{botanika}} [[Kategorija:Poljoprivreda]] [[Kategorija:Hortikultura]] snwb3dpwoross0tdynzhz3zj1y8qu7c Fitogeografija 0 456169 3936951 3883676 2026-10-24T19:30:12Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936951 wikitext text/x-wiki [[Slika:Europe biogeography countries fr.svg|thumb|right|300px|Fitogeografska mapa Evrope]] '''Fitogeografija''' (od [[Grčki jezik|grčke]] riječi φυτόν – ''phytón'' = biljka + γεωγραφία, ''geographía'' = geografija) ili '''botanička geografija''' je dio [[biogeografija|biogeografije]] koji se bavi geografskim rasprostranjenjem [[biljka|biljnih]] [[vrsta]] i njihovim uticajem na zemljinu površinu. Fitogeografija se bavi svim aspektima rasprostranjenosti biljaka, od kontrola distribucije pojedinih raspona vrsta (na velikim i malim razinama) do faktora koji upravljaju sastavom čitavih zajednica i sveukupne [[flora|flore]]. == Oblasti == Fitogeografija je dio općenitije znanosti poznate kao [[biogeografija]]. Fitogeografi se bave obrascima i procesima u distribuciji biljaka. Većina glavnih pitanja i vrsta pristupa kojima se odgovara na takva pitanja drži se zajedničko između fito- i zoogeografa. Fitogeografija u širem smislu (ili geobotanika, u njemačkoj literaturi) obuhvata četiri polja prema fokusiranom aspektu: okoliš, [[flora]] ([[takson]]i), [[vegetacija]] ([[biljna zajednica]]), odnosno porijeklo:<ref>{{Cite book|title=Tratado de fitogeografia do Brasil: aspectos ecológicos, sociológicos e florísticos|last=Rizzini|first=Carlos Toledo|publisher=Âmbito Cultural Edições|year=1997|isbn=|edition=2|location=Rio de Janeiro|pages=7–11|language=Portuguese}}</ref><ref>{{Cite book|title=Aims and Methods of Vegetation Ecology|year=1974|url=https://archive.org/details/aimsmethodsofveg0000muel_n2n1|last=Mueller-Dombois|first=Dieter|last2=Ellenberg|first2=Heinz|publisher=John Wiley and Sons|isbn=1-930665-73-3|location=New York|publication-date=august 1974|pages=|author-link2=Heinz Ellenberg}} See Mueller-Dombois (2001), p. 567, [https://www.researchgate.net/profile/Dieter_Mueller-Dombois/publication/266616259_Island_Biogeography/links/54357dee0cf2dc341db2b13c.pdf].</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ELkjBAAAQBAJ&pg=PA13#v=onepage&q&f=false|title=Allgemeine Geobotanik: Biogeosysteme und Biodiversität|last=Pott|first=Richard|publisher=Springer Spektrum|year=2005|isbn=978-3540230588|location=Berlin|pages=13|language=German}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/introductiontohi00vulf|title=An Introduction to Historical Plant Geography|last=Vulf|first=E. V.|publisher=Chronica Botanica Company|year=1943|isbn=|location=Waltham, Massachusetts|pages=|translator-last=Brissenden|translator-first=Elizabeth}}</ref> *'''[[Ekologija biljaka]]''' ([[mezologija]] – međutim, fizionomsko-ekološki pristup [[vegetacija|vegetaciji]] i studije [[biom]]a također su općenito povezani s ovim poljem); *'''Geografija biljaka''' (ili fitogeografija u strogom smislu, [[horologija]], [[floristika]]); *'''Sociologija biljaka''' (ili [[fitosociologija]], [[sinekologija]] - međutim, ovo polje ne spada u proučavanje biljnog svijeta, budući da se njegov pristup proučavanju vegetacije oslanja na temeljnu jedinicu, [[fitocenoza|biljnu zajednicu]], koja je definiranaje florom). *'''Historijska geografija biljaka''' (ili [[paleobotanika]]): Fitogeografija se često dijeli na dvije glavne grane: [[ekološka fitogeografija]] i [[historijska fitogeografija]]. Prva istražuje ulogu biotskih i abiotskih interakcija u utjecaju na biljnu distribuciju; potonja se bavi povijesnom rekonstrukcijom porijekla, širenjem i istrebljenjem [[takson]]a. ==Florne regije== [[Slika:Florenreiche.jpg|thumb|right|upright=1.35|Goodova (1947) biljna carstva]] {{Glavni|Florne regije}} [[Floristika]] se može odnositi i na proučavanje [[flora|flore]] nekog teritorija ili područja. Tradicijska fitogeografija uglavnom se odnosi na floristiku i florističku klasifikaciju, vidi [[floristička provincija]]. == Također pogledajte== * [[Biogeografija]] * [[Botanika]] * [[Zoogeografija]] * [[Biocenoza]] *[[Sociobiologija]] ==Reference== {{refspisak}} == Dopunska literatura == *{{Cite book|title=Biogeography|last=Brown|first=James H.|last2=Lomolino|first2=Mark V.|publisher=Sinauer Associates|year=1998|isbn=0878930736|edition=Second|location=Sunderland, Massachusetts|pages=|chapter=Chapter 1|author-link=James Brown (ecologist)|orig-year=1983|url-access=registration|url=https://archive.org/details/biogeography0000brow}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/mobot31753002739909/page/n2|title=Essai sur la geographie des plantes. Accompagné d'un tableau physique des régions équinoxiales fondé sur des mesures exécutées, depuis le dixiéme degré de latitude boréale jusqu'au dixiéme degré de latitude australe, pendant les années 1799, 1800, 1801, 1802 et 1803.|last=Humbodlt|first=Alexander von|last2=Bonpland|first2=Aimé|publisher=Schöll|year=1805|isbn=|location=Paris|pages=|language=French|author-link=Alexander von Humboldt|author-link2=Aimé Bonpland}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/introductiontopl00polu/page/n5|title=Introduction to Plant Geography and Some Related Sciences|last=Polunin|first=Nicholas|publisher=McGraw-Hill|year=1960|isbn=|location=|pages=}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/tropicalnatureot00wall/page/n5|title=Tropical Nature, and Other Essays|last=Wallace|first=Alfred R.|publisher=Macmillan|year=1878|isbn=|location=London|pages=|author-link=Alfred Russel Wallace}} ==Vanjski linkovi== {{commons category|Phytogeography}} * {{Cite Americana |Frederic E. Clements |wstitle=Plant Geography |short=x}} {{botanika}} [[Kategorija:Fitogeografija| ]] [[Kategorija:Biogeografija]] [[Kategorija:Biološka terminologija]] fis3x69ugr2iq0j9tfkdnbc2zq0uyk9 Anatomija ploda 0 456466 3936982 3883724 2026-10-24T20:32:12Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936982 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Femalesquash3747.JPG|thumb|upright=1.5| Uzdužni presjek ženskog cvijeta [[tikvica|tikvice]]: [[jajnik]], [[ovula|ovule]], [[tučak]] i [[latica|latice]].]] '''Anatomija ploda''' odnosi se na [[anatomija biljaka|unutrašnju građu]] [[plod]]a.<ref name="Beck2010">{{cite book| first = Charles B. | last = Beck | name-list-format = vanc |title=An Introduction to Plant Structure and Development: Plant Anatomy for the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=zSK1BuxMh9cC&pg=PA378|date=22. 4. 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-48636-1|pages=}}</ref><ref name="NPandey1993">{{cite book |authors = Pandey SN, Chadha A |title=A Text Book Ofbotany: Plant Anatomy and Economic Botany|url=https://books.google.com/books?id=uMOglvnKUpQC&pg=PA228|year=1993|publisher=Vikas Publishing House Pvt Ltd|isbn=978-0-7069-8685-3|pages=}}</ref> Plodovi su zreli [[jajnik|jajnici]] ili jajnici jednog ili više [[cvijet|cvjetova]]. U mesnatim plodovima, vanjski sloj (koji je često jestiv) je ''[[perikarp]]'', koji je tkivo koje se razvija iz jajničkih zidova cvijeta (plodnice) i okolnog [[sjeme]]na. Međutim, u nekim naizgled perikarpnim plodovima, jestivi dio se ne izvodi iz jajnika. Naprimjer, u plodu vrsta roda '' [[Ackee]]'' jestivi dio je [[aril]], a u [[ananas]]u je uključeno I nekoliko tkiva iz [[cvijet]]a i stabljike. Vanjski omotač sjemena je tvrd jer matična biljka treba zaštititi rast biljke. ==Kategorije ploda == Plod se nalazi u tri glavne anatomske kategorije: *[[jednostavni plod|jednostavni]], *[[složeni plod|složeni]], i *[[zbirni plod]]ovi. Složeni plodovi nastaju iz jednog složenog cvijeta i sadrže mnogo jajnika ili plodova ([[malina]], [[kupina]]), a zbirni (multipli) iz više cvjetova (npr. [[ananas]]).<ref name=":3">{{cite book | first1 = Ray Franklin | last1 = Evert | first2 = Susan E | last2 = Eichhorn | first3 = Peter H | last3 = Raven | name-list-format = vanc |title=Raven Biology of plants | url = https://archive.org/details/ravenbiologyofpl0000rayf |isbn=9781429219617 |edition=8th |location=New York |oclc=781446671| date = 2. 3. 2012 }}</ref> Višestruki plodovi nastaju iz spojenih jajnika višestrukih cvjetova ili [[cvast]]i. Jednostavni plodovi nastaju iz po jednog jajnika i mogu sadržavati jednu ili više sjemenki. Mogu biti mesnati ili suhi. U mesnatom plodu, tokom razvoja perikarpa, i druge prateće strukture postaju mesnati dio ploda.<ref name=":2">{{cite book | first1 = Ray Franklin | last1 = Evert | first2 = Susan E | last2 = Eichhorn | first3 = Joy B | last3 = Perry | first4 = Peter H | last4 = Raven | name-list-format = vanc |title=Laboratory topics in botany : to accompany Raven Biology of plants | edition = 8th | date = 2013 | publisher = W.H. Freeman and Co |isbn=9781464118104 |location=New York, NY |oclc=820489734}}</ref> U mesnate vrste plodova spadaju: bobice, jabuke i koštuničavo voće. U bobicama je čitav perikarp mesnat, ali to isključuje egzokarp koji djeluje više kao koža. Postoje bobice koje su poznate kao pepo, vrsta bobica sa nerazdvojnom korom, ili [[hesperidij]] koja ima odvojivu koru. Primjer pepoa je [[krastavac]], a [[limun]] bi bio primjer hesperidija. Mesnati dio [[jagoda|jagode]] razvijen je iz cvjetne cijevi, a kao i kod bobica većina perikarpa je mesnata, ali endokarp je hrskav ([[jabuka]] je primjer [[mahuna|mahune]]. Konačno, koštunice su poznate po tome što imaju jednu sjemenku sa mesnatim mezokarpom; primjer je [[breskva]]. Međutim, postoje plodovi iz kojih je razvijen mesnati dio tkiva koja nisu jajnik, kao naprimjer kod jagode. Jedilni dio jagode je formiran iz čašice cvijeta. Zbog ove razlike jagoda je poznata kao lažni plod ili dodatni plod. Postoji zajednički obrazac rasijavanja sjemena unutar biljki sa mesnatim plodovima. Ovi plodovi ovise o tome da li će ih životinje pojesti i raširiti sjeme da bi njihova populacija opstala. Suhi plodovi se takođe razvijaju iz jajnika, ali za razliku od mesnatih, ne ovise o mezokarpu ili endokarpu za rasprostiranje sjemena. Suhi plodovi ovise više o fizičkim silama, poput vjetra i vode. Sjemenke ovih plodova tako se mogu osloboditi i drobljenjem. Neki suhi plodovi su u stanju da budu izuzetno uspješne, što je ekstremni slučaj kada dođe do eksplozije [[mahuna]] nekih egzotičnih biljaka, usljed čega se sjeme rasprši na velike udaljenosti. Kao i mesnati, suhi plodovi također mogu ovisiti od životinja, koje šire sjeme prikačeno za životinjska krzna i kožu, što je poznato kao epizoohorija. Vrste suhih plodova uključuju [[ahenija|ahenije]], [[kapsula (plod)|kapsule]], [[mahuna|mahune]] ili [[orah]]e. Također se mogu podijeliti na dehicentne I nedehicentne. Tu se ubrajaju plodovi čija mahuna puca, kao što su slatki [[grašak]], [[soja]], [[lucerka]], [[kupus]] i [[divlji mak|mak]]. Nezreli suhi plodovi razlikuje se po tome što nemaju taj mehanizam i jednostavno ovise o fizičkim silama. Primjeri plodova nedehicijentnih vrsta su sjemenke [[suncokret]]a, orašasti plodovi i [[maslačak]].<ref name=":0">{{cite journal |authors = Dardick C, Callahan AM | title = Evolution of the fruit endocarp: molecular mechanisms underlying adaptations in seed protection and dispersal strategies | language = English | journal = Frontiers in Plant Science | volume = 5 | pages = 284 | date = 2014 | pmid = 25009543 | pmc = 4070412 | doi = 10.3389/fpls.2014.00284 }}</ref> == Evolucija== U strukturi plovado postoji široka raznolikost između različitim vrstama biljaka. Putem evolucije su odabrane određene ossobine koje bi povećale njihovu sposobnost preživljavanja i njihovu uspješnost. Ova raznolikost nastala je izborom povoljnih metoda zaštite i širenja sjemena u različitim okruženjima. Poznato je da su suhi plodovi nastali prije nego što su se biljke sa mesnatim plodovima odvojile od zajedničke linije. Istraživanja porodice ''[[Rubiaceae]]'' otkrila su da su se unutar nje mesnati plodovi razvijali nezavisno najmanje 12 puta. To znači da se osobenosti mesnatih plodova nisu prenosile na sljedeće generacije, već da je odabran ovaj oblik za različite vrste. Ovo može značiti da je mesnato voće povoljno i blagotvorno svojstvo, jer ne samo da raspršuje sjeme, već ih i štiti.<ref name=":1">{{cite journal |authors = Bremer R, Eriksson O |date=septembar 1992|title=Evolution of fruit characters and dispersal modes in the tropical family Rubiaceae|journal=Biological Journal of the Linnean Society|language=en|volume=47|issue=1|pages=79–95|doi=10.1111/j.1095-8312.1992.tb00657.x|issn=0024-4066}}</ref><ref>{{cite journal |authors = Xiang Y, Huang CH, Hu Y, Wen J, Li S, Yi T, Chen H, Xiang J, Ma H | title = Evolution of Rosaceae Fruit Types Based on Nuclear Phylogeny in the Context of Geological Times and Genome Duplication | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 34 | issue = 2 | pages = 262–281 | date = februar 2017 | pmid = 27856652|doi = 10.1093/molbev/msw242 }}</ref> Postoji i mnoštvo obrazaca širenja koje koriste različite biljke. Otkriveno je da su porijeklo ovih načina novija evolucijska promjena. Od prirode širenja, biljke koje koriste životinje nisu se na mnogo načina promijenile u odnosu na izvorne osobine. Zbog toga se može pretpostaviti da je zoohorija efikasan oblik raspršivanja sjemenki; međutim, nije bilo dokaza da se povećava udaljenosti širenja. Stoga ostaje otvoreno pitanje koji evolucijski mehanizam uzrokuje tako dramatična raznolikost. Utvrđeno je, međutim, da jednostavne promjene unutar regulatornih gena u razvoju mogu uzrokovati velike promjene unutar anatomske strukture ploda. Čak i bez poznavanja mehanizma koji sudjeluje u biološkoj raznolikosti ploda, jasno je da je ta raznolikost važna za kontinuitet svake biljne populacije. == Anatomija jednostavnih plodova == [[Datoteka:Drupe fruit diagram-en.svg|250px|thumb|Dijagram tipske drupe ([[breskva]]), plod i sjeme]] [[Datoteka:Orange cross section description.png|right|250px|thumb|Shema narandžinog [[hesperidij]]a]] [[Datoteka:Citrus pulp1.JPG|thumb|250px|Segment narandžinog ploda, koji je otvoren za prikaz pulpe (mjehurića soka) [[endokarp]]a]]   U bobicama i koštičavim plodovima, perikarp razvija jestivo tkivo oko sjemenki. U ostalim plodovima poput "citrusnog" i roda "Prunus" jedu se samo neki slojevi perikarpa. U dodatnim plodovima ostala tkiva razvijaju se u jestivi dio, naprimjer čašica cvijeta u [[jagoda|jagode]]. == Slojevi perikarpa == U mesnatim plodovima, perikarp se obično sastoji od tri različita sloja: epikarpa (poznat i kao egzokarp), koji je najudaljeniji sloj; mezokarp - je srednji sloj; i endokarp - je unutrašnji sloj koji okružuje jajnik ili sjemenke. U agrumu, epikarp i mezokarp čine potkožicu [[plod]]a. Kod suhog ploda nejasna je razlika između slojeva perikarpa. === Epikarp === Epikarp je botanički naziv za najudaljeniji sloj perikarpa (ili ploda). Epikarp formira žilavu vanjsku kožu ploda, ako je ima. Epikarp se ponekad naziva i '''egzokarp'' ili naročito u rodu ''[[Citrus]]'', ''flavedo''. ==== Flavedo ==== Flavedo se većinom sastoji od [[celuloza|celuloznog materijala]], ali sadrži i druge komponente, poput [[eterično ulje|eterskih ulja]], parafinskih [[vosak|voskova]], [[steroid]]a i [[triterpenoid]]a, [[masna kiselina|masnih kiselina]], [[pigment]]a ([[karotenoid]]a, [[hlorofil]]a, [[flavonoid]]a), gorkih sastojaka ([[limonin]]) i [[enzim]]a. U agrumima flavedo čini perifernu površinu perikarpa. Sastoji se od nekoliko ćelijskih slojeva koji postaju progresivno deblji u unutrašnjem dijelu; sloj l[[Epiderma (botanika)|epiderme]] prekriven je voskom i sadrži malo [[stoma]], koje se u mnogim slučajevima zatvaraju kad plod sazrije. Tada ćelije flaveda sadrže karotenoide (uglavnom [[ksantofil]]) unutar [[hromoplast]]a, koji su u prethodnoj fazi razvoja sadržavali [[hlorofil]]. Ovo [[hormon]]ski kontrolirano napredovanje u razvoju odgovorno je za promjenu boje ploda iz zelene u žutu, nakon zrenja. Unutrašnji dio flaveda bogat je višećelijskim tijelima sferičnih ili [[kruška]]stih oblika, koji su puni esencijalnih ulja. === Mezokarp === Mezokarp ([[grčki jezik|grč.]] ''meso-'' = srednji + ''-carp'' = plod) je mesnati srednji sloj perikarpa u plodu; nalazi se između epikarpa i endokarpa. To je obično onaj dio ploda koji se jede. Naprimjer, mezokarp čini većinu jestivog dijela [[breskva|breskve]] i značajan dio [[paradajz]]a. Naziv "mezokarp" se također može odnositi na bilo koji plod koji je potpuno mesnat. U [[hesperidij]]u, kao što je pronađeno u [[limun|citrusnom voću]], mezokarp se također naziva i ''albedo'' ili [[srž]]. To je unutarnji dio kore i obično se uklanja prije jela. U [[limun|citronsom plodu]], gde je mezokarp najistaknutiji dio, koristi se za proizvodnju [[sujado|sukada]]. === Endokarp === [[Datoteka:Pinyol arbequina obert.JPG|thumb|upright=.8|Maslina košpica (lijevo), endokarp (centar) i sjemenka]] '''Endokarp''' ([[grčki jezik|grč.]] ''endo-'' = unutra + ''-carp'' = plod) je botanički termin za unutrašnji perikarpa (ili ploda), koji direktno okružuje [[sjeme]]. Može biti membranski kao u [[citrusi]]ma, gdje je jedini dio koji se konzumira, ili gust i tvrd kao u kamenim plodovima porodice ''[[Rosaceae]]'', poput [[breskva|breskvi]], [[Trešnja|trešnji]], [[šljiva]] i [[marelica]]. U [[orah (plod)|orasima]] kameniti sloj jezgre okružuje [[orašica (plod)|orašica]] [[orah]], itd., a uklanja se prije konzumiranja. Kod agruma, endokarp je razdvojen na odjeljke koji se nazivaju "segmenti". Ovi segmenti su ispunjeni sa [[vezikula]]ma soka, koje sadrže voćni sok. == Anatomija ploda trava == Zrna trava su jednosjemenski jednostavni plodovi, gde su perikarp (jajnični zid) i sloj sjemena spojeni u jednosloj. Ova vrsta ploda naziva se [[kariopsis]] ili pšeno. Primjeri uključuju [[žitarice]] poput: pšenice, ječma i riže. Mrtvi perikarp suhog ploda predstavlja razrađeni sloj koji je sposoban da skladišti aktivne proteine i druge supstance za povećanje stope preživljavanja klijavih sjemenki.<ref>{{cite journal |authors = Godwin J, Raviv B, Grafi G | title = Dead Pericarps of Dry Fruits Function as Long-Term Storage for Active Hydrolytic Enzymes and Other Substances That Affect Germination and Microbial Growth | journal = Plants | volume = 6 | issue = 4 | pages = 64 | date =2017|pmid = 29257090|doi = 10.3390/plants6040064 }}</ref> == Također pogledajte == *[[Ginecij]] *[[Plod]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== *{{commons category|Fruit anatomy}} {{anatomija}} {{botanika}} [[Kategorija:Morfologija biljaka]] [[Kategorija:Anatomija biljaka]] i89hhd1wqd4y28t95cp585mbjr6ik7i Kolouste 0 459129 3936970 3917676 2026-10-24T20:16:15Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936970 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja=pink | naziv =Kolouste <br/>(Cyclostomata)<br/>[[Silur]] → Sadašnjost<br> (419,2 miliona → 0 godina) | slika = Petromyzon marinus.002 - Aquarium Finisterrae.JPG | slika_opis = [[Morska paklara]] (''[[Petromyzon marinus]]''), [[usta]] na zidu [[akvarij]]a |širina=250 | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | superclassis = '''Cyclostomata'''<br>autor: [[André Marie Constant Duméril|Duméril]], 1806 <br>Razredi: *[[Myxini]] *[[Hyperoartia]] }} '''Cyclostomata''' ili '''kolouste''' su grupa bezviličnih životinja ([[Agnatha]]), koja se poredi sa živućim ribama bez vilica: [[paklare]] (Petromyzontidae) i [[sljepulje]] (Myxinoida) . Obje skupine imaju usta bez vilica s rožnatim epidermnim strukturama koje djeluju kao zubi i [[škržni luk|škržne lukove]] koji su postavljeni unutra umjesto vani kao u vilicama riba.<ref>[https://www.sbs.com.au/news/the-oldest-fish-in-the-world-lived-500-million-years-ago]</ref> Najstarije ribe na svijetu živjele su prije oko 500 miliona godina. Ime Cyclostomata znači "okrugla usta“.<ref name="Kuraku 2009b"> {{Cite book | first = S. Blair | year = 2009b | contribution = Jawless fishes (Cyclostomata) | title = Timetree of Life | editor = S.B. Hedges | editor2 = S. Kumar | pages = 317–319 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-953503-3 | last = Kuraku, Shigehiro | author2 = Ota, Kinya G. | author3 = Kuratani, Shigeru | last-author-amp = yes }} </ref><ref name="Duméril 1806"> {{cite book | last = Duméril | first = A.M. Constant | year = 1806 | title = Zoologie analytique, ou me´thode naturelle de classification des animaux, Rendue plus facile a l'Aide de Tableaux Synoptiques | publisher = Allais | location = Paris | pages = | url = https://archive.org/details/zoologieanalyti00dumgoog | doi = | id = | isbn = }} </ref> Imenovao ih je [[Crockford Beattie]].<ref>{{Cite journal|last=Turner|first=Susan|last2=Beattie|first2=Joan|date=2008|title=((Joan Crockford-Beattie D.Sc.))|url=http://www.bryozoa.net/annals/annals2/annals_of_bryozoology_2_17_2008_turner.pdf|journal=Annals of Bryozoology 2: Aspects of the History of Research on Bryozoans|volume=2|pages=viii, 442|access-date=18. 1. 2020|archive-date=2. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402095110/http://bryozoa.net/annals/annals2/annals_of_bryozoology_2_17_2008_turner.pdf|url-status=dead}}</ref> == Mogući međuodnosi == Ovaj [[takson]] često je uključen u [[parafilija|parafiletski]] nadrazred [[Agnatha]], koji također uključuje nekoliko skupina izumrlih oklopnih riba koje se nazivaju [[ostrakoderme]]. Većina fosilnih agnatana, poput galeaspida, telodonata i osteostrakana, više je povezana s kičmenjacima sa vilicama (zvanim [[Gnathostoma]]) nego s koloustama.<ref name="Zhao & Zhu 2007"> {{cite journal | year = 2007 | title = Diversification and faunal shift of Siluro-Devonian vertebrates of China | journal = Geological Journal | volume = 42 | issue = 3–4 | pages = 351–369 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/114129423/abstract | archive-url = https://archive.today/20130105143924/http://www3.interscience.wiley.com/journal/114129423/abstract | archive-date=5. 1. 2013 | doi = 10.1002/gj.1072 |author1=Zhao Wen-Jin |author2=Zhu Min }} </ref><ref name="Sansom 2009"> {{cite journal | author = Sansom, Robert S. | year = 2009 | title = Phylogeny, classification, & character polarity of the Osteostraci (Vertebrata) | journal = Journal of Systematic Palaeontology | volume = 7 | pages = 95–115 | url = http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=3978288 | doi = 10.1017/S1477201908002551 }} </ref> Čini se da su se kolouste izdvojile prije evolucije dentina i kostiju, koji su prisutni u mnogim fosilnim agnatanima, uključujući [[koodontote]].<ref name="Baker 2008"> {{cite journal | date = decembar 2008 | title = The evolution and elaboration of vertebrate neural crest cells | journal = Current Opinion in Genetics & Development | volume = 18 | pages = 536–543 | url = | doi = 10.1016/j.gde.2008.11.006 | author = Baker, Clare V.H. | pmid = 19121930 | issue = 6 }} </ref> Biolozi se ne slažu oko toga jesu li ciklostome [[kladus]]. "Hipoteza kičmenjaka" drži da su lampetre uže povezane sa [[Gnathostomata]] nego sa paklarama. "Hipoteza o ciklostomima", s druge strane, smatra da su paklare i sljepulje mnogo bliže povezane, čineći kolouste [[monofilija|monofiletskim]].<ref name="Delarbre 2002"> {{cite journal | year = 2002 | title = Complete Mitochondrial DNA of the Hagfish, Eptatretus burgeri: The Comparative Analysis of Mitochondrial DNA Sequences Strongly Supports the Cyclostome Monophyly | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 22 | issue = 2 | pages = 184–192 | url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2002-02_22_2/page/184 | doi = 10.1006/mpev.2001.1045 | author = Delabre, Christiane | pmid = 11820840 |display-authors=etal}} </ref><ref>{{cite journal|last=Stock|first=David|author2=Whitt GS|title=Evidence from 18S ribosomal RNA sequences that lampreys and hagfishes form a natural group|url=https://archive.org/details/sim_science_1992-08-07_257_5071/page/787|journal=Science|date=7. 8. 1992|volume=257|issue=5071|doi=10.1126/science.1496398|pages=787–9}}</ref> Većina studija zasnovanih na [[anatomija|anatomiji]] podržala je hipotezu o kičmenjacima,<ref name="Janvier 2003"> {{cite book | last = Janvier | first = Philippe | year = 2003 | title = Early Vertebrates | publisher = Oxford University Press | pages = 1–408 | isbn = 978-0-19-852646-9 }} </ref> dok većina molekulskih [[filogenija]] podržava hipotezu o koloustama.<ref name="Kuraku 2009b"/><ref name="Delarbre 2002"/><ref name="Kuraku 2009a"> {{cite journal | year = 2009a | title = Timing of Genome Duplications Relative to the Origin of the Vertebrates: Did Cyclostomes Diverge before, or after? | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 26 | issue = 1 | pages = 47–59 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/msn222 | doi = 10.1093/molbev/msn222 |author1=Kuraku, Shigehiro |author2=Meyer, Axel |author3= Kuratani, Shigeru |last-author-amp=yes | pmid = 18842688 }} </ref><ref name="Heimberg 2010"> {{cite journal | date=9. 11. 2010 | title = microRNAs reveal the interrelationships of hagfish, lampreys, and gnathostomes and the nature of the ancestral vertebrate | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-11-09_107_45/page/19379 | journal = PNAS | volume = 107 | issue = 45 | pages = 19379–19383 | doi = 10.1073/pnas.1010350107 |author1=Heimberg, Alysha M. |author2=Cowper-Sallari, Richard |author3=Sémon, Marie |author4=Donoghue, Philip C. J. |author5=Peterson, Kevin J. | pmid = 20959416 }} </ref> Postoje izuzeci u oba slučaja. Sličnosti u hrskavici i mišićima jezičnog aparata takođe dokazuju sestrinsku povezanost i skupine paklara i sljepulja.<ref name="Yalden 1985"> {{cite journal | year = 1985 | title = Feeding mechanisms as evidence for cyclostome monophyly | journal = Zoological Journal of the Linnean Society | volume = 84 | pages = 291–300 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119851730/abstract | archive-url = https://archive.today/20130105065508/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119851730/abstract | archive-date=5. 1. 2013 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1985.tb01802.x | author = Yalden, D.M. | issue = 3 }} </ref> Barem jedna od molekulskih filogenija podržala je hipotezu o kičmenjacima.<ref name="Gürsoy 2000"> {{cite journal | date = maj 2000 | title = The Vertebrate 7S K RNA Separates Hagfish (''Myxine glutinosa'') and Lamprey (''Lampetra fluviatilis'') | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2000-05_50_5/page/456 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 50 | issue = 5 | pages = 456–464 | doi = 10.1007/s002390010048 |author1=Gürsoy, Halil-Cem |author2=Koper, Dorota |author3=Benecke, Bernd-Joachim | pmid = 10824089 }} </ref> [[Embrion]]ski razvoj sljepulja nekada se smatrao drastično različitim od onog kod paklara i gnastostoma, ali noviji dokazi govore da su sličniji nego što se ranije mislilo, što može ukloniti prepreku ciklostomnoj hipotezi.<ref name="Kuratani & Ota 2008"> {{cite journal | year = 2008 | title = Hagfish (Cyclostomata, Vertebrata): searching for the ancestral developmental plan of vertebrates | journal = BioEssays | volume = 30 | pages = 167–172 | url = | doi = 10.1002/bies.20701 |author1=Kuratani, Shigeru |author2= Ota, Kinya G. |last-author-amp=yes | pmid = 18197595 | issue = 2 }} </ref> Još uvijek ne postoji konsenzus o ispravnoj topologiji kolousta. == Unutrašnje razlike i sličnosti == I sljepulje i paklare imaju po jednu gonadu, ali iz različitih razloga. U sisara lijeva gonada se degenerira tokom [[oogeneza|ontogeneze]] i razvija se samo desna [[gonada]], dok se u paklara lijeva i desna gonada stapaju u jednu. Nemaju gonodukte.<ref>[https://books.google.no/books?id=l7HfBAAAQBAJ&pg=PA454&dq=%22lamprey's+right+and+left+gonads%22+%22hagfish,+the+left+gonad+degenerates%22&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwiBybX8_vfaAhXKfFAKHcpGBVcQ6AEIKTAA#v=onepage&q=%22lamprey's%20right%20and%20left%20gonads%22%20%22hagfish%2C%20the%20left%20gonad%20degenerates%22&f=false Comparative Vertebrate Morphology]</ref><ref>[https://books.google.no/books?id=V-KDA_3O-dQC&pg=PA84&dq=There+are+no+gonoducts+in+either+lampreys+or+hagfishes&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwig9be0_PfaAhVPY1AKHS4SAb4Q6AEIKTAA#v=onepage&q=There%20are%20no%20gonoducts%20in%20either%20lampreys%20or%20hagfishes&f=false Morphogenesis]</ref> Sljepulje imaju izravan razvoj, ali paklare prolaze kroz stadij larve, nakon čega slijedi [[metamorfoza]] u juvenilni oblik (ili u odrasle jedinke kod neparazitskih vrsta). Larve paklara žive u slatkoj vodi i nazivaju se amoceti i jedini su hordati sa [[endostil]]om, organom koji se koristi za ishranu filtriranjem, a koji se inače nalazi samo u [[Tunicata]] ([[plaštaši]]) i [[kopljače]]. Tokom metamorfoze, endostil razvija se u [[štitasta žlijezda|štitnjaču]].<ref>[https://books.google.no/books?id=leZy47eWst8C&pg=PA90&dq=endostyle+is+found+only+marine+invertebrates+notochord+lampreys&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwiOgLPNgf7aAhUiEpoKHW7LAysQ6AEIKDAA#v=onepage&q=endostyle%20is%20found%20only%20marine%20invertebrates%20notochord%20lampreys&f=false Evolutionary Biology: Cell-Cell Communication, and Complex Disease]</ref> Kolouste su razvijale [[hemoglobin]] za transport [[kisik]]a nezavisno od viličastih kičmenjaka.<ref>[https://phys.org/news/2010-07-biologists-red-blooded-vertebrates-evolved-independently.html Biologists find that red-blooded vertebrates evolved twice, independently - Phys.org]</ref> Sljepulje i paklare nemaju [[timus]], [[slezena|slezenu]], [[mijelin]] i niz SNS simpatičkih [[ganglija]].<ref>{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/110/15/5746 |title=Lamprey immunity is far from primitive {{!}} PNAS |access-date=18. 1. 2020 |archive-date=18. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118221505/https://www.pnas.org/content/110/15/5746 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/BBLv207n2p168?journalCode=bbl Evolution of Myelin Proteins | The Biological Bulletin: Vol 207, No 2]</ref><ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-011-5834-3_30 The Autonomic Nervous System and Chromaffin Tissue in Hagfishes]</ref> Nijedna vrsta nema unutarnje očne mišiće, a i ribama također nedostaju vanjski očni mišići.<ref>[https://books.google.no/books?id=b6IACAAAQBAJ&pg=PA43&lpg=PA43&dq=lampreys+and+hagfish+have+no+internal+eye+muscles&source=bl&ots=Uc2Bp5VboL&sig=jrW_MATi-EATIPlMd-SGWznRq-k&hl=no&sa=X&ved=2ahUKEwirkrDXzvnaAhWGbFAKHaTYD9kQ6AEwCnoECAAQbg#v=onepage&q=lampreys%20and%20hagfish%20have%20no%20internal%20eye%20muscles&f=false The Changing Visual System: Maturation and Aging in the Central Nervous System]</ref> Obje grupe imaju samo jedan olfaktorni organ s jednom nosnicom. Kod paklara, nosna kanalica slijepo se završava u vrećici, ali kod sljepulja otvara se u ždrijelu. Granasta korpa (smanjena kod sljepulja) pričvršćena je za lobanju.<ref>[https://books.google.no/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA11&dq=cyclostomes+%22branchial+basket%22+%22attached+to+cranium%22&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwjR2Mu_0vnaAhUMJlAKHe87CA8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=cyclostomes%20%22branchial%20basket%22%20%22attached%20to%20cranium%22&f=false Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy]</ref> Usni aparati kod sljepulja i odraslih paklara imaju neke sličnosti, ali se međusobno razlikuju. Paklare imaju zubne ploče na vrhu klipolike hrskavice slične jeziku, a sljepulje na dnu usta imaju fiksnu hrskavičnu ploču s urezima koji omogućuju zubnim pločama da se kreću prema naprijed i prema nazad poput pokretne trake, i uvijek su jedna preko druge dok se kreću preko ivice ploče. Sljepulje imaju i keratinsko zubno nepce koje visi sa krova usta.<ref>[https://books.google.no/books?id=pEoGCAAAQBAJ&pg=PA76&dq=Feeding+and+digestion+both+group+of+cyclostomes&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwjSuL_Ey_TaAhUOY1AKHdbEABwQ6AEIJzAA#v=onepage&q=Feeding%20and%20digestion%20both%20group%20of%20cyclostomes&f=false Biology of the Cyclostomes]</ref><ref>{{Cite web |url=http://cronodon.com/BioTech/hagfish.html |title=Hagfish - Cronodon |access-date=18. 1. 2020 |archive-date=4. 5. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091106/http://cronodon.com/BioTech/hagfish.html |url-status=dead }}</ref> Za razliku od viličastih kičmenjaka, koji u svakom unutarnjem uhu imaju tri [[polukružni kanal|polukružna kanala]], paklare imaju samo dva, a sljepulje samo jedan. Polukružni kanal sljepulja sadrži i [[stereocilije]] i drugu klasu dlakinih ćelija, naizgled izvedenu osobinu, dok paklare i drugi kičmenjaci imaju samo stereocilije. Budući da [[unutrašnje uho]] sljepulja ima dva oblika senzornih ampula, pretpostavlja se da je njihov jedan polukružni kanal rezultat spajanje dva polukružna kanala. Krv sljepulja je izotonična s morskom vodom, dok se čini da paklare koriste iste mehanizme osmoregulacije na bazi škrga kao i morske [[Teleostea]]. Pa ipak, isti mehanizmi su vidljivi u ćelijama bogatim [[mitohondrija]]ma u škržnom epitelu sljepulja, ali nikad ne razvijaju sposobnost regulacije saliniteta krvi, čak i ako su sposobne regulirati ionsku koncentraciju Ca i Mg iona. Pretpostavlja se da su preci sljepulja evoluirali iz anadromne ili slatkovodne vrste koja se od tada prilagodila slanoj vodi, što je rezultiralo višom razinom [[elektrolit]]a u njihovoj [[krv]]i.<ref>[https://books.google.no/books?id=w14FCAAAQBAJ&pg=PA76&dq=omission+freshwater+phase+prolonged+selection+marine+hagfish&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwjT2JqZgNnYAhVHL1AKHX7yDN8Q6AEIKzAA#v=onepage&q=omission%20freshwater%20phase%20prolonged%20selection%20marine%20hagfish&f=false Evolutionary Biology of Primitive Fishes]</ref> Crijevo paklara ima [[tiflosol]] koji povećava unutrašnju površinu sličnu kao [[spiralni ventil]] kod nekih viličastih kičmenjaka. Spiralni ventil u ovih kičmenjaka razvija se uvijanjem čitavog crijeva, dok je tiflosol paklara ograničen na [[sluznica|sluznicu]] crijeva. Sluznica sljepulja ima primitivni tiflosol u obliku trajnih cik-cak grebenova. Ova osobina mogla bi biti primitivna, jer se nalazi i u nekim [[ascidija]]ma poput roda ''[[Ciona]]''. .<ref>{{Cite web |url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/donoghue/PDFs/2010/Heimberg_et_al_2010.pdf |title=microRNAs reveal the interrelationships of hagfish, lampreys, and gnathostomes and the nature of the ancestral vertebrate |access-date=18. 1. 2020 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195429/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/donoghue/PDFs/2010/Heimberg_et_al_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> Crijevne epifelije paklara također imaju trepljaste ćelije, koje nisu otkrivene kod sljepulja. Budući da se trepljasta creijva nalaze i kod [[hrskavičave ribe|hrskavičavih riba]], dvodihalca i ranim fazama nekih [[Teleostea]], to se smatra primitivnim stanjem koje je izgubljeno kod sljepulja.<ref>[https://books.google.com/books?id=eddWw_nyRlYC&pg=PA22&dq=%22Ciliated+cells+are+found+in+the+intestinal+epithelia+of+lampreys%22&hl=en&sa=X&ei=Q1xFU5TAC8LnywPm1ICQCw&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Ciliated%20cells%20are%20found%20in%20the%20intestinal%20epithelia%20of%20lampreys%22&f=false Fish Physiology: The Multifunctional Gut of Fish]</ref> == Sistematika == Prema klasičnim kriterijima, kolouste su dijeljene na dva podrazreda, od kojih se ovaj drugi pojavljuje i u srednjoeuropskim tekućicama: *[[Petromyzontidae]] – [[paklare]] i *[[Myxinoida]] – [[sljepulje]] U suvremenoj sistematici uobičajeni naziv Cyclostomata (kolouste) više se ne upotrebljava, jer se smatra da je to neprirodna skupina koja ne potiče neposredno od zadnjih zajedničkih predaka. ==Također pogledajte== *[[Hrskavičave ribe]] *[[Chordata]] == Reference == {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20050215020120/http://www.infochembio.ethz.ch/links/en/zool_rundmaeuler.html Related text and image resources] * Nelson, Joseph S. (2006). ''Fishes of the World''. John Wiley & Sons, Inc. {{ISBN|0-471-25031-7}} {{Evolucija|state=collapsed}} [[Kategorija:Agnatha]] [[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]] fwpmon36kley7tncpgqgokjnf0ids5o Hidroskelet 0 459847 3937050 3884025 2026-10-25T05:03:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937050 wikitext text/x-wiki '''Hidroskelet''' je fleksibilni [[skelet]] podržan pritiskom tečnosti. Hidroskeleti su uobičajeni među jednostavnim organizmima beskičmenjaka. Iako se napredni organizmi mogu smatrati hidrostatskim, ponekad se tako nazivaju i zbog njihovog posjedovanja hidrostatskog organa, umjesto hidrostatskog skeleta. Hidrostatski organ i hidrostatski skelet mogu imati iste sposobnosti, ali nisu isti. Hidrostatski organi su češći u naprednijim organizmima, dok su hidrostatski skeleti češći kod primitivnijih. Kao što mu ime kaže, prefiks '''hidro''' znači "voda", a hidrostataki znači da je skelet ili organ napunjen tečnošću. Kao skeletna struktura ovaj sistem ima sposobnost uticaja na oblik i kretanje i uključuje dvije mehaničke jedinice: slojeve [[mišić]]a i tjelesni zid. Mišićni slojevi su uzdužni i kružni, a unutar njih je dio [[celom]]a ispunjenog tekućinom. Kontrakcije kružnih mišića produžuju organizam, dok ga kontrakcije uzdužnih mišića skraćuju. Tečnost u organizmu je ravnomjerno koncentrirana, tako da se sile mišića šire po cijelom tijelu i promjene oblika mogu potrajati. Ovi strukturni faktori postoje i u hidrostatskom organu.<ref>{{cite journal |last1=Kelly |first1=DA |title=The functional morphology of penile erection:tissue designs for increasing and maintaining stiffness |journal=Integrative and Comparative Biology |date=april 2002 |volume=42 |issue=2 |pages=216–221 |doi=10.1093/icb/42.2.216 |pmid=21708713 |url=http://www.bio.umass.edu/biology/kelly/pdf/Kelly-2002.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221100315/http://www.bio.umass.edu/biology/kelly/pdf/Kelly-2002.pdf |archive-date=21. 12. 2018 |access-date=6. 2. 2020 |url-status=dead}}</ref> Nespiralna hidrostatska struktura skeleta funkcionalna je osnova [[sisar]]skog [[penis]]a. Heliksno ojačana hidrostatička struktura skeleta tipska je za fleksibilne strukture kao u životinja sa mehkim tijelima. == Struktura == [[Datoteka:Bilaterian body plan.svg|thumb|400px| Mnoge crolike životinje sa cilindričnim tijelom imaju hidrostatski skelet sa fleksibilnom kožom i tjelesnom šupljinom napunjenom vodom ([[celom]] ili [[pseudocelom]]). Pomiču se [[peristaltika|peristaltikom]], koristeći suprotne kružne i uzdužne [[mišić]]e, koji djeluju na hidrostatski skelet da promijene oblik tijela.]] Hidrostatykii skeleti obično su raspoređeni u cilindru i mogu se kontrolirati pomoću nekoliko različitih tipova mišića. Dužina se može podesiti uzdužnim mišićnim vlaknima paralelnim s uzdužnom osi. Mišićna vlakna mogu se naći u neprekidnim listovima ili izoliranim snopovima, a prečnikom se može upravljati s tri različite vrste mišića: kružnim, radijalnim i poprečnim. Kružna muskulatura se omotava oko oboda cilindra, radijalna se proteže se od središta cilindra prema površini, a poprečna muskulatura raspoređuje se paralelno i okomito, prelazeći promjer cilindra. Unutar cilindra je tečnost, najčešće voda. Ona je otporna na promjene volumena. Stiskanje kružnih, radijalnih ili poprečnih mišića povećava pritisak unutar cilindra i rezultira povećanjem dužine. Stiskanje uzdužnih mišića može skratiti cilindar. Promjena oblika ograničena je vlaknima [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Vezivna vlakna, često [[kolagen]]a, raspoređena su spiralno unutar zida hidrostatskog skeleta. Oblik vijka, formiran tim vlaknima omogućava produženje i skraćenje skeleta, a pritom je i dalje krut za sprečavanje torzije. Kako se oblik cilindra mijenja, nagib spirale će se mijenjati. Ugao u odnosu na dugu os smanjuje se tokom produženja i povećava se tokom skraćivanja. == Prednosti i nedostaci == Budući da hidrostatski kosturi imaju ograničenu sposobnost vezanja udova, organizmi su relativno jednostavni i nemaju mnogo mogućnosti hvatanja ili kačenja za objekte. Organizmi s kompletnim hidrostatskim skeletom moraju biti u okruženju koje im omogućava da se ponovo napune svojom tekućinom koja je potrebna za opstanak. Zbog toga su hidroskeleti uobičajeni u kod morskih životinja. Imaju veliku količinu pristupa potrebnim elementima za opstanak. Kopneni organizmi koji imaju hidrostatske skelete uglavnom imaju nedostatak snage jer nisu u fluidnom okruženju. Ako bi previše raširili tijelo, srušili bi se pod sopstvenom težinom.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.everythingmaths.co.za/science/lifesciences/grade-10/06-support-systems-in-animals/06-support-systems-in-animals-02.cnxmlplus|title=Everything Maths and Science|website=www.everythingmaths.co.za|access-date=1. 12. 2016|archive-date=4. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704013932/https://www.everythingmaths.co.za/science/lifesciences/grade-10/06-support-systems-in-animals/06-support-systems-in-animals-02.cnxmlplus|url-status=dead}}</ref> == Organizmi == [[Datoteka:Eichelwurm (cropped).jpg|thumb|250px|[[Hemichordata]] su među mnogim morskim organizmima koji imaju hidroskelet i peristaltiku za kretanje.]] Hidrostatski skeleti su veoma česti kod beskičmenjaka. Čest primjer je [[kišna glista]]. Također, hidrostatska priroda je uobičajena u morskom životu kao što su [[meduze]], [[morske zvezde]] i [[morski krinovi]]. Kišne gliste imaju prstenove mišića koji su ispunjeni tečnošću, zbog čega im cijelo tijelo postaje hidrostatično. Morski krinovi imaju hidrostatsku glavu, s radijalnim kracima oko usta. Ova struktura je korisna za hranjenje i kretanje.<ref name=":3">{{Cite news|url=http://infinitespider.com/hydrostatic-skeleton/|title=Hydrostatic Skeleton - The Infinite Spider|date=10. 2. 2015|newspaper=The Infinite Spider|language=en-US|access-date=1. 12. 2016|archive-date=27. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227060135/https://infinitespider.com/hydrostatic-skeleton/|url-status=dead}}</ref> Primjer jednostavnog kičmenjaka koji ima hidroskelet mogao bi biti grupe [[Enteropneusta]], s uobičajenim nazivom glista. Ovaj organizam je klasificiran kao [[hemihordat]], a oni su [[morski crvi]] koji koriste svoj hidrostatički skelet da bi pravili tunele i usidrili u zemlju. Ovo se može koristiti za kretanje, ali također može pomoći u obrani organizma protiv vanjskih sila, jer se crv može pokušati "sakriti" u okeansko dno. === Vertebrati === [[Penis|Sisarski penis]] je hidrostatski organ. Hidrostatska tečnost, u ovom slučaju krv, ispunjava penis tokom [[erekcije]]. Za razliku od hidroskeleta mnogih beskičmenjaka, koji savijanje životinje koriste za kretanje, penis se mora oduprijeti savijanju i promjenama oblika tokom [[parenje|seksualnog odnosa]]. Umjesto vezivnih vlakana raspoređenih u spiralnom obliku, penis sadrži sloj koji se zove [[penis|corpus cavernosum]]. Corpus cavernosum sadrži vezivna vlakna smještena paralelno i okomito na uzdužnu os. Ta vlakna ostaju presavijena kada je penis mehak, ali se odvijaju dok se puni krvlju tokom erekcije, što omogućava da se odupre savijanju. Penisi [[kornjača]] su strukturirani na sličan način, iako su evoluirali odvojeno. Ostali [[kičmenjaci]] ponekad imaju modificirani hidroskelet nazvan [[mišićni hidrostat]]. Mišićni hidrostati ne sadrže šupljinu napunjenu tečnošću. Ove strukture građene su od mišićnih i vezivnih vlakana, gusto upakovanih u trodimenzijsku strukturu. U mnogim slučajevima se mišićnim hidrostatom može upravljati u sve tri dimenzije. To omogućava preciznije kretanje u odnosu na tipski hidroskelet. Dok se u tipskim hidrostatskim skeletima kretanje odvija primjenom sile na šupljinu ispunjenu tečnošću, mišićni hidrostati generiraju pokret mišićnim kontrakcijama. Kad se jedan mišić smanjuje i smanjuje područje, za odgovor, ostali mišići unutar strukture moraju se proširiti. Možda su prisutni spiralni mišići koji mogu stvoriti torziju, sposobnost koja je ograničena u hidroskeletima. Mišićni hidrostati nalaze se kod [[sisar]]a, [[gmizavac]]a i [[vodozemac]]a. Jezici sisara imaju strukturu središnje jezgre mišićnih vlakana okruženu snopovima uzdužnih mišića i naizmjeničnim paralelnim listovima poprečnih mišićnih vlakana. Slonovska surla i [[tapir]]ski proboscis također djeluju kao mišićni hidrostat. Ove se strukture sastoje od uzdužnih vlakana okruženih radijalnim i spiralnim vlaknima. == Također pogledajte== * [[Endoskelet]] * [[Egzoskelet]] *[[Skelet]] ==Reference== {{refspisak}} {{commonscat|Hydroskeleton}} {{DEFAULTSORT:Hydrostatic Skeleton}} [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Morfologija životinja]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] [[Kategorija:Biomehanika]] twg5o2ctvydz0da6m5lz4yvxasjntml Irena Turkevič-Martinec 0 459947 3937057 3664734 2026-10-25T09:20:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937057 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Irena Turkevič-Martinec | slika = Irena Turkevycz-Martynec.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Irena Turkevič | datum_rođenja = 25. decembar 1899. | mjesto_rođenja = [[Brodi]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = 5. juli 1983. | mjesto_smrti = [[Winnipeg]], [[Kanada]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Opera (primadona), direktorica, nastavnica pjevanja | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Irena Turkevič-Martinec''' bila je [[primadona]] u [[Lavovsko narodno pozorište za operu i balet|Lavovskom narodnom pozorištu za operu i balet]], a igrala je u [[Pariz]]u, [[Beč]]u, [[Berlin]]u, [[Prag]]u i mnogim drugim evropskim gradovima tokom svoje duge karijere.<ref name="Marunchak, M.H.">Marunchak, M.H. The Ukrainian Canadians: A History. Ukrainian Free Academy of Sciences, Winnipeg, Ottawa, 1970, str. 677.</ref> == Rane godine == [[Datoteka: Turkevycz family in Ukraine circa 1915.jpg|mini|upright|265px|Srednji red (slijeva nadesno): Irena, brat Lev (s reketom), sestra [[Stefanija Turkevič|Stefanija]] (oko 1915)]] Rođena je 25. decembra 1899. u [[Brodi]]ma, u današnjoj [[Lavovska oblast|Lavovskoj oblasti]] u [[Ukrajina|Ukrajini]]. Bila je treće dijete u porodici sveštenika, horovođe, katehista i muzičkog kritičara Ivana Turkeviča i majke Sofije Kormošiv.<ref name="MICT">{{cite web|url= http://meest-online.com/culture/elehiya-zhyttya/|title= Елегія життя|author= Житкевич, Анатолій|date= |website= |publisher= MICT|access-date= 7. 5. 2018|archive-date= 13. 6. 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200613145316/http://meest-online.com/culture/elehiya-zhyttya/|url-status= dead}}</ref> Kad je imala šest godina, njen otac imenovan je katehistom Učiteljskog sjemeništa u [[Zaljiščiki]]ma, gdje su im osigurali posebnu kuću blizu [[Dnjestar|Dnjestra]]. On je postao duša gradskog muzičkog života, a često je uključivao i suprugu Sofiju, koja je bila muzički nadarena pijanistica, i njihovu djecu. Irena je prve časove muzike dobila od majke, a kasnije se u njihovom domu pojavila profesionalna učiteljica muzike. Muzičke i umjetničke sposobnosti stjecala je od malih nogu i sudjelovala je na koncertima [[Taras Ševčenko|Tarasa Ševčenka]].<ref name="MICT"/> Irenin otac imenovan je katehistom Druge ukrajinske gimnazije u Lavovu 1911, a porodica se tamo doselila trajno. U Lavovu se Irena upisala u Srednju školu sestara bazilijanki, gdje je uporedo pohađala i [[klavir]], a [[Stanislav Ljudkevič]] podučavao ju je [[Teorija muzike|teoriji muzike]].<ref name="MICT"/> Prije izbijanja [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] porodica se preselila u Beč, gdje su boravili do 1916. Irenin otac predvodio je [[hor]] u Beču u Crkvi svete Barbare, koji je u to vrijeme bio jedan od najvećih i najboljih ukrajinskih crkvenih horova u [[Evropa|Evropi]]. Po povratku u Lavov Irena je nastavila školovanje u Srednjoj školi sestara bazilijanki.<ref name="MICT"/> == Studije == Postala je studentica [[Pravo|prava]] na [[Univerzitet u Lavovu|Univerzitetu u Lavovu]]. Kad je počela studije muzike, bila je na Državnom konzervatoriju u Lavovu, kod profesora Fljam-Plomenskog i Zarembe. Završila je dramsku školu u Lavovu, studirajući kod profesora Kozlovskog i Križanovskog. S koncertnim aktivnostima počela je 1923. kao solistica s grupom "Bandurist".<ref name="MICT"/> Na opernoj pozornici prvo je glumila ulogu Marenke u operi ''[[Prodana nevjesta (opera)|Prodana nevjesta]]'' [[Bedřich Smetana|Bedřicha Smetane]]. Tu [[Opera (muzika)|operu]] u [[Ukrajinski govorni teatar|Ukrajinskom govornom teatru]] postavio je Josip Stadnik povodom stogodišnjice kompozitorovog rođenja.<ref>{{cite web|url= http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainskaBesidaTheater.htm |title= Ukrainska Besida Theater – Internet Encyclopedia of Ukraine}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5Cs%5Ct%5Cstadnykyosyp.htm |title= Stadnyk, Yosyp – Internet Encyclopedia of Ukraine}}</ref> Dana 21. juna 1929. na pozornici Lavovskog narodnog pozorišta za operu i balet izvedena je opera ''[[Fidelio]]'' [[Ludwig van Beethoven|Ludwiga van Beethovena]]. Stariji studenti konzervatorija u Lavovu sudjelovali su pod vodstvom svog učitelja Adama Soltisa, a među izvođačima je bila i Turkevič. Za taj je nastup pohvaljena u recenziji u listu ''Dilo'' od 22. juna 1929.<ref>{{cite web|url= http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CD%5CI%5CDiloIT.htm |title= Dilo – Internet Encyclopedia of Ukraine}}</ref> Okušala se u ulozi dramaturga i režiserke. Pisac Zinovji Kniš pisao je u svojim memoarima o muzičkom životu Lavova i Turkevič, koja je 1929. organizirala pozorišnu grupu u očevoj kući i postavila predstave ''Grijeh'' [[Volodimir Viničenko|Volodimira Viničenka]] i ''Vatre svetog Ivana'' [[Hermann Sudermann|Hermana Sudermana]].<ref>{{cite web |url= http://www.theatrehistory.com/german/sudermann004.html |title= The Fires of St. John |archive-url= https://web.archive.org/web/20190824071457/http://theatrehistory.com/german/sudermann004.html |archive-date= 24. 8. 2019 |access-date= 8. 2. 2020 |url-status= dead}}</ref> U proljeće 1930. održala je svoj prvi solistički koncert, na kojem je izvodila [[Arija|arije]] Gorlislava iz opere ''[[Ruslan i Ljudmila (opera)|Ruslan i Ljudmila]]'' [[Mihail Glinka|Mihaila Glinke]], pjevala u ulozi Cio-Cio-san iz opere ''[[Madam Butterfly]]'' [[Giacomo Puccini|Giacoma Puccinija]], te nekoliko romansi i ukrajinskih narodnih pjesama.<ref name="MICT"/> Otišla je u Berlin 1930, gdje je u to vrijeme živjela njena sestra [[Stefanija Turkevič|Stefanija]],<ref>{{cite web|url= http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\T\U\Turkevych6LukiianovychStefaniia.htm|title= Turkevych-Lukiianovych, Stefaniia – Internet Encyclopedia of Ukraine}}</ref> a Irena je tri godine studirala na [[Berlinski univerzitet umjetnosti|Berlinskom univerzitetu umjetnosti]] kod profesora Weissenborna.<ref>{{cite web|url=http://www.salomeamuseum.lviv.ua/events/10.htm|title=Музично-меморіальний музей Соломії Крушельницької у Львові|access-date=8. 2. 2020|archive-date=13. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113201027/https://www.salomeamuseum.lviv.ua/events/10.htm|url-status=dead}}</ref> Naučila je kontrolu glasa u [[Berlinska državna opera|Berlinskoj državnoj operi]], a dramsko obrazovanje završila je na [[Visoka muzička škola "Hanns Eisler"|Visokoj muzičkoj školi]]. Godine 1933. preselila se u [[Prag]], gdje je Stefanija tada predavala klavir i bila u pratnji [[Praški konzervatorij|Praškog konzervatorija]]. Irena je držala časove glasa s profesorima na Praškom konzervatoriju i pjevala u [[Praška opera|Praškoj operi]].<ref name="MICT"/> == Karijera == Turkevič se udala za političara, Volodimira Martineca. Pratila ga je kamo ga je vodio posao i dobro se snašla u pjevanju u gradovima širom Evrope.<ref>{{cite web|url= http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CM%5CA%5CMartynetsVolodymyr.htm|title= Volodymyr Martynets – Internet Encyclopedia of Ukraine }}</ref> Ovaj nomadski život trajao je 12 godina.<ref name="MICT"/> U ljeto 1942. Turkevič i njen suprug vratili su se u Lavov, gdje su je pozvali da se pridruži Lavovskom pozorištu za operu i balet. Od 1942. do 1944. pjevala je ove uloge u sljedećim operama: {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" ! scope="col" style="width: 225px;" | Opera ! scope="col" style="width: 225px;" | Composer ! scope="col" style="width: 225px;" | Role |- |''Zaporožac kod Dunava''||Semen Hulak-Artemovski||Oksana |- |''Katerina''|| [[Mikola Arkas]] ||Majka |- |''Halka''||[[Stanisław Moniuszko]]||Halka |- |''[[Faust (opera)|Faust]]'' ||[[Charles Gounod]]||Margarita |- |''[[Carmen]]''||[[Georges Bizet]]||Micaëla |- |''[[Traviata]]''||[[Giuseppe Verdi]]||Violetta |- |''[[Manon]]''||[[Jules Massenet]]|| Manon |- |''[[Tosca]]''||[[Giacomo Puccini]]|| Tosca |- |''[[Pikova dama (opera)|Pikova dama]]'' ||[[Petar Čajkovski]]||Liza |} U ljeto 1943. sa živopisnom sopranisticom [[Nina Ševčenko|Ninom Ševčenko]] i baritonom [[Mihail Olhov|Mihailom Olhovom]] preduzela je veliku koncertnu turneju po gradovima i selima Galicije. Njen glas često se čuo na Radiju Lavov.<ref name="MICT"/> Njen suprug, političar, bio je svjestan promjena koje donosi rat. U proljeće 1944. Turkevič i grupa iz Lavovske opere spakovali su se i uputili prema zapadu u [[Njemačka|Njemačku]], samo nekoliko sedmica prije dolaska sovjetske [[Crvena armija|Crvene armije]].<ref name="MICT"/> Pоstаlа je vоđа оpеrnih аnsаmbаlа "Dumа" u [[Karlsbad (Baden)|Каrlsbаdu]] i "Orlik" u [[Bеrchtеsgаdеn]]u. Između ostalih muzičkih djela, ti kolektivi postavili su opere ''[[Natalka Poltavka (opera)|Natalka Poltavka]]'' i ''Utopljena'', lirsko-fantastičnu operu ukrajinskog kompozitora [[Mikola Lisenko|Mikole Lisenka]]. Libreto je napisao ukrajinski pisac i dramatičar [[Mihail Staricki]] na osnovu priče "Majska noć" [[Nikolaj Vasiljevič Gogolj|Nikolaja Vasiljeviča Gogolja]] iz zbirke ''[[Večeri na salašu kod Dikanjke]]''.<ref>{{cite web | url= http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CT%5CStarytskyMykhailo.htm |title= Mykhailo Starytsky |work=Internet Encyclopedia of Ukraine |access-date=9. 4. 2018}}</ref> == Kanada == Turkevič se 1949. preselila u [[Kanada|Kanadu]] i nastanila u [[Winnipeg]]u. Njen suprug radio je kao urednik lista ''New Pathway'' (''Novi put''), a Irena je postala članica pozorišta "Renaissance".<ref name="MICT"/> Godine 1960. postala je vrlo aktivna radeći s Dječijom operom u Winnipegu u Kanadsko-ukrajinskom zavodu za obrazovanje.<ref>Martynowych, Orest T., [https://umanitoba.ca/faculties/arts/departments/ukrainian_canadian_studies/media/15_The_Canadian_Ukrainian_Institute_Prosvita.pdf The Canadian Ukrainian Institute 'Prosvita'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120012154/http://umanitoba.ca/faculties/arts/departments/ukrainian_canadian_studies/media/15_The_Canadian_Ukrainian_Institute_Prosvita.pdf |date=20. 11. 2020 }}</ref> Sama njena prisutnost privukla je talentiranu grupu muzičara, koreografa, scenografa i kostimografa. Predvodila je ansambl nadarene djece, koje je počela i muzički uvježbavati. Djeci je bila poznata kao Pani Martinec, a 1964. priredili su ''Koza-Derezu'' Mikole Lisenka.<ref>Канадійський Фармер/Canadian Farmer, 25. 5. 1964, str. 8.</ref> Godine 1965. izvela je Lisenkovu ''Snježnu kraljicu''.<ref>Український Голос/Ukrainian Voice, 3. 3. 1965, str. 8.</ref><ref>The Winnipeg Tribune, 27. 2. 1965, str. 13.</ref> ''Koza-Dereza'' i ''Snježna kraljica'' upriličeni su u vinipeškom pozorištu [[Pantages Playhouse Theatre]]. Godine 1967. njena muzička trupa otputovala je iz Winnipega vozom do [[Montréal]]a kako bi izvela ''Koza-Derezu'' na [[Expo 1967.|Međunarodnoj i univerzalnoj izložbi 1967]], koja je također održana u znak obilježavanja stogodišnjice osnivanja [[Kanada|Kanade]]. Iz Montréala su izvođači odvedeni u [[Ottawa|Ottawu]] na koncert.<ref name="Marunchak, M.H."/> == Naslijeđe == [[Ukrajinski kongres u Kanadi]] uručio joj je Ševčenkovu medalju 7. oktobra 1977. u Winnipegu.<ref>{{cite web|url= http://www.ucc.ca/awards/shevchenko-medal-award/recipients/|title= Shevchenko Medal Award}}</ref> Preminula je 5. jula 1983. u Winnipegu. == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Turkevycz-Martinec, Irena}} [[Kategorija:Rođeni 1899.]] [[Kategorija:Umrli 1983.]] [[Kategorija:Operski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Brodi]] feefcr1s336symmskmx6e73dh9vpe9q Ilex 0 462191 3936959 3936230 2026-10-24T19:44:34Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936959 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Taksokvir | boja =lightgreen | naziv =''Aquifoliaceae''<br>(Porodica božikovina) | slika = Ilex-aquifolium (Europaeische Stechpalme-1).jpg | slika_širina = 250px | slika_opis =''[[Ilex aquifolium]]'' | status = | regnum =[[Plantae]] | divisio =[[Tracheophyta]] | classis =[[Magnoliopsida]] | ordo =[[Aquifoliales]] | familia ='''''Aquifoliaceae''''' | familia_autorstvo=<small>[[Augustin Pyramus de Candolle|de Candolle]] ''ex'' [[Achille Richard|Richard]]</small> | genus = | species = | subspecies = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = |razdioba_stepen=[[Vrste]] |razdioba= Oko 600, Vidi tekst }}{{Prijevod}}{{Standardi}}{{Preuređivanje}}'''''Ilex''''' ('''Božikovina''') je [[rod (biologija)|rod]] od oko 480 [[vrsta]] [[cvjetnica]] u [[porodica (biologija)|porodici]] '''''Aquifoliaceae''''', a jedini je njen današnji rod. Vrsta je [[zimzelena biljka|zimzelena]] ili [[listopadna biljka|listopadna]] [[stabla]]šica, [[grm]] i penjačica, od tropa do umjerenih zona širom svijeta. ==Opis== [[Datoteka:Ilex paraguariensis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-074.jpg|thumb|desno|''Ilex paraguariensis'']] Rod ''Ilex'' uključuje oko 480 vrsta,<ref name=TPL>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=ilex|title=The Plant List: ''Ilex''|access-date=27. 11. 2018|publisher=Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden|archive-date=27. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127193840/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=ilex|url-status=dead}}</ref> u tri podroda: * ''Ilex'' subg. ''Byronia'', sa [[tipska vrsta|tipskom vrstom]] ''[[Ilex polypyrena]]''; * ''Ilex'' subg. ''Prinos'', sa 12 vrsta; * ''Ilex'' subg. ''Ilex'', sa ostatkom opisanih vrsta. Rod je rasprostranjen u [[umjereni pojas|umjerenim]] i [[suptropi|suptropskim]] regijama svijeta. Uključuje vrste drveća, grmlja i penjačicaa sa zimzelenim ili listopadnim lišćem i neupadljivim cvjetovima. Njegov opseg bio je proširen u periodu [[tercijar]]a i mnoge su vrste prilagođene staništima [[lovorova šuma|lovorovih šuma]]. Javlja se od razine mora do visine od preko 2.000 m, sa visokoplaninskim vrstama. To je rod malih zimzelenih stabala, glatkih, golih ili zrelih grančica. Biljke su uglavnom spororastuće, a neke vrste rastu i do visine od oko 25 m. '' [[Ilex aquifolium]]'' opisao je Linnaeus, a poznata je kao evropska svetinja, odnosno sveto drvo.<ref name=ING>{{cite web | title = Index Nominum Genericorum | date = 2013 |url = http://botany.si.edu/ing/ |publisher=Smithsonian Institution |access-date=19. 2. 2017}}</ref> Biljke iz ovog roda imaju jednostavne, naizmenično sjajne listove, često s bodljikavim rubovima. Neprimjetan cvijet je zelenkasto bijele boje, s četiri latice. Obično su [[dvodomna biljka|dvodomni]], s muškim i ženskim [[cvijet|cvjetovima]] na različitim biljkama. Sitni [[plod]]ovi ileksa, iako se često nazivaju bobice, tehnički su [[drupe]].<ref>{{cite web | title = ''Kew Plants and Fungi'' | url = http://www.kew.org/plants-fungi/Ilex-aquifolium.htm | date = 11. 4. 2012 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120503152922/http://www.kew.org/plants-fungi/Ilex-aquifolium.htm | archive-date = 3. 5. 2012 | df = dmy-all }}</ref> Raste u boji od crvene do smeđe i crne, a rijetko zelene ili žute. Svaka "koštica" sadrži do deset sjemenki. Neke vrste proizvode plod pomoću[[partenogeneza|partenogenetski]], poput [[kultivar]]a 'Nellie R. Stevens'. Plodovi sazrijevaju zimi i tako daju zimski kontrast boje između jarko crvenih plodova i sjajnih zelenih zimzelenih listova. Odatle se odsječene grane, naročito ''I. aquifolium'', naširoko koriste u božićnom ukrašavanju. Plodovi su uglavnom lahko [[otrov]]ni za ljude i mogu uzrokovati [[povraćanje]] i [[proliv]] prilikom gutanja. Međutim, oni su važan izvor hrane za ptice i druge životinje, koji pomažu u raspršavanju sjemena. Nažalost, to može imati i negativne uticaje. Duž zapadne obale Sjeverne Amerike, od Kalifornije do Britanske Kolumbije, engleski „holly“ (''Ilex aquifolium''), koji se komercijalno uzgaja, brzo se širi u matična šumska staništa, gdje uspijeva u hladu i istiskuje domaće vrste. Postavljen je na listu monitora odbora za štetni rast korova države Washington i kao [[invazivna vrsta]] klase C u [[Portland]]u.<ref>{{cite web|url=http://www.nwcb.wa.gov/detail.asp?weed=152|title=Noxious Weed Control Board (NWCB) - WA State - Weed Detail Page|website=wa.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726075839/http://www.nwcb.wa.gov/detail.asp?weed=152|archive-date=26. 7. 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bcinvasives.ca/invasive-species/identify/invasive-species/invasive-plants/english-holly/|title=English Holly|website=Invasive Species Week|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906192403/http://bcinvasives.ca/invasive-species/identify/invasive-species/invasive-plants/english-holly/|archive-date=6. 9. 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cal-ipc.org/ip/management/plant_profiles/Ilex_aquifolium.php|title=Cal-IPC: Ilex aquifolium|website=cal-ipc.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605124004/http://www.cal-ipc.org/ip/management/plant_profiles/Ilex_aquifolium.php|archive-date=5. 6. 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.portlandoregon.gov/auditor/34460?a=322280 |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 4. 2020 |archive-date=29. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150829095907/http://www.portlandoregon.gov/auditor/34460?a=322280 |url-status=dead }}</ref> ==Etimologija== ''Ilex'' na latinskom označava jednu vrstu hrasta ili zimzeleni hrast (''[[Quercus ilex]]''). Uprkos [[Carl Linnaeus|lineovskoj]] klasifikaciji ileksa kao holi, još u 19. stoljeću, u Britaniji, izraz "Ilex" još se uvijek primjenjivao na hrast kao i holi – moguće zbog površne sličnosti listova.<ref>{{cite book|title=Shorter Oxford English dictionary, 6th ed|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=978-0199206872|pages=3804}}</ref><ref name=virgil> {{cite book |last = Abbe |first = Elfriede Martha |title = The plants of Virgil's Georgics |publisher = Cornell University Press |year = 1965 |page = [https://archive.org/details/plantsofvirgilsg00abbe/page/88 88] |url = https://archive.org/details/plantsofvirgilsg00abbe |url-access = registration }}</ref> Ime "holly" ([[engleski]] = sveto) u običnom govoru odnosi se na ''[[Ilex aquifolium]]'', specifično na stabljike s bobicama koje se koriste kao božićni ukras. Prošireno, "holly" se primenjuje i na cijeli rod. Porijeklo riječi "holly" smatra se smanjenim oblikom [[staroengleski|starog engleskog]] ''hole (ġ)'',<ref name = Principi>srednji engleski ''Holin'', kasnije ''Hollen''. {{cite book |last = Skeat |first = Walter William |title = Principles of English etymology, Volume 1 |publisher = Clarendon Press |location = London, U.K. |year = 1887 |page = 371 |url = https://books.google.com/books?id=VyEFAQAAIAAJ&pg=PA497 }} </ref><ref>T. F. Hoad, ''English Etymology'', Oxford University Press, 1993 ({{ISBN|0-19-283098-8}}), p. 218b.</ref> <ref name=concise> {{cite book |last = Skeat |first = Walter William |title = A Concise Etymological Dictionary of the English Language |publisher = Cosimo, Inc. |year = 2005 |page = 244 |url = https://books.google.com/books?id=ls_XijT33IUC&pg=PA244 |isbn = 978-1-59605-092-1 }} </ref> [[Francuski]], riječ houx'', potiče od [[starofrancuski|starofrancuskog]] ''*hulis'' (srednjenizozemskog ''huls'').<ref>{{cite web|url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/houx|title=HOUX : Etymologie de HOUX|website=cnrtl.fr}}</ref> Obje su u vezi sa [[stari visokogermanski|starogermanskog]] ''goh, hulis}}'', ''huls'',<ref name=french> {{cite book |last = Pick |first = Edward |title = An etymological dictionary of the French language |publisher = Murray |year = 1869 |page = 106 |url = https://books.google.com/books?id=OH8CAAAAQAAJ&pg=PA106 }} </ref> Kao što je [[Donji German|Donjegermsnski]]/[[Donji Frankon|donjefranački]] termin sličan ''Hülse'' ili ''hulst''. ==Historija== [[Datoteka:Hollyflowers.jpg|thumb|right|Holiji (ovdje, ''[[Ilex aquifolium]]'') su dvodomni: (gore) izdanak s cvjetovima muške biljke; (gore desno) muški cvijet uvećan od ženske biljke; (dolje desno) ženski cvijet uvećan, pokazuje zrnce i smanjene, sterilne stabljike bez polena]] [[Filogeografija]] ove grupe daje primere različitih mehanizama [[specijacija|specijacije]] na djelu. U ovom scenariju, preci ove grupe su se izolirali od preostalog ileksa kada se Zemaljska masa probila u [[Gondvana|Gondvanu]] i [[Laurasia|Laurasiju]], prije oko 82 miliona godina, što je rezultiralo fizičkim razdvajanje grupa i započinjanje procesa promjena za prilagođavanje novim uvjetima. Taj se mehanizam naziva [[alopatrična specifikacija]]. Vremenom su se preživjele vrste roda ''Holly'' prilagodile različitim ekološkim nišama. To je dovelo do [[reproduktivna izolacija|reproduktivne izolacije]], primjera [[ekološka specijacija|ekološke specijacije]]. U [[pliocen]]u, prije otprilike pet miliona godina, [[orogeneza|formiranje planina]] diverzificiralo je krajolik i pružilo nove mogućnosti za specijalizaciju u rodu. [[Fosilni zapis]]i ukazuju da je '' Ilex'' već bilo rasprostranje prije kraja perioda [[kreda (period)|krede]]. Na osnovu [[molekularni sat|molekularnog sata]], uobičajeni red većine postojećih vrsta pojavio se vjerojatno tokom [[eocen]]a, prije oko 50{{nbsp}}miliona godina, sugerirajuči da stariji predstavnici roda pripadaju sada postojećim granama.<ref name="Loizeau">{{cite book|last=Loizeau|first=P.-A. |author2=Barriera G. |author3=Manen J.-F. |author4=Broennimann O. |title=Plant diversity and complexity patterns: local, regional, and global dimensions : proceedings of an international symposium held at the Royal Danish Academy of Sciences and Letters in Copenhagen, Denmark, 25–28 May 2003|editor=Friis I. |editor2=Balslev H.|publisher=Kongelige Danske videnskabernes selskab|year=2005|series=Biologiske skrifter|volume=55|pages=507–517|chapter=Towards an understanding of ''Ilex'' L. (Aquifoliaceae) on a World-wide scale|isbn=978-87-7304-304-2|chapter-url=https://books.google.com/?id=1QwCQFbPsa4C&pg=PA516&lpg=PA516&dq=evolutionary+history+ilex+genus#v=onepage&q=evolutionary%20history%20ilex%20genus&f=false|access-date=9. 4. 2012}}</ref> [[Lovorova šuma]] pokrivala je velika područja Zemlje za vrijeme [[paleogen]]a, kada je rod bio napredniji. Ova vrsta šume proširila se tokom [[neogen]]a, prije više od 20 {{nbsp}} miliona godina. Smatra se da je većina zadnjih preostalih umjerenozelenih šuma nestala prije otprilike 10.000 godina, na kraju [[pleistocen]]a. Mnoge tada postojeće vrste s najstrožijim ekološkim zahtjevima su izumrle jer nisu mogle prijeći barijere nametnute geografijom, ali su druge utočište pronašle kao [[relikt (biologija)|reliktne]] vrste u obalnim enklavama, arhipelazima i obalnim planinama, dovoljno daleko od područja jake hladnoće i suhoće i zaštićene okeanskim utjecajem. == Areal == Rod je rasprostranjen u različitim svjetskim [[klima]]ma. Većina vrsta ima dom u [[tropi]]ma i suptropskim jedinicama, sa svjetskom rasprostranjenošću u [[umjereni pojas|umjerenim zonama]]. Najveća raznolikost vrsta postoji u Americi i jugoistočnoj Aziji. '' [[Ilex mucronata]] '', ranije [[tipska vrsta]] za ''[[Nemopanthus]]'', je [[domaća biljka|nativna]] u istočnoj Sjevernoj Americi.<ref name=grin>{{GRIN | ''Ilex mucronata'' | 429925 | access-date = 11. 12. 2017}}</ref> ''Nemopanthus'' je tretiran kao posebni rod, sa osam vrsta.<ref>Species [http://www.ppp-index.de/ PPP-index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029224525/http://www.ppp-index.de/ |date=29. 10. 2008 }}</ref> of the family [[Aquifoliaceae]], now transferred to ''Ilex'' on molecular data;<ref name=kb>Powell, M., Savolainen, V., Cuénod, P., Manen, J. F., & Andrews, S. (2000). The mountain holly (''Nemopanthus mucronatus'': Aquifoliaceae) revisited with molecular data. ''Kew Bulletin'' 55: 341–347.</ref> it is closely related to ''[[Ilex amelanchier]]''.<ref name=ajb>{{cite journal |author1=Alexandra M. Gottlieb |author2=Gustavo C. Giberti |author3=Lidia Poggio |year=2005 |title=Molecular analyses of the genus ''Ilex'' (Aquifoliaceae) in southern South America, evidence from AFLP and ITS sequence data |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=92 |issue=2 |pages=352–369 |url=http://www.amjbot.org/cgi/content/full/92/2/352 |pmid=21652411 |jstor=4123880 |doi=10.3732/ajb.92.2.352}}</ref> U Evropi, rod je predstavljen jednom vrstom, klasično nazvanom sveto drvo ''[[Ilex aquifolium]]'', a u kontinentalnoj Africi ovom vrstom i ''[[Ilex mitis]]''. ''[[Ilex canariensis]] '', iz [[Makaronezija|Makronezije]] i ''Ilex aquifolium'' nastali su od zajedničkog pretka u lovorovoj šumi [[Mediteran]]a. Australija, izolirana u ranom periodu, ima '' [[Ilex arnhemensis]]''. Od 204 vrste koje rastu u Kini, 149 ih je [[endem]]skih. Vrste koja se ističe po svom ekonomskom značaju u zemljama španskog jezika i u [[Brazil]]u je ''[[Ilex paraguariensis]]'' ili ''Yerba mate''. Budući da su [[evolucija|evoluirale]] brojne vrste koje su [[endemizam|endemske prirode]] na otocima i malim planinskim predjelima i bile vrlo korisne biljke, mnoge su hollije danas postale rijetke. ==Ekologija== Često [[tropi|tropskim]] vrstama posebno prijete [[uništavanje staništa]] i [[prekomjerna eksploatacija]]. Barem dvije vrste ileksa nedavno su izumrle, a mnoge druge jedva preživljavaju.<ref name="iucn">[[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources]] (IUCN) (2007): 2007 ''IUCN Red List of Threatened Species'': ''Ilex'']</ref> Plodovi ileksa, izuzetno su važna hrana za brojne vrste ptica, a jedu ih i druge divlje životinje. U jesen i ranu zimu plodovi su tvrdi i naizgled neukusni. Nakon što se nekoliko puta smrznu ili zamrznu, plodovi omekšaju i postaju blažeg okusa. Tokom zime, [[jata]], [[ptica]] često se sklone u holišta, koja pružaju utočište, zaštitu od [[grabljivica]] (zbog bodljikavog lišća) i pribavljanje [[hrana|hrane]]. Cvjetove ponekad jedu [[larve]] [[moljac]]a (''Gymnoscelis rufifasciata''). Ostale [[Lepidoptera]] čije se larve hrane ileksom uključuju ''[[Bucculatrix ilecella]]'', koja se hrani isključivo njime i ''[[Ectropis crepuscularia]]''. ==Toksičnost== Božikovine mogu sadržavati [[kofeinska kiselina|kofeinsku kiselinu]], [[kofeoil]]ne derivate, [[kofeoilshikiminska kiselina|kofeoilshikiminsku]], [[hlorogena kiselina|hlorogenu]], [[feruloilkvininska kiselina|feruloilkvininsku]] i [[kvininska kiselina|kvininsku kiselinu]], te [[kvercetin]], [[kempferol]], [[tanin]], [[rutin]], [[kofein]] i [[teobromin]].<ref>{{cite journal |author=Kellie P. Burris |author2=Federico M. Harte |author3=P. Michael Davidson |author4=C. Neal Stewart Jr |author5=Svetlana Zivanovic |year=2012 |title=Composition and bioactive properties of yerba mate (''Ilex paraguariensis'' A. St.-Hil.): A review |journal=Chilean Journal of Agricultural Research |volume=72 |issue=2 |pages=268–274 |url=http://www.bioline.org.br/pdf?cj12042 |doi=10.4067/S0718-58392012000200016 |access-date=4. 4. 2020 |archive-date=4. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304080158/http://www.bioline.org.br/pdf?cj12042 |url-status=dead }}</ref><ref name = "boton">{{cite web | url = http://www.botanical-online.com/alcaloidesaceboangles.htm | title = Toxicity of Holly | access-date = 3. 3. 2014}}</ref> Bobice mogu uzrokovati povraćanje i proliv. Posebno su opasni u slučajevima kada djeca slučajno konzumiraju jarko crvene bobice.<ref name="webmd">{{cite web | url = http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-511-HOLLY.aspx?activeIngredientId=511&activeIngredientName=HOLLY | title = Holly | publisher = webmd.com | access-date = 3. 3. 2014}}</ref> Ingestion of over 20 berries may be fatal to children.<ref name = "boton"/><ref name="webmd"/> Ako se pojedu listovi, mogu prouzrokovati dijareju, mučninu, povraćanje, stomačne i crijevne probleme.<ref name = "webmd" /> Ove biljke mogu biti toksične za kućne ljubimce i stoku.<ref>{{cite web | url = http://www.aspca.org/pet-care/animal-poison-control/toxic-and-non-toxic-plants/american-holly | publisher = aspca | title = American Holly | access-date = 3. 3. 2014}}</ref> == Upotreba== ===Kulinarstvo=== U nekim kulturama, listovi nekih vrsta koriste se za pravljenje svakodnevnog čaja. To su ''[[Ilex paraguariensis]]'' (''Yerba mate''), ''[[Ilex guayusa]]'', [[Kuding]] (''[[Ilex kaushue]]''), [[ilex vomitoria|Yaupon]] i drugi. Listovi drugih vrsta, poput ''I. I. glabra'' su gorki i neugodni.<ref> {{cite book |last = Austin |first = Daniel F. |title = Florida Ethnobotany |publisher = CRC Press |year = 2004 |page = 363 |url = http://www.crcpress.com/product/isbn/9780849323324 }} </ref> Općenito, jako malo se zna o varijantama među vrstama sastojaka ili toksičnosti ileksa. ===Ukrašavanje=== Mnoge vrste ileksa široko se koriste kao [[ukrasna biljka]] u umjerenim / evropskim vrtovima i parkovima, posebno: * ''[[Ilex aquifolium|I. aquifolium]]'' * ''[[Ilex crenata|I. crenata]]'' * ''[[Ilex verticillata|I. verticillata]]''<ref name=RHSAZ>{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}</ref> Čak šta više, mnoge stotine [[hibrid (biologija)|hibrida]] i [[kultivar]]a razvijeni su za upotrebu u bašti, a među njima i vrlo popularna ''Highclere Castle'', "Ilex" × ''altaclerensis'' (''I. aquifolium'' × ''I. perado'') i "plavi holly", ''Ilex'' × ''meserveae'' (''I. aquifolium'' × ''I. rugosa'').<ref name=rhs>Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref> The cultivar ''I.'' × ''meserveae'' Blue Prince = ‘Conablu’ has gained the [[Royal Horticultural Society]]’s [[Award of Garden Merit]].<ref name = RHSPF>{{cite web | url= https://www.rhs.org.uk/Plants/98140/i-Ilex-i-×-i-meserveae-i-Font-Face-times-New-Roman-Blue-Prince-FONT-Conablu-(m)/Details | title = RHS Plantfinder - ''Ilex'' × ''meserveae'' Blue Prince = 'Conablu' | access-date=9. 3. 2018}}</ref><ref>{{cite web | url= https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = juli 2017 | page = 52 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2. 3. 2018}}</ref> Božikovine se često koristi za [[živua ograda|živice]], jer bodljikavo lišće otežava prodiranje i dobro se obrezuje i oblikuje.<ref>Northumbria Police: [http://ww2.northumbria.police.uk/ePolicing/Web/WMS.nsf/CrimeReductionContentDocs/CRD000301 Security starts at the Garden Gate] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081108035234/http://ww2.northumbria.police.uk/ePolicing/Web/WMS.nsf/CrimeReductionContentDocs/CRD000301 |date=8. 11. 2008 }}</ref> ===Kultura=== [[Datoteka:Holly Christmas card from NLI.jpg|left|thumb|Uobičajena [[Božić]]na čestitka sa božikovinom i [[uimela|imelom]], oko 1880-ih]] Za ileks – tačnije evropski "Ilex aquifolium" – uobičajeno se govori u [[Božić]]nom vremenu, a često se naziva i imenom ''Kristov/Hristov trn''.<ref>{{cite book|editor=Sanford Niles|title=Christmas History and Customs|year=1895|publisher=School Education Company|language=English|page=24|quote=In Germany and Scandinavia the holly, or holy tree, is called "Christ's thorn," from its use in church decorations, and because it bears berries at Christmas-tide.}}</ref><ref name="Mosteller2008"/> U mnogim zapadnokršćanskim kulturama, predstavlja uobičajenu dekoraciju,<ref name="CieslaNations2002">{{cite book|last=Ciesla|first=William M.|title=Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees|url=https://archive.org/details/bub_gb_yDoE8-8YPwsC|year=2002|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|language=English|isbn=9789251048559|page=[https://archive.org/details/bub_gb_yDoE8-8YPwsC/page/n25 13]|quote=Holly is still a popular Christmas decoration among Christian cultures.}}</ref> koristeći se posebno u [[vijenac|vijencima]] i ilustracijama, naprimjer na Božićnim čestitkama. Od srednjovekovnih vremena, ova biljka je nosila [[kršćanska simbolika|krišćansku simboliku]],<ref name="Struthers2012">{{cite book|last=Struthers|first=Jane|title=The Book of Christmas|url=https://archive.org/details/bookofchristmas0000stru|date=4. 10. 2010|publisher=Ebury Publishing|language=English|isbn=9781448148936|page=[https://archive.org/details/bookofchristmas0000stru/page/218 218]|quote=The British native holly (''Ilex aquifolim'') has tremendous religious significance at Christmas. Its prickly leave are evocative of the crown of thorns that was placed on Jesus Christ's head at His crucifixion, and its scarlet berries are synonymous with drops of His blood.}}</ref> kao što je izraženo u dobro poznatoj kršćanskoj božićnoj pjesmi "The Holly and the Ivy]" u kojoj svetinja predstavlja Isusa, a bršljan [[Djevica Marija|Djevicu Mariju]].<ref name="Mosteller2008"/> Angie Mostellar discusses the Christian use of holly at Christmas, stating that:<ref name="Mosteller2008"/> {{quote|Christians have identified a wealth of symbolism in its form. The sharpness of the leaves help to recall the [[crown of thorns]] worn by Jesus; the red berries serve as a reminder of the drops of [[Blood of Christ|blood]] that were shed for [[Salvation (Christianity)|salvation]]; and the shape of the leaves, which resemble flames, can serve to reveal God's burning love for His people. Combined with the fact that holly maintains its bright colors during the [[Christmastide|Christmas season]], it naturally came to be associated with the Christian holiday.<ref name="Mosteller2008">{{cite book|last=Mosteller|first=Angie |title=Christmas|url=https://archive.org/details/christmas0000angi|year=2008|publisher=Itasca Books|language=English|isbn=9781607910084|pages=[https://archive.org/details/christmas0000angi/page/86 86]–87, 89}}</ref>}} U [[heraldika|heraldici]] božikovina koristi se da simbolizira istinu. Norveška općina [[Stord]] u svom grbu ima njenu žutu grančicu. [[Druidi]] su držali da su „lišće svetog luka nudili zaštitu od zlih duhova“ i na taj način „nosili slavlje u svojoj kosi“.<ref name = "Mosteller2008"/> U romanima '' [[Harry Potter]] koristi se kao drvo u raznim prilikama- {{CLEAR}} U nekim tradicijama [[Wicca]], Holly King je jedno od lica boga Sunca. Rođen je u jeku ljeta i vlada od [[jesenjA ravnodnevnicA|MabonA]] do [[Ostar]]. == Odabrane vrste == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Ilex abscondita]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex aculeolata]]'' * ''[[Ilex acutidenticulata]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex affinis]]'' * ''[[Ilex aggregata]]'' * ''[[Ilex × altaclarensis]]'' * ''[[Ilex altiplana]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex amazonensis]]'' – * ''[[Ilex ambigua]]'' – SAD * ''[[Ilex amboroica]]'' * ''[[Ilex amelanchier]]'' (jugoistok SAD) * ''[[Ilex amygdalina]]'' (Južna Amerika) * ''[[Ilex andicola]]'' (Južna Amerika) * ''[[Ilex angulata]]'' * ''[[Ilex anodonta]]'' * ''[[Ilex anomala]]'' <small>[[Hook.]] & [[Arn.]]</small> – ''Kāwa{{okina}}u'' ([[Hawaii|Hawai{{okina}}i]])<ref name="Little1989">{{Cite journal |url=http://www.ctahr.hawaii.edu/forestry/data/CommonTreesHI/CFT_Ilex_anomala.pdf |title=Kāwaʻu, Hawaiian holly |first=Elbert L. |last=Little Jr. |author2=Roger G. Skolmen |publisher=[[United States Forest Service]] |year=1989 }}{{dead link|date=januar 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[Ilex anonoides]]'' (Peru) * ''[[Ilex apicidens]]'' * ''[[Ilex aquifolium]]'' – Evropdski, engleski, Kristov trn, zapadna i južna Evropa, sjeverozapadna Afrika, južna Azija) * ''[[Ilex aracamuniana]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex archeri]]'' * ''[[Ilex ardisiifrons]]'' * ''[[Ilex argentina]]'' * ''[[Ilex arimensis]]'' * ''[[Ilex arisanensis]]'' (Tajvan) * ''[[Ilex arnhemensis]]'' (Zapadna Australija) * ''[[Ilex asprella]]'' (jugoistočna Azija) * ''[[Ilex atabapoensis]]'' * ''[[Ilex atrata]]'' * ''[[Ilex auriculata]]'' * ''[[Ilex austrosinensis]]'' * ''[[Ilex belizensis]]'' * ''[[Ilex berteroi]]'' * ''[[Ilex bidens]]'' * ''[[Ilex bioritsensis]]'' * ''[[Ilex blanchetii]]'' * ''[[Ilex boliviana]]'' * ''[[Ilex brachyphylla]]'' (Kina) * ''[[Ilex brandegeeana]]'' * ''[[Ilex brasiliensis]]'' (Brazil, Paragvaj, sjeverna Argentina) * ''[[Ilex brevicuspis]]'' * ''[[Ilex brevipedicellata]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex buergeri]]'' * ''[[Ilex buxoides]]'' * ''[[Ilex canariensis]]'' (Makaronezija) * ''[[Ilex caniensis]]'' (Peru) * ''[[Ilex casiquiarensis]]'' * ''[[Ilex cassine]]'' – Virdžinijaa do jugoistočnog Teksasa, SAD, Veracruz, Meksico, Bahami, Kuba, Portoriko) * ''[[Ilex cauliflora]]'' * ''[[Ilex centrochinensis]]'' * ''[[Ilex cerasifolia]]'' (Brazil) * ''[[Ilex chamaebuxus]]'' * ''[[Ilex chamaedryfolia]]'' * ''[[Ilex championii]]'' * ''[[Ilex chapaensis]]'' (Kina) * ''[[Ilex chartaceifolia]]'' * ''[[Ilex chengbuensis]]'' * ''[[Ilex chengkouensis]]'' (Kina) * ''[[Ilex cheniana]]'' * ''[[Ilex chinensis]]'' * ''[[Ilex chingiana]]'' * ''[[Ilex chiriquensis]]'' * ''[[Ilex chuniana]]'' (Kina) * ''[[Ilex ciliolata]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex ciliospinosa]]'' * ''[[Ilex cinerea]]'' * ''[[Ilex clementis]]'' * ''[[Ilex cochinchinensis]]'' * ''[[Ilex colchica]]'' (Bugarska, Turska, Kavkaz) * ''[[Ilex collina]]'' (Sjeverna Karolinam, Virdžiinija, Zapadna Virdžiinija, Tenesi, Džeordžija, SAD) * ''[[Ilex colombiana]]'' * ''[[Ilex condensata]]'' * ''[[Ilex confertiflora]]'' * ''[[Ilex conocarpa]]'' (Brazil) * ''[[Ilex cookii]]'' (Portoriko) * ''[[Ilex corallina]]'' * ''[[Ilex coriacea]]'' – [[Ilex coriacea|gallberry]] (Virdžinija doo Teksasa, SAD) * ''[[Ilex cornuta]]'' – (istočna Kina i Koreja) * ''[[Ilex costaricensis]]'' (Kostarika, Nickaragv a, Panama) * ''[[Ilex cowanii]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex crenata]]'' – (istočna Kina, Japan, Koreja, Tajvan, Sahalin) * ''[[Ilex cubana]]'' * ''[[Ilex culmenicola]]'' * ''[[Ilex cupreonitens]]'' * ''[[Ilex curtissii]]'' * ''[[Ilex cuzcoana]]'' * ''[[Ilex cyrtura]]'' * ''[[Ilex dabieshanensis]]'' (Kina) * ''[[Ilex danielis]]'' * ''[[Ilex daphnogenea]]'' * ''[[Ilex dasyclada]]'' * ''[[Ilex dasyphylla]]'' * ''[[Ilex davidsei]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex decidua]]'' <small>Walter</small> – (istok SAD, sjeveroistočni Meksiko) * ''[[Ilex dehongensis]]'' * ''[[Ilex delavayi]]'' * ''[[Ilex denticulata]]'' * ''[[Ilex dianguiensis]]'' * ''[[Ilex dicarpa]]'' * ''[[Ilex dimorphophylla]]'' (Amami Ōshima, Otoci Ryukyu) * ''[[Ilex dioica]]'' * ''[[Ilex diospyroides]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex dipyrena]]'' – Himalaji * ''[[Ilex dicolor]]'' * ''[[Ilex diuretica]]'' * ''[[Ilex divaricata]]'' * ''[[Ilex dolichopoda]]'' * ''[[Ilex dubia]]'' * ''[[Ilex dugesii]]'' * ''[[Ilex duidae]]'' * ''[[Ilex dumosa]]'' * ''[[Ilex dunniana]]'' * ''[[Ilex editicostata]]'' * ''[[Ilex elliptica]]'' * ''[[Ilex elmerrilliana]]'' * ''[[Ilex embelioides]]'' * ''[[Ilex eoa]]'' * ''[[Ilex ericoides]]'' (Peru) * ''[[Ilex estriata]]'' * ''[[Ilex euryoides]]'' (Kina) * ''[[Ilex excelsa]]'' * ''[[Ilex fargesii]]'' * ''[[Ilex fengqingensis]]'' (Kina) * ''[[Ilex ficifolia]]'' * ''[[Ilex ficoidea]]'' * ''[[Ilex florifera]]'' (Jamajka) * ''[[Ilex formosana]]'' * ''[[Ilex forrestii]]'' * ''[[Ilex fragilis]]'' * ''[[Ilex franchetiana]]'' * ''[[Ilex fukeinensis]]'' * ''[[Ilex gabinetensis]]'' * ''[[Ilex gabrielleana]]'' * ''[[Ilex gardneriana]]'' ([[izumiranja]]: 20. stoljeće?) (Indija) * ''[[Ilex georgei]]'' * ''[[Ilex gintungensis]]'' * ''[[Ilex glabella]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex glabra]]'' <small>L. A.Gray</small> – (istok Sjeverne Amerike) * ''[[Ilex glaucophylla]]'' * ''[[Ilex gleasoniana]]'' (Venezuela) * ''[[Ilex glomerata]]'' (Burma, Sumatra, poluotočna Malezija, Borneo) * ''[[Ilex godajam]]'' * ''[[Ilex goshiensis]]'' * ''[[Ilex graciliflora]]'' (Kina) * ''[[Ilex gracilis]]'' * ''[[Ilex grandiflora]]'' (Poluotočna Malezija) * ''[[Ilex gransabanensis]]'' * ''[[Ilex guaiquinimae]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex guangnanensis]]'' * ''[[Ilex guayusa]]'' (Amazonske kišne šume) * ''[[Ilex guianensis]]'' * ''[[Ilex guizhouensis]]'' * ''[[Ilex gundlachiana]]'' * ''[[Ilex haberi]]'' * ''[[Ilex hainanensis]]'' * ''[[Ilex hanceana]]'' * ''[[Ilex harrisii]]'' (Jamajka) * ''[[Ilex hayatana]]'' * ''[[Ilex hemiepiphytica]]'' (Kostarika) * ''[[Ilex hippocrateoides]]'' * ''[[Ilex hirsuta]]'' * ''[[Ilex holstii]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex hookeri]]'' * ''[[Ilex huachamacariana]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex hualgayoca]]'' (Južna Amerika) * ''[[Ilex huana]]'' * ''[[Ilex hylonoma]]'' * ''[[Ilex hypaneura]]'' * ''[[Ilex hyreana]]'' * ''[[Ilex ignicola]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex illustris]]'' (Poluotočna Malezija) * ''[[Ilex integerrima]]'' (Brazil) * ''[[Ilex integra]]'' – (Koreja, Taijvan, srednji jugoistok Kine, Honshu, Shikoku, Kyushu u Japanu) * ''[[Ilex intricata]]'' * ''[[Ilex inundata]]'' (Južna Amerika) * ''[[Ilex jamaicana]]'' <small>Proctor</small> ([[Jamajka]]) * ''[[Ilex jauaensis]]''(Venecuela) * ''[[Ilex jelskii]]'' (Peru) * ''[[Ilex karuaiana]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex kaushue]]'' (Kina) * ''[[Ilex khasiana]]'' (Indija) * ''[[Ilex kingiana]]'' * ''[[Ilex kusanoi]]'' * ''[[Ilex laevigata]]'' – (istočne obalne SAD) * ''[[Ilex lasseri]]'' (Vencuela) * ''[[Ilex latifolia]]'' – (južni Japan, istok i jug Kine) * ''[[Ilex lechleri]]'' (Peru) * ''[[Ilex leucoclada]]'' * ''[[Ilex longipes]]'' (jugoistočne SAD) * ''[[Ilex longzhouensis]]'' (Kina) * ''[[Ilex machilifolia]]'' (južna Kina) * ''[[Ilex maclurei]]'' (Kina) * ''[[Ilex macoucoua]]'' * ''[[Ilex macrocarpa]]'' * ''[[Ilex macropoda]]'' * ''[[Ilex magnifructa]]'' (Venecuele) * ''[[Ilex maingayi]]'' (Malezija) * ''[[Ilex marahuacae]]'' (Venezuela) * ''[[Ilex marginata]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex margratesavage]]'' * ''[[Ilex mathewsii]]'' (Peru) * ''[[Ilex × meserveae]]'' * ''[[Ilex microdonta]]'' * ''[[Ilex mitis]]'' (Južna Afrika) * ''[[Ilex montana]]'' <small>[[John Torrey|Torrey]] & [[Asa Gray|A.Gray]]</small> – ([[Istočne SAD) * ''[[Ilex mucronata]]'' <small>(L.) M.Powell, Savol., & S.Andrews</small> – (Istok i sjever Sjeverne Amerike) * ''[[Ilex myrtifolia]]'' * ''[[Ilex neblinensis]]'' (Brazil, Venecuela) * ''[[Ilex nothofagifolia]]'' * ''[[Ilex oblonga]]'' (Kina) * ''[[Ilex occulta]]'' (Kina) * ''[[Ilex opaca]]'' – (Istočne SAD) * ''[[Ilex ovalifolia]]'' * ''[[Ilex palawanica]]'' (Filipini) * ''[[Ilex pallida]]'' (Kostarika, Nikaragva, Panama) * ''[[Ilex paraguariensis]]'' * ''[[Ilex parvifructa]]'' (Venecuela) * ''[[Ilex patens]]'' * ''[[Ilex pauciflora]]'' * ''[[Ilex paujiensis]]'' * ''[[Ilex pedunculosa]]'' * ''[[Ilex peiradena]]'' * ''[[Ilex perado]]'' – (Madera) * ''[[Ilex perlata]]'' * ''[[Ilex pernyi]]'' * ''[[Ilex polita]]'' * ''[[Ilex praetermissa]]'' * ''[[Ilex pringlei]]'' * ''[[Ilex pseudobuxus]]'' * ''[[Ilex puberula]]'' * ''[[Ilex pubescens]]'' * ''[[Ilex purpurea]]'' * ''[[Ilex qianlingshanensis]]'' * ''[[Ilex quercetorum]]'' * ''[[Ilex quercifolia]]'' * ''[[Ilex rarasanensis]]'' * ''[[Ilex reticulata]]'' * ''[[Ilex rotunda]]'' * ''[[Ilex rugosa]]'' * ''[[Ilex sclerophylla]]'' * ''[[Ilex serrata]]'' – (Japan) * ''[[Ilex sessilifructa]]'' * ''[[Ilex shimeica]]'' * ''[[Ilex sikkimensis]]'' * ''[[Ilex sintenisii]]'' <small>(Urban) Britt.</small> – (Portoriko) * ''[[Ilex sipapoana]]'' * ''[[Ilex socorroensis]]'' * ''[[Ilex spinigera]]'' or ''[[Ilex hyrcana Pojark.]]'' * ''[[Ilex spruceana]]'' * ''[[Ilex steyermarkii]]'' * ''[[Ilex subrotundifolia]]'' * ''[[Ilex subtriflora]]'' * ''[[Ilex sugerokii]]'' * ''[[Ilex sulcata]]'' * ''[[Ilex syzygiophylla]]'' * ''[[Ilex tahanensis]]'' * ''[[Ilex tarapotina]]'' * ''[[Ilex tateana]]'' * ''[[Ilex taubertiana]]'' * ''[[Ilex ternatiflora]]'' ([[izumiranje]]: 20. stoljeće ?) * ''[[Ilex theezans]]'' * ''[[Ilex tiricae]]'' * ''[[Ilex tolucana]]'' * ''[[Ilex trachyphylla]]'' * ''[[Ilex trichocarpa]]'' * ''[[Ilex tugitakayamensis]]'' * ''[[Ilex uraiensis]]'' * ''[[Ilex urbaniana]]'' * ''[[Ilex vaccinoides]]'' * ''[[Ilex venezuelensis]]'' * ''[[Ilex venulosa]]'' * ''[[Ilex verticillata]]'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Asa Gray|A.Gray]]</small> (Istok Sjeverne Amerike) * ''[[Ilex vomitoria]]'' – (jugoistočne SAD) * ''[[Ilex vulcanicola]]'' * ''[[Ilex walkeri]]'' * ''[[Ilex wenchowensis]]'' * ''[[Ilex williamsii]]'' * ''[[Ilex wilsonii]]'' * ''[[Ilex yunnanensis]]'' * ''[[Ilex wugonshanensis]]'' * ''[[Ilex yuiana]]''<ref>Ulloa Ulloa & Jørgensen (1993), eFloras.org (2007a, b), IUCN (2007), RBGE (2007), USDA (2007a, b)</ref> {{div col end}} ==Galerija== <gallery> Datoteka:Starr_020925-0058_Ilex_anomala.jpg|''[[Ilex anomala]]'' Datoteka:Contorted Hedgehog Holly.JPG|A contorted hedgehog holly ''[[Ilex aquifolium]]'' 'Ferox' Datoteka:Ilex chinensis1.jpg|''[[Ilex chinensis]]'' Datoteka:Ilex pedunculosa5.jpg|''[[Ilex pedunculosa]]'' Datoteka:Ilex rotunda5.jpg|''[[Ilex rotunda]]'' Datoteka:Yunnan Holly Ilex yunnanensis Sprig 3008px.jpg|''[[Ilex yunnanensis]]'' Datoteka:Beautifulflowers6.jpg|[[Ilex × meserveae|''Ilex'' × ''meserveae'']] Datoteka:Ilex-pernyi-leaves.JPG|''[[Ilex pernyi]]'' </gallery> ==Reference== {{refspisak|32em}} ==Vanjski linkovi== * {{cite web|last=Eichhorn|first=Markus|title=The Holly Tree|url=http://www.test-tube.org.uk/trees/video_holly.htm|website=Test Tube|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|date=mart 2011}} * [http://www.botanical-dermatology-database.info/BotDermFolder/AQUI.html Aquifoliaceae] in [http://www.botanical-dermatology-database.info/index.html BoDD – Botanical Dermatology Database] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ilex| ]] [[Kategorija:Božićne biljke]] [[Kategorija:Ljekovito bilje]] [[Kategorija:Otrovne biljke]] [[Kategorija:Flora Azije]] [[Kategorija:Flora Evrope]] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Žbunovi]] g6j58cpt73gct1ti0xtwoybw5oqr4do Angiologija 0 468330 3936953 3884982 2026-10-24T19:33:35Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936953 wikitext text/x-wiki '''Angiologija''' ([[starogrčki jezik|stgrč.]] ἀνγεῖον, ἀγγεῖον – ''angeīon'' = (krvni) sud + -λογία – ''logia'' = nauka) je medicinska specijalnost koja proučava bolesti [[kardiovaskularni sistem|vaskularnog]] i [[limfni sistem|limfnog sistema]], tj. [[arterija]], [[vena]] i [[limfa|limfnih sudova]] i njihovih [[bolest]]i. U većem dijelu Evrope, ovo područje češće se naziva „angiologija“, a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim državama]] češći je pojam '''vaskularna medicina'''. Područje vaskularne medicine (angiologije) bavi se prevencijom, dijagnozom i liječenjem vaskularnih obpljenja [[krvni sud|krvnih sudova]] i srodnih bolesti.<ref name=<“chang“>{{cite book|editors=Chang, John B., Earl R. Olsen and Kailash Prasad|year=1998|title= Textbook of Angiology|url=https://archive.org/details/textbookofangiol0000chan|publisher=Springer|place=New York|isbn=10:0387984496}}</ref><ref name=<“mariela“>{{cite book|editors=Mariella Catalano, Michael Edmonds, Zsolt Pecsvarady, Jean-Claude Wautrecht, Dan Mircea Olinic, Grigoris T. Gerotziafas, Francesco Boccardo, Beatrice Amann-Vesti, Debora Karetová, Bengt Fagrell, Curt Diehm, Matija Kozak|year=2018|title=Vas European book on angiology/vascular medicine|publisher=Aracne| place=Veneto|isbn=978-88-255-1052-2}}</ref> == Pregled == Arterijske bolesti uključuju [[aorta|aortu]] ([[aneurizma aorte | aneurizme]] / [[disekcija aorte | disekcije]]) i arterije koje opskrbljuju noge, šake, bubrege, mozak, crijeva. Također pokriva arterijske bolesti, kao što su[[tromboza]] i [[embolija]], [[vaskulitid]]e i [[vazospazam| vazospazmatski poremećaji]]. Prirodno, bavi se prevencijom [[kardiovaskučarne bolesti|kardiovaskularnih bolesti]] kao što su [[infarkt miokarda | srčani udar]] i [[moždani udar]]. Venske bolesti uključuju vensku trombozu, hroničnu [[Hronična venska insuficijencija | venska insuficijencija]] i [[proširene vene]]. Limfne bolesti uključuju primarne i sekundarne oblike [[limfedem]]a. Također uključuje modifikaciju faktora rizika za vaskularne bolesti poput visokog [[holesterol]]a, visokog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]]. Kardiovaskularni faktori rizika poput visokog krvnog pritiska, povišenog [[holesterol]]a i drugih spadaju u specijalnost vaskularne medicine. Stoga bi specijalista vaskularne medicine trebao biti u mogućnosti da se bavi većinom glavnih bolesti našeg doba na sveobuhvatan način, koristeći jedinstvenu perspektivu. == Obuka iz vaskularne medicine == U [[Evropa|Evropi]], vaskularna medicina (angiologija) dobro je uspostavljena u nekim evropskim zemljama. Prva evropska obrazovna radna grupa rođena je 1991. godine u Milanu (EWMA), postavši 1998. godine Evropsko naučno udruženje [[VAS vaskularna nezavisna organizacija za istraživanje i obrazovanje]] sa nekoliko evropskih obrazovnih programa: European Felloship, European Master, CESMA-UEMS European Kursevi diploma i postdiplomskih studija. U [[Sjedinjene AmeričkeDržave|Sjedinjenim državama]] postoji nekoliko neovisnih programa obuke vaskularne medicine i dvanaest trogodišnjih programa koje finansira NIH. Ovi programi su pogodni bilo za specijaliste [[Interna medicina|interne medicine]] kao [[Stipendija|stipendije]] ili za [[Kardiologija|kardiologe]]. Godine 2005. [[Američki odbor za vaskularnu medicinu]] upravljao je prvim odborima za vaskularnu medicinu. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.vascularmed.org Society for Vascular Medicine] * [http://www.vas-int.org VAS - Vascular Independent Research and Education - European Organisation] {{Medicina}} [[Kategorija: Angiologija | Angiologija ]] [[Kategorija:Kardiologija]] [[Kategorija:Medicina]] [[Kategorija:Kardiovaskularni sistem]] o3q3327rgp2dtr5vir1kdepona52jbz Mehanika kontinuuma 0 469439 3937020 3885106 2026-10-24T21:39:22Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937020 wikitext text/x-wiki {{mehanika kontinuuma}} '''Mehanika kontinuuma''' je oblast [[mehanika|mehanike]] koja se bavi mehaničkim ponašanjem materijala koji su modelirani kao kontinuirana masa, a ne kao diskretne čestice. Francuski matematičar [[Augustin-Louis Cauchy]] prvi je formulirao takve modele u 19. stoljeću. == Objašnjenje == {{Klasična mehanika | cTopic = Grane}} Modeliranje objekta kao kontinuuma pretpostavlja da njegova supstanca u potpunosti ispunjava prostor koji zauzima. Modeliranje objekata na ovaj način ignorira činjenicu da je materija sačinjena od [[atom]]a, i tako nije kontinuirana; međutim, na [[dužina|skali dužine]] mnogo većoj od one na međuatomskoj udaljenosti, takvi su modeli vrlo precizni. Na takve modele mogu se primijeniti osnovni fizički zakoni, kao što su [[očuvanje mase]], [[očuvanje impulsa]] i [[očuvanje energije]], kako bi se izvele [[diferencijalna jednadžba|diferencijalne jednadžbe]] koje opisuju ponašanje takvih predmeta, a neke informacije o istraživanom materijalu dodaju se putem [[konstitutivni odnos|konstitutivnih odnosa]]. Mehanika kontinuuma bavi se fizičkim svojstvima čvrstih supstanci i fluida koje su neovisne o bilo kojem određenom [[koordinatni sistrm|koordinatnom sistemu]] u kojem se promatraju. Ta fizička svojstva tada predstavljaju [[tenzor]]e, koji su matematički objekti sa više traženih svojstava neovisnosti od koordinatnog sistema. Ovi tenzori se mogu izraziti u koordinatnim sistemima radi računske pogodnosti. == Koncept kontinuuma == Materijali, kao što su [[čvrsto stanje|čvrste supstance]], [[tečnost]]i i [[plin]]ovi, sastoje se od [[molekula]] odvojenih prostorom. Na mikroskopskoj skali, materijali imaju pukotine i diskontinuitete. Međutim, određeni fizički fenomeni mogu se modelirati, pod pretpostavkom da materijali postoje kao ''kontinuum, što znači da se materija u tijelu kontinuirano distribuira i ispunjava čitav prostor dijela koji zauzima''. Kontinuum je tijelo koje se može kontinuirano podijeliti na [[beskonačnost|beskonačno male]] elemente sa svojstvima struktura rasutog materijala. Valjanost pretpostavke o kontinuumu može se provjeriti teorijskom analizom, u kojoj se identificira ili neka jasna periodičnost, ili [[homogenost (statistika)|statistička homogenost]] i [[ergodičnost]] [[mikrostruktura|mikrostrukture]]. Preciznije, pretpostavka o kontinuumu zavisi od koncepata [[reprezentativni osnovni volumen|reprezentativnog osnovnog volumena]] i odvajanja skala na osnovu [[Hill-Mandelovo stanje|Hill-Mandelovog stanja]]. Ovaj uvjet pruža vezu između stajališta eksperimentalista i teoretičara o konstitutivnim jednadžbama (linearna i nelinearna elastična / neelastična ili spregnuta polja), kao i načinu prostornog i statističkog usrednjavanja mikrostrukture.{{sfn|Ostoja-Starzewski|2008|loc= chapters 7–10}} Kada razdvajanje skala ne vrijedi ili kada se želi uspostaviti kontinuitet finije rezolucije od one reprezentativne veličine volumenskog elementa (RVE), koristi se „statistički volumenski element“ (SVE), koji dovodi do slučajnih polja kontinuuma. Potonji tada pružaju mikromehaničku osnovu za stohastičke konačne elemente (SFE). Nivoi SVE i RVE povezuju mehaniku kontinuuma sa [[statistička mehanika|statističkom mehanikom]]. RVE se može procijeniti samo ograničeno, putem eksperimentalnih ispitivanja: kada konstitutivni odgovor postane prostorno homogen. Konkretno za [[fluid]]e, [[Knudsenov broj]] koristi se za procjenu u kojoj se mjeri može izvršiti aproksimacija kontinuiteta. == Saobraćaj automobila kao uvodni primjer == Ako se uzme u obzir promet automobila na autoputu, sa samo jednom trakom radi jednostavnosti, pomalo iznenađujuće, i u znak priznanja svojoj efikasnosti, mehanika kontinuuma efikasno modelira kretanje automobila. To ostvaruje putem [[jednačina parcijalnih diferencijala]] (PDE) za gustinu automobila. Poznavanje ove situacije osnažuje mogućnost da se razumije malo dihotomije kontinuuma i diskretnosti koja je u osnovi modeliranja kontinuuma uopće. Za početak modeliranja definirajmo da: <math>x</math> mjeri udaljenost (u km) duž autoceste; <math>t</math> je vrijeme (u minutama); <math>\rho (x, t)</math> je gustoća automobila na autoputu (u automobilima/km u traci); a <math>u (x, t)</math> je [[brzina protoka]] (prosječna brzina) tih automobila 'na' položaju <math>x</math>. ===Konzervacija izvođenja [[Parcijalna diferencijalna jednadžba|PDJ]]=== Automobili se tek tako pojavljuju pa nestaju. Razmotrimo bilo koju grupu automobila: od određenog automobila na stražnjem dijelu grupe koji se nalazi na <math>x=a(t)</math> do određenog automobila na prednjoj strani koji se nalazi na <math>x=a(t)</math> do određenog automobila sprijeda koji se nalazi na <math>x=b(t)</math>. T:Ukupan broj automobila u ovoj grupi <math>N=\int_{a(t)}^{b(t)} \rho(x,t)\,dx</math>. Budući da su automobili zaštićeni (ako postoji preticanje, tada "automobil sprijeda\ straga" može postati različiti automobil) :<math>dN/dt=0</math>. Ali putem [[Leibnizovo integralno pravilo|Leibnizovog integralnog pravila]]: :<math>\begin{align}{}\frac{dN}{dt}&=\frac{d}{dt}\int_{a(t)}^{b(t)} \rho(x,t)\,dx \\&=\int_{a}^{b} \frac{\partial\rho}{\partial t}\,dx +\rho(b,t)\frac{db}{dt}-\rho(a,t)\frac{da}{dt} \\&=\int_{a}^{b} \frac{\partial\rho}{\partial t}\,dx +\rho(b,t)u(b,t)-\rho(a,t)u(a,t) \\&=\int_{a}^{b} \left[ \frac{\partial\rho}{\partial t}+ \frac{\partial}{\partial x}(\rho u) \right] dx \end{align}</math> Ovaj integral, kao nula, vrijedi za sve grupe, odnosno za sve intervale <math>[a,b]</math>. Jedini način na koji integral može biti nula za sve intervale je ako je integran za sve <math>x</math>. Slijedom toga, konzervacija izvodi nelinearno konzerviranje prvog reda PDE :<math>\frac{\partial\rho}{\partial t}+ \frac{\partial}{\partial x}(\rho u)=0</math> za sve pozicije na autoputu. Ovaj zaštitni PDE odnosi se, ne samo na automobilski prome,t već i na [[tečnost]]i, [[čvrsto stanje|čvrste materije]], gužvu, [[životinje]], [[biljke]], [[požar]], finansijski promet itd. === Promatranje zatvara problem === Kada vrijedi skala razdvajnja ili kada se želi uspostaviti kontinuitet finije rezolucije od one reprezentativne veličine volumenskog elementa (RVE), koristi se „statistički volumenski element“ (SVE), koji u okret, dovodi do slučajnih polja kontinuuma. Potonji tada pružaju mikromehaničku osnovu za stohastičke konačne elemente (SFE). Nivoi SVE i RVE povezuju mehaniku kontinuuma sa [[statistička mehanika]]. RVE se može procijeniti samo ograničeno putem eksperimentalnih ispitivanja: kada konstitutivni odgovor postane prostorno homogen. Konkretno, za [[fluid]]e, koristi se [[Knudsenov broj]]za procjenu u kojoj se mjeri mmože izvršiti aproksimacija kontinuiteta. ==Primjena== * [[Mehanika kontunuuma]] **[[Mehanika čvrstog stanja]] ** [[Mehanika fluida]] * [[Inženjerstvo]] ** [[Građevinarstvo]] ** [[Mehaničko inžinjerstvo]] ** [[Vazduhoplovstvo]] ** [[Biomedicinsko inzenjerstvo]] ** [[Hemijsko inženjerstvo]] == Također pogledajte == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Bernoullijev princip]] * [[Cauchyjev elastični materijal]] * [[Konfiguraciona mehanika]] * [[Krivolinijske koordinate]] * [[Jednadžba stanja]] * [[Tenzori konačnih deformacija]] * [[Teorija konačnih deformacija]] * [[Hiperelastični materijal]] * [[Lagrangova i Eulerova specifikacija polja protoka]] * [[Pokretni ćelijski automat]] * [[Peridinamika]] * [[Stres (fizika)]] * [[Mjere stresa]] * [[Tenzorski račun]] * [[Teorija elastičnosti]] {{Div col end}} ==Reference== {{refspisak}} ===Dopunska literatura=== *{{cite journal|last1=Dienes|first1=J. K.|last2=Solem|first2=J. C.|year=1999|title=Nonlinear behavior of some hydrostatically stressed isotropic elastomeric foams|journal=Acta Mechanica|volume=138|issue=3–4|pages=155–162 |doi=10.1007/BF01291841|url=https://zenodo.org/record/1232490}} *{{Cite book | last = Fung | first = Y. C. | publisher = Prentice-Hall, Inc. | year = 1977 | title = A First Course in Continuum Mechanics | url = https://archive.org/details/firstcourseincon0000fung | edition = 2nd | isbn = 978-0-13-318311-5}} *{{cite book | last = Lubliner | first = Jacob | title = Plasticity Theory | publisher = Dover Publications | year = 2008 | url = http://www.ce.berkeley.edu/~coby/plas/pdf/book.pdf | isbn = 978-0-486-46290-5 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20100331022415/http://www.ce.berkeley.edu/~coby/plas/pdf/book.pdf | archive-date = 31. 3. 2010 | edition = Revised }} *{{cite book |title=Microstructural randomness and scaling in mechanics of materials |last=Ostoja-Starzewski |first=M. |year=2008 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-58488-417-0 |chapter= 7-10 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Qyf1woZPNgC}} *{{cite book |title=Continuum Mechanics|last=Spencer|first=A.J.M.|year=1980 |publisher=Longman Group Limited (London) |isbn=978-0-582-44282-5|page=83 |url=https://books.google.com/books?id=AJdfQL0rgrgC}} *{{cite book |first=A. J. |last=Roberts |title=A One-Dimensional Introduction to Continuum Mechanics |publisher=World Scientific |year=1994 }} ===Opće reference=== *{{cite book |first=R. C. |last=Batra |year=2006 |title=Elements of Continuum Mechanics |publisher=AIAA |location=Reston, VA}} *{{cite book | last = Bertram | first = Albrecht | title = Elasticity and Plasticity of Large Deformations - An Introduction | publisher = Springer | year = 2012 | edition = Third | isbn = 978-3-642-24615-9| doi = 10.1007/978-3-642-24615-9 }} *{{Cite book | last = Chandramouli, P.N | publisher = Yes Dee Publishing Pvt Ltd | year = 2014 | title = Continuum Mechanics | url = http://www.yesdee.com/ysdbook.php?ysde=408&ys=0-64-56 | isbn = 9789380381398 | access-date = 31. 10. 2020 | archive-date = 4. 8. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180804105939/http://www.yesdee.com/ysdbook.php?ysde=408&ys=0-64-56 | url-status = dead }} *{{Cite book | first = A. Cemal | last = Eringen | publisher = Krieger Pub Co | year = 1980 | title = Mechanics of Continua | edition = 2nd | isbn = 978-0-88275-663-9}} *{{cite book | last = Chen | first = Youping |author2=James D. Lee |author3=Azim Eskandarian | title = Meshless Methods in Solid Mechanics | publisher = Springer New York | year = 2009 |edition= First | isbn = 978-1-4419-2148-2 }} *{{cite book | last = Dill | first = Ellis Harold | title =Continuum Mechanics: Elasticity, Plasticity, Viscoelasticity | publisher = CRC Press | year = 2006 | location = Germany | url = https://books.google.com/books?id=Nn4kztfbR3AC | isbn = 978-0-8493-9779-0}} *{{cite book | last = Dimitrienko | first = Yuriy | title = Nonlinear Continuum Mechanics and Large Inelastic Deformations | publisher = Springer | year = 2011 | location = Germany | isbn = 978-94-007-0033-8}} *{{cite book | last = Hutter | first = Kolumban |author2=Klaus Jöhnk | title = Continuum Methods of Physical Modeling | publisher = Springer | year = 2004 | location = Germany | url = https://books.google.com/books?id=B-dxx724YD4C | isbn = 978-3-540-20619-4}} *{{cite book |first=M. E. |last=Gurtin |year=1981 |title=An Introduction to Continuum Mechanics |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVA-011 |publisher=Academic Press |location=New York}} *{{Cite book |first = W. Michael |last = Lai |author2 = David Rubin |author3 = Erhard Krempl |publisher = Elsevier, Inc. |year = 1996 |title = Introduction to Continuum Mechanics |edition = 3rd |url = http://www.elsevierdirect.com/product.jsp?isbn=9780750628945 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090206214423/http://www.elsevierdirect.com/product.jsp?isbn=9780750628945 |url-status = dead |archive-date = 6. 2. 2009 |isbn = 978-0-7506-2894-5 }} *{{cite book | last = Lubarda | first = Vlado A. | title = Elastoplasticity Theory | publisher = CRC Press | year = 2001 | url = https://books.google.com/books?id=1P0LybL4oAgC | isbn = 978-0-8493-1138-3 }} *{{cite book | last = Malvern | first = Lawrence E. | year=1969 | title=Introduction to the mechanics of a continuous medium | publisher = Prentice-Hall, Inc. | location=New Jersey}} *{{cite book | last = Mase | first = George E. | title = Continuum Mechanics | publisher = McGraw-Hill Professional | year = 1970 | url = https://books.google.com/books?id=bAdg6yxC0xUC | isbn = 978-0-07-040663-6 }} *{{cite book | last = Mase | first = G. Thomas |author2=George E. Mase | title = Continuum Mechanics for Engineers | publisher = CRC Press | year = 1999 |edition= Second | url = https://books.google.com/books?id=uI1ll0A8B_UC | isbn = 978-0-8493-1855-9 }} *{{cite book |first=G. A. |last=Maugin |year=1999 |title=The Thermomechanics of Nonlinear Irreversible Behaviors: An Introduction |publisher=World Scientific |location=Singapore}} *{{cite book | last = Nemat-Nasser | first = Sia | title = Plasticity: A Treatise on Finite Deformation of Heterogeneous Inelastic Materials | publisher = Cambridge University Press | year = 2006 | location = Cambridge | url = https://books.google.com/books?id=5nO78Rt0BtMC | isbn = 978-0-521-83979-2}} *{{cite book | last = Ostoja-Starzewski | first = Martin | title = Microstructural Randomness and Scaling in Mechanics of Materials | publisher = Chapman & Hall/CRC Press | year = 2008 | location = Boca Raton, FL | url = http://www.crcpress.com/product/isbn/9781584884170 | isbn = 978-1-58488-417-0}} *{{cite book | last = Rees | first = David | title = Basic Engineering Plasticity - An Introduction with Engineering and Manufacturing Applications | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2006 | url = https://books.google.com/books?id=4KWbmn_1hcYC | isbn = 978-0-7506-8025-7}} *{{cite book |first=T. W. |last=Wright |year=2002 |title=The Physics and Mathematics of Adiabatic Shear Bands |url=https://archive.org/details/physicsmathemati0000wrig |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat|Continuum Mechanics}}{{Grane fizike}}{{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Continuum Mechanics}} [[Kategorija:Mehanika kontinuuma| Mehanika kontinuuma]] [[Kategorija:Klasična mehanika]] j2vf5o8xg1y126kk6pwv7q09kp7o9n4 Giemsa-pruganje 0 473369 3936925 3885344 2026-10-24T18:33:31Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936925 wikitext text/x-wiki [[slika:NHGRI human male karyotype.png|thumbnail|300px|G-pruganje: [[Kariogram]] muškarca nakon Giemsa bojenja]] '''G-pruganje''', '''G-bendiranje''' '''Giemsa-trakanje''' je tehnika koja se koristi u [[citogenetika|citogenetici]] za stvaranje vidljivog [[kariogram]]a, bojenjem kondenziranih [[hromosom]]a. Korisno je za identifikaciju [[nasljedna bolest|nasljednih bolesti]] pomoću fotografskog prikaza čitavog [[hromosomska garnitura|hromosomskog komplementa]].<ref name=Speicher>Speicher, Michael R. and Nigel P. Carter. "The New Cytogenetics: Blurring the Boundaries with Molecular Biology." ''Nature'' Reviews Genetics, Vol 6. Oct 2005.</ref> [[Metafaza|Metafazni]] hromosomi tretiraju se [[tripsin]]om (da bi se delimično digestirali) i [[bojenje (biologija)|obojeni]] [[Giemsa boja|Giemsom]]. [[Heterohromatin|Heterochromatinske]] regije, koje imaju tendenciju da budu bogate [[adenin]]om i [[timin]]om (AT-bogatom) [[DNK]] i relativno siromašne genima, tamnije se boje u G-prugama. Suprotno tome, manje kondenzirani [[hromatin]] ([[euhromatin]]) – koji obično obiluje [[guanin]]om i [[citozin]]om ([[sadržaj G|bogat u GC]]) i više [[transkripcija (genetika)|transkripcijski]] aktivan – uključuje manje [[Giemsa boja|obojenje]], a ti regioni se pojavljuju kao svjetlije trake u G-prugama. Uzorak traka numeriran je na svakom kraku [[hromosom]]a od [[centromera]] do [[telomera]]. Ovaj sistem numeriranja omogućava da bilo koji [[kariotip|opseg]] na [[hromosom]] u bude precizno identificiran i opisan.<ref>{{cite book|last1=Nussbaum|first1=Robert|last2=McInnes|first2=Roderick|last3=Willard|first3=Huntington|title=Thompson & Thompson, Genetics in Medicine|url=https://archive.org/details/isbn_2901437706962|date=2015|publisher=Elsevier Inc.|location=Canada|isbn=978-1-4377-0696-3|page=[https://archive.org/details/isbn_2901437706962/page/58 58]|edition=Eighth}}</ref> Obrnuto G-pruganje dobije se u [[R-pruganje|R-pruganju]]. Trake/pruge mogu se koristiti za identifikaciju hromosomskih abnormalnosti, kao što je [[translokacija (genetika)|translokacija]], jer za svaki hromosom postoji jedinstveni obrazac svjetlih i tamnih traka. Teško je identificirati i grupirati hromosome na osnovu jednostavnog [[bojenje|bojenja]], jer ujednačena boja struktura otežava razlikovanje hromosoma. Stoga su razvijene tehnike poput G-pruganja zbog koje su se ''trake/pruge/bendovi'' pojavili na hromosomima. Te pruge bile su jednake na [[homologni hromosom|homolognim hromosomima]], pa je identifikacija postala lakša i preciznija. Što su hromosomi manje zgusnuti, to se više traka pojavljuje kada se stvaraju G-pruge. To znači da se različiti hromosomi razlikuju u [[profaza|profazi]] nego u [[metafaza|metafazi]].<ref>{{cite book|last1=Nussbaum, McInnes, Willard|title=Genetics in Medicine|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-0696-3|pages=57-73}}</ref> ;Slijede tipovi pruganja hromosoma: {| class="wikitable" border="1" ! Tip pruga !! Megtod bojenja |- | C-pruganje||[[Konstitutivni heterohromatin]] |- | G-pruganje|| [[Boja Giemsa]] |- | Q-pruganje ||[[Kvinakrin]] |- | R-pruganje|| Obrnuto Giemsa bojenje |- | T-pruganje||[[Telomera|Telomerno]] |- |} == Također pogledajte == * [[Hromosom]] * [[Mapiranje gena]] * [[Fluorescentna ''in situ'' hibridizacija]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Hromosomi]] [[Kategorija:Bojenje]] [[Kategorija:Citogenetika]] 5f4xrkp7y20tjyzkqr2t9anhthajosg CXorf66 0 474722 3936897 3927506 2026-10-24T12:39:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936897 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''CXorf66''', znan i kao '''protein otvorenog čitanja 66 hromosoma X''', je 361aa [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CXorf66'''. Predviđa se da je kodirani protein tip 1 [[transmembranski protein]]; međutim, njegova tačna funkcija još uvijek nije poznata.<ref name=GeneCard>{{GeneCard|CXorf66}}</ref> CXorf66 has one alias: RP11-35F15.2.<ref name=GeneCard/> Postoji [[patent]] za CXorf66 pod fajlom US 8586006, koji izdaje [[Institut za biologiju sistema]] (''Institute for Systems Biology'') i kompanija ''Integrated Diagnostics, Inc.<ref name="google patent">{{cite web | url = http://www.google.com/patents/US8586006 | title = Organ-specific proteins and methods of their use |author1=Leroy Hood |author2=Patricia M. Beckmann |author3=Richard Johnson |author4=Marcello Marelli |author5=Xiaojun Li | work = US8586006 Patent | publisher = Institute For Systems Biology, Integrated Diagnostics, Inc.| access-date =11. 3. 2015 }}</ref> Protein CXorf66 potencijalni je novi [[biomarkeri kancera|biomarker raka]].<ref name="review">{{cite journal | vauthors = Delgado AP, Hamid S, Brandao P, Narayanan R | title = A novel transmembrane glycoprotein cancer biomarker present in the X chromosome | journal = Cancer Genomics & Proteomics | volume = 11 | issue = 2 | pages = 81–92 | year = 2014 | pmid = 24709545 }}</ref> ==Gen== CXorf66 se nalazi na hromosomu X, pozicija Xq27.1, na komplementnom lancu.<ref name="NCBI cxorf66">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001013421.1 | title = NCBI CXorf66 protein | work = Conserved Domain Database | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> The CXorf66 gene is located between [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/286410 ATP11C ATPase], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/574508 MIR505], and [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=HNRNPA3P3 HNRNPA3P3].<ref name="NCBI cxorf66"/> Pored toga, prema [[OMIM]]-u, CXorf66 se nalazi između [[SOX3]], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/728695 SPANXB1] i [[Komplementarno-determinirajuća regija 1|CDR1]].<ref name="OMIM cxorf66">{{cite web | url = http://www.omim.org/geneMap/X?start=652&limit=10 | title = OMIM CXorf66 protein | work = Conserved Domain Database | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> ==iRNK== ===Varijante prerade=== CXorf66 se sastoji samo od jedne poznate preradne varijante s tri [[egzon]]a (1-117, 118-271 i 272-1288bp) i dva [[intron]]a.<ref name="AceView"/> Lokacije veza javljaju se na položajima 30aa [G] i 81aa [M].<ref name="AceView">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/IEB/Research/Acembly/av.cgi?db=human&term=cxorf66&submit=Go | title = NCBI AceView CXorf66 protein | work = Conserved Domain Database | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> [[slika:AceView CXorf66 splicing.png|thumb| [[Prerada RNK|Prerada]] proizvoda gena CXorf66]] Utvrđeno je da CXorf66ima samo jedno [[poliadenilacija|poliadenilacijsko]] mjesto.<ref name="Softberry">{{cite web |url = http://www.softberry.com/ |title = Softberry |publisher = Softberry.com |access-date = 11. 3. 2015 |archive-date = 16. 4. 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150416030907/http://www.softberry.com/ |url-status = dead }}</ref> ==Protein== ===Sasatav=== Sa 57 [[serin]]a i 42 [[lizin]]a, protein CXorf66 bogat je i prvim i drugim.<ref name="SDSC">{{cite web | url = http://workbench.sdsc.edu/ | title = SDSC Biology Workbench | author = Department of Bioengineering | publisher = University of California, San Diego | access-date = 11. 3. 2015}}</ref> CXorf66 ima molekulsku težinu od 39,9kdal, a [[izoelektrična tačka]] mu je 9,89.<ref name="SDSC"/> ===Domeni=== Protein CXorf66 ima predviđeni [[signalni peptid]] od 1. do 19. [[aminokiseline]] (aa), topološki domen od 20-47aa, [[transmembranski domen]] od 48-68aa i drugi topološki domen od 69-361aa.<ref name="UniProt">{{cite web | url = https://www.uniprot.org/uniprot/Q5JRM2 | title = UniProtKB/Swiss-Prot Q5JRM2 | publisher = UniProt consortium | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> A signal peptide cleavage site is predicted to occur between the 17-18aa.<ref name="SignalP">{{cite web | url = http://www.cbs.dtu.dk/services/SignalP/ | title = SignalP 4.0: discriminating signal peptides from transmembrane regions |author1=Thomas Nordahl Petersen |author2=Søren Brunak |author3=Gunnar von Heijne|author4=Henrik Nielsen | publisher = Nature Methods | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> Analizirajući sastav proteina (bogat serinom i lizinom) i [[posttranslacijske modifikacije]] (visoki nivoi fosforilacije), predviđa se da je prvi topološki domen [20-47aa] [[vanćelijski matriks|vanćelijski]], dok je topološk domen [69- 361aa] [[citoplazma]]tski. Vizuelni prikaz može se vidjeti na slici II.<ref name="Sousi">{{cite web |url=http://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/sosui_submit.html |title=SOSUI: classification and secondary structure prediction system for membrane proteins. |author1=Hirokawa T. |author2=Boon-Chieng S. |author3=Mitaku S. |publisher=Journal of Bioinformatics |access-date=11. 3. 2015 |archive-date=27. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527074702/https://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/sosui_submit.html |url-status=dead }}</ref> [[slika:Human CXorf66 Protein Phosphorylation Sites.png|thumb|Slika I: Kandidatsko mjesto fosforilacije ljudskog proteina CXorf66]] [[slika:Sosui Prediction of CXorf66.png|thumb|Slika II: SOSUI predviđanje transmembranske topologije proteina CXorf66]] Tri ponovljena motiva DKPV [31-34 i 204-207aa], SEAK [97-100 i 287-290aa] i PKRS [161-164 i 245-248aa] pronađena su u ljudskom proteinu CXorf66. Ova ponavljanja su konzervirana kod drugih primata, kao što su ''[[gorile|Gorilla gorilla gorilla]] '' i ''[[Macaca mulatta]]'', ali ih nema kod drugih sisara.<ref name="SAPS">{{cite web | url = http://workbench.sdsc.edu/| title = Methods and algorithms for statistical analysis of protein sequences | author = Brendel, V., Bucher, P., Nourbakhsh, I.R., Blaisdell, B.E. & Karlin, S. | work = SAPS (Statistical Analysis of PS) | publisher = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> ===Jednonukleotidni polimorfizmi=== Postoji jedna prirodna varijanta populacije (frekvencija 0,436) kod 233aa, od [[prolin]]a do [[leucin]]a u proteinu CXorf66, s prolinom koji je predački kodirana aminokiselina. Efekti ove [[misens mutacija|misens mutacije]] nisu primijećeni.<ref name="UniProt"/><ref name="SNPs">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/SNP/| title = dbSNP | work = Conserved Domain Database | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> ===Interaktivni proteini=== {{Gallery |width=250 |height=250 |slika:CXorf66 STRING Predicted Protein Interactions.png|Slika III: STRING-predviđene interakcije proteina ljudskog proteina CXorf66 }} Na osnovu predviđene interakcije proteina u programu [[STRING]], CXorf66 ima bodovanje srednjeg nivoa za povezanost s proteinima navedenim na slici III.<ref name="STRING">{{cite web | url = http://string-db.org/| title = CXorf66 Protein Interactions | work = STRING - Known and Predicted Protein-Protein Interactions| publisher =String-db.org | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> Važno je napomenuti da svi navedeni proteini nisu eksperimentalno određeni. == Regulacija== === Transkripcija === ==== Promotor ==== Poznat je samo je jedan [[promotor (genetika)|promotor]] kojeg je [[Genomatix]] predvidio za protein CXorf66 na negativnom lancu iz 139047554-139048298, čija je dužina 745 bp.<ref name="Genomatix">{{cite web | url = http://www.genomatix.de/ | title = Genomatix ElDorado | author = Genomatix Software | access-date = 11. 3. 2015 | archive-date = 2. 12. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211202010908/https://www.genomatix.de/ | url-status = dead }}</ref> Kada se za generirani promotor CXorf66 koristi [[BLAT (bioinformatika)|BLAT-poravnavanje]], pronađeni su brojni pogoci s visokim identitetom za različite gene na različitim hromodsomima. Slijedi nekoliko generiranih rezultata pretraživanja s najboljim bodovanjem koji dijele visok postotak poklapanja identiteta:<ref name="BLAT">{{cite web | url = http://genome.ucsc.edu/FAQ/FAQblat.html | title = BLAT | author = Jim Kent | publisher = UCSC Genome Bioinformatics | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ime!! Genski ID !! Rezultat !! Raspon (bp) van 745 !! Identitet !!Hromosom !! Lanac !! Start !! Kraj |- | [[ZBTB8A]] || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/653121 653121] || 282 || 656 || 88,2% || 1 || - || 32994892 || 32995547 |- | [[TESK2]] || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/10420 10420] || 263 || 624 || 90,3% || 1 || - || 45843093 || 45843716 |- | [[TBCK]] || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/93627 93627] || 244 || 639 || 91,5% || 4 || + || 107146630 || 107147268 |- | [[USP48]] || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/84196 84196] || 241 || 631 || 89,0% || 1 || + || 22014725 || 22015355 |- | [[PTPN22]] || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/26191 26191] || 227 || 281 || 90,0% || 1 || - || 114365307 || 114365587 |- | [[PSPH]] || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/5723 5723] || 220 || 605 || 90,6% || 7 || - || 56098319 || 56098923 |} Jedinstveno, TESK2 je testis-specifična protein-kinaza, koja korelira s predviđenom ekspresijom tkivnog CXorf66. ==== Faktori transkripcije ==== Korištenjem Genomatixa, stvorena je tabela sa 20 glavnih transkripcijskih faktora i njihovih mjesta vezanja u promotoru CXorf66 (vidi sliku IV) [[slika:Transcription Factor Binding Sites in CXorf66 Promoter.png|thumb|Slika IV: Generirana lista of mjesta vezanja transcripcijskih faktora u promotoru CXorf66-a]] ===Translacija=== CXorf66 ima dvije [[miRNK]], [http://www.mirbase.org/cgi-bin/mirna_entry.pl?acc=MI0006352 hsa-mir-1290] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305225115/http://mirbase.org/cgi-bin/mirna_entry.pl?acc=MI0006352 |date=5. 3. 2021 }} i [http://www.mirbase.org/cgi-bin/mature.pl?mature_acc=MIMAT0019233 hsa-miR-4446-5p] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031232/http://www.mirbase.org/cgi-bin/mature.pl?mature_acc=MIMAT0019233 |date=4. 3. 2016 }} predviđene za vezanje sa 3' UTR regijom [[iRNK]].<ref name="mirna">{{cite web | url = http://www.mirbase.org/ | title = miRBase: the microRNA database | publisher = University of Manchester | access-date = 11. 3. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220621101812/http://www.mirbase.org/ | archive-date = 21. 6. 2022 | url-status = dead }}</ref> ====Posttranslacijske modifikacije==== Expasyjevim programom predviđeno je jedno [[N-vezana glikozilacija|N-glikozilacijsko mjesto]] [http://www.cbs.dtu.dk/services/NetNGlyc/ NetNGlyc] na NGSS [24aa] sa sekundarnim mestom također moguće na NGTN [21aa].<ref name="N-link">{{cite web | url = http://www.cbs.dtu.dk/services/NetNGlyc/ | title = Prediction of N-glycosylation sites in human proteins |author1=R. Gupta |author2=E. Jung |author3=S. Brunak | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> Primjenom [http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/ NetPhos], predviđeno je ukupno 48 [[fosforilacija|fosforijacijskih]] mjesta (41 [[serin]], 2 [[treonin]]a i 5 [[tirozin]]a), koja se sva događaju nakon predviđenog transmembranskog domena, sugerirajući [[citoplazma]]tsku topologiju.<ref name="NetPhos">{{cite web | url = http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/ | title = Sequence- and structure-based prediction of eukaryotic protein phosphorylation sites |author1=Blom, N. |author2=Gammeltoft, S. |author3= Brunak, S.| publisher = Journal of Molecular Biology | access-date = 11. 3. 2015 }}</ref> Upotrebom [http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/ YinOYang], many [https://en.wikibooks.org/wiki/Structural_Biochemistry/Proteins/Protein_O-GlcNAcylation_by_O-linked_%CE%B2-N-acetylglucosamine_(O-GlcNAc) O-GlcNAc] predviđena su mjesta. Sve što uključuje visoki potencijal javlja se nakon transmembranske regije 48-68aa.<ref name="YinOYang">{{cite web | url = http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/ | title = Prediction of glycosylation sites in proteomes: from post-translational modifications to protein function | author = R Gupta. | publisher =Cbs.dtu.dk | access-date =11. 3. 2015}}</ref> [[SUMO protein|SUMO plot analiza]] provedena za protein CXorf66 vrste ''Homo sapiens'', otkrila je veliku vjerovatnoću motiva sumolizacije na položaju K241, zajedno s motivima male vjerovatnoće na K316 i K186. Budući da [[SUMO protein|sumoilacija]] ima ulogu u različitim ćelijskim procesima, kao što su jedarno-citosolni transport i regulacija transkripcije, očekuje se da je CXorf66 posttranslacijom modificirani [[SUMO protein]].<ref name="SUMO">{{cite web |url=http://sumosp.biocuckoo.org/ |title=GPS-SUMO: a tool for the prediction of sumoylation sites and SUMO-interaction motifs |author1=Qi Zhao |author2=Yubin Xie |author3=Yueyuan Zheng |author4=Shuai Jiang |author5=Wenzhong Liu |author6=Weiping Mu |author7=Yong Zhao |author8=Yu Xue |author9=Jian Ren |publisher=Nucleic Acids Research |access-date=3. 4. 2021 |archive-date=10. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510131129/http://sumosp.biocuckoo.org/ |url-status=dead }}</ref> ====Subćelijska lokalizacija==== [[slika:CXorf66 Nuclear Localization Signals.png|thumb|Slika V: Jedarna lokalizacija siglala homologa CXorf66]] Koristeći [[PSORT]] II, nađeno je da postoji [[Sekvenca jedarne lokalizacije|signal jedarne lokalizacije]] od PYKKKHL na 268aa.<ref name="PSORT">{{cite web | url = http://psort.hgc.jp/ | title = PSORT II | author = Paul Horton | publisher=Psort.hgc.jp|access-date=11. 3. 2015}}</ref> Može se vidjeti da se ovaj signal kozervira kod [[primat]]a; međutim, nije prisutan kod drugih [[sisar]]a. Pored toga, slijedeći SASC kNN-Prediction SDSC-ovog Biology Workbencha, ljudski protein CXorf66 i homolog miša imaju 47,8% vjerovatnoće da završe u jedarnom dijeli ćelije. Za udaljenije homologe, poput onoh kod ''[[Bos taurus]]'', koji nemaju jedarne lokalizacijske signale, međutim, CXorf66 ima vjerovatnoću 34,8% da završi u vanćelijskom prostoru, uključujući regiju ćelijskog zida ili plazmatske membrane. Za prikaz nekoliko homologa i njihovih signala nuklearne lokalizacije, pogledati sliku V. == Homologija == CXorf66 nema poznate [[paralog]]e kod ljudi; međutim konzervirao je homologe širom carstva [[Mammalia]]. Izuzetno konzerviran je kod primata, po čemu je uočljiva brza evolucija za CXorf66, vidi sliku VI, objašnjavajući veći broj [[ortolog]]a kod sisara, a ne kod [[beskičmenjak]]a, [[ptica]] i [[gmizavac]]a.<ref name="BLAST">{{cite web | url = http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi | title = BLAST: Basic Local Alignment Search Tool | work = Conserved Domain Database | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> [[slika:CXorf66 Percent Non-identity vs Date of Divergence.png|thumb|Slika VI: Divergencija proteinskih homologa CXorf66]] {| border="3" style="margin:auto; text-align:center;" cellpadding="5" cellspacing="0" |- ! CXorf66-ov protein!! Vrsta !! Datiranje divergencije (milioni godina) <ref>{{cite web|url=http://www.timetree.org/ |title=The Timescale of Life |publisher=TimeTree |access-date=11. 3. 2015}}</ref>!! ncbi accession Number !! query cover !! style="width:65px;"| Vrijednost !! Identitet |- | CXorf66 homolog || [[Čimpanze]] (''Pan troglodytes'') || 6,3 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_001139133.1 XP_001139133.1] || 100% || 0 || 98% |- | CXorf66 homolog || [[Gorila]] (''Gorilla gorilla gorilla'') || 8,8 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004065002.1 XP_004065002.1] || 100% || 0 || 98% |- | LOC631784 isoform X1|| [[Miš]] (''Mus musculus'') || 92,3 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006528296.1 XP_006528296.1] || 98% ||2E-41 || 34% |- | CXorf66-like isoform X1|| [[Pacov]] (''Rattus norvegicus'') || 92,3 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_001068529.2 XP_001068529.2] || 84% ||6E-32 || 32% |- | CXorf66 homolog || [[Govedo]] (''Bos taurus'') || 94,2 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005200949.1 XP_005200949.1] || 96% || 2.00E-46 || 35% |- | CXorf66 homolog || [[Bijeli nosorog]] (Ceratotherium simum simum) || 94,2 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004441715.1 XP_004441715.1] || 100% || 8.00E-86 || 48% |- | CXorf66 homolog || [[Konj]] (''Equus caallus'') || 94,2 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005614614.1 XP_005614614.1] || 96% || 8.00E-58 || 44% |- | Polipeptid srednjeg neurofilamenta || [[Zebrica]] (''Taeniopygia guttata'') || 296 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002197538.1 XP_002197538.1] || 44% || 2.00E-08 || 30% |- | Triadinoliki, djelimični || [[misisipski aligator|Aligator]] (''Alligator mississippiensis'') || 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006271227.1 XP_006271227.1] || 53% || 2.00E-12|| 23% |- | LOC590028 || [[morski ježevi|Morski jež]] (''Strongylocentrotus purpuratus'') || 742.9 ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_794743.3 XP_794743.3] || 45% || 2.00E-05 || 35.40% |- | Alfa-L-fukozidaza || [[Bakterija]] ''[[Streptococcus mitis]]'' || 2535.8 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/WP_001083113.1 WP_001083113.1] || 47% || 7.00E-38 || 22% |} ==Ekspresija== Iz Unigeneovog EST [[cDNK]] iz obilja tkiva i Atlasa proteina, CXorf66 ima umjereno visoke nivoe ekspresije u testisima, uz viši nivo ekspresije u fetusnom tkivu, u odnosu na druge razvojne faze.<ref name="Unigene">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/unigene | title = Unigene | work = Conserved Domain Database | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date = 11. 3. 2015 | archive-date = 24. 7. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190724083804/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/unigene | url-status = dead }}</ref><ref name="Protein Atlas">{{cite web | url = http://www.proteinatlas.org/ENSG00000203933/tissue | title = Towards a knowledge-based Human Protein Atlas |vauthors=Uhlen M, Oksvold P, Fagerberg L, Lundberg E, Jonasson K, Forsberg M, Zwahlen M, Kampf C, Wester K, Hober S, Wernerus H, Björling L, Ponten F | work = The Human Protein Atlas | publisher = Nat Biotechnology | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> Protein CXorf66 također ima primjetno slabo prisustvo ukupne [[RNK]] u kontrolnom [[endometrij]]u i [[endometrrioza|endometriozi]].<ref name="Geoprofile3">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3092:490013| title = CXorf66 -Endometriosis | work = NCBI GEO Profile | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> CXorf66 has been portrayed to have notable presence in the [[Blood plasma|plasma]] and [[platelet]].<ref name="GeneCard"/> Na osnovu podataka PaxDb-a, utvrđeno je da se CXorf66 svrstava u prvih 5% za jedno istraživanje ljudske plazme i među 25% za drugo istraživanje provedeno na ljudskim [[trombociti]]ma.<ref name="PaxDb">{{cite web | url = http://pax-db.org/#!protein/990172 | title = PaxDb CXorf66 | author = Wang, M. | work = PaxDb: Protein Abundance Across Organisms | publisher = Mol Cell Proteomics | access-date = 11. 3. 2015 |display-authors=etal}}</ref> Pored toga, primjetno je prisustvo 60–100% proteina CXorf66 i u tkivu oštećenog septuma i u [[dilatacijska kardiomiopatija|dilatacijskoj kardiomiopatiji]].<ref name="Geoprofile">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/27908033 | title = CXorf66 - Dilated cardiomyopathy: septum | work = NCBI GEO Profile | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date = 11. 3. 2015 }}</ref> Nadalje, CXorf66 ima ~75% proteinskog prisustva u [[jednojedarna ćelija periferne krvi|jednojedarnim ćelijama periferne krvi]].<ref name="Geoprofile2">{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3561:GI_37546417-S | title = Occupational benzene exposure: peripheral blood mononuclear cells (HumanRef-8) | work = NCBI GEO Profile | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date =11. 3. 2015 }}</ref> [[slika:Unigene EST Tissue Expression for CXorf66.png|thumb|Unigene EST-ovi tkivni podaci za ljudski protein CXorf66]] [[slika:GeneCards CXorf66 Tissue Expression.png|thumb|[[GeneCards]]-ova predviđena tkivna ekspresija ljudskog proteina CXorf66]] {{Gallery |width=200 |height=210 |slika:CXorf66 - Dilated Cardiomyopathy Septum.png|Prisustvo protrina CXorf66 u septumskom tkivu dilatacijske kardiomiopatije |slika:CXorf66 - Peripheral blood mononuclear cells.png| Prisustvo proteina CXorf66 u mononukleusnim ćelijama periferne krvi |slika:CXorf66 - Endometriosis Protein Presence.png| Prisustvo proteina CXorf66 u ukupnoj RNK endometrioze}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Geni na hromosomu X]] lzk1tu50ynslavw852v9c61bva0wvx3 Cinandali 0 476279 3936906 3873824 2026-10-24T13:55:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936906 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Wine bottle of Tsinandali.jpg|180px|mini|desno|Cinandali, poznato gruzijsko bijelo vino]] '''Cinandali''' ({{jez-ka|წინანდალი}}) je vrsta najpoznatijeg [[Gruzija|gruzijskog]] [[Bijelo vino|bijelog vina]], koje se dobija sa [[plantaža]] istoimenog dijela grada [[Telavi]] u [[Regije Gruzije|gruzijskoj regiji]] [[Kahetija]]. Plantaže se nalaze u dolini rijeke [[Alasani]] i pripadaju plantažama sa geografskim zastićenim porijeklom.{{sfn|Die Region Tsinandali}} Na flašama koje se izvoze je na etiketama ime često transkribovano kao ''tsinandali''. == Proizvodnja == Cinandali je tradicionalni [[Cuvée]] od [[grožđa]] [[rkaciteli]] (85%) i [[mcvane]] (15%). Vino ima tamnožutu boju, kao boja [[Sijeno|sijena]] i kategorizira se kao [[suho vino]]. Uobičajeno se skladišti najmanje dvije godine u buradima od [[hrast]]ovine, prije nego što dode u prodaju.{{sfn|Wein.plus}} Prvi cinandali je proizveden 1886. godine. == Okus == Vino posjeduje jaku cvijetnu aromu. U ustima je prvi okus blago kisel, dok se kasnije razvija u laganu gorkost, koja podsjeća na sok od [[grejpfrut]]a. Zbog toga se, najčešće ljeti, poslužuje kao dezertno vino. == Također pogledajte == * [[Cinandali (vinarija)]] * [[Hvančkara]] == Vanjski linkovi == * {{cite web |url = https://glossar.wein.plus/tsinandali-wein |title = Tsinandali (Wein) |last = |first = |date = |website = glossar.wein.plus |publisher = Wein.plus |access-date = 30. 4. 2021 |language = de |ref = {{harvid|Wein.plus|}} |archive-url = https://web.archive.org/web/20210430193948/https://glossar.wein.plus/tsinandali-wein |archive-date = 30. 4. 2021 |url-status = dead}} * {{cite web | url = https://wein-georgien.de/pages/die-region-tsinandali | title = Die Region Tsinandali | last = | first = | date = | website = wein-georgien.de | publisher = | access-date = 30. 4. 2021 | language = de | ref = {{harvid|Die Region Tsinandali|}} | archive-date = 30. 4. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210430194640/https://wein-georgien.de/pages/die-region-tsinandali | url-status = dead }} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Bijela vina]] [[Kategorija:Gruzijska kuhinja]] [[Kategorija:Telavi]] [[Kategorija:Gruzijska vina]] tkc1mgztz3dz0ortwm3j1smri0008co Donna Strickland 0 482838 3936924 3896529 2026-10-24T18:28:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936924 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Donna Strickland EM1B5760 (46183560632) (cropped).jpg|mini|Donna Strickland]] '''Donna Theo Strickland''' CC FRS FRSC (rođena 27. maja 1959.) <ref name="Thesis">{{cite thesis |last=Strickland |first=Donna Theo |year=1988 |title=Development of an ultra-bright laser and an application to multi-photon ionization |type=PhD |publisher=[[University of Rochester]] |url=http://www.lle.rochester.edu/media/publications/documents/theses/Strickland.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707150743/http://www.lle.rochester.edu/media/publications/documents/theses/Strickland.pdf |archive-date=7. 7. 2013 |access-date=6. 10. 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Lindinger">{{Cite news|last=Lindinger|first=Manfred|date=2. 10. 2018|title=Eine Zange aus lauter Licht|url=https://www.faz.net/aktuell/wissen/nobelpreise/physik-nobelpreis-2018-praezisionswerkzeuge-aus-laserlicht-15818493.html|work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|language=de|access-date=6. 10. 2018}}</ref><ref name="Nobel">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/strickland/facts/|title=Donna Strickland – Facts – 2018|date=6. 10. 2018|publisher=[[Nobel Foundation]]|access-date=6. 10. 2018}}</ref> jeste kanadska optička fizičarka i pionir u oblasti impulsnih lasera. Dobitnica je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] 2018, zajedno sa [[Gérard Mourou|Gérardom Mourouom]], za praktičnu implementaciju [[Pojačanje cvrkutavog pulsa|pojačanja cvrkutavog pulsa]].<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/oct/02/arthur-ashkin-gerard-mourou-and-donna-strickland-win-nobel-physics-prize|title=Physics Nobel prize won by Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland|date=2. 10. 2018|work=[[The Guardian]]|access-date=4. 10. 2018|last=Sample|first=Ian|last2=Davis|first2=Nicola}}</ref> Ona je [[profesor]] na Univerzitetu Waterloo u [[Ontario|Ontariju]], Kanada.<ref name="UW">{{Cite web|url=https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland|title=Donna Strickland|date=2. 10. 2018|publisher=[[University of Waterloo]]|access-date=2. 10. 2018}}</ref> Bila je saradnica, potpredsjednica i predsjednica Optičkog društva, a trenutno je predsjednica njihovog Predsjedničkog savjetodavnog odbora. 2018. uvrštena je kao jedna od 100 žena BBC-a.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-46225037|title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list?|date=19. 11. 2018|work=BBC News|access-date=23. 7. 2019|language=en-GB}}</ref> Strickland je rođena 27. maja 1959. u Guelphu, Ontario, Kanada od Edith J. (rođena Ranney), nastavnice engleskog jezika,<ref name="whirlwind">{{Cite news|last=Booth|first=Laura|title=Scientist caught in a Nobel whirlwind|url=https://www.therecord.com/news-story/8943888-scientist-caught-in-a-nobel-whirlwind/?s=n1|access-date=4. 10. 2018|work=[[Waterloo Region Record]]|date=3. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118193759/https://www.therecord.com/news-story/8943888-scientist-caught-in-a-nobel-whirlwind/?s=n1|archive-date=18. 11. 2018|url-status=dead}}</ref> i Lloyda Stricklanda, inženjera elektrotehnike.<ref name="Thesis"/> Nakon što je diplomirala na strukovnom institutu Guelph Collegiate, odlučila je pohađati [[univerzitet McMaster]] jer je njegov inženjerski program fizike uključivao lasere i elektrooptiku, područja koja su je posebno zanimala.<ref name="whirlwind" /> U McMasteru bila je jedna od tri žene u razredu od dvadeset pet. Strickland je stekla diplomu inženjera fizike 1981. godine.<ref name="globeandmail">{{Cite news|last=Semeniuk|first=Ivan|title=Canada's newest Nobel Prize winner, Donna Strickland, 'just wanted to do something fun'|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-canadian-scientist-donna-strickland-shares-nobel-physics-prize/|access-date=3. 10. 2018|work=[[The Globe and Mail]]|date=2. 10. 2018}}</ref> Strickland je diplomirala na Institutu za optiku,<ref name="jewel">{{Cite book|last=Mourou|first=Gérard|url=http://www2.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/contents.htm|title=A Jewel in the Crown: 75th Anniversary Essays of The Institute of Optics of the University of Rochester|date=2004|publisher=Meliora Press|isbn=978-1580461627|editor-last=Stroud|editor-first=Carlos|location=Rochester, NY|page=272|chapter=53. The dawn of ultrafast science and technology at the University of Rochester|author-link=Gérard_Mourou|chapter-url=http://www2.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/ChapVI_pdf/VI_53.pdf|access-date=4. 10. 2021|archive-date=3. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003101450/http://www2.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/ChapVI_pdf/VI_53.pdf|url-status=dead}}</ref> doktorirala na Univerzitetu u Rochesteru 1989.<ref name="TOS">{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/|title=Biographies – Donna T. Strickland|publisher=[[The Optical Society]]|access-date=2. 10. 2018}}</ref><ref name="UWBio">{{Cite web|url=https://uwaterloo.ca/education-program-for-photonics-professionals/people-profiles/donna-strickland|title=Donna Strickland|date=11. 9. 2012|website=Education Program for Photonics Professionals|publisher=[[University of Waterloo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002182312/https://uwaterloo.ca/education-program-for-photonics-professionals/people-profiles/donna-strickland|archive-date=2. 10. 2018|url-status=dead|access-date=2. 10. 2018}}</ref> Doktorsko istraživanje je provela u pridruženom Laboratoriju za lasersku energetiku, pod nadzorom [[Gérard Mourou|Gérarda Mouroua]].<ref name="Valich Rochester">{{Cite news|url=http://www.rochester.edu/newscenter/rochesters-breakthrough-in-laser-science-earns-nobel-prize-340302/|title=Rochester breakthrough in laser science earns Nobel Prize|last=Valich|first=Lindsey|date=2. 10. 2018|work=Newscenter|access-date=4. 10. 2018|publisher=[[University of Rochester]]}}</ref> Strickland i Mourou radili su na razvoju eksperimentalne postavke koja bi mogla povećati maksimalnu snagu laserskih impulsa, kako bi se prevladalo ograničenje, da kada maksimalni intenzitet laserskih impulsa dosegne gigavate po kvadratnom centimetru, samo-fokusiranje impulsa ozbiljno ošteti pojačavajući dio lasera. Njihova 1985 tehnika cvrkutnog pulsnog pojačanja je ispružila svaki laserski impuls i spektralno i vremenski prije nego što ga pojača, onda komprimira svaki impuls vraćajući ga u njegovo prvobitno trajanje, stvarajući ultrakratki optički impuls [[Vat|teravat]]<nowiki/>nog do [[Vat|petawatt]]<nowiki/>nog intenziteta.<ref name="Thesis"/> Korištenje pojačanog impulsnog pojačanja omogućilo je izgradnju manjih laserskih sistema velike snage na tipičnom laboratorijskom optičkom stolu, kao "stoni teravatni laser".<ref name="Valich Rochester" /> Rad je dobio [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 2018.<ref name="bbc2">{{Cite news|last=Murphy|first=Jessica|title=Donna Strickland: The 'laser jock' Nobel prize winner|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-45722890|access-date=2. 10. 2018|work=[[BBC News]]|date=2. 10. 2018}}</ref> [[Datoteka:Ultrafast_Laser_group.jpg|desno|mini| Stricklandova ultrabrza laserska grupa na Univerzitetu Waterloo 2017]] == Reference ==   {{Refspisak}} {{Nobelova nagrada za fiziku}} [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Rođeni 1959.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Biografije, Guelph]] ljls6ih1vpxelesd6vreulaa7bsw1i5 Digitalna biblioteka 0 486193 3936913 3931089 2026-10-24T17:28:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936913 wikitext text/x-wiki '''Digitalna biblioteka''', koja se još naziva i '''internetska biblioteka''', '''internet biblioteka''', '''digitalno skladište''' ili '''digitalna kolekcija''' je [[online baza podataka]] digitalnih objekata koja može uključivati tekst, fotografije, audio, video, [[Digitalni dokument|digitalne dokumente]] ili druge [[Digitalni medij|digitalne medijske]] formate ili [[Biblioteka|biblioteke]] dostupne putem [[internet]]a. Objekti se mogu sastojati od digitiziranog sadržaja poput [[Štamparstvo|štampe]] ili [[fotografija]], kao i [[Rođen digitalan|originalno proizvedenog digitalnog]] sadržaja poput datoteka sačinjenih [[program za obradu teksta|obradom teksta]] ili postova na [[Društveni mediji|društvenim mrežama.]] Osim pohranjivanja sadržaja, digitalne biblioteke pružaju sredstva za organiziranje, pretraživanje i [[Pretraživanje informacija|preuzimanje]] sadržaja iz zbirke. Digitalne biblioteke mogu se jako razlikovati po veličini i obimu, a mogu ih održavati pojedinci ili organizacije.<ref>{{Cite book|last=Witten|first=Ian H.|title=How to Build a Digital Library|last2=Bainbridge|first2=David Nichols|date=2009|publisher=Morgan Kaufman|isbn=9780080890395|edition=2nd}}</ref> Digitalni sadržaj se može pohraniti lokalno, ili se može pristupiti daljinski putem [[Računarska mreža|kompjuterskih mreža]]. Ovi sistemi za pronalaženje informacija mogu međusobno razmjenjivati informacije kroz [[interoperabilnost]] i [[održivost]].<ref>{{Cite journal|last=Lanagan|first=James|last2=Smeaton|first2=Alan F.|date= septembar 2012|title=Video digital libraries: contributive and decentralized|journal=International Journal on Digital Libraries|volume=12|issue=4|pages=159–178|doi=10.1007/s00799-012-0078-z}}</ref> == Historija == Rana historija digitalnih biblioteka nije dobro dokumentovana, ali nekoliko ključnih mislilaca je povezano sa pojavom koncepta.<ref>{{cite journal|last1=Lynch|first1=Clifford|title=Where Do We Go From Here? The Next Decade for Digital Libraries|journal=D-Lib Magazine|date=2005|volume=11|issue=7/8|language=en|issn=1082-9873|quote=This is a field with an incredibly rich, and, as yet, poorly chronicled pre-history and early history. There is a stream of work and ideas that reaches back to at least the turn of the 20th century, and includes such thinkers as H.G. Wells and Paul Otlet; later contributors to the pre-history of visions of new, technologically-enabled means of knowledge organization, access and distribution also include Vannevar Bush and J.C.R. Licklider.|doi=10.1045/july2005-lynch|doi-access=free}}</ref> Prethodnici uključuju [[Mundaneum]] [[Paul Otlet]]a i [[Henri La Fontaine]]a, pokušaj započet 1895. da se prikupi i sistematski katalogizira svjetsko znanje, s nadom da će donijeti [[Mir|svjetski mir]].<ref>{{cite book|last1=Stocker|first1=Gerfried|editor1-last=Magalhães|editor1-first=Ana Gonçalves|editor2-last=Beiguelman|editor2-first=Giselle|title=Possible Futures: Art, Museums and Digital Archives|date=1. 1. 2014|isbn=9788575963548|chapter-url=https://books.google.com/books?id=b3aCCwAAQBAJ|access-date=30. 4. 2018|language=en|chapter=Beyond Archives (or the Internet 100 years before the Internet)|publisher=Editora Peirópolis LTDA |quote= Actually it was 1895 when Paul Otlet together with Henry La Fontaine, who was later awarded the Nobel Peace Prize, started a project – ''Mundaneum'' – that was initiated and driven by their idea that, if they would be able to collect all human knowledge and make it accessible to everybody worldwide, then this would bring about peace on Earth.}}</ref> Vizije digitalne biblioteke uglavnom su ostvarene vijek kasnije tokom velike ekspanzije [[Internet]]a.<ref>{{Cite journal | doi=10.1126/science.275.5298.327| title=Information Retrieval in Digital Libraries: Bringing Search to the Net| url=https://archive.org/details/sim_science_1997-01-17_275_5298/page/327| journal= Science| volume=275| issue=5298| pages=327–334| year=1997| last1=Schatz| first1=Bruce| pmid=8994022| doi-access=free}}</ref> [[Vannevar Bush]] i [[J.C.R. Licklider]] su dva saradnika koji su ovu ideju unaprijedili u tada aktuelnu tehnologiju. Bush je podržao istraživanje koje je dovelo do bombe bačene na [[Hiroshima|Hiroshimu]]. Nakon što je vidio katastrofu, želio je stvoriti mašinu koja bi pokazala kako tehnologija može dovesti do razumijevanja umjesto do uništenja. Ova mašina bi uključivala sto sa dva ekrana, prekidačima i dugmadima, i tastaturom.<ref>{{cite journal|last1=Bush|first1=Vannevar|title=As We May Think|journal=[[The Atlantic Monthly]]|date=juli 1945|pages=101–108|url=http://web.mit.edu/STS.035/www/PDFs/think.pdf|access-date=30. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421203442/http://web.mit.edu/STS.035/www/PDFs/think.pdf|archive-date=21. 4. 2018}}</ref> On je ovo nazvao "Memex". Na ovaj način pojedinci bi mogli pristupiti pohranjenim [[knjiga]]ma i [[datoteka]]ma velikom brzinom. Godine 1956. [[Ford fondacija]] je finansirala Licklider da analizira kako se biblioteke mogu poboljšati tehnologijom. Skoro deceniju kasnije, njegova knjiga pod naslovom "Biblioteke budućnosti" uključivala je njegovu viziju. Želio je da stvori sistem koji bi koristio [[računar]]e i mreže kako bi ljudsko znanje bilo dostupno za ljudske potrebe, a povratne informacije bile automatske za potrebe mašina. Ovaj sistem je sadržavao tri komponente, korpus znanja, pitanje i odgovor. Licklider je to nazvao kognitivnim sistemom. Rani projekti bili su usredotočeni na kreiranje elektronskog kataloga kartica poznatog kao ''Online Public Access Catalog (OPAC)''. Do 1980-ih, uspjeh ovih poduhvata rezultirao je zamjenom tradicionalnog kataloga kartica u mnogim akademskim, javnim i specijalnim bibliotekama s OPAC-om. Ovo je omogućilo bibliotekama da poduzmu dodatne napore kako bi podržale dijeljenje resursa i proširile pristup bibliotečkoj građi izvan pojedinačne biblioteke. Rani primjer digitalne biblioteke je ''Informacijski centar obrazovnih resursa (ERIC)'', baza podataka, obrazovnih citata, sažetaka i tekstova koja je kreirana 1964. i dostupna na internetu preko ''DIALOG-a'' 1969.<ref>{{cite book|last1=Bourne|first1=Charles P.|last2=Hahn|first2=Trudi Bellardo|title=A History of Online Information Services, 1963–1976|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=9780262261753|pages=169–170|url=https://books.google.com/books?id=LTTvmUU8rskC&pg=PA170|access-date=30. 4. 2018|language=en|quote=1696 Milestone – DIALOG, with the ERIC database, provided the first instance of extensive availability of abstracts online for search output.}}</ref> Godine 1994. digitalne biblioteke postale su široko vidljive u istraživačkoj zajednici zahvaljujući NSF programu vrijednom 24,4 miliona dolara koji su zajedno podržali DARPA-in program Inteligentna integracija informacija (I3), NASA i sam NSF.<ref>{{Cite journal | doi=10.1145/170036.170118| title=Intelligent integration of information| journal= ACM SIGMOD Record| volume=22| issue=2| pages=434–437| year=1993| last1=Wiederhold| first1=Gio}}</ref> Uspješni prijedlozi istraživanja došli su sa šest američkih univerziteta.<ref>{{cite book|last1=Besser|first1=Howard|editor1-last=Schreibman|editor1-first=Susan|editor2-last=Siemens|editor2-first=Ray|editor3-last=Unsworth|editor3-first=John|title=A Companion to Digital Humanities|date=2004|publisher=Blackwell Publishing Ltd|isbn=9781405103213|pages=557–575|chapter-url=http://www.digitalhumanities.org/companion/view?docId=blackwell/9781405103213/9781405103213.xml&chunk.id=ss1-5-6|access-date=30. 4. 2018|language=en|chapter=The Past, Present, and Future of Digital Libraries|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810184145/http://www.digitalhumanities.org/companion/view?docId=blackwell/9781405103213/9781405103213.xml&chunk.id=ss1-5-6|archive-date=10. 8. 2017|doi=10.1002/9780470999875.ch36}}</ref> Univerziteti su uključivali [[Univerzitet Carnegie Mellon]], [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerzitet Kalifornije-Berkeley]], [[Univerzitet Michigan]], [[Univerzitet Illinois]], Univerzitet Kalifornije-Santa Barbara i [[Univerzitet Stanford]]. Članci iz projekata sumirali su njihov napredak na pola puta u maju 1996.<ref>{{Cite journal | doi= 10.1109/2.493453| title=Building large-scale digital libraries| journal= IEEE Computer| volume=29| issue=5| pages=22–25| year=1996|last1=Schatz|first1=Bruce|editor1-last=Chen|editor1-first=Hsinchun| hdl=10150/106127| hdl-access=free}}</ref> Stanfordsko istraživanje [[Sergey Brin]]a i [[Larry Page]]a dovelo je do osnivanja [[Google]]a. Rani pokušaji stvaranja modela za digitalne biblioteke uključivali su DELOS referentni model digitalne biblioteke<ref>{{cite journal |last1=Candela|first1=Leonardo|last2=Castelli|first2=Donatella|last3=Pagano|first3=Pasquale|last4=Thanos|first4=Constantino|last5=Ioannidis|first5=Yannis|last6=Koutrika|first6=Georgia|last7=Ross|first7=Seamus|last8=Schek|first8=Hans-Jörg|last9=Schuldt|first9=Heiko|title=Setting the Foundations of Digital Libraries|journal=D-Lib Magazine|date=2007|volume=13|issue=3/4|url=http://www.dlib.org/dlib/march07/castelli/03castelli.html|access-date=1. 5. 2018|issn=1082-9873|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116055320/http://www.dlib.org/dlib/march07/castelli/03castelli.html|archive-date=16. 1. 2018}}</ref><ref name="DLRM2008">L. Candela et al.: ''The DELOS Digital Library Reference Model: Foundations for Digital Libraries''. Version 0.98, February 2008 ([http://www.delos.info/files/pdf/ReferenceModel/DELOS_DLReferenceModel_0.98.pdf PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219122708/http://www.delos.info/files/pdf/ReferenceModel/DELOS_DLReferenceModel_0.98.pdf |date=19. 2. 2014 }})</ref> i 5S Framework.<ref>{{cite journal |last1=Gonçalves |first1=Marcos André|last2=Fox|first2=Edward A.|last3=Watson|first3=Layne T.|last4=Kipp|first4=Neill A.|s2cid=8371540|title=Streams, structures, spaces, scenarios, societies (5s): A formal model for digital libraries|url=https://archive.org/details/sim_acm-transactions-on-information-systems_2004-04_22_2/page/270 |journal=ACM Transactions on Information Systems |date=2004 |volume=22|issue=2|pages=270–312|doi=10.1145/984321.984325}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Isah|first1=Abdulmumin |last2=Serema|first2=Batlang Comma|last3=Mutshewa|first3=Athulang|last4=Kenosi|first4=Lekoko|title=Digital Libraries: Analysis of Delos Reference Model and 5S Theory|journal=Journal of Information Science Theory and Practice |date=2013|volume=1|issue=4 |pages=38–47 |doi=10.1633/JISTaP.2013.1.4.3|doi-access=free}}</ref> == Vrste digitalnih biblioteka == === Institucionalni repozitorij === {{Glavni|Institucionalni repozitorij}} Mnoge [[Univerzitetska biblioteka|univerzitetske biblioteke]] aktivno su uključene u izgradnju repozitorija knjiga, radova, teza i drugih radova svojih institucija koji se mogu digitalizirati ili su "rođeni digitalni". Mnogi od ovih repozitorija dostupni su široj javnosti uz nekoliko ograničenja, u skladu sa ciljevima otvorenog pristupa, za razliku od objavljivanja istraživanja u komercijalnim časopisima, gdje izdavači obično ograničavaju prava pristupa. Bez obzira na prava pristupa, institucionalna, zaista besplatna i korporativna spremišta mogu se nazvati digitalnim bibliotekama. [[Softver]] institucionalnog repozitorija dizajniran je za arhiviranje, organiziranje i pretraživanje sadržaja biblioteke. Popularna rješenja otvorenog koda uključuju ''DSpace'', ''Greenstone digitalnu biblioteku (GSDL''), ''EPrints'', ''Digital Commons'' i sisteme zasnovane na ''Fedora Commons Islandora i Samvera''.<ref>{{Cite report|url=https://open.library.ubc.ca/cIRcle/collections/graduateresearch/42591/items/1.0075768|title=Institutional repository software comparison: DSpace, EPrints, Digital Commons, Islandora and Hydra|last=Castagné|first=Michel|date=2013|publisher=University of British Columbia|doi=10.14288/1.0075768|access-date=25. 4. 2016}}</ref> === Zbirke nacionalnih biblioteka === [[Zakonski depozit|Obavezni primjerak]] je često pokriven zakonima o [[Autorsko pravo|autorskim pravima]], a ponekad i zakonima specifičnim za obavezni primjerak, i zahtijeva da se jedan ili više primjeraka sve građe objavljene u zemlji predaju na čuvanje u instituciju, obično u [[Nacionalna biblioteka|nacionalnu biblioteku]]. Od pojave elektronskih dokumenata, zakonodavstvo je moralo biti izmijenjeno kako bi pokrilo nove formate, kao što je amandman na [[Zakon o autorskim pravima iz 1968.]] u [[Australija|Australiji]] iz 2016.<ref name=what>{{cite web | title=What is legal deposit? | website=National Library of Australia | date=17. 2. 2016 | url=https://www.nla.gov.au/legal-deposit/what-is-legal-deposit | access-date=3. 5. 2020 | archive-date=5. 3. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190305174816/https://www.nla.gov.au/legal-deposit/what-is-legal-deposit | url-status=dead }}</ref><ref name=nsla>{{cite web | title=Legal deposit in Australia | website=National and State Libraries Australia | date=1. 6. 2019 | url=https://www.nsla.org.au/legal-deposit-australasia | access-date=3. 5. 2020 | archive-date=21. 3. 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200321031338/https://www.nsla.org.au/legal-deposit-australasia | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Statute Law Revision Act (No. 1) 2016 | website=Federal Register of Legislation | date=12. 2. 2016 | url=https://www.legislation.gov.au/Details/C2016A00004 | access-date=3. 5. 2020}}</ref> Od tada su izgrađene različite vrste elektronskih depozitara. Portal za prijavu izdavača [[Britanska biblioteka|Britanske biblioteke]] i njemački model u [[Nacionalna biblioteka Njemačke|nacionalnoj biblioteci Njemačke]] imaju jedno mesto depozita za mrežu biblioteka, ali javni pristup je dostupan samo u čitaonicama u bibliotekama. Australijski nacionalni e-deposit sistem ima iste karakteristike, ali omogućava daljinski pristup široj javnosti za većinu sadržaja.<ref name=build>{{cite journal | title=Building NED: Open Access to Australia's Digital Documentary Heritage|first1= Barbara| last1=Lemon|first2=Kerry|last2= Blinco |first3=Brendan|last3= Somes|journal=Publications |date=8. 4. 2020|volume= 8|issue =2| page=19|doi=10.3390/publications8020019 |quote= Special Issue 14th International Conference on Open Repositories 2019 – All The User Needs |issn=2304-6775|doi-access=free}}</ref> === Digitalne arhive === Fizički arhivi se razlikuju od fizičkih biblioteka na nekoliko načina. Tradicionalno [[arhiv]]i: * sadrže primarne izvore informacija (obično pisma i papire koje direktno proizvodi pojedinac ili organizacija), a ne sekundarne izvore koji se nalaze u biblioteci (knjige, periodika, itd.). * njihov sadržaj je organizovan u grupe, a ne u pojedinačne stavke. * imaju jedinstvene sadržaje. Tehnologija koja se koristi za kreiranje digitalnih biblioteka je još revolucionarnija za arhive jer krši drugo i treće od ovih općih pravila. Drugim riječima, "digitalni arhivi" ili "online arhivi" će i dalje općenito sadržavati primarne izvore, ali će vjerovatno biti opisani pojedinačno, a ne (ili kao dodatak) u grupama ili zbirkama. Nadalje, budući da su digitalni, njihov sadržaj se lako može reproducirati i možda je zaista bio reproduciran s nekog drugog mjesta. [[Oxford]]ski tekstualni arhiv se općenito smatra najstarijim digitalnim arhivom akademskih fizičkih primarnih izvora materijala. Arhivi se razlikuju od biblioteka po prirodi građe koja se čuva. Biblioteke prikupljaju pojedinačne objavljene knjige i serijske publikacije ili ograničene skupove pojedinačnih jedinica. Knjige i časopisi koje drže biblioteke nisu jedinstveni, budući da postoji više primjeraka i svaki primjerak će se općenito pokazati jednako zadovoljavajućim kao i svaki drugi primjerak. Materijal u arhivima i bibliotekama rukopisa su "jedinstveni zapisi korporativnih tijela i papiri pojedinaca i porodica".<ref>Pitti, D. and Duff, W. M. (2001). Introduction. In Pitti, D. and Duff, W. M., editors, Encoded Archival Description on the Internet, str. 1–6. The Haworth Press, Inc.</ref> Osnovna karakteristika arhiva je da moraju da čuvaju kontekst u kojem su njihovi zapisi stvoreni i mrežu odnosa među njima kako bi sačuvali svoj informativni sadržaj i pružili razumljive i korisne informacije tokom vremena. Osnovna karakteristika arhiva je u njihovoj hijerarhijskoj organizaciji koja izražava kontekst pomoću arhivske veze. Arhivski opisi su osnovno sredstvo za opisivanje, razumijevanje, pronalaženje i pristup arhivskoj građi. Na digitalnom nivou, arhivski opisi se obično kodiraju pomoću [[XML format]]a ''Encoded Archival Description. EAD'' je standardizovana elektronska reprezentacija arhivskog opisa koja omogućava sindikalni pristup detaljnim arhivskim opisima i resursima u repozitorijumima distribuiranim širom svijeta. S obzirom na važnost arhiva, definisan je namjenski formalni model, nazvan ''NEsted Sets for Object Hierarchies (NESTOR)'',<ref>N. Ferro and G. Silvello. NESTOR: A Formal Model for Digital Archives. Information Processing & Management (IP&M), 49(6):1206–1240, 2013.</ref> izgrađen oko njihovih specifičnih sastavnih dijelova. NESTOR se zasniva na ideji izražavanja hijerarhijskih odnosa između objekata kroz svojstvo inkluzije između skupova, za razliku od binarne relacije između čvorova koje koristi stablo. NESTOR je korišten za formalno proširenje 5S modela kako bi se definisao digitalni arhiv kao specifičan slučaj digitalne biblioteke koja može da uzme u obzir posebne karakteristike arhiva. == Karakteristike digitalnih biblioteka == Prednosti digitalnih biblioteka kao sredstva za lak i brz pristup knjigama, arhivama i slikama različitih tipova danas su široko prepoznate od strane komercijalnih interesa i javnih tijela.<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/06/253&type=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en European Commission steps up efforts to put Europe's memory]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016185134/http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP%2F06%2F253&type=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en |date=16. 10. 2007}}. "European Digital Library" Europa press release. 2. 3. 2006.</ref> Tradicionalne biblioteke su ograničene prostorom za skladištenje; digitalne biblioteke imaju potencijal da pohrane mnogo više informacija, jednostavno zato što digitalne informacije zahtijevaju vrlo malo fizičkog prostora da ih sadrže.<ref>{{Cite journal |doi = 10.1108/00220410710758995|title = The digital library as place|journal = Journal of Documentation|volume = 63|issue = 4|pages = 505–533|year = 2007|last1 = Pomerantz|first1 = Jeffrey|last2 = Marchionini|first2 = Gary|citeseerx = 10.1.1.112.2139}}</ref> Kao takvi, troškovi održavanja digitalne biblioteke mogu biti mnogo niži od troškova tradicionalne biblioteke. Fizička biblioteka mora trošiti velike sume novca na plaćanje osoblja, održavanja knjiga, zakupa i sl. Digitalne biblioteke mogu smanjiti ili, u nekim slučajevima, ukinuti ove troškove. Obje vrste biblioteka zahtijevaju kataloški unos kako bi se omogućilo korisnicima da lociraju i dohvate građu. Digitalne biblioteke mogu biti spremnije da usvoje inovacije u tehnologiji pružajući korisnicima poboljšanja u tehnologiji elektronskih i audio knjiga, kao i predstavljanje novih oblika komunikacije kao što su wikiji i blogovi; konvencionalne biblioteke mogu smatrati da je obezbjeđivanje online pristupa njihovom OP AC katalogu dovoljno. Važna prednost digitalne konverzije je povećana dostupnost korisnicima. Oni također povećavaju dostupnost pojedincima koji možda nisu tradicionalni korisnici biblioteke zbog geografske lokacije ili organizacijske pripadnosti. * Bez fizičkih granica: korisnik digitalne biblioteke ne mora fizički ići u biblioteku; ljudi iz cijelog svijeta mogu dobiti pristup istim informacijama, sve dok je internetska veza dostupna. * Dostupnost 24 sata: Glavna prednost digitalnih biblioteka je to što ljudi mogu dobiti pristup informacijama 24/7. * Višestruki pristup: Iste resurse mogu istovremeno koristiti brojne institucije i korisnici. Ovo možda nije slučaj sa materijalom zaštićenim autorskim pravima: biblioteka može imati licencu za "pozajmljivanje" samo jednog primjerka; ovo se postiže sistemom upravljanja digitalnim pravima gdje resurs može postati nedostupan nakon isteka perioda pozajmljivanja ili nakon što zajmodavac odluči da ga učini nedostupnim (ekvivalentno vraćanju resursa). * Dohvaćanje informacija: Korisnik može koristiti bilo koji pojam za pretraživanje (riječ, frazu, naslov, ime, predmet) za pretraživanje cijele kolekcije. Digitalne biblioteke mogu da obezbjede interfejse koji su veoma prilagođeni korisniku, dajući pristup svojim resursima koji je moguće kliknuti. * Očuvanje i konzervacija: Digitalizacija nije dugoročno rješenje za očuvanje fizičkih kolekcija, ali uspijeva u obezbjeđivanju pristupnih kopija za materijale koji bi se inače oštetili zbog višekratne upotrebe. Digitalizirane kolekcije i rođeni digitalni objekti predstavljaju mnoge brige o očuvanju koje analogni materijali nemaju. * Prostor: Dok su tradicionalne biblioteke ograničene prostorom za skladištenje, digitalne bibliotke imaju potencijal da pohrane mnogo više informacija, jednostavno zato što digitalne informacije zahtevaju vrlo malo fizičkog prostora da bi ih sadržale, a tehnologije za skladištenje medija su pristupačnije nego ikada ranije. * Dodana vrijednost: Određene karakteristike objekata, prije svega kvalitet slike, mogu se poboljšati. Digitalizacija može poboljšati čitljivost i ukloniti vidljive nedostatke kao što su mrlje i promjena boje.<ref>Gert, Janet. „Selection for Preservation in the Digital Age“. ''Library Resources & Technical Services'' 44(2) (2000):97–104.</ref> === Softver === Digitalne biblioteke nude niz softverskih paketa, uključujući one prilagođene dječjim obrazovnim igrama.<ref>{{Cite web |last=Libraries |first=Manawatū District |date=4. 4. 2023 |title=Kids Education Games |url=https://www.feildinglibrary.co.nz/digital-library/kids-education-games |access-date=31. 5. 2023 |website=Manawatū District Libraries |language=en |archive-date=30. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530105528/https://www.feildinglibrary.co.nz/digital-library/kids-education-games |url-status=dead }}</ref> Softver institucionalnog repozitorija, koji se prvenstveno fokusira na unos, čuvanje i pristup lokalno proizvedenim dokumentima, posebno lokalno proizvedenim akademskim rezultatima, može se naći u softveru institucionalnog repozitorija. Ovaj softver može biti vlasnički, kao što je slučaj sa [[Kongresna biblioteka|Kongresnom bibliotekom]] koja koristi ''Digiboard'' i ''CTS'' za upravljanje digitalnim sadržajem.<ref>{{cite web|title=DPOE Curriculum – Manage and implement requirements for long term management |url=http://www.digitalpreservation.gov/education/videos/manage.html |publisher=The Library of Congress |access-date=27. 2. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129234959/http://digitalpreservation.gov/education/videos/manage.html |archive-date=29. 1. 2013 }}</ref> Dizajn i implementacija u digitalnim bibliotekama su konstruisani tako da računorski sistemi i softver mogu iskoristiti informacije kada se razmjenjuju. One se nazivaju semantičkim digitalnim bibliotekama. Semantičke biblioteke se također koriste za druženje s različitim zajednicama iz mnoštva društvenih mreža.<ref>{{Cite journal|last=Pavlova, Shukerov, Pavlov|first=Maria Nisheva, Dicho, Pavel|title=Design and implementation of a social semantic digital library|journal=Information Services & Use|year=2016|volume=35|issue=4|url=https://pdfs.semanticscholar.org/2492/7d8c09bdb8e78ec82d071fc4115ae71e1172.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212191317/https://pdfs.semanticscholar.org/2492/7d8c09bdb8e78ec82d071fc4115ae71e1172.pdf|url-status=dead|archive-date=12. 12. 2020|pages=273–284|doi=10.3233/ISU-150784|s2cid=1557700}}</ref> ''DjDL'' je vrsta semantičke digitalne biblioteke. Pretraživanje zasnovano na ključnim riječima i semantičko pretraživanje su dvije glavne vrste pretraživanja. U semantičkoj pretrazi je obezbjeđen alat koji kreira grupu za povećanje i prečišćavanje za pretragu zasnovanu na ključnim riječima. Konceptualno znanje koje se koristi u ''DjDL''-u je usredotočeno na dva oblika; [[ontologija]] subjekta i skup obrazaca za pretraživanje pojmova zasnovanih na ontologiji. Tri tipa ontologija koje su povezane sa ovom pretragom su bibliografske ontologije, ontologije svjesne zajednice i ontologije predmeta. === Metapodaci === U tradicionalnim bibliotekama, mogućnost pronalaženja djela od interesa direktno je povezana sa tim koliko su dobro katalogizovana. Dok katalogizacija elektronskih djela digitalizovanih iz postojećeg fonda biblioteke može biti jednostavna kao kopiranje ili premještanje zapisa iz štampanog u elektronski oblik, složena i izvorno digitalna djela zahtjevaju znatno više truda. Da bi se nosio sa rastućim obimom elektronskih publikacija, novi alati i tehnologije moraju biti dizajnirani da omoguće efikasnu automatizovanu semantičku klasifikaciju i pretraživanje. Iako se pretraživanje po cijelom tekstu može koristiti za neke stavke, postoje mnoga uobičajena pretraživanja kataloga koja se ne mogu izvršiti korištenjem punog teksta, uključujući: * pronalaženje tekstova koji su prijevodi drugih tekstova * razlikovanje izdanja/tomova teksta/periodika * nedosljedni deskriptori (posebno predmetni naslovi) * nedostajuće, manjkave ili nekvalitetne taksonomske prakse * povezivanje tekstova objavljenih pod pseudonimima sa stvarnim autorima (''Samuel Clemens'' i ''[[Mark Twain]]'', na primjer) * razlikovanje nefikcije od parodije ([[The Onion]] od [[The New York Times|New York Timesa]]) === Pretraga === Većina digitalnih biblioteka nudi interfejs za pretraživanje koji omogućava pronalaženje resursa. Ovi resursi su obično duboki web (ili nevidljivi web) resursi jer ih često ne mogu pronaći pretraživači za indeksiranje. Neke digitalne biblioteke kreiraju posebne stranice ili mape sajta kako bi omogućile pretraživačima da pronađu sve njihove resurse. Digitalne biblioteke često koriste [[Open Archives Initiative Protocol]] za prikupljanje [[Metapodaci|metapodataka]] (OAI-PMH) kako bi izložile svoje metapodatke drugim digitalnim bibliotekama i pretraživačima kao što su [[Google Scholar]], [[Yahoo!]] i [[Scirus]] također može koristiti OAI-PMH da pronađe ove duboke web resurse.<ref>{{cite journal|last1=Koehler|first1=Amy E. C.|title=Some Thoughts on the Meaning of Open Access for University Library Technical Services|journal=Serials Review|date=2013|volume=32|issue=1|pages=17–21|doi=10.1080/00987913.2006.10765020|s2cid=220292279}}</ref> Postoje dvije opšte strategije za pretraživanje ''federacije'' digitalnih biblioteka: # Distribuirano pretraživanje obično uključuje klijenta koji šalje više zahtjeva za pretraživanje paralelno na više servera u ''federaciji''. Rezultati se prikupljaju, duplikati se eliminišu ili grupišu, a preostale stavke se sortiraju i vraćaju klijentu. Protokoli poput "Z39.50" se često koriste u distribuiranom pretraživanju. Prednost ovog pristupa je što su resursno intenzivni zadaci indeksiranja i skladištenja prepušteni odgovarajućim serverima u ''federaciji''. Nedostatak ovog pristupa je taj što je mehanizam pretraživanja ograničen različitim mogućnostima indeksiranja i rangiranja svake [[Baza podataka|baze podataka]]; stoga je teško sastaviti kombinovani rezultat koji se sastoji od najrelevantnijih pronađenih stavki. # Pretraživanje prethodno prikupljenih metapodataka uključuje pretraživanje lokalno pohranjenog indeksa informacija koje su prethodno prikupljene iz biblioteka u ''federaciji''. Kada se pretraga izvrši, mehanizam pretraživanja ne mora da uspostavlja veze sa digitalnim bibliotekama koje pretražuje – već ima lokalni prikaz informacija. Ovaj pristup zahtijeva stvaranje mehanizma indeksiranja i prikupljanja koji radi redovno, povezujući se sa svim digitalnim bibliotekama i ispitujući cijelu kolekciju kako bi se otkrili novi i ažurirani resursi. "OAI-PMH" često koriste digitalne biblioteke za omogućavanje prikupljanja metapodataka. Prednost ovog pristupa je što mehanizam pretraživanja ima potpunu kontrolu nad algoritmima za indeksiranje i rangiranje, što može omogućiti konzistentnije rezultate. Nedostatak je što su sistemi za prikupljanje i indeksiranje zahtjevniji i stoga skuplji. === Digitalno zaštita === Digitalna zaštita ima za cilj da osigura da se digitalnim medijima i informacionim sistemima može pristupiti i da se mogu tumačiti u neograničenoj budućnosti.<ref>{{Citation | last = Ross| first = Seamus| author-link = Seamus Ross| chapter = Approaching Digital Preservation Holistically|chapter-url = https://www.academia.edu/10844259| date = 2006| editor-last1 = Moss| editor-first1 = Michael| editor-last2 = Currall| editor-first2 = James| title = Information Management and Preservation| pages = 115–153| location = Oxford| publisher = Chandos Press| publication-date = 2006| isbn = 978-1-84334-186-4}}</ref> Svaka neophodna komponenta ovoga mora biti migrirana, sačuvana ili emulirana.<ref name="Cain, Mark str. 29">Cain, Mark. "Managing Technology: Being a Library of Record in a Digital Age", Journal of Academic Librarianship 29:6 (2003).</ref> Obično se emuliraju niži nivoi sistema ([[flopi disk]]ovi, na primjer), bit-streamovi (stvarni fajlovi pohranjeni na diskovima) su sačuvani, a operativni sistemi se emuliraju kao virtuelna mašina. Migracija je moguća samo tamo gdje se dobro razumiju značenje i sadržaj digitalnih medija i informacionih sistema, kao što je slučaj sa kancelarijskim dokumentima.<ref name="Cain, Mark str. 29"/><ref>Breeding, Marshall. "Preserving Digital Information". ''Information Today'' 19:5 (2002).</ref><ref>Ltaper, Thomas H. "Where Next? Long-Term Considerations for Digital Initiatives". ''Kentucky Libraries'' 65(2) (2001):12–18.</ref> Međutim, barem jedna organizacija, [[Wider Net Project]], stvorila je digitalnu biblioteku van mreže, [[eGranary]], reprodukcijom materijala na tvrdom disku od 6 TB. Umjesto okruženja bit-streama, digitalna biblioteka sadrži ugrađeni proxy server i pretraživač tako da se digitalnim materijalima može pristupiti korištenjem internet pretraživača.<ref name="e Granary">{{cite web|url=http://www.widernet.org/eGranary/about |title=Wider Net: About the e Granary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415072412/http://www.widernet.org/eGranary/about |archive-date=15. 4. 2012 }}</ref> Također, materijali nisu sačuvani za budućnost. eGranary je namijenjen za korištenje na mjestima ili situacijama gdje je internet konekcija vrlo spora, nepostojeća, nepouzdana, neprikladna ili preskupa. U proteklih nekoliko godina, procedure za digitalizaciju knjiga velikom brzinom i relativno niskim troškovima značajno su se poboljšale, što je rezultiralo da je sada moguće digitalizirati milione knjiga godišnje.<ref>Committee on Institutional Cooperation: [http://www.cic.uiuc.edu/programs/CenterForLibraryInitiatives/Archive/PressRelease/LibraryDigitization/index.shtml Partnership announced between CIC and Google], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084038/http://www.cic.uiuc.edu/programs/CenterForLibraryInitiatives/Archive/PressRelease/LibraryDigitization/index.shtml |date=14. 6. 2007 }}, 6. 6. 2007, Pristupljeno 7. 6. 2007</ref> Googleov projekat skeniranja knjiga također radi s bibliotekama kako bi ponudio digitalizirane knjige koje guraju naprijed područje digitalizacije knjiga. === Autorska prava i licenciranje === Digitalne biblioteke su sputane zakonom o autorskim pravima jer se, za razliku od tradicionalnih štampanih djela, zakoni o digitalnom autorskom pravu još uvijek formiraju. Za ponovno objavljivanje materijala na webu od strane biblioteka može biti potrebna dozvola nositelja prava, a postoji i sukob interesa između biblioteka i izdavača koji možda žele da kreiraju internetske verzije svog stečenog sadržaja u komercijalne svrhe. U 2010. procijenjeno je da je dvadeset i tri posto knjiga koje postoje nastalo prije 1923. i stoga izvan autorskih prava. Od onih štampanih nakon ovog datuma, samo pet posto je još uvijek bilo u štampi do 2010. Dakle, otprilike sedamdeset dva posto knjiga nije bilo dostupno javnosti.<ref>Van Le, Christopher, "Opening the Doors to Digital Libraries: A Proposal to Exempt Digital Libraries From the Copyright Act", ''Case Western Reserve Journal of Law, Technology & The Internet'', 1.2 (Spring 2010), 135.</ref> Postoji razvodnjavanje odgovornosti koje se javlja kao rezultat distribuirane prirode digitalnih resursa. Složena pitanja intelektualne svojine mogu biti uključena jer digitalni materijal nije uvijek u vlasništvu biblioteke.<ref>Pymm, Bob. "Building Collections for All Time: The Issue of Significance". ''Australian Academic & Research Libraries'' 37(1) (2006):61–73.</ref> Sadržaj je, u mnogim slučajevima, [[javno vlasništvo]] ili samo generirani sadržaj. Neke digitalne biblioteke, kao što je [[Projekt Gutenberg|Project Gutenberg]], rade na digitalizaciji djela van autorskih prava kako bi ih učinili slobodno dostupnim javnosti. Napravljena je procjena broja različitih knjiga koje još uvijek postoje u bibliotečkim katalozima od 2000. p. n. e. do 1960.<ref>[http://www.antiquebooks.net/datatop.html Antique Books<!-- Bot generated title -->]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027205850/http://www.antiquebooks.net/datatop.html |date=27. 10. 2005 }}.</ref><ref name="nyt">{{cite magazine|first=Kevin |last=Kelly |title=Scan This Book! |url=https://www.nytimes.com/2006/05/14/magazine/14publishing.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=all |quote=When Google announced in December 2004 that it would digitally scan the books of five major research libraries to make their contents searchable, the promise of a [[universal library]] was resurrected. ... From the days of Sumerian clay tablets till now, humans have "published" at least 32 million books, 750 million articles and essays, 25 million songs, 500 million images, 500,000 movies, 3 million videos, TV shows and short films and 100 billion public Web pages. |magazine=[[New York Times Magazine]] |date=14. 5. 2006 |access-date=7. 3. 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012040130/http://www.nytimes.com/2006/05/14/magazine/14publishing.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=all |archive-date=12. 10. 2012 }}</ref> Odredbe o poštenoj upotrebi u SAD-u prema Zakonu o autorskim pravima iz 1976. daju posebne smjernice pod kojim okolnostima je bibliotekama dozvoljeno kopiranje digitalnih izvora. Četiri faktora koji čine poštenu upotrebu su "svrha upotrebe, priroda rada, količina ili značajna upotreba i tržišni uticaj".<ref>Hirtle, Peter B.,[http://fairuse.stanford.edu/commentary_and_analysis/2003_11_hirtle.html "Digital Preservation and Copyright"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419141427/http://fairuse.stanford.edu/commentary_and_analysis/2003_11_hirtle.html |date=19. 4. 2008 }}. ''Stanford University Libraries''. Pristupljeno 24. 10. 2011.</ref> Neke digitalne biblioteke dobijaju licencu za posudbu svojih resursa. Ovo može uključivati ograničenje davanja samo jedne kopije u isto vrijeme za svaku licencu i primjenu sistema upravljanja digitalnim pravima u tu svrhu. ''Digital Millennium Copyright Act iz 1998.'' bio je zakon koji je stvoren u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]] kako bi se pokušao pozabaviti uvođenjem digitalnih djela. Ovaj zakon uključuje dva ugovora iz 1996. On kriminalizuje pokušaj zaobilaženja mjera koje ograničavaju pristup materijalima zaštićenim autorskim pravima. Takođe inkriminiše radnju pokušaja zaobilaženja kontrole pristupa.<ref name=dmca>United States Copyright Office, [http://www.copyright.gov/legislation/dmca.pdf "The Digital Millennium Copyright Act of 1998 – U.S. Copyright Office Summary"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808232655/http://www.copyright.gov/legislation/dmca.pdf |date=8. 8. 2007 }}, 1998, 2.</ref> Ovaj zakon predviđa izuzeće za neprofitne biblioteke i arhive koji dozvoljava izradu do tri kopije, od kojih jedna može biti digitalna. Međutim, ona ne smije biti javna niti distribuirana na webu. Zakon omogućava bibliotekama i arhivima da kopiraju djelo ako njegov format zastari.<ref name=dmca/> Problemi s autorskim pravima i dalje postoje. Kao takvi, iznijeti su prijedlozi koji sugerišu da digitalne biblioteke budu izuzete od zakona o autorskim pravima. Iako bi to bilo od velike koristi za javnost, može imati negativan ekonomski učinak i autori bi mogli biti manje skloni stvaranju novih djela.<ref>Van Le, Christopher, "Opening the Doors to Digital Libraries: A Proposal to Exempt Digital Libraries From the Copyright Act", ''Case Western Reserve Journal of Law, Technology & The Internet'', 1.2 (Spring 2010), 145.</ref> Još jedno pitanje koje komplikuje stvar je želja nekih izdavačkih kuća da ograniče upotrebu digitalnih materijala kao što su [[E-knjiga|e-knjige]] koje kupuju biblioteke. Dok kod štampanih knjiga biblioteka je vlasnik knjige sve dok se više ne može distribuirati, izdavači žele da ograniče broj puta da se e-knjiga može odjaviti pre nego što biblioteka treba da ponovo kupi tu knjigu. "[HarperCollins] je počeo licencirati upotrebu svake kopije e-knjige za najviše 26 pozajmica. Ovo utiče samo na najpopularnije naslove i nema praktičnog efekta na druge. Nakon što se dostigne ograničenje, biblioteka može otkupiti prava pristupa po nižoj cijeni od originalne cijene."<ref>{{cite news|last=Stross |first=Randall |title=For Libraries and Publishers, an E-Book Tug of War |periodical=The New York Times |date=6. 3. 2013 |url=https://www.nytimes.com/2011/12/25/business/for-libraries-and-publishers-an-e-book-tug-of-war.html?_r=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626202500/http://www.nytimes.com/2011/12/25/business/for-libraries-and-publishers-an-e-book-tug-of-war.html?_r=0 |archive-date=26. 6. 2017 }}</ref> Iako iz perspektive izdavaštva, ovo zvuči kao dobar balans između posudbe u bibliotekama i zaštite od straha od smanjenja prodaje knjiga, biblioteke nisu postavljene da prate svoje zbirke kao takve. Oni priznaju povećanu potražnju za digitalnim materijalima dostupnim korisnicima i želju da se digitalna biblioteka proširi tako da uključuje bestselere, ali licenciranje izdavača može ometati proces. === Sistemi preporuka === Mnoge digitalne biblioteke nude sisteme preporuka za smanjenje preopterećenja informacijama i pomoć korisnicima da otkriju relevantnu literaturu. Neki primjeri digitalnih biblioteka koje nude sisteme za preporuke su ''IEEE Xplore'', ''Europeana'' i ''GESIS Sowiport''. Sistemi preporuka rade uglavnom na osnovu filtriranja zasnovanog na sadržaju, ali se koriste i drugi pristupi kao što su kolaborativno filtriranje i preporuke zasnovane na citatima.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Beel|first1=Joeran|last2=Gipp|first2=Bela|last3=Lange|first3=Stefan|last4=Breitinger|first4=Corinna|date=26. 7. 2015|title=Research-paper recommender systems: a literature survey|journal=International Journal on Digital Libraries|language=en|volume=17|issue=4|pages=305–338|doi=10.1007/s00799-015-0156-0|s2cid=207035184|issn=1432-5012|url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-0-311312}}</ref> Beel et al. izvještava da postoji više od 90 različitih pristupa preporukama za digitalne biblioteke, predstavljenih u više od 200 istraživačkih članaka.<ref name=":0" /> Tipično, digitalne biblioteke razvijaju i održavaju svoje vlastite sisteme preporuka zasnovane na postojećim okvirima pretraživanja i preporuka kao što su ''Apache Lucene'' ili ''Apache Mahout''. Međutim, postoje i neki provajderi preporuke kao usluge specijalizovane za nuđenje sistema preporuka za digitalne biblioteke kao usluge. === Nedostaci digitalnih biblioteka === Digitalne biblioteke, ili barem njihove digitalne kolekcije, također su donijele svoje probleme i izazove u područjima kao što su: * Autentifikacija korisnika za pristup zbirkama * Copyright * Digitalno očuvanje * Pravi pristup * Dizajn interfejsa * Interoperabilnost između sistema i softvera * Organizacija informacija * Neefikasne ili nepostojeće taksonomske prakse (posebno sa historijskim materijalom) * Obuka i razvoj * Kvaliteta metapodataka * Preveliki troškovi izgradnje/održavanja terabajta skladišta, servera i redundancije neophodnih za funkcionalnu digitalnu kolekciju.<ref>{{cite journal|last1=Robinson|first1=John D.|title=The dogs bark and the circus moves on|journal=The Bottom Line|date=2015|volume=28|issue=1/2|pages=11–14|doi=10.1108/BL-01-2015-0002|url=http://eprints.soas.ac.uk/20105/1/JDR_the-dogs-bark-and-the-circus-moves-on.pdf}}{{Mrtav link}}</ref> Postoji mnogo velikih projekata digitalizacije koji pogoršavaju ove probleme. == Budući razvoj == U toku su veliki projekti digitalizacije u [[Google]]-u, [[Projekat milion knjiga]] i [[Internet Archive]]-u. Uz stalna poboljšanja u tehnologijama rukovanja knjigama i prezentaciji, kao što su optičko prepoznavanje znakova i razvoj alternativnih skladišta i poslovnih modela, digitalne biblioteke brzo rastu u popularnosti. Baš kao što su se biblioteke upustile u audio i video kolekcije, tako i digitalne biblioteke kao što je Internet arhiv. U 2016. godini, [[Google Books]] projekat je dobio sudsku pobjedu nakon što je nastavio sa svojim projektom skeniranja knjiga koji je zaustavio ''Savez autora''.<ref>{{cite web|title=Fair Use Triumphs as US Supreme Court Rejects Challenge to Google Book-Scanning Project|url=https://the-digital-reader.com/2016/04/18/supreme-court-rejects-challenge-to-google-book-scanning-project/|date=18. 4. 2016}}</ref> Ovo je pomoglo da se bibliotekama otvori put da sarađuju s Googleom kako bi bolje doprle do korisnika koji su navikli na kompjuterizirane informacije. Prema [[Larry Lannom]]u, direktoru tehnologije upravljanja informacijama u neprofitnoj ''Korporaciji za nacionalne istraživačke inicijative (CNRI)'', "svi problemi povezani s digitalnim bibliotekama su umotani u arhiviranje". On nastavlja: "Ako za 100 godina ljudi i dalje budu mogli čitati vaš članak, riješit ćemo problem." [[Daniel Akst]], autor knjige "The Webster Chronicle", predlaže da je "budućnost biblioteka - i informacija - digitalna". [[Peter Lyman]] i [[Hal Variant]], informatičari na [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerzitetu Kalifornije, Berkeley]], procjenjuju da bi "ukupna svjetska godišnja proizvodnja štampanog, filmskog, optičkog i magnetskog sadržaja zahtijevala otprilike 1,5 milijardi gigabajta prostora za pohranu". Stoga vjeruju da će "uskoro tehnološki biti moguće da prosječna osoba može pristupiti gotovo svim snimljenim informacijama".<ref>Akst, D. (2003). "The Digital Library: Its Future Has Arrived". ''Carnegie Reporter'', 2(3), 4–8.</ref> Digitalni arhivi su medij koji se razvijao i razvija se pod različitim okolnostima. Pored velikih skladišta, drugi projekti digitalnog arhiviranja su također evoluirali kao odgovor na potrebe istraživanja i istraživačke komunikacije na različitim institucionalnim nivoima. Na primjer, tokom [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]], biblioteke i visokoškolske ustanove pokrenule su projekte digitalnog arhiviranja kako bi dokumentirali život tokom pandemije, stvarajući tako digitalni, kulturni zapis kolektivnih sjećanja iz tog perioda.<ref>{{Cite web|last=Zulkey|first=Claire|date=2. 11. 2020|title=Collecting Coronavirus Stories|url=https://americanlibrariesmagazine.org/?p=119700|access-date=15. 11. 2020|website=American Libraries Magazine|language=en-US}}</ref> Istraživači su također koristili digitalno arhiviranje za kreiranje specijaliziranih istraživačkih baza podataka. Ove baze podataka prikupljaju digitalne zapise za upotrebu na međunarodnom i interdisciplinarnom nivou. COVID CORPUS, pokrenut u oktobru 2020, primjer je takve baze podataka, izgrađene kao odgovor na potrebe naučne komunikacije u svjetlu [[Pandemija|pandemije]].<ref>{{Cite web|first=Emily|last=Henderson|date=14. 10. 2020|title=New research database can help shape the most effective and efficient response to COVID-19|url=https://www.news-medical.net/news/20201014/New-research-database-can-help-shape-the-most-effective-and-efficient-response-to-COVID-19.aspx|access-date=15. 11. 2020|website=News-Medical.net|language=en}}</ref> Osim akademskih krugova, nedavno su razvijene i digitalne kolekcije kako bi privukle širu publiku, kao što je slučaj sa sadržajem odabrane opšte publike Internet-First University Pressa koji je razvio [[Univerzitet Cornell]]. Ova baza podataka za opštu publiku sadrži specijalizovane istraživačke informacije, ali je digitalno organizovana radi pristupačnosti.<ref>{{Cite web|date=4. 6. 2020|title=Digital repository breaks out general-audience collection|url=https://news.cornell.edu/stories/2020/06/digital-repository-breaks-out-general-audience-collection|access-date=15. 11. 2020|website=Cornell Chronicle|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020230059/https://news.cornell.edu/stories/2020/06/digital-repository-breaks-out-general-audience-collection|archive-date=20. 10. 2020|url-status=dead}}</ref> Uspostavljanje ovih arhiva omogućilo je specijalizirane oblike digitalnog čuvanja zapisa kako bi se ispunile različite niše u online komunikaciji zasnovanoj na istraživanju. == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book | title=Preserving Digital Materials | url=https://books.google.com/books?id=QexLDwAAQBAJ|first1=Ross|last1=Harvey|first2=Jaye |last2=Weatherburn |edition=3rd|publisher=Rowman & Littlefield|date= 2018|isbn=9781538102985}} * McCormack, Allison, and Rachel Wittmann. (2022) "Rarely Analyzed The Relationship Between Digital and Physical Rare Books Collections". ''Information technology and libraries'' 41.2; 1–13. * Pomerantz, Jeffrey, and Gary Marchionini. 2007. "The Digital Library as Place". ''Journal of Documentation'' 63(4): 505–33. [[Kategorija:Bibliotekarstvo]] [[Kategorija:Digitalne biblioteke|*]] [[Kategorija:Vrste biblioteka]] cxne74mgi3xgx1bjab2sect4xe5qxvm Biosenzor 0 490670 3936964 3919328 2026-10-24T20:01:07Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936964 wikitext text/x-wiki '''Biosenzor''' je analitički uređaj za detekciju hemijske supstance, koji kombinuje biološku komponentu sa [[fizička hemija|fizičko-hemijskim]] detektorom.<ref name="Highly sensitive and wide-dynamic-r">{{cite journal |title=Highly sensitive and wide-dynamic-range side-polished fiber-optic taste sensor |journal=Sensors and Actuators B |year=2017 |doi=10.1016/j.snb.2017.04.088|last1=Khalilian |first1=Alireza |last2=Khan |first2=Md. Rajibur Rahaman |last3=Kang |first3=Shin-Won |volume=249 |pages=700–707 }}</ref><ref>{{cite book|last=Turner|first=Anthony|title=Biosensors:Fundamentals and Applications|url=https://archive.org/details/biosensorsfundam0000unse|year=1987|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|isbn=978-0198547242|page=[https://archive.org/details/biosensorsfundam0000unse/page/770 770] |author2=Wilson, George |author3=Kaube, Isao}}</ref><ref>{{cite book|last=Bănică|first=Florinel-Gabriel|title=Chemical Sensors and Biosensors:Fundamentals and Applications|url=https://archive.org/details/chemicalsensorsb0000bani|year=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, UK|isbn=9781118354230|page=576}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa‐Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández‐Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=15. 5. 2019|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|pages=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|hdl=10044/1/69878|doi-access=free}}</ref> ''Osetljivi biološki element'', npr. [[tkivo]], [[mikroorganizmi]], [[organele]], [[ćelijski receptor]], [[enzimi]], [[antitijela]], [[nukleinske kiseline]], itd., je biološki izveden materijal ili biomimetska komponenta koja stupa u interakciju sa analitom, veže se ili prepoznaje analit koji se proučava. Biološki osjetljivi elementi također mogu biti stvoreni [[biološko inženjerstvo|biološkim inženjerstvom]]. [[Biotransduktor|''Transduktor'']] ili ''detektorski element'', koji transformiše jedan signal u drugi, djeluje na fizičko-hemijski način: optički, [[piezoelektricitet|pijezoelektrični]], elektrohemijski, [[elektrohemiluminiscencija|elektrohemiluminiscencijski]] itd., kao rezultat interakcije analita s biološkim elementom, za lahko mjerenje i kvantificiranje. Uređaj za čitanje biosenzora povezuje se s pripadajućom elektronikom ili procesorima signala koji su prvenstveno odgovorni za prikaz rezultata na način koji je prilagođen korisniku.<ref>{{cite journal |vauthors=Cavalcanti A, Shirinzadeh B, Zhang M, Kretly LC |title=Nanorobot Hardware Architecture for Medical Defense |journal= Sensors |volume=8 |issue=5 |pages=2932–2958 |year=2008 |url=http://www.mdpi.org/sensors/papers/s8052932.pdf |doi=10.3390/s8052932|pmid=27879858 |pmc=3675524 |bibcode=2008Senso...8.2932C |doi-access=free }}</ref> Ovo ponekad predstavlja najskuplji dio senzorskog uređaja, ali moguće je generirati ekran prilagođen korisniku koji uključuje pretvarač i osjetljivi element ([[holografski senzor]]). Čitači su obično posebno dizajnirani i proizvedeni tako da odgovaraju različitim principima rada biosenzora. ==Biosenzorski sistem== Biosenzor se obično sastoji od bioreceptora (enzim/antitijelo/ćelija/nukleinska kiselina/aptamer), komponente pretvarača (poluprovodni materijal/nanomaterijal) i [[elektronski sistem]] koji uključuje [[pojačalo signala]], procesor i ekran.<ref>{{cite journal |last1=Kaur |first1=Harmanjit |last2=Shorie |first2=Munish |title=Nanomaterial based aptasensors for clinical and environmental diagnostic applications |journal=Nanoscale Advances |doi=10.1039/C9NA00153K |volume=1 |year=2019 |issue=6 |pages=2123–2138|bibcode=2019NanoA...1.2123K |doi-access=free }}</ref> Transduktori i [[elektronika]] mogu se kombinovati, npr. u [[CMOS]] baziranim mikrosenzorskim sistemima.<ref name="A1">A. Hierlemann, O. Brand, C. Hagleitner, H. Baltes, "Microfabrication techniques for chemical/biosensors", ''Proceedings of the IEEE'' 91 (6), 2003, 839–863.</ref><ref name="A2">A. Hierlemann, H. Baltes, "CMOS-based chemical microsensors", ''The Analyst'' 128 (1), 2003, pp. 15–28.</ref> Komponenta za prepoznavanje, koja se često naziva bioreceptor, koristi [[biomolekule]] iz [[organizam]]a ili receptore modelirane prema biološkim sistemima za interakciju sa analitom od interesa. Ovu interakciju mjeri biotransduktor koji daje mjerljivi signal proporcionalan prisustvu ciljnog analita u uzorku. Opći cilj dizajna biosenzora je omogućiti brzo i praktično testiranje na mjestu zabrinutosti ili njege gdje je pribavljen uzorak.<ref name="Highly sensitive and wide-dynamic-r"/><ref>{{cite web |url= http://www.clemson.edu/c3b/biosensorsPrimer.html |title= Biosensors Primer |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |access-date= 28. 1. 2013 |archive-date= 2. 1. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170102201924/http://www.clemson.edu/c3b/biosensorsPrimer.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Kling|first3=André|last4=Dittrich|first4=Petra S.|last5=Urban|first5=Gerald A.|date=august 2017|title=Multiplexed Point-of-Care Testing – xPOCT|journal=Trends in Biotechnology|volume=35|issue=8|pages=728–742|doi=10.1016/j.tibtech.2017.03.013|pmc=5538621|pmid=28456344}}</ref> ==Bioreceptori== [[slika:Biosensors used for screening combinatorial DNA libraries.svg|thumb|Biosenzori koji se koriste za skrining biblioteka rekombinatnih DNK]] U biosenzoru, bioreceptor je dizajniran da stupi u interakciju sa specifičnim analitom od interesa kako bi se proizveo efekat koji se može mjeriti pomoću sonde. Visoka [[selektivnost vezivanja|selektivnost]] za analit među matriksom drugih hemijskih ili bioloških komponenti je ključni zahtev za bioreceptor. Dok tip korištene biomolekule može uveliko varirati, biosenzori mogu se klasificirati prema uobičajenim tipovima interakcija bioreceptora koji uključuju: antitijelo/antigen,<ref>{{cite journal |title= Highly sensitive electrochemiluminescence detection of a prostate cancer biomarker |year=2017 |last1= Juzgado |first1=A. |last2= Solda |first2=A. |last3=Ostric |first3=A. |last4=Criado |first4=A. |last5=Valenti |first5=G. |last6=Rapino |first6=S. |last7=Conti |first7=G. |last8=Fracasso |first8=G. |last9=Paolucci |first9=F. |last10=Prato |first10=M. |journal= J. Mater. Chem. B |volume=5 |issue= 32 |pages=6681–6687 |doi=10.1039/c7tb01557g|pmid=32264431 }}</ref> [[enzim]]e/[[ligand]]e, [[nukleinske kiseline]]/[[DNK]] ćelijske strukture/ćelije ili biomimetske materijale.<ref name=BiosensorsandBiochips>{{Cite journal | last1 = Vo-Dinh | first1 = T. | last2 = Cullum | first2 = B. | doi = 10.1007/s002160051549 | title = Biosensors and biochips: Advances in biological and medical diagnostics | journal = Fresenius' Journal of Analytical Chemistry | volume = 366 | issue = 6–7 | pages = 540–551 | year = 2000 | pmid = 11225766| s2cid = 23807719 | url = https://zenodo.org/record/1232643 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://pubs.rsc.org/-/content/articlelanding/2015/fd/c5fd00096c/unauth#!divAbstract |title=An electrochemiluminescencesupramolecular approach to sarcosine detection for early diagnosis of prostate cancer |year=2015 |last1=Valenti |first1=G. |last2=Rampazzo |first2=E. |last3=Biavardi |first3=E. |last4=Villani |first4=E. |last5=Fracasso |first5=G. |last6=Marcaccio |first6=M. |last7=Bertani |first7=F. |last8=Ramarli |first8=D. |last9=Dalcanale |first9=E. |last10=Paolucci |first10=F. |last11=Prodi |first11=L. |journal=Faraday Discuss |volume=185 |pages=299–309 |doi=10.1039/c5fd00096c |pmid=26394608 |bibcode=2015FaDi..185..299V |access-date=28. 4. 2022 |archive-date=17. 7. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717023830/https://pubs.rsc.org/-/content/articlelanding/2015/fd/c5fd00096c/unauth#!divAbstract |url-status=dead }}</ref> ===Interakcije antitijela/antigeni=== [[imunotest|Imunosenzor]] koristi vrlo specifičan afinitet vezivanja [[antitijela]] za specifični spoj ili [[antigen]]. Specifična priroda [[interakcija antitijelo-antigen|interakcije antitijelo-antigen]] je analogna bravi i ključu, po tome što će se antigen vezati za antitijelo samo ako ima ispravnu konformaciju. Događaji vezivanja rezultiraju fizičkohemijskom promjenom koja u kombinaciji sa tragačem, kao što su [[luorescencija|fluorescentne]] molekule, enzimi ili [[radioizotop]]i, može generirati signal. Postoje ograničenja u korištenju antitijela u senzorima: #Kapacitet vezivanja antitijela snažno ovisi o uvjetima analize (npr. pH i temperatura), i #Interakcija antitijela i antigena je općenito robusna, međutim, vezivanje može biti poremećeno haotropnim reagensima, organskim rastvaračima ili čak ultrazvučnim zračenjem.<ref name="High-performance graphene-based bio">{{cite journal |title=High-performance graphene-based biosensor using a metasurface of asymmetric silicon disks |journal=IEEE Sensors Journal |year=2022 |doi=10.1109/JSEN.2021.3134205|last1=Parizi |first1=Mohammad Salemizadeh |last2=Salemizadehparizi |first2=Fatemeh |last3=Zarasvand |first3=Mahdi Molaei |last4=Abdolhosseini |first4=Saeed |last5=Bahadori-Haghighi |first5=Shahram |last6=Khalilian |first6=Alireza |volume=22 |issue=3 |pages=2037–2044 |bibcode=2022ISenJ..22.2037P |s2cid=245069669 }}</ref><ref name=FiberOpticBiosensor>{{Cite journal | last1 = Marazuela | first1 = M.| last2 = Moreno-Bondi | first2 = M.| doi = 10.1007/s00216-002-1235-9 | title = Fiber-optic biosensors – an overview | journal = Analytical and Bioanalytical Chemistry | volume = 372 | issue = 5–6 | pages = 664–682 | year = 2002 | pmid = 11941437| s2cid = 36791337}}</ref> Interakcije antitijelo-antigen se također mogu koristiti za [[Serologija|serološko testiranje]], ili detekciju cirkulirajućih antitijela kao odgovora na određenu bolest. Važno je da su serološki testovi postali važan dio globalnog odgovora na pandemiju [[COVID-19]].<ref>{{cite journal |last1=Stowell |first1=Sean |last2=Guarner |first2=Jeannette |title=Role of Serology in the Coronavirus Disease 2019 Pandemic |journal=Clinical Infectious Diseases |date=5. 11. 2020 |volume=71 |issue=8 |pages=1935–1936 |doi=10.1093/cid/ciaa510 |pmid=32357206 |pmc=7197618 }}</ref> ===Vještački vezujući proteini=== Upotreba antitijela kao komponente biosenzora za biološko prepoznavanje ima nekoliko nedostataka. Imaju veliku molekulsku težinu i ograničenu stabilnost, sadrže esencijalne [[disulfidne veze]] i skupe su za proizvodnju. U jednom pristupu za prevazilaženje ovih ograničenja, konstruisana su antitijela rekombinantni vezujući fragmenti ([[antigen-vezujući fragment|Fab]], [[Varijabla fragmenta|Fv]] ili [[scFv]]) ili domeni (VH, [[VHH]]).<ref>{{cite journal|last1=Crivianu-Gaita|first1=V|last2=Thompson|first2=M|title=Aptamers, antibody scFv, and antibody Fab' fragments: An overview and comparison of three of the most versatile biosensor biorecognition elements|journal=Biosens Bioelectron|date=Nov 2016|volume=85|pages=32–45|doi=10.1016/j.bios.2016.04.091|pmid=27155114}}</ref> U drugom pristupu, konstruisane su male proteinske skele sa povoljnim biofizičkim svojstvima da generišu veštačke porodice proteina koji vezuju antigen (AgBP), sposobne da se specifično vežu za različite ciljne proteine dok zadržavaju povoljna svojstva roditeljske molekule. Elementi porodice koji se specifično vezuju za dati ciljni antigen, često se biraju tehnikama ''[[in vitro]]'' prikaza: [[fag|prikaz faga]], [[ribosom|prikaz ribosoma]], [[kvasci|prikaz kvasca]] ili [[iRNK]] prikaz. Vještački vezni proteini su mnogo manji od antitijela (obično manje od 100 aminokiselinskih ostataka), imaju jaku stabilnost, nemaju disulfidne veze i mogu se eksprimirati u velikom prinosu u reducirajućim ćelijskim sredinama poput bakterijske [[citoplazma|citoplazme]], za razliku od antitijela i njihovih derivata.<ref>{{cite journal|last1=Skrlec|first1=K|last2=Strukelj|first2=B|last3=Berlec|first3=A|title=Non-immunoglobulin scaffolds: a focus on their targets|journal=Trends Biotechnol|date=Jul 2015|volume=33|issue=7|pages=408–418|doi=10.1016/j.tibtech.2015.03.012|pmid=25931178}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jost|first1=C|last2=Plückthun|first2=A|title=Engineered proteins with desired specificity: DARPins, other alternative scaffolds and bispecific IgGs|journal=Curr Opin Struct Biol|date=Aug 2014|volume=27|pages=102–112|doi=10.1016/j.sbi.2014.05.011|pmid=25033247}}</ref> Stoga su posebno pogodni za stvaranje biosenzora.<ref name="pmid19945965">{{cite journal|last1=Brient-Litzler|first1=E|last2=Plückthun|first2=A|last3=Bedouelle|first3=H|title=Knowledge-based design of reagentless fluorescent biosensors from a designed ankyrin repeat protein|journal=Protein Eng Des Sel|date=Apr 2010|volume=23|issue=4|pages=229–241|doi=10.1093/protein/gzp074|pmid=19945965|url=http://doc.rero.ch/record/298976/files/gzp074.pdf|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid21565483">{{cite journal|last1=Miranda|first1=FF|last2=Brient-Litzler|first2=E|last3=Zidane|first3=N|last4=Pecorari|first4=F|last5=Bedouelle|first5=Hugues|title=Reagentless fluorescent biosensors from artificial families of antigen binding proteins|journal=Biosens Bioelectron|date=Jun 2011|volume=26|issue=10|pages=4184–4190|doi=10.1016/j.bios.2011.04.030|pmid=21565483}}</ref> ===Enzimske interakcije=== Specifične sposobnosti vezivanja i katalitska aktivnost [[enzim]]a čine ih popularnim bioreceptorima. Prepoznavanje analita je omogućeno putem nekoliko mogućih mehanizama: #enzim koji pretvara analit u proizvod koji se može detektirati senzorom, #detektovanje inhibicije ili aktivacije enzima preko analita, ili #praćenje modifikacije svojstava enzima koja je rezultat interakcije s analitom.<ref name=FiberOpticBiosensor/> Glavni razlozi uobičajene upotrebe enzima u biosenzorima su: # sposobnost katalize velikog broja reakcija, #potencijal za detekciju grupe analita (supstrati, proizvodi, inhibitori i modulatori katalitske aktivnosti) i #pogodnost sa nekoliko različitih transdukcijskih metoda za detekciju analita. Važno je napomenuti da se enzimi ne troše u reakcijama, a biosenzor se lahko može koristiti kontinuirano. Katalitska aktivnost enzima također omogućava niže granice detekcije u poređenju sa uobičajenim tehnikama vezivanja. Međutim, životni vijek senzora je ograničen stabilnošću enzima. ===Afinitetni vezujući receptori=== Antitijela imaju visoku [[konstanta vezivanja|konstantu vezivanja]] veću od 10^8 L/mol, što predstavlja gotovo nepovratnu povezanost nakon formiranja para antigen-antitijelo. Za određene molekule analita kao što je [[glukoza]] afinitetno vezujući proteini postoje koji vezuju svoj [[ligand]] sa visokom [[osjetljivost i specifičnost|specifičnosti]] poput antitijela, ali s mnogo manjom konstantom vezivanja reda veličine 10^2 do 10 ^4 L/mol. Veza između analita i receptora je tada [[reverzibilni proces (termodinamika)|reverzibilne]] prirode i pored para između oba se javljaju i njihove slobodne molekule u mjerljivoj koncentraciji. U slučaju glukoze, naprimjer, [[konkanavalin A]] može funkcionirati kao receptor afiniteta koji pokazuje konstantu vezivanja od 4x10^2 L/mol.<ref name= SMG1982>{{cite journal | author = J. S. Schultz | author2 = S. Mansouri | author3 = I. J. Goldstein | title = Affinity sensor: A New Technique for Developing Implantable Sensors for Glucose and Other Metabolites | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_may-june-1982_5_3/page/245 | journal = Diabetes Care| volume = 5 | issue = 3 | pages = 245–253 | year = 1982 | doi=10.2337/diacare.5.3.245| pmid = 6184210 | s2cid = 20186661 }}</ref> Schultz i Sims, 1979. predložili su upotrebu receptora za vezivanje afiniteta u svrhu biosenzivanja.<ref name= SSi1979>{{cite journal | author = J. S. Schultz | author2 = G. Sims | title = Affinity sensors for individual metabolites | url = https://archive.org/details/sim_biotechnology-and-bioengineering-symposium_1979_9/page/65 | journal = Biotechnol. Bioeng. Symp. | volume = 9 | pages = 65–71 | year = 1979 | issue = 9 | pmid = 94999 }}</ref> a naknadno je konfigurisan u fluorescentni test za merenje glukoze u relevantnom [[šećer u krvi|fiziološkom opsegu]] između 4,4 i 6.1&nbsp;mmol/L.<ref name= BS2000>{{cite journal | author = R. Ballerstadt | author2 = J. S. Schultz | title = A Fluorescence Affinity Hollow Fiber Sensor for Continuous Transdermal Glucose Monitoring| journal = Anal. Chem. | volume = 72 | issue = 17 | pages = 4185–4192 | year = 2000 | doi = 10.1021/ac000215r | pmid = 10994982 }}</ref> Princip senzora ima prednost u tome što ne troši analit u hemijskoj reakciji kao što se dešava u enzimskim testovima. ===Interakcije nukleinskih kiselina=== Biosenzori koji koriste receptore zasnovane na nukleinskim kiselinama mogu se zasnivati ili na komplementarnim interakcijama uparivanja baza koje se nazivaju genosenzori ili specifičnim imitatorima antitijela na bazi [[nukleinske kiseline]] (aptameri) kao aptasenzori.<ref>{{cite journal |last1=Kaur |first1=Harmanjit |last2=Shorie |first2=Munish |title=Nanomaterial based aptasensors for clinical and environmental diagnostic applications |journal=Nanoscale Advances |date=29 Apr 2019 |volume=1 |issue=6 |pages=2123–2138 |doi=10.1039/C9NA00153K |bibcode=2019NanoA...1.2123K |doi-access=free }}</ref> U prvom slučaju, proces prepoznavanja se zasniva na principu komplementarnog [[bazni par|baznog uparivanja]], [[adenin]]:[[timin]] i [[citozin]]:[[guanin]] u [[DNK]]. Ako je poznata sekvenca ciljne nukleinske kiseline, komplementarne sekvence se mogu sintetizirati, označiti i zatim imobilizirati na senzoru. Događaj hibridizacije može se optički detektovati i utvrditi prisustvo ciljne DNK/[[RNK]]. U potonjem, aptameri generirani protiv mete prepoznaju ga međudjelovanjem specifičnih nekovalentnih interakcija i induciranog uklapanja. Ovi aptameri mogu se lako označiti [[fluor]]ofor/[[metal]]nim nanočesticama za optičku detekciju ili se mogu koristiti za elektrohemijske ili konzolne platforme za detekciju bez oznaka za širok spektar ciljnih molekula ili složenih ciljeva poput ćelija i virusa.<ref>{{cite journal |last1=Sefah |first1=Kwame |title=Development of DNA aptamers using Cell-SELEX |url=https://www.nature.com/articles/nprot.2010.66 |doi=10.1038/nprot.2010.66 |volume=5 |year=2010 |journal=Nature Protocols |issue=6 |pages=1169–1185|pmid=20539292 |s2cid=4953042 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microtitre Plate Based Cell-SELEX Method |date=20. 10. 2018 |volume=8 |issue=20 |pages=e3051 |url=https://bio-protocol.org/e3051 |doi=10.21769/BioProtoc.3051 |last1=Shorie |first1=Munish |last2=Kaur |first2=Harmanjit |journal=Bio-Protocol |pmid=34532522 |pmc=8342047 |access-date=28. 4. 2022 |archive-date=13. 7. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713070444/https://bio-protocol.org/e3051 |url-status=dead }}</ref> Dodatno, aptameri se mogu kombinovati sa enzimima nukleinske kiseline, kao što su DNKzimi koji cepaju RNK, obezbeđujući i prepoznavanje cilja i stvaranje signala u jednoj molekuli, što pokazuje potencijalne primjene u razvoju multipleksnih biosenzora.<ref>{{cite journal |last1=Montserrat Pagès| first1=Aida | title=DNA-only bioassay for simultaneous detection of proteins and nucleic acids | journal=Analytical and Bioanalytical Chemistry | year=2021 | volume=413 | issue=20 | pages=4925–4937 | doi=10.1007/s00216-021-03458-6| pmid=34184101 | pmc=8238030 }}</ref> ===Epigenetika=== {{glavni|Epigenetika}} Predloženo je da se pravilno optimizirani integrirani optički rezonatori mogu iskoristiti za otkrivanje epigenetučkih modifikacija (npr. [[metilacija]] DNK, [[posttranslacijske modifikacije]] [[histon]]a) u tjelesnim tekućinama pacijenata oboljelih od raka ili drugih bolesti.<ref>{{cite journal | last1 = Donzella | first1 = V | last2 = Crea | first2 = F | date = juni 2011 | title = Optical biosensors to analyze novel biomarkers in oncology | journal = J Biophotonics | volume = 4 | issue = 6| pages = 442–52 | doi = 10.1002/jbio.201000123 | pmid = 21567973 }}</ref> Danas se razvijaju [[foton]]ski biosenzori sa ultraosjetljivošću na istraživačkom nivou, kako bi se lahko otkrile [[kancer]]ogene ćelije u pacijentovom [[urin]]u.<ref>{{cite journal | last1 = Vollmer | first1 = F | last2 = Yang | first2 = Lang | date = oktobar 2012 | title = Label-free detection with high-Q microcavities: a review of biosensing mechanisms for integrated devices | url = http://www.degruyter.com/dg/viewarticle.fullcontentlink:pdfeventlink/$002fj$002fnanoph.2012.1.issue-3-4$002fnanoph-2012-0021$002fnanoph-2012-0021.xml?t:ac=j$002fnanoph.2012.1.issue-3-4$002fnanoph-2012-0021$002fnanoph-2012-0021.xml | journal = Nanophotonics | volume = 1 | issue = 3–4 | pages = 267–291 | doi = 10.1515/nanoph-2012-0021 | pmid = 26918228 | bibcode = 2012Nanop...1..267V | pmc = 4764104 | access-date = 28. 4. 2022 | archive-date = 5. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305070609/http://www.degruyter.com/dg/viewarticle.fullcontentlink:pdfeventlink/$002fj$002fnanoph.2012.1.issue-3-4$002fnanoph-2012-0021$002fnanoph-2012-0021.xml?t:ac=j$002fnanoph.2012.1.issue-3-4$002fnanoph-2012-0021$002fnanoph-2012-0021.xml | url-status = dead }}</ref> Različiti istraživački projekti imaju za cilj razvoj novih prijenosnih uređaja koji koriste jeftine, ekološki prihvatljive, jednokratne patrone sa jednostavnim rukovanjem bez potrebe za daljnjom obradom, pranjem ili manipulacijom stručnih tehničara.<ref>{{cite web|url=http://www.glam-project.eu/|title=Home - GLAM Project - Glass-Laser Multiplexed Biosensor|website=GLAM Project - Glass-Laser Multiplexed Biosensor|access-date=28. 4. 2022|archive-date=14. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214015129/http://www.glam-project.eu/|url-status=dead}}</ref> ===Organele=== {{glavni|Organela}} Organele formiraju odvojene odjeljke unutar ćelija i obično obavljaju funkcije neovisno. Različiti tipovi organela imaju različite metaboličke puteve i sadrže enzime koji ispunjavaju svoju funkciju. Obično korištene organele uključuju [[lizosom]]e, [[hloroplast]]e i [[mitohondrije]]. Prostorno-vremenski obrazac distribucije kalcija usko je povezan sa sveprisutnim signalnim putem. Mitohondrije aktivno učestvuju u metabolizmu iona kalcija kako bi kontrolisali funkciju i također modulirali signalne puteve povezane s kalcijem. Eksperimenti su dokazali da mitohondrije imaju sposobnost da reaguju na visoke koncentracije kalcija koje se stvaraju u njihovoj blizini, otvaranjem [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]].<ref>{{Cite journal | last1 = Rizzuto | first1 = R. | last2 = Pinton | first2 = P. | last3 = Brini | first3 = M. | last4 = Chiesa | first4 = A. | last5 = Filippin | first5 = L. | last6 = Pozzan | first6 = T. | doi = 10.1054/ceca.1999.0076 | title = Mitochondria as biosensors of calcium microdomains | url = https://archive.org/details/sim_cell-calcium_1999-11_26_5/page/193 | journal = Cell Calcium | volume = 26 | issue = 5 | pages = 193–199 | year = 1999 | pmid = 10643557}}</ref> Na taj način, mitohondrije se mogu koristiti za detekciju koncentracije kalcija u mediju, a detekcija je vrlo osjetljiva zbog visoke prostorne rezolucije. Druga primjena mitohondrija se koristi za detekciju zagađenja vode. Toksičnost spojeva [[deterdžent]]a oštetit će ćeliju i subćelijsku strukturu uključujući mitohondrije. Deterdženti će uzrokovati efekat bubrenja koji se može mjeriti promjenom apsorpcije. Eksperimentalni podaci pokazuju da je brzina promjene proporcionalna koncentraciji deterdženta, pružajući visok standard za tačnost detekcije.<ref>{{Cite journal | last1 = Bragadin | first1 = M. | last2 = Manente | first2 = S. | last3 = Piazza | first3 = R. | last4 = Scutari | first4 = G. | title = The Mitochondria as Biosensors for the Monitoring of Detergent Compounds in Solution | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_2001-05-15_292_2/page/305 | doi = 10.1006/abio.2001.5097 | journal = Analytical Biochemistry | volume = 292 | issue = 2 | pages = 305–307 | year = 2001 | pmid = 11355867| hdl = 10278/16452 | hdl-access = free }}</ref> ===Ćelije=== Ćelije se često koriste u bioreceptorima jer su osjetljive na okolinu i mogu reagirati na sve tipove stimulansa. Ćelije imaju tendenciju da se pričvrste za površinu tako da se mogu lahko imobilizirati. U poređenju sa [[organela]]ma, ostaju aktivne duže vrijeme, a reproduktivnost ih čini ponovni iskoristljivim. Obično se koriste za otkrivanje globalnih parametara kao što su stanje stresa, toksičnost i organski derivati. Mogu se koristiti i za praćenje efekta liječenja lijekovima. Jedna primjena je korištenje ćelija za određivanje [[herbicid]]a koji su glavni zagađivač vode.<ref>{{cite journal | last1 = Védrine | first1 = C. | last2 = Leclerc | first2 = J.-C. | last3 = Durrieu | first3 = C. | last4 = Tran-Minh | first4 = C. | year = 2003 | title = Optical whole-cell biosensor using Chlorella vulgaris designed for monitoring herbicides | journal = Biosensors & Bioelectronics | volume = 18 | issue = 4| pages = 457–63 | doi=10.1016/s0956-5663(02)00157-4| pmid = 12604263 | citeseerx = 10.1.1.1031.5904 }}</ref> Mikro[[alge]] zarobljene su na [[kvarc]]ni [[mikrofiber]] i [[fluorescencija]] hlorofila modifikovana herbicidima sakuplja se na vrhu snopa optičkih vlakana i prenosi u fluorimetar. Alge se kontinuirano uzgajaju kako bi se dobilo optimizirano mjerenje. Rezultati pokazuju da granica detekcije određenog herbicida može dostići nivo koncentracije ispod ppb. Neke ćelije se također mogu koristiti za praćenje [[mikrob]]ne korozije.<ref>{{cite journal | last1 = Dubey | first1 = R. S. | last2 = Upadhyay | first2 = S. N. | year = 2001 | title = Microbial corrosion monitoring by an amperometric microbial biosensor developed using whole cell of Pseudomonas sp. | journal = Biosensors & Bioelectronics | volume = 16 | issue = 9–12| pages = 995–1000 | doi=10.1016/s0956-5663(01)00203-2| pmid = 11679280 }}</ref> ''Pseudomonas'' sp. izoliran je od korodiranog materijala i imobiliziran na acetilceluloznoj membrani. Aktivnost disanja određuje se mjerenjem potrošnje [[kisik]]a. Postoji linearna veza između proizvedene struje i koncentracije [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]]. Vrijeme odziva je povezano sa opterećenjem ćelija i okolnog okruženja i može se kontrolisati na najviše 5 minuta. ===Tkivo=== Tkiva se koriste kao biosenzor za obilje postojećih enzima. Prednosti tkiva kao biosenzora uključuju sljedeće:<ref name=planttissue>{{Cite journal | last1 = Campàs | first1 = M. | last2 = Carpentier | first2 = R. | last3 = Rouillon | first3 = R. | doi = 10.1016/j.biotechadv.2008.04.001 | title = Plant tissue-and photosynthesis-based biosensors | journal = Biotechnology Advances | volume = 26 | issue = 4 | pages = 370–378 | year = 2008 | pmid = 18495408| url = https://zenodo.org/record/896022 }}</ref> * lakše se imobiliziraju u odnosu na ćelije i organele * veća aktivnost i stabilnost od održavanja enzima u prirodnom okruženju * dostupnost i niska cijena * izbjegavanje zamornog rada ekstrakcije, centrifugiranja i pročišćavanja enzima * postoje neophodni kofaktori za funkcionisanje enzima * raznolikost koja pruža širok spektar izbora u vezi sa različitim ciljevima. Postoje i neki nedostaci tkiva kao biosenzora, kao što je nedostatak specifičnosti zbog interferencije drugih enzima i duže vrijeme odgovora zbog transportne barijere. ===Mikrobni biosenzori=== [[Mikrob]]ni biosenzori koriste reakciju bakterija na datu supstancu. Naprimjer, [[arsen]] se može otkriti pomoću [[ars operon]]a koji se nalazi u nekoliko bakterijskih [[takson]]a.<ref>{{cite journal|title=Construction and use of broad host range mercury and arsenite sensor plasmids in the soil bacterium ''Pseudomonas fluorescens'' OS8 |url=https://archive.org/details/sim_microbial-ecology_2001-05_41_4/page/360 |first1=T.|last1=Petänen|first2=M.|last2=Virta|first3=M.|last3=Karp|first4=M.|last4=Romantschuk|journal=Microbial Ecology|volume=41|issue=4|pages=360–368|doi=10.1007/s002480000095|pmid=12032610|year=2001 |s2cid=21147572}}</ref> == Površinsko vezivanje bioloških elemenata == [[slika:Sensing negatively charged exosomes bound a graphene surface.svg|thumb|Osjećnje negativno nabijenih egzosoma vezao je površinu grafena]] Važan dio biosenzora je pričvršćivanje bioloških elemenata (male molekule/proteini/ćelije) na površinu senzora (bilo da se radi o metalu, polimeru ili staklu). Najjednostavniji način je [[Površinsko inženjerstvo|funkcionalizirati]] površinu kako bi se premazala biološkim elementima. Ovo se može učiniti polilizinom, aminosilanom, epoksisilanom ili nitrocelulozom u slučaju silicijskih čipova/silicijevog stakla. Nakon toga, vezani biološki agens se također može fiksirati—naprimjer, nanošenjem [[sloj po sloj]] alternativno nabijenih polimernih premaza.<ref>{{cite journal | last1 = Pickup | first1 = JC | last2 = Zhi | first2 = ZL | last3 = Khan | first3 = F | last4 = Saxl | first4 = T | last5 = Birch | first5 = DJ | year = 2008 | title = Nanomedicine and its potential in diabetes research and practice | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-metabolism-research-and-reviews_november-december-2008_24_8/page/604 | journal = Diabetes Metab Res Rev | volume = 24 | issue = 8| pages = 604–10 | doi=10.1002/dmrr.893 | pmid=18802934| s2cid = 39552342 }}</ref> Alternativno, mogu se koristiti trodimenzijske rešetke ([[hidrogel]]/[[kserogel]]) da ih hemijski ili fizički zarobe (pri čemu hemijski zarobljeni znači da se biološki element drži na mjestu snažnom vezom, dok fizički oni se drže na mjestu jer ne mogu proći kroz pore gela matriksa). Najčešće korišćeni hidrogel je [[sol-gel]], staklasti [[silikat]] koji nastaje polimerizacijom silikatnih monomera (dodatih kao tetra alkil ortosilikata, kao što su [[Tetrametil ortosilikat|TMOS]] ili [[Tetraetil ortosilikat|TEOS]]) u prisustvo bioloških elemenata (zajedno sa drugim stabilizirajućim polimerima, kao što je [[Polietilen glikol|PEG]]) u slučaju fizičkog zarobljavanja.<ref>{{cite journal | last1 = Gupta | first1 = R | last2 = Chaudhury | first2 = NK | date = maj 2007 | title = Entrapment of biomolecules in sol-gel matrix for applications in biosensors: problems and future prospects | journal = Biosens Bioelectron | volume = 22 | issue = 11| pages = 2387–99 | doi=10.1016/j.bios.2006.12.025 | pmid=17291744}}</ref> Druga grupa hidrogelova, koji se postavljaju u uslove pogodne za ćelije ili proteine, su [[Akrilni polimer|akrilatni]] hidrogel, koji se polimerizuje nakon [[radikalni inicijator|radikalne inicijacije]]. Jedan tip inicijatora radikala je [[peroksid]]ni radikal, koji se obično stvara kombinacijom [[Amonij- persulfat|persulfata]] sa [[Tetrametiletilendiamin|TEMED-om]] ([[Poliakrilamid gel]] se također obično koristi za proteinsku [[elektroforeza|elektroforezu]]),<ref>{{cite journal | last1 = Clark | first1 = HA | last2 = Kopelman | first2 = R | last3 = Tjalkens | first3 = R | last4 = Philbert | first4 = MA | date = novembar 1999 | title = Optical nanosensors for chemical analysis inside single living cells. 2. Sensors for pH and calcium and the intracellular application of PEBBLE sensors | url = https://archive.org/details/analytical-chemistry_1999-11-01_71_21/page/4837 | journal = Anal. Chem. | volume = 71 | issue = 21| pages = 4837–43 | doi=10.1021/ac990630n| pmid = 10565275 }}</ref> alternativno, svjetlost se može koristiti u kombinaciji sa fotoinicijatorom, kao što je DMPA ([[2,2-dimetoksi-2-fenilacetofenon]]).<ref>{{cite journal | last1 = Liao | first1 = KC | last2 = Hogen-Esch | first2 = T | last3 = Richmond | first3 = FJ | last4 = Marcu | first4 = L | last5 = Clifton | first5 = W | last6 = Loeb | first6 = GE | date = maj 2008 | title = Percutaneous fiber-optic sensor for chronic glucose monitoring in vivo | journal = Biosens Bioelectron | volume = 23 | issue = 10| pages = 1458–65 | doi=10.1016/j.bios.2008.01.012 | pmid=18304798}}</ref> Pametni materijali koji oponašaju biološke komponente senzora također se mogu klasificirati kao biosenzori, koristeći samo [[aktivno mjesto|aktivno]] ili katalitičko mjesto ili analogne konfiguracije biomolekule.<ref>{{cite web|url=http://www.technologyreview.com/biomedicine/21603/?a=f|title=Mimicking Body Biosensors|first=Katherine|last=Bourzac|website=technologyreview.com}}</ref> ==Biotransduktor== {{glavni|Biotransduktor}} [[slika:Biosensors based on biotransducers.png|thumb|Klasifikacija biosenzora na osnovu tipa biotransduktora]] Biosenzori se mogu klasificirati prema njihovom tipu [[biotransduktor]]a. Najčešći tipovi biotransduktora koji se koriste u biosenzorima su: * elektrohemijski biosenzori * optički biosenzori * elektronski biosenzori * pijazoelektrični biosenzori * gravimetrijski biosenzori * piroelektrični biosenzori * magnetni biosenzori ===Elektrohemijski=== Elektrohemijski biosenzori se obično zasnivaju na enzimskoj katalizi reakcije koja proizvodi ili troši elektrone (takvi enzimi se s pravom nazivaju [[redoks]] enzimi). Podloga senzora obično sadrži tri [[elektrode]]: [[referentna elektroda]], radna elektroda i kontra elektroda. Ciljni analit je uključen u reakciju koja se odvija na površini aktivne elektrode, a reakcija može uzrokovati ili prijenos elektrona preko dvostrukog sloja (proizvodeći struju) ili može doprinijeti potencijalu dvostrukog sloja (proizvodeći napon). Možemo ili mjeriti struju (brzina protoka elektrona je sada proporcionalna koncentraciji analita) na fiksnom potencijalu ili se potencijal može mjeriti pri nultoj struji (ovo daje logaritamski odgovor). Tada je potencijal radne ili aktivne elektrode osjetljiv na naboj prostora i to se često koristi. Nadalje, direktna električna detekcija malih [[peptid]]a i [[protein]]a bez oznaka je moguća pomoću njihovih unutrašnjih naboja korištenjem [[Bio-FET|biofunkcionaliziranih]] [[ISFET|ionski osjetljivih]] [[tranzistor|tranzistora s efektom polja]].<ref>{{cite journal | last1 = Lud | first1 = S.Q. | last2 = Nikolaides | first2 = M.G. | last3 = Haase | first3 = I. | last4 = Fischer | first4 = M. | last5 = Bausch | first5 = A.R. | year = 2006 | title = Field Effect of Screened Charges: Electrical Detection of Peptides and Proteins by a Thin Film Resistor | journal = ChemPhysChem | volume = 7 | issue = 2| pages = 379–384 | doi = 10.1002/cphc.200500484 | pmid = 16404758 }}</ref> Drugi primjer, potenciometrijski biosenzor, (potencijal proizveden pri nultoj struji) daje logaritamski odgovor sa visokim dinamičkim rasponom. Takvi biosenzori se često prave sitotiskom elektrodnih uzoraka na plastičnu podlogu, obloženu provodljivim polimerom, a zatim se zakači neki protein ([[enzim]] ili [[antitijelo]]). Imaju samo dvije elektrode i izuzetno su osjetljive i robusni. Omogućavaju detekciju analita na nivoima koji su se ranije mogli postići samo pomoću [[HPLC]] i LC/MS i bez rigorozne pripreme uzorka. Svi biosenzori obično uključuju minimalnu pripremu uzorka jer je biološka senzorska komponenta visoko selektivna za dotični analit. Signal se proizvodi elektrohemijskim i fizičkim promjenama u provodnom polimernom sloju zbog promjena koje se javljaju na površini senzora. Takve promjene se mogu pripisati ionskoj snazi, [[pH]], hidrataciji i [[redoks]] reakcijama, potonje zbog enzimske oznake koja se okreće preko supstrata.<ref>{{Cite web | url=http://www.universalsensors.co.uk/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141218190512/http://universalsensors.co.uk/|archive-date = 18. decembar 2014|title = Multivitamine Kaufberatung: So finden Sie das beste Präparat}}</ref> Tranzistori sa efektom polja, u kojima je [[metalni ulaz|ulaz]] područje modificirano enzimom ili antitijelom, također mogu otkriti vrlo niske koncentracije različitih analita jer vezivanje analita za područje gejta FET-a uzrokuje promjenu struje odvod-izvor. Razvoj biosenzora zasnovan na impedansnoj spektroskopiji danas je sve popularniji i mnogi takvi uređaji/razvoji se nalaze u akademskoj zajednici i industriji. Jedan takav uređaj, zasnovan na elektrohemijskoj ćeliji sa četiri elektrode, koristeći nanoporoznu aluminijsku membranu, pokazao je da detektuje niske koncentracije ljudskog alfa [[trombin]]a u prisustvu visoke pozadine serumskog [[albumin]]a.<ref>{{Cite web | url=http://www.universalsensors.co.uk/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141218190512/http://universalsensors.co.uk/|archive-date = 18. 12. 2014|title = Multivitamine Kaufberatung: So finden Sie das beste Präparat}}</ref><ref>{{Cite journal |doi = 10.1016/j.bios.2018.10.010|pmid = 30396022|pmc = 6383723|title = Label free thrombin detection in presence of high concentration of albumin using an aptamer-functionalized nanoporous membrane|journal = Biosensors and Bioelectronics|volume = 126|pages = 88–95|year = 2019|last1 = Gosai|first1 = Agnivo|last2 = Hau Yeah|first2 = Brendan Shin|last3 = Nilsen-Hamilton|first3 = Marit|last4 = Shrotriya|first4 = Pranav}}</ref> Also interdigitated electrodes have been used for impedance biosensors.<ref>{{cite journal |last1=Sanguino |first1= P.|last2 = Monteiro |first2=T.|last3= Bhattacharyya |first3=S.R.|last4= Dias |first4=C.J.|last5= Igreja |first5=R.|last6= Franco |first6=R. |title = ZnO nanorods as immobilization layers for Interdigitated Capacitive Immunosensors |journal = Sensors and Actuators B-Chemical |volume = 204 |pages = 211–217 |year = 2014|doi= 10.1016/j.snb.2014.06.141}}</ref> ===Prekidač ionskog kanala=== [[Datoteka:wiki ics-a.jpg|right|thumb|ICS – kanal otvoren]] [[Datoteka:wiki ics-b.jpg|right|thumb|ICS – kanal zatvoren]] Pokazalo se da upotreba [[ionski kanal|ionskih kanala]] nudi vrlo osjetljivu detekciju ciljnih bioloških molekula.<ref name=Vockenroth2005>{{cite book |vauthors=Vockenroth I, Atanasova P, Knoll W, Jenkins A, Köper I |title= IEEE Sensors, 2005 |chapter= Functional tethered bilayer membranes as a biosensor platform |journal=IEEE Sensors 2005 – the 4-th IEEE Conference on Sensors |pages=608–610 |year=2005 |doi= 10.1109/icsens.2005.1597772|isbn= 978-0-7803-9056-0 |s2cid= 12490715 }}</ref> Ugrađivanjem ionskih kanala u podržane ili [[lipidni dvosloj|vezane dvoslojne membrane]] (t-BLM) pričvršćene na zlatnu elektrodu, stvara se [[električno kolo]]. Molekule hvatanja kao što su antitijela mogu se vezati za ionski kanal tako da vezivanje ciljne molekule kontrolira protok iona kroz kanal. Ovo rezultira mjerljivom promjenom električne provodljivosti koja je proporcionalna koncentraciji mete. Biosenzor ionskog prekidača (ICS) može se stvoriti korištenjem gramicidina, dimernog peptidnog kanala, u privezanoj dvoslojnoj membrani.<ref name=Cornell1997>{{cite journal |author=Cornell BA |title= A biosensor that uses ion-channel switches |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-06-05_387_6633/page/580 |journal=Nature |volume=387 |issue=6633 |pages=580–583 |year=1997 |doi=10.1038/42432 |pmid=9177344 |author2=BraachMaksvytis VLB |author3=King LG |display-authors=3 |last4=Osman |first4=P. D. J. |last5=Raguse |first5=B. |last6=Wieczorek |first6=L. |last7=Pace |first7=R. J. |bibcode = 1997Natur.387..580C |s2cid= 4348659 }}</ref> Jedan peptid gramicidina, sa vezanim antitijelom, je mobilan, a jedan fiksiran. Razbijanje dimera zaustavlja ionsku struju kroz membranu. Veličina promjene električnog signala se značajno povećava odvajanjem membrane od metalne površine pomoću [[hidrofil]]nog odstojnika. Kvantitativna detekcija opsežne klase ciljnih tipova, uključujući proteine, bakterije, lijekove i toksine, demonstrirana je korištenjem različitih konfiguracija membrane i zarobljavanja.<ref name=Oh2008>{{cite journal |author=Oh S |title=Rapid detection of influenza A virus in clinical samples using an ion channel switch biosensor |journal=Biosensors & Bioelectronics |volume=23 |issue=7 |pages=1161–1165 |year=2008 |doi=10.1016/j.bios.2007.10.011 |pmid=18054481 |author2=Cornell B |author3=Smith D |display-authors=3 |last4=Higgins |first4=G. |last5=Burrell |first5=C.J. |last6=Kok |first6=T.W. }}</ref><ref name=Krishnamurthy2010>{{cite journal |vauthors=Krishnamurthy V, Monfared S, Cornell B |title= Ion Channel Biosensors Part I Construction Operation and Clinical Studies|journal=IEEE Transactions on Nanotechnology |volume=9 |issue=3 |pages=313–322 |year=2010 |doi= 10.1109/TNANO.2010.2041466|bibcode = 2010ITNan...9..313K |s2cid= 4957312}}</ref> Evropski istraživački projekt [https://projects.leitat.org/greensense/ Greensense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121104104/https://projects.leitat.org/greensense/ |date=21. 1. 2022 }} razvija biosenzor za izvođenje kvantitativnog skrininga zloupotrebe droga kao što su [[THC]], [[morfij]] i [[kokain]] <ref>{{Cite web |url=https://www.greensense-project.eu/ |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 4. 2022 |archive-date=16. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516161219/https://www.greensense-project.eu/ |url-status=dead }}</ref> u pljuvački i mokraći. ===Fluorescentni biosenzor bez reagensa=== Biosenzor bez reagensa može pratiti ciljni analit u složenoj biološkoj mješavini bez dodatnog reagensa. Stoga može kontinuirano funkcionirati ako je imobiliziran na čvrstom nosaču. Fluorescentni biosenzor reagira na interakciju sa svojim ciljnim analitom, promjenom svojih fluorescentnih svojstava. Fluorescentni biosenzor bez reagensa (RF biosenzor) može se dobiti integracijom biološkog receptora, koji je usmjeren protiv ciljanog analita i [[solvatohromizam|solvatohromiranjem]] fluorofora, čija su svojstva emisije osjetljiva na prirodu njegovog lokalnog okruženja, u jednu makromolekulu. Fluorofor pretvara događaj prepoznavanja u mjerljivi optički signal. Upotreba vanjskih fluorofora, čija se emisijska svojstva uveliko razlikuju od onih unutrašnjih fluorofora proteina, [[triptofan]]a i [[tirozin]]a, omogućava da se odmah detektuje i kvantificira analit u složenim biološkim smjesama. Integracija fluorofora mora se obaviti na mjestu gdje je osjetljiv na vezivanje analita bez narušavanja afiniteta receptora. Antitijela i porodice vještačkih proteina koji vezuju antigen (AgBP) su veoma pogodni za obezbeđivanje modula za prepoznavanje RF biosenzora jer mogu biti usmereni protiv bilo kog antigena (pogledajte paragraf o bioreceptorima). Opisan je opći pristup za integraciju solvatohromnog fluorofora u AgBP kada je poznata atomska struktura kompleksa sa njegovim antigenom i na taj način ga transformisati u RF biosenzor.<ref name="pmid19945965"/> Ostatak kompleksa AgBP se identifikuje u blizini antigena u njihovom kompleksu. Ovaj ostatak mijenja se u [[cistein]] [[mutageneza|mutagenezom]] usmjerenom na mjesto. Fluorofor je hemijski spojen sa mutiranim cisteinom. Kada je dizajn uspješan, spojeni fluorofor ne sprječava vezivanje antigena, ovo vezivanje štiti fluorofor od [[rastvarač]]a i može se otkriti promjenom [[fluorescencija]]. Ova strategija vrijedi i za fragmente antitijela.<ref>{{cite journal|last1=Renard|first1=M|last2=Belkadi|first2=L|last3=Hugo|first3=N|last4=England|first4=P|last5=Altschuh|first5=D|last6=Bedouelle|first6=H|title=Knowledge-based design of reagentless fluorescent biosensors from recombinant antibodies|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-04-26_318_2/page/429|journal=J Mol Biol|date=Apr 2002|volume=318|issue=2|pages=429–442|doi=10.1016/S0022-2836(02)00023-2|pmid=12051849}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Renard|first1=M|last2=Bedouelle|first2=H|title=Improving the sensitivity and dynamic range of reagentless fluorescent immunosensors by knowledge-based design|journal=Biochemistry|date=Dec 2004|volume=43|issue=49|pages=15453–15462|doi=10.1021/bi048922s|pmid=15581357|citeseerx=10.1.1.622.3557}}</ref> Međutim, u nedostatku specifičnih strukturnih podataka, moraju se primijeniti druge strategije. Antitijela i vještačke porodice AgBP-a su sastavljene od skupa hipervarijabilnih (ili randomiziranih) pozicija ostataka, lociranih u jedinstvenom podregiji proteina, i podržanih konstantnom polipeptidnom skelom. Ostaci koji formiraju [[mjesto vezivanja]] za dati antigen, biraju se među hipervarijabilnim ostacima. Moguće je transformisati bilo koji AgBP iz ovih familija u RF biosenzor, specifičan za ciljni antigen, jednostavnim spajanjem solvatohromnog fluorofora na jedan od hipervarijabilnih ostataka koji imaju mali ili nikakav značaj za interakciju sa antigenom, nakon promjene ovog ostatka, cisteinskom mutagenezom. Preciznije, strategija se sastoji u individualnoj promjeni ostataka hipervarijabilnih pozicija u cistein na genetskom nivou, u kemijskom spajanju solvatohromnog fluorofora s [[mutant]]nim cisteinom, a zatim u zadržavanju rezultirajućih konjugata koji imaju najveću osjetljivost (parametar koji uključuje i afinitet i varijacija fluorescentnog signala).<ref name="pmid21565483"/> Ovaj pristup vrijedi i za porodice fragmenata antitijela.<ref>{{cite journal|last1=Renard|first1=M|last2=Belkadi|first2=L|last3=Bedouelle|first3=H|title=Deriving topological constraints from functional data for the design of reagentless fluorescent immunosensors|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2003-02-07_326_1/page/167|journal=J. Mol. Biol.|date=Feb 2003|volume=326|issue=1|pages=167–175|doi=10.1016/S0022-2836(02)01334-7|pmid=12547199}}</ref> Aposteriorne studije pokazale su da se najbolji fluorescentni biosenzori bez reagensa dobijaju kada fluorofor ne ostvaruje nekovalentne interakcije sa površinom bioreceptora, što bi povećalo pozadinski signal, i kada je u interakciji sa veznim džepom na površini bioreceptora ciljni antigen.<ref>{{cite journal|last1=de Picciotto|first1=S|last2=Dickson|first2=PM|last3=Traxlmayr|first3=MW|last4=Marques|first4=BS|last5=Socher|first5=E|last6=Zhao|first6=S|last7=Cheung|first7=S|last8=Kiefer|first8=JD|last9=Wand|first9=AJ|last10=Griffith|first10=LG|last11=Imperiali|first11=B|last12=Wittrup|first12=KD|title=Design Principles for {{not a typo|SuCESsFul}} Biosensors: Specific Fluorophore/Analyte Binding and Minimization of Fluorophore/Scaffold Interactions|journal=J Mol Biol|date=Jul 2016|doi=10.1016/j.jmb.2016.07.004|pmid=27448945|pmc=5048519|volume=428|issue=20|pages=4228–4241}}</ref> The RF biosensors that are obtained by the above methods, can function and detect target analytes inside living cells.<ref>{{cite journal|last1=Kummer|first1=L|last2=Hsu|first2=CW|last3=Dagliyan|first3=O|last4=MacNevin|first4=C|last5=Kaufholz|first5=M|last6=Zimmermann|first6=B|last7=Dokholyan|first7=NV|last8=Hahn|first8=KM|last9=Plückthun|first9=A|title=Knowledge-based design of a biosensor to quantify localized ERK activation in living cells|journal=Chem Biol|date=Jun 2013|volume=20|issue=6|pages=847–856|doi=10.1016/j.chembiol.2013.04.016|pmid=23790495|pmc=4154710}}</ref> === Magnetni biosenzori === Magnetni biosenzori koriste paramagnetne ili supraparamagnetne čestice ili kristale za otkrivanje bioloških interakcija. Primjeri mogu biti induktivnost zavojnice, otpornost ili druga magnetna svojstva. Uobičajeno je koristiti magnetne nano- ili mikročestice. Na površini takvih čestica nalaze se bioreceptori, koji mogu biti [[DNK]] (komplementarna sekvenci ili aptameri) antitijela ili druga. Vezivanje bioreceptora će uticati na neka svojstva magnetnih čestica koja se mogu mjeriti AC susceptometrijom,<ref>{{Cite journal|last1=Strömberg|first1=Mattias|last2=Zardán Gómez de la Torre|first2=Teresa|last3=Nilsson|first3=Mats|last4=Svedlindh|first4=Peter|last5=Strømme|first5=Maria|date=januar 2014|title=A magnetic nanobead‐based bioassay provides sensitive detection of single‐ and biplex bacterial DNA using a portable AC susceptometer|url= |journal=Biotechnology Journal|language=en|volume=9|issue=1|pages=137–145|doi=10.1002/biot.201300348|issn=1860-6768|pmc=3910167|pmid=24174315}}</ref> senzorom sa Hallovim efektom,<ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Paul|last2=Skucha|first2=Karl|last3=Megens|first3=Mischa|last4=Boser|first4=Bernhard|date=oktobar 2011|title=A CMOS Hall-Effect Sensor for the Characterization and Detection of Magnetic Nanoparticles for Biomedical Applications|journal=IEEE Transactions on Magnetics|volume=47|issue=10|pages=3449–3451|doi=10.1109/TMAG.2011.2158600|issn=0018-9464|pmc=4190849|pmid=25308989|bibcode=2011ITM....47.3449L}}</ref> džinovskim uređajem za magnetnu otpornost,<ref>{{Cite journal|last1=Huang|first1=Chih-Cheng|last2=Zhou|first2=Xiahan|last3=Hall|first3=Drew A.|date=4. 4. 2017|title=Giant Magnetoresistive Biosensors for Time-Domain Magnetorelaxometry: A Theoretical Investigation and Progress Toward an Immunoassay|url= |journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=45493|doi=10.1038/srep45493|issn=2045-2322|pmc=5379630|pmid=28374833|bibcode=2017NatSR...745493H}}</ref> ili ostalim mjeračima. ===Ostali=== [[elektricitet|Pijezoelektrični]] senzori koriste kristale koji prolaze kroz elastičnu deformaciju kada se na njih primijeni [[električni potencijal]]. Izmjenični potencijal (AC) proizvodi stajaći talas u [[kristal]]u na karakterističnoj frekvenciji. Ova frekvencija u velikoj mjeri ovisi o elastičnim svojstvima kristala, tako da ako je kristal obložen elementom biološkog prepoznavanja, vezivanje (velikog) ciljnog analita za receptor će proizvesti promjenu u rezonantnoj frekvenciji, što daje vezni signal. U načinu rada koji koristi površinske akustične talase (SAW), osjetljivost je znatno povećana. Ovo je specijalizirana primjena [[mikrovaga kvaščevog kristala]] kao biosenzora [[Elektrohemiluminiscencija]] (ECL) je danas vodeća tehnika u biosenzorima.<ref>{{cite journal |url= |title= Insights into the mechanism of coreactant electrochemiluminescence facilitating enhanced bioanalytical performance. |year=2020 |last1= Zanut |first1=A. |last2= Fiorani |first2=A. |last3= Canola |first3=S. |last4= Saito |first4=T. |last5= Ziebart |first5=N. |last6=Rapino |first6=S. |last7= Rebeccani |first7=S. |last8= Barbon |first8=A. |last9= Irie |first9=T. |last10= Josel |first10=H. |last11= Negri |first11=F. |last12= Marcaccio |first12=M. |last13= Windfuhr |first13=M. |last14= Imai |first14=K. |last15= Valenti |first15=G. |last16= Paolucci |first16=F. |journal= Nat. Commun. |volume=11 |issue= 1 |pages=2668 |doi= 10.1038/s41467-020-16476-2|pmid= 32472057 |pmc= 7260178 |bibcode= 2020NatCo..11.2668Z |s2cid= 218977697 }}</ref><ref name="Forster">{{cite journal |vauthors=Forster RJ, Bertoncello P, Keyes TE | title=Electrogenerated Chemiluminescence | journal=Annual Review of Analytical Chemistry | year=2009 | pages=359–85| volume=2 | pmid=20636067 | doi=10.1146/annurev-anchem-060908-155305|bibcode = 2009ARAC....2..359F }}</ref><ref name="Valenti">{{cite journal |vauthors=Valenti G, Fiorani A, Li H, Sojic N, Paolucci F | title=Essential Role of Electrode Materials in Electrochemiluminescence Applications | journal=ChemElectroChem | year=2016 | pages=1990–1997| volume=3 | issue=12 | doi= 10.1002/celc.201600602 | hdl=11585/591485 }}</ref> Budući da se pobuđujući tipovi proizvode elektrohemijskim stimulusom, a ne izvorom pobuđivanja svjetlosti, ECL prikazuje poboljšani omjer signala i šuma u poređenju sa fotoluminiscencijom, sa minimiziranim efektima zbog raspršivanja svjetlosti i pozadine luminiscencije. Konkretno, koeaktant ECL koji djeluje u [[pufer]]iranom vodenom rastvoru u području pozitivnih potencijala (oksidativno-redukcioni mehanizam) definitivno je pojačao ECL za imunotestiranje, što potvrđuju mnoge istraživačke aplikacije i, još više, prisustvo važnih kompanija koje su razvile komercijalni hardver za visoko propusne imunoanalize na tržištu vrijednom milijarde dolara svake godine. Termometrijski biosenzori su rijetki. ==Biosenzor MOSFET (BioFET)== {{Glavni|Bio-FET}} [[MOSFET]] (metal-oksid-semikondktorski tranzistor sa efektom polja, ili MOS tranzistor) izumili su [[Mohamed M. Atalla]] i [[Dawon Kahng]] 1959. godine, a demonstrirali ga 1960.<ref name="computerhistory">{{cite journal|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960: Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|journal=The Silicon Engine: A Timeline of Semiconductors in Computers|publisher=Computer History Museum |access-date=31. 8. 2019}}</ref> Dvije godine kasnije, Leland C. Clark i Champ Lyons izumili su prvi biosenzor, 1962.<ref name="Park">{{cite journal |last1=Park |first1=Jeho |last2=Nguyen |first2=Hoang Hiep |last3=Woubit |first3=Abdela |last4=Kim |first4=Moonil |s2cid=55557610 |title=Applications of Field-Effect Transistor (FET){{ndash}}Type Biosensors |journal=Applied Science and Convergence Technology |date=2014 |volume=23 |issue=2 |pages=61–71 |doi=10.5757/ASCT.2014.23.2.61 |issn=2288-6559|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Clark |first1=Leland C.|first2=Champ |title=Electrode Systems for Continuous Monitoring in Cardiovascular Surgery |url=https://archive.org/details/annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1962-10-31_102_1/page/29 |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |date=1962 |volume=102 |issue=1 |pages=29–45 |doi=10.1111/j.1749-6632.1962.tb13623.x |pmid=14021529 |issn=1749-6632 |bibcode=1962NYASA.102...29C|s2cid=33342483 }}</ref> [[Bio-FET|Biosenzorski MOSFET-ovi]] (BioFET-ovi) razvijeni su kasnije i od tada su se široko koristili za mjerenje [[fizika|fizičkih]], [[hemija|hemijskih]], [[biologija|bioloških]] i [[ekologija|okolinskih]] parametara.<ref name="Bergveld">{{cite journal |last1=Bergveld |first1=Piet |title=The impact of MOSFET-based sensors |journal=Sensors and Actuators |date=oktobar 1985 |volume=8 |issue=2 |pages=109–127 |doi=10.1016/0250-6874(85)87009-8 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/11473091.pdf |issn=0250-6874 |bibcode=1985SeAc....8..109B |access-date=28. 4. 2022 |archive-date=26. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426192332/https://core.ac.uk/download/pdf/11473091.pdf |url-status=dead }}</ref> Prvi BioFET bio je [[ionski osjetljivi tranzistor sa efektom polja]] (ISFET), koji je izumio [[Piet Bergveld]] za [[elektrohemija|elektrohemijske]] i [[biologija|biološke]] primjene 1970.<ref>{{cite journal|author=Chris Toumazou |author2=Pantelis Georgiou |url=https://www.researchgate.net/publication/260616066 |title=40 years of ISFET technology:From neuronal sensing to DNA sequencing |journal=Electronics Letters |date=decembar 2011 |access-date=13. 5. 2016}}</ref><ref name="Bergveld1970">{{cite journal |last1=Bergveld |first1=P. |title=Development of an Ion-Sensitive Solid-State Device for Neurophysiological Measurements |url=https://archive.org/details/per_ieee-transactions-on-biomedical-engineering_ieee-transactio_january-october-1970_bme-17_1-4/page/n82 |journal=IEEE Transactions on Biomedical Engineering |date=januar 1970 |volume=BME-17 |issue=1 |pages=70–71 |doi=10.1109/TBME.1970.4502688|pmid=5441220 }}</ref> [[adsorpcija|adsorpciju]] FET (ADFET) je [[patent]]irao P.F. Cox 1974. godine, a MOSFET osjetljiv na [[vodik]] demonstrirali su I. Lundstrom, M.S. Shivaraman, C.S. Svenson i L. Lundkvist 1975. godine.<ref name="Bergveld"/> ISFET je poseban tip MOSFET-a sa kapijom na određenoj udaljenosti,<ref name="Bergveld"/> i gdje je [[metal]]na kapija zamijenjena [[ion]]-osjetljivim [[membrana]]ma, [[elektrolit]]nim rastvorima i [[referentna elektroda|referentnom elektrodom]].<ref name="Schoning">{{cite journal |last1=Schöning |first1=Michael J. |last2=Poghossian |first2=Arshak |title=Recent advances in biologically sensitive field-effect transistors (BioFETs) |journal=Analyst |date=10. 9. 2002 |volume=127 |issue=9 |pages=1137–1151 |doi=10.1039/B204444G |pmid=12375833 |bibcode=2002Ana...127.1137S |url=http://juser.fz-juelich.de/record/16078/files/12968.pdf |issn=1364-5528}}</ref> ISFET se široko koristi u [[biomedicina|biomedicinskim]] aplikacijama, kao što su detekcija [[DNK hibridizacija]], detekcija [[biomarker]]a iz [[krv]]i, detekcija [[antitijela]], mjerenje [[glukoza|glukoze]], senziranje [[pH]] i [[rekombinantna DNK|genetička tehnologija]].<ref name="Schoning"/> Do sredine 1980-ih razvijeni su i drugi BioFET-ovi, uključujući [[plinski senzor]] FET (GASFET), [[senzor pritiska]] FET (PRESSFET), [[hemijski tranzistor sa efektom polja]] (ChemFET), [[ISFET|referentni ISFET]] (REFET), enzimski modifikovani FET (ENFET) i imunološki modifikovani FET (IMFET).<ref name="Bergveld"/> Do ranih 2000-ih, razvijeni su iBioFET-ovi kao što je tranzistor efekta polja DNK (DNAFET), [[GMO|genski modificiran]] FET (GenFET) i [[membranski potencijal|ćelijski potencijal]] BioFET (CPFET).<ref name="Schoning"/> ==Postavljanje biosenzora== Odgovarajuće postavljanje biosenzora zavisi od njihovog područja primjene, koje se grubo može podijeliti na oblasti: [[biotehnologija]], [[poljoprivreda]], [[prehrambena tehnologija]] i [[biomedicina]]. U biotehnologiji, analiza hemijskog sastava [[kultura ćelija|kultivacije]] bujona može se vršiti in-line, on-line, at-line i off-line. Kao što je navela Američka uprava za hranu i lijekove ([[FDA]]), uzorak se ne uklanja iz toka procesa za in-line senzore, dok se preusmjerava iz proizvodnog procesa za on-line mjerenja. Za in line senzore uzorak se može ukloniti i analizirati u neposrednoj blizini procesnog toka.<ref>{{Citation | title = Guidance for Industry: PAT — A Framework for Innovative Pharmaceutical Development, Manufacturing, and Quality Assurance | editor = US Department of Health and Human Services | editor2 = Food and Drug Administration | editor3 = Center for Drug Evaluation and Research | editor4 = Center for Veterinary Medicine | editor5 = Office of Regulatory Affairs | date = septembar 2004 | url = http://www.gmp-compliance.org/guidemgr/files/PAT-FDA-6419FNL.PDF }}</ref> Primjer potonjeg je praćenje laktoze u pogonu za preradu mlijeka.<ref>Pasco, Neil; Glithero, Nick. Lactose at-line biosensor 1st viable industrial biosensor? {{cite web|url=http://nzbio2012.co.nz/content/nzbio2012/images/3_Biosensor_Development_for_Detecting_Lactose_in_Dairy_Wastewater__Neil_Pasco.pdf |title=Archived copy |access-date=9. 2. 2016 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208062347/http://nzbio2012.co.nz/content/nzbio2012/images/3_Biosensor_Development_for_Detecting_Lactose_in_Dairy_Wastewater__Neil_Pasco.pdf |archive-date=8. 2. 2013 |df=dmy }} (accessed 30 January 2013).</ref> Off-line biosenzori u poređenju sa [[bioanaliza|bioanalitskim tehnikama]] koji ne rade na terenu, već u laboratoriji. Ove tehnike koriste se uglavnom u poljoprivredi, prehrambenoj tehnologiji i biomedicini. U medicinskim aplikacijama, biosenzori su općenito kategorisani kao sistemi ''[[in vitro]]'' i ''[[in vivo]]'' . Biosenzorsko mjerenje ''in vitro'' odvija se u epruveti, posudi za kulturu, mikrotitarskoj ploči ili drugdje izvan živog organizma. Senzor koristi bioreceptor i sondu kao što je gore navedeno. Primjer ''in vitro'' biosenzora je enzimsko-konduktimetrijski biosenzor za [[šećer u krvi|praćenje glukoze u krvi]]. Izazov je stvoriti biosenzor koji radi po principu [[testiranje na licu mjesta]], tj. na lokaciji gdje je test potreban.<ref>{{cite journal | last = Kling | first = Jim | year = 2006 | title = Moving diagnostics from the bench to the bedside | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2006-08_24_8/page/891 | journal = Nat. Biotechnol. | volume = 24 | issue = 8| pages = 891–893 | doi = 10.1038/nbt0806-891| pmid = 16900120 | s2cid = 32776079 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Quesada-González|first1=Daniel|last2=Merkoçi|first2=Arben|date=2018|title=Nanomaterial-based devices for point-of-care diagnostic applications|journal=Chemical Society Reviews|volume=47|issue=13|pages=4697–4709|doi=10.1039/C7CS00837F|pmid=29770813|issn=0306-0012|url=http://ddd.uab.cat/record/224237}}</ref> Među takvim studijama je razvoj prenosivih biosenzora.<ref>{{cite journal | doi = 10.1002/elan.201200349 | title = Wearable Electrochemical Sensors and Biosensors: A Review | journal = Electroanalysis | volume = 25 | pages = 29–46 | year = 2013 | last1 = Windmiller | first1 = Joshua Ray | last2 = Wang | first2 = Joseph }}</ref> Eliminacija laboratorijskog testiranja može uštedjeti vrijeme i novac. Primena POCT biosenzora može biti za testiranje [[HIV]] u oblastima gde je pacijentima teško da se testiraju. Biosenzor se može poslati direktno na lokaciju i može se koristiti brz i jednostavan test. [[Slika:Glucose biosensor implant.png|thumb|Biosenzorski implantat za praćenje glukoze u potkožnom tkivu (59x45x8 mm). Elektronske komponente su hermetički zatvorene u Ti kućištu, dok su antena i senzorska sonda utisnute u epoksidni priključak.<ref name= MIM2016>{{cite journal | last1 = Birkholz | first1 = Mario | last2 = Glogener | first2 = Paul | last3 = Glös | first3 = Franziska | last4 = Basmer | first4 = Thomas | last5 = Theuer | first5 = Lorenz | year = 2016 | title = Continuously operating biosensor and its integration into a hermetically sealed medical implant | journal = Micromachines | volume = 7 | issue = 10 | pages = 183 | doi = 10.3390/mi7100183| pmid = 30404356 | pmc = 6190112 | doi-access = free }}</ref>]] Biosenzor ''in vivo'' je [[implant|implantabilni uređaj]] koji djeluje unutar tijela. Naravno, biosenzorni implantati moraju ispunjavati stroge propise o [[sterilizacija (mikrobiologija)|sterilizaciji]] kako bi se izbjegao početni upalni odgovor nakon implantacije. Druga zabrinutost odnosi se na dugotrajnu [[biokompatibilnost]], tj. neštetnu interakciju sa tjelesnom okolinom tokom predviđenog perioda upotrebe.<ref>{{cite journal | last1 = Kotanen | first1 = Christian N. | last2 = Gabriel Moussy | first2 = Francis | last3 = Carrara | first3 = Sandro | last4 = Guiseppi-Elie | first4 = Anthony | year = 2012 | title = Implantable enzyme amperometric biosensors | journal = Biosensors and Bioelectronics | volume = 35 | issue = 1| pages = 14–26 | doi = 10.1016/j.bios.2012.03.016 | pmid=22516142}}</ref> Drugo pitanje koje se nameće je neuspjeh. Ako dođe do kvara, uređaj se mora ukloniti i zamijeniti, što uzrokuje dodatnu operaciju. Primjer za primjenu ''in vivo'' biosenzora bi bio praćenje [[insulin]]a u tijelu, koje još nije dostupno. Najnapredniji biosenzorni implantati razvijeni su za kontinuirano praćenje [[glukoza|glukoze]].<ref>{{cite journal | last1 = Gough | first1 = David A. | last2 = Kumosa | first2 = Lucas S. | last3 = Routh | first3 = Timothy L. | last4 = Lin | first4 = Joe T. | last5 = Lucisano | first5 = Joseph Y. | year = 2010 | title = Function of an Implanted Tissue Glucose Sensor for More than 1 Year in Animals | journal = Sci. Transl. Med. | volume = 2 | issue = 42 | pages = 42ra53 | doi = 10.1126/scitranslmed.3001148 | pmid=20668297 | pmc=4528300}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Mortellaro | first1 = Mark | last2 = DeHennis | first2 = Andrew | year = 2014 | title = Performance characterization of an abiotic and fluorescent-based continuous glucose monitoring system in patients with type 1 diabetes | journal = Biosens. Bioelectron. | volume = 61 | pages = 227–231 | doi = 10.1016/j.bios.2014.05.022 | pmid = 24906080 | doi-access = free }}</ref> Na slici je prikazan uređaj, za koji se koristi Ti-kućište i baterija kako je utvrđeno za kardiovaskularne implantate kao što su [[pejsmejker]]i i [[implantabilni kardioverter-defibrilator|defibrilatori]].<ref name="MIM2016"/> Njegova veličina određuje se baterijom prema potrebi za životni vijek od jedne godine. Izmjereni podaci o glukozi će se bežično prenositi izvan tijela unutar [[Servis za komunikaciju sa medicinskim implantatimom|MICS]] opsega 402-405&nbsp;MHz kako je odobreno za medicinske implantate. Biosenzori se također mogu integrirati u sisteme mobilnih telefona, čineći ih jednostavnim za korištenje i dostupnim velikom broju korisnika.<ref>{{cite journal | last1 = Quesada-González | first1 = Daniel | last2 = Merkoçi | first2 = Arben | year = 2016 | title = Mobile phone-based biosensing: An emerging "diagnostic and communication" technology | journal = Biosensors & Bioelectronics | volume = 92| pages = 549–562| doi=10.1016/j.bios.2016.10.062 | pmid=27836593| url = http://ddd.uab.cat/record/194894 }}</ref> ==Primjena== [[slika:Biosensing of influenza virus using an antibody-modified boron-doped diamond.svg|thumb|Biosenziranje virusa gripe korištenjem dijamanta dopiranog borom modificiranog antitijelima]] Postoji mnogo različitih tipova potencijalnih primjena biosenzora. Glavni zahtjevi da bi biosenzorski pristup bio vrijedan u smislu istraživanja i komercijalne primjene su identifikacija ciljnih molekula, dostupnost odgovarajućeg elementa biološkog prepoznavanja i potencijal da se prenosivi sistemi za detekciju za jednokratnu upotrebu preferiraju u odnosu na osjetljive laboratorijske tehnike u nekim situacijama. Neki primjeri su praćenje glukoze kod pacijenata sa dijabetesom, ostali zdravstveni zdravstveni ciljevi, primjene u okolišu, npr. otkrivanje [[pesticid]]a i zagađivača riječne vode, kao što su ioni [[teški metali|teških metala]],<ref>[http://www.cheme.utm.my/staff/saharudin/content/view/24/42/ Saharudin Haron] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044403/http://www.cheme.utm.my/staff/saharudin/content/view/24/42/ |date=5. 3. 2016 }} and Asim K. Ray (2006) [https://web.archive.org/web/20141102041015/http://www.cheme.utm.my/staff/saharudin/index.php?option=com_content&task=view&id=24&Itemid=42 Optical biodetection of cadmium and lead ions in water.] ''Medical Engineering and Physics'', 28 (10). pp. 978–981.</ref> daljinsko ispitivanje [[bakterija]] u zraku, npr. u borbi protiv bioterorističkih aktivnosti, daljinsko ispitivanje kvaliteta vode u priobalnim vodama opisujući online različite aspekte etologije školjki ([[cirkadijski ritam|biološki ritmovi]], stope rasta, mrijest ili smrtnost) u grupama napuštenih školjkaša širom svijeta,<ref name="MolluSCAN eye"/> otkrivanje patogena, određivanje nivoa toksičnih supstanci prije i poslije [[bioremedijacija]], otkrivanje i određivanje [[organofosfat]]a, rutinsko analitičko mjerenje [[folna kiselina|folne kiseline]], [[biotin]]a, [[vitamin B12|vitamina B12]] i [[pantotenska kiselina|pantotensks kiseline]] kao alternativa [[mikroniologija|mikrobiološkom testu]], određivanje ostataka lijekova u hrani, kao što su [[antibiotici]] i [[promotori rasta]], posebno meso i med , otkrivanje lijekova i evaluacija biološke aktivnosti novih spojeva, proteinsko inženjerstvo u biosenzorima,<ref>{{cite book | doi=10.1007/10_2007_080 |pmid = 17960341| title=Protein Engineering and Electrochemical Biosensors | volume=109 | pages=65–96| series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology | year=2008 | last1=Lambrianou | first1=Andreas | last2=Demin | first2=Soren | last3=Hall | first3=Elizabeth A. H | isbn=978-3-540-75200-4 }}</ref> i otkrivanje toksičnih [[metabolit]]a kao što su [[mikotoksin]]i. Uobičajeni primjer komercijalnog biosenzora je biosenzor [[glukoza u krvi|glukoze u krvi]], koji koristi enzim zvani [[glukoza-oksidaza]] da razbije glukozu u krvi. Pri tome prvo oksidira glukozu i koristi dva elektrona da reducira FAD (komponentu enzima) u FADH2. Ovo zauzvrat oksidira elektroda u nekoliko koraka. Rezultirajuća struja je mjera koncentracije glukoze. U ovom slučaju, elektroda je pretvarač, a enzim biološki aktivna komponenta. [[Domaći kanarinac|Kanarinac u kafezu]], kako ga koriste rudari da upozore na plin, mogao bi se smatrati biosenzorom. Mnoge današnje primjene biosenzora su slične po tome što koriste organizme koji reagiraju na [[toksin|toksične]] supstance u mnogo nižim koncentracijama nego što ljudi mogu otkriti, kako bi upozorili na njihovu prisutnost. Takvi uređaji mogu se koristiti u [[monitoringu životne sredine|monitoringu životnog okruženja]],<ref name="MolluSCAN eye">{{cite web|title=MolluSCAN eye|url=http://molluscan-eye.epoc.u-bordeaux1.fr/index.php?rubrique=accueil&lang=en|website=MolluSCAN eye|publisher=CNRS & Université de Bordeaux|access-date=24. 6. 2015|archive-date=13. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113173444/http://molluscan-eye.epoc.u-bordeaux1.fr/index.php?rubrique=accueil&lang=en|url-status=dead}}</ref> trace gas detection and in water treatment facilities. == Tipovi == === Optički biosenzori === Mnogi optički biosenzori zasnovani su na fenomenu [[površinska plazmonska rezolucija|površinske plazmonske rezonance]] (SPR).<ref>{{cite journal|author=S.Zeng|title=Nanomaterials enhanced surface plasmon resonance for biological and chemical sensing applications|journal=Chemical Society Reviews|volume=43|pages=3426–3452|year=2014|doi=10.1039/C3CS60479A|last2=Baillargeat|first2=Dominique|last3=Ho|first3=Ho-Pui|last4=Yong|first4=Ken-Tye|pmid=24549396|issue=10|hdl=10356/102043|display-authors=etal|url=http://dr.ntu.edu.sg/bitstream/handle/10220/18851/Nanomaterials%20enhanced%20surface%20plasmon%20resonance%20for%20biological%20and%20chemical%20sensing%20applications.pdf?sequence=3|access-date=14. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106172212/https://dr.ntu.edu.sg/bitstream/handle/10220/18851/Nanomaterials%20enhanced%20surface%20plasmon%20resonance%20for%20biological%20and%20chemical%20sensing%20applications.pdf?sequence=3|archive-date=6. 1. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Krupin, O. |author2=Wang, C. |author3=Berini, P.|title=Optical plasmonic biosensor for leukemia detection|journal=SPIE Newsroom|issue=22 January 2016|doi=10.1117/2.1201512.006268|year=2016 }}</ref> Ovo koristi svojstvo i druge materijale; posebno da tanak sloj [[zlato|zlata]] na staklenoj površini s visokim indeksom prelamanja može apsorbirati [[laser]]sko svjetlo, proizvodeći elektronske talase (površinske plazmone) na površini zlata. Ovo se dešava samo pod određenim uglom i talasnom dužinom upadne svetlosti i u velikoj meri ovisi o površini zlata, tako da vezivanje mete [[analit]]a za receptor na površini zlata proizvodi merljiv signal. Senzori površinske plazmonske rezonancije rade koristeći senzorski čip koji se sastoji od plastične kasete koja podržava staklenu ploču, čija je jedna strana obložena mikroskopskim slojem zlata. Ova strana je u kontaktu sa optičkim aparatom za detekciju instrumenta. Suprotna strana je tada u kontaktu sa mikrofluidnim sistemom protoka. Kontakt sa sistemom protoka stvara kanale kroz koje se reagensi mogu proći u rastvoru. Ova strana staklenog senzorskog čipa može se modificirati na više načina, kako bi se omogućilo lahko pričvršćivanje molekula od interesa. Obično je obložen karboksimetil [[dekstran]]om ili sličnim spojem. Indeks prelamanja na strani protoka površine čipa ima direktan uticaj na ponašanje svetlosti koja se odbija od zlatne strane. Vezivanje za protočnu stranu čipa ima uticaj na indeks [[refrakcija|refrakcije]] i na taj način se biološke interakcije mogu mjeriti do visokog stepena osetljivosti sa nekom vrstom energije. Indeks prelamanja medija u blizini površine mijenja se kada se biomolekule vežu za površinu, a ugao SPR varira kao funkcija ove promjene. Svjetlost fiksne talasne dužine odbija se od zlatne strane čipa pod uglom ukupne unutrašnje refleksije i detektuje unutar instrumenta. Ugao upadne svjetlosti se mijenja kako bi se uskladila brzina širenja prolaznog talasa s brzinom širenja površinskih plazmonskih polaritona.<ref>{{cite journal |author=Homola J |title= Present and future of surface plasmon resonance biosensors |journal= Anal. Bioanal. Chem. |volume=377 |issue=3 |pages=528–539 |year=2003 |doi=10.1007/s00216-003-2101-0|pmid= 12879189 |s2cid= 14370505 }}</ref> Ovo dovodi do toga da prolazni talas prodre kroz staklenu ploču i na određenu udaljenost u tekućinu koja teče preko površine. Ostali optički biosenzori se uglavnom zasnivaju na promjenama u [[apsorpcija|apsorpciji]] ili [[fluorescencija|fluorescenciji]] odgovarajućeg indikatorskog spoja i ne trebaju potpunu unutrašnju geometriju refleksije. Naprimjer, napravljen je potpuno operativni prototip uređaja za detekciju [[kazein]]a u mlijeku. Uređaj se zasniva na otkrivanju promjena u apsorpciji zlatnog sloja.<ref>{{cite journal | last1 = Hiep | first1 = H. M. | display-authors = etal | year = 2007 | title = A localized surface plasmon resonance based immunosensor for the detection of casein in milk | doi = 10.1016/j.stam.2006.12.010 | journal = Sci. Technol. Adv. Mater. | volume = 8 | issue = 4| pages = 331–338 |bibcode = 2007STAdM...8..331M | doi-access = free }}</ref> Široko korišten istraživački alat, mikročip, također se može smatrati biosenzorom. === Biološki biosenzori === [[Optogenetički metod snimanja ćelijske aktivnosti|Biološki biosenzori]] često uključuju genetički modificirani oblik prirodnog proteina ili [[enzim]]a. Protein je konfiguriran da detektira određeni analit, a signal koji je uslijedio očitava se instrumentom za detekciju kao što je fluorometar ili luminometar. Primjer nedavno razvijenog biosenzora je onaj za detekciju [[citosol]]ne koncentracije analita [[cAMP]]-a (ciklički adenozin-monofosfat), [[drugi glasnik|drugog glasnika]] uključenog u [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]] koju pokreću [[ligand]]i u interakciji s receptorima na [[ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]].<ref>{{cite journal | last1 = Fan | first1 = F. | display-authors = etal | year = 2008 | title = Novel Genetically Encoded Biosensors Using Firefly Luciferase | journal = ACS Chem. Biol. | volume = 3 | issue = 6| pages = 346–51 | doi=10.1021/cb8000414| pmid = 18570354 }}</ref> Slični sistemi stvoreni su za proučavanje ćelijskih odgovora na prirodne ligande ili [[ksenobiotik]]e (toksine ili inhibitore malih molekula). Takve "testove" obično koriste farmaceutske i biotehnološke kompanije u razvoju otkrića lijekova. Većina cAMP testova u sadašnjoj upotrebi zahtevaju [[ligaza|lizu]] ćelija prije merenja [[cAMP]]-a. Biosenzor živih ćelija za cAMP može se koristiti u neliziranim ćelijama uz dodatnu prednost višestrukog čitanja za proučavanje kinetike odgovora receptora. Nanobiosenzori koriste imobiliziranu bioreceptorsku sondu koja je selektivna za ciljne molekule analita. Nanomaterijali su izuzetno osjetljivi hemijski i biološki senzori. Materijali nanorazmjera pokazuju jedinstvena svojstva. Njihov veliki omjer površine i volumena može postići brze i jeftine reakcije, koristeći različite dizajne.<ref>{{cite journal | last1 = Urban | first1 = Gerald A | year = 2009 | title = Micro- and nanobiosensors—state of the art and trends| journal = Meas. Sci. Technol. | volume = 20 | issue = 1| page = 012001 | doi = 10.1088/0957-0233/20/1/012001 |bibcode = 2009MeScT..20a2001U }}</ref> ===DNK biosenzori=== [[DNK]] može biti analit biosenzora, detektiran na posebne načine, ali se može koristiti i kao dio biosenzora ili, teorijski, čak i kao cijeli biosenzor. Postoje mnoge tehnike za otkrivanje DNK, što je obično sredstvo za otkrivanje organizama koji imaju tu određenu DNK. Također se mogu koristiti DNK sekvence, kao što je gore opisano. Ali postoje pristupi koji su okrenuti budućnosti, gdje se DNK može sintetizirati da zadrži enzime u biološkom, stabilnom [[gel]]u.<ref>{{Cite journal|last1=Huang|first1=Yishun|last2=Xu|first2=Wanlin|last3=Liu|first3=Guoyuan|last4=Tian|first4=Leilei|date=2017|title=A pure DNA hydrogel with stable catalytic ability produced by one-step rolling circle amplification|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=C7CC00636E|journal=Chemical Communications|language=en|volume=53|issue=21|pages=3038–3041|doi=10.1039/C7CC00636E|pmid=28239729|issn=1359-7345}}</ref> Ostale primjene su dizajn aptamera, sekvenci DNK koje imaju specifičan oblik da vežu željenu molekulu. Najinovativniji procesi za ovo koriste [[DNK origami]], stvarajući sekvence koje se savijaju u predvidljivu strukturu koja je korisna za detekciju.<ref>{{Cite journal|last1=Tinnefeld|first1=Philip|last2=Acuna|first2=Guillermo P.|last3=Wei|first3=Qingshan|last4=Ozcan|first4=Aydogan|last5=Ozcan|first5=Aydogan|last6=Ozcan|first6=Aydogan|last7=Vietz|first7=Carolin|last8=Lalkens|first8=Birka|last9=Trofymchuk|first9=Kateryna|last10=Close|first10=Cindy M.|last11=Inan|first11=Hakan|date=15. 4. 2019|title=DNA origami nanotools for single-molecule biosensing and superresolution microscopy|url=https://www.osapublishing.org/abstract.cfm?uri=OMA-2019-AW5E.5|journal=Biophotonics Congress: Optics in the Life Sciences Congress 2019 (BODA,BRAIN,NTM,OMA,OMP) (2019), Paper AW5E.5|language=EN|publisher=Optical Society of America|pages=AW5E.5|doi=10.1364/OMA.2019.AW5E.5|isbn=978-1-943580-54-5|s2cid=210753045}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Selnihhin|first1=Denis|last2=Sparvath|first2=Steffen Møller|last3=Preus|first3=Søren|last4=Birkedal|first4=Victoria|last5=Andersen|first5=Ebbe Sloth|date=26. 6. 2018|title=Multifluorophore DNA Origami Beacon as a Biosensing Platform|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29763544/|journal=ACS Nano|volume=12|issue=6|pages=5699–5708|doi=10.1021/acsnano.8b01510|issn=1936-086X|pmid=29763544}}</ref> Kreiran je i prototip senzora za detekciju DNK životinja iz usisavanog zraka, "eDNK u zraku".<ref>{{cite news |title=Scientists vacuumed animal DNA out of thin air for the first time |url=https://www.sciencenews.org/article/animal-dna-air-scientist-vacuum-first-time-zoo |access-date=29. 1. 2022 |work=Science News |date=18. 1. 2022}}</ref> ''Nanoantene'' napravljene od DNK – novi tip nano-razmjera [[optička antena|optičkih antena]] mogu se pričvrstiti na [[protein]]e i proizvoditi signal putem [[fluorescencija|fluorescencije]] kada obavljaju svoje biološke funkcije, posebno za različite [[konformacijska promjena|konformacijske promjene]].<ref>{{cite news |title=Chemists use DNA to build the world's tiniest antenna |url=https://phys.org/news/2022-01-chemists-dna-world-tiniest-antenna.html |access-date=19. 1. 2022 |work=University of Montreal |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Harroun |first1=Scott G. |last2=Lauzon |first2=Dominic |last3=Ebert |first3=Maximilian C. C. J. C. |last4=Desrosiers |first4=Arnaud |last5=Wang |first5=Xiaomeng |last6=Vallée-Bélisle |first6=Alexis |title=Monitoring protein conformational changes using fluorescent nanoantennas |journal=Nature Methods |date=januar 2022 |volume=19 |issue=1 |pages=71–80 |doi=10.1038/s41592-021-01355-5 |pmid=34969985 |s2cid=245593311 |language=en |issn=1548-7105}}</ref> === Biosenzor na bazi grafena === [[Grafen]] je dvodimenzijska supstanca na bazi ugljika sa vrhunskim optičkim, električnim, mehaničkim, termičkim i mehaničkim svojstvima. Sposobnost apsorpcije i imobilizacije različitih proteina, posebno nekih sa strukturama ugljičnog prstena, pokazala je da je grafen odličan kandidat za biosenzorski pretvarač. Kao rezultat toga, istraženi su razni biosenzori na bazi grafena i razvijeni u novije vrijeme.<ref name="High-performance graphene-based bio"/> == Također pogledajte== * [[Bioaktivni papir]] * [[Bioelektronika]] * [[Biointerface]] * [[Biomarker]] * [[DNK tranzistor sa efektom polja]] * [[Dual-polarization interferometrija]] * [[Elektro-preklopne biopovršine]] * [[Elektrohemiluminiscencija]] * [[Impedansna mikrobiologija]] * [[Lantanidne sonde]] * [[Mikrofiziometrija]] * [[Multiparametarska površinska plazmonska rezonanca]] * [[Nanobiotehnologija]] * [[Plasmon]] * [[Senzori malih molekula]] * [[Površinska plazmonska rezonanca]] * [[Bio-FET]] * [[Nanopore]] ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{cite book|title=Biosensoren.|author=Frieder Scheller|author2=Florian Schubert|name-list-style=amp|publisher=Akademie-Verlag, Berlin|year=1989|isbn=978-3-05-500659-3}} * {{cite book|title=Bioelectronics Handbook - MOSFETs, Biosensors and Neurons.|author=Massimo Grattarola|author2=Giuseppe Massobrio|name-list-style=amp|publisher=McGraw-Hill, New York|year=1998|isbn=978-0070031746}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.rsc.org/Publishing/ChemTech/Volume/2009/02/biosensors.asp Scratching at the surface of biosensors] – an [http://www.rsc.org/Publishing/ChemTech/Instant_insights.asp Instant Insight] discussing how surface chemistry lets porous silicon biosensors fulfil their promise from the Royal Society of Chemistry {{Biotehnologija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Biosenzori| ]] c384n4j6um8rwa335ijzlcv2wjofu9c Jednostavne mašine 0 490739 3937086 3772851 2026-10-25T10:46:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937086 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Six simple machines.png|mini|250x250piksel| Šest klasičnih jednostavnih mašina: poluga, točak i osovina, kotur, kosa ravan, klin, šaraf]] '''Jednostavna mašina''' je [[Mašina|mehanički uređaj]] koji mijenja smjer ili veličinu [[Sila|sile]].<ref name="Paul-Roy-Mukherjee-2005">{{Citation|last=Paul|first=Akshoy|last2=Roy|first2=Pijush|last3=Mukherjee|first3=Sanchayan|title=Mechanical sciences: engineering mechanics and strength of materials|year=2005|publisher=Prentice Hall of India|isbn=978-81-203-2611-8|page=215}}</ref> Općenito, oni se mogu definirati kao najjednostavniji mehanizmi koji koriste [[Mehanička prednost|mehaničku prednost]] (koja se također naziva [[poluga]]) za umnožavanje sile.<ref name="Asimov1988">{{Citation|last=Asimov|first=Isaac|title=Understanding Physics|year=1988|publisher=Barnes & Noble|location=New York|isbn=978-0-88029-251-1|url=https://books.google.com/books?id=pSKvaLV6zkcC&q=Asimov+simple+machine&pg=PA88|page=88}}</ref> Obično se termin odnosi na šest klasičnih jednostavnih mašina koje su definisali [[Renesansa|renesansni]] naučnici:<ref name="Anderson">{{Cite book|last=Anderson|first=William Ballantyne|url=https://archive.org/details/bub_gb_Pa0IAAAAIAAJ/page/n131|title=Physics for Technical Students: Mechanics and Heat|publisher=McGraw Hill|year=1914|location=New York|pages=112|access-date=11. 5. 2008}}</ref><ref name="Morris">{{Cite book|last=Morris|first=Christopher G.|url=https://books.google.com/books?id=nauWlPTBcjIC&q=%22simple+machine%22&pg=PA1993|title=Academic Press Dictionary of Science and Technology|date=1992|publisher=Gulf Professional Publishing|isbn=9780122004001|pages=1993}}</ref> * [[Poluga]] * [[Točak i osovina]] * [[Čekrk|Remenica]] * [[Kosa ravan|Kosa ravnina]] * [[Klin]] * [[Vijak]] Jednostavna mašina koristi jednu primijenjenu silu da izvrši [[Rad (fizika)|rad]] protiv jedne sile opterećenja. Zanemarujući gubitke zbog [[Trenje|trenja]], rad na teretu jednak je radu primijenjene sile. Mašina može povećati količinu izlazne sile, po cijenu proporcionalnog smanjenja udaljenosti koju pomiče teret. Omjer izlazne i primijenjene sile naziva se ''[[mehanička prednost]]'' . Jednostavne mašine se mogu smatrati elementarnim "građevinskim blokovima" od kojih su sastavljene sve komplikovanije [[Mašina|mašine]] (ponekad nazvane "složene mašine" <ref name="U_Virginia_elementary_curriculum">{{Citation|url=http://galileo.phys.virginia.edu/outreach/8thgradesol/compoundmachine.htm|title=Compound machines|publisher=University of Virginia Physics Department|access-date=11. 6. 2010|archive-date=3. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803131431/http://galileo.phys.virginia.edu/outreach/8thgradesol/compoundmachine.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Usher">{{Cite book|last=Usher|first=Abbott Payson|url=https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&q=wedge+and+screw&pg=PA196|title=A History of Mechanical Inventions|publisher=Courier Dover Publications|year=1988|isbn=978-0-486-25593-4|location=US|pages=98}}</ref>).<ref name="Asimov1988"/><ref>{{cite conference|last=Wallenstein|first=Andrew|title=Foundations of cognitive support: Toward abstract patterns of usefulness|date=juni 2002|book-title=Proceedings of the 9th Annual Workshop on the Design, Specification, and Verification of Interactive Systems|publisher=Springer|url=https://books.google.com/books?id=G9sZf7D24a8C&q=simple+machines&pg=PA136|access-date=21. 5. 2008|page=136|isbn=9783540002666}}</ref> Na primjer, točkovi, poluge i remenice se koriste u mehanizmu [[bicikl]]a.<ref name="Prater1994">{{Citation|last=Prater|first=Edward L.|year=1994|title=Basic machines|url=http://www.constructionknowledge.net/public_domain_documents/Div_1_General/Basic_Skills/Basic%20Machines%20NAVEDTRA%2014037%201994.pdf|publisher=U.S. Navy Naval Education and Training Professional Development and Technology Center, NAVEDTRA 14037}}</ref><ref name="USBureauNavalPersonnel1971">{{Citation|last=U.S. Navy Bureau of Naval Personnel|year=1971|url=http://www.webpal.org/SAFE/aaarecovery/5_simple_technology/basic_machines.pdf|title=Basic machines and how they work|publisher=Dover Publications}}</ref> Mehanička prednost složene mašine samo je proizvod mehaničkih prednosti jednostavnih mašina od kojih se sastoji. Iako su i dalje od velike važnosti u mehanici i primijenjenoj nauci, moderna mehanika je pomaknula dalje od pogleda na jednostavne mašine kao krajnje građevne blokove od kojih se sve [[Mašina|mašine]] sastoje, a koje su nastale u renesansi kao [[Neoklasicizam|neoklasično]] pojačanje [[Antička Grčka|starogrčkih]] tekstova. . Velika raznolikost i sofisticiranost modernih mašinskih veza, koje su nastale tokom [[Industrijska revolucija|industrijske revolucije]], neadekvatno je opisana u ovih šest jednostavnih kategorija. Različiti post-renesansni autori su sastavili proširene liste "jednostavnih mašina", često koristeći termine kao što su ''osnovne mašine'',<ref name="Prater1994"/> ''složene mašine'',<ref name="U_Virginia_elementary_curriculum"/> ili ''mašinski elementi'' kako bi ih razlikovali od klasičnih jednostavnih mašina iznad. Do kasnih 1800-ih, [[Franz Reuleaux]] <ref name="Reuleaux1876">{{Citation|last=Reuleaux|first=F.|year=1963|title=The kinematics of machinery (translated and annotated by A.B.W. Kennedy)|publisher=reprinted by Dover|location=New York}}</ref> je identifikovao stotine mašinskih elemenata, nazivajući ih ''jednostavnim mašinama''.<ref name="KMODDL">{{Citation|last=Cornell University|authorlink=Cornell University|title=Reuleaux Collection of Mechanisms and Machines at Cornell University|url=http://kmoddl.library.cornell.edu/rx_collection.php|publisher=Cornell University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311163634/http://kmoddl.library.cornell.edu/rx_collection.php|archivedate=11. 3. 2016|accessdate=1. 5. 2022|url-status=dead}}</ref> Moderna teorija mašina analizira mašine kao [[Kinematički lanac|kinematičke lance]] sastavljene od elementarnih veza koje se nazivaju [[Kinematički par|kinematičkim parovima]]. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Mašinstvo]] lhb1ur61r84v9cpltr3z77zmyrqrtki Franz Reuleaux 0 490818 3937038 3903427 2026-10-25T00:28:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937038 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist/Wikidata|fetchwikidata=ALL}} <span></span> '''Franz Reuleaux''' ( Francuski: [ʁœlo] ; {{IPA-de|ʁøˈloː|lang}} ; 30. septembar 1829. – 20. august 1905.), bio je njemački [[Mašinstvo|mašinski inženjer]] i predavač na [[berlin]]skoj Kraljevskoj tehničkoj akademiji, kasnije imenovan za predsjednika Akademije. Često su ga nazivali ocem [[Kinematika|kinematike]]. Bio je lider u svojoj profesiji, dajući doprinos mnogim važnim oblastima nauke i znanja. Danas ga možda najviše pamte po [[Reuleaux trokut|Reuleauxovom trouglu]], [[Kriva konstantne širine|krivulji konstantne širine]] kojoj je pomogao da se razvije kao korisna mehanička forma. == Biografija == === Rani život === Reuleaux je rođen u [[Eschweiler]]u u [[Njemačka|Njemačkoj]] (u to vrijeme dio [[Pruska|Pruske]]). Njegov otac i djed su bili graditelji mašina. Njegovo tehničko obrazovanje bilo je na [[Univerzitet u Karlsruheu|Politehničkoj školi u Karlsruheu]]. Zatim je studirao na univerzitetima u Berlinu i Bonu. === Srednje godine === Nakon vremena provedenog u porodičnom biznisu postao je profesor na [[ETH Zurich|Švicarskom federalnom institutu]] u [[Zürich|Cirihu]]. Na kraju, 1879. postaje rektor Königs Technischen Hochschule Berlin – Charlottenburg. Ovo je bio veliki tehnički institut, sa oko 300 profesora. Postao je nadaleko poznat kao inženjer-naučnik — profesor i industrijski konsultant, reformator obrazovanja i vođa tehničke elite Njemačke. Reuleaux je bio imenovan za predsjednika njemačkog žirija za Šesti svjetski industrijski sajam otvoren u [[Philadelphia|Filadelfiji]] 10. maja 1876. godine. Priznao je da je roba proizvedena u Njemačkoj bila daleko inferiornija od robe iz drugih zemalja i da je vodeći princip njemačke industrije „billig und schlecht” (jeftin i loš).<ref>{{Cite journal|last=Andrew Bonnell|year=August 2001|title='Cheap and Nasty': German Goods, Socialism, and the 1876 Philadelphia World Fair|url=https://archive.org/details/sim_international-review-of-social-history_2001-08_46_part-2/page/207|journal=International Review of Social History|volume=46|pages=207-226}}</ref> Ovo je uzdrmalo posao i izazvalo širok komentar u štampi. Reuleaux je bio konsultant za razvoj motora s unutrašnjim sagorijevanjem [[Otto motor|Otto-Langen]], pobjednik Svjetske izložbe 1867. u Parizu, Francuska, zasnovan na efikasnosti.<ref>{{Cite book|last=Moon|first=Francis|title=Franz Reuleaux: Contributions to 19th Century Kinematics and Theory of Machines|publisher=Cornell University|pages=7}}</ref> Reuleaux je bio u nekoliko međunarodnih žirija i komisija i značajno je bio uključen u formiranje [[patent]]nog sistema, jer je bio aktivan u njemačkoj politici. Godine 1877. izabran je za člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]].<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1877;smode=advanced;startDoc=21|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|access-date=10. 5. 2021|archive-date=25. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125053224/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1877;smode=advanced;startDoc=21|url-status=dead}}</ref> Bio je član [[Kraljevska švedska akademija nauka|Kraljevske švedske akademije nauka]] od 1882. === Kinematika === Reuleaux je vjerovao da se mašine mogu apstrahovati u lance elementarnih karika koje se nazivaju [[Kinematički par|kinematičkim parovima]]. Ograničenja na mašini su opisana ograničenjima na svakom kinematičkom paru, a slijed kretanja parova stvara [[kinematički lanac]]. Razvio je kompaktnu simboličku notaciju za opis topologije vrlo širokog spektra mehanizama i pokazao kako se ona može koristiti za njihovu klasifikaciju i čak dovesti do pronalaska novih korisnih mehanizama. O trošku njemačke vlade rukovodio je dizajnom i proizvodnjom preko 300 prekrasnih modela jednostavnih mehanizama, kao što su poluge sa četiri šipke i poluga. Oni su prodati univerzitetima u pedagoške svrhe. Danas se najkompletniji set nalazi na inženjerskom fakultetu [[Cornell University|Univerziteta Cornell]].<ref>[http://kmoddl.library.cornell.edu/ The kinematic models for design digital library]</ref> Koristeći svoju notaciju i metode za sistematsko variranje elemenata (npr. inverzije, mijenjanje relativnih veličina veza, itd.) pokazao je kako se četverostruka veza može mutirati u 54 mehanizma, koji spadaju u 12 klasa. == Knjige Franza Reuleauxa == * ''Kinematika mašina'' (1875), e- [[wikisource:The Kinematics of Machinery|knjiga]] * ''The Constructor'' (1861), [https://web.archive.org/web/20050101113231/http://kmoddl.library.cornell.edu/bib.php?sort=author&type=1 ebook] * ''Kurzgefasste Geschichte der Dampfmaschine'' (1891.) * ''Thomassche Rechenmaschine'' (2. izdanje 1892.) == Bilješke == {{Refspisak}} == Reference == * Bragastini, Roberto ''Contributo per una interpretazione filosofica dell'opera di Franz Reuleaux'', Università degli Studi di Milano (Milano, 2003). * Moon, Francis "Franz Reuleaux: Prilozi kinematici 19. stoljeća i teoriji strojeva". * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMoon2007">[[Posebno:BookSources/978-1-4020-5598-0|978-1-4020-5598-0]]</cite></bdi>{{cite book|last=Moon|first=Francis C.|title=The Machines of Leonardo Da Vinci and Franz Reuleaux, Kinematics of Machines from the Renaissance to the 20th Century|url=https://archive.org/details/machinesofleonar0000moon|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-1-4020-5598-0}} * {{Cite NIE|wstitle=Reuleaux, Franz|year=1905}} == Dalje čitanje == * {{Cite book|last=Müller-Sievers|first=Helmut|title=The Cylinder: Kinematics of the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/cylinderkinemati0000mull|date=2012|publisher=[[University of California Press]]|isbn=9780520270770|location=Berkeley}} == Vanjski linkovi == * [http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematički modeli za dizajn digitalne biblioteke (KMODDL)]<br />Filmovi i fotografije stotina radnih modela mehaničkih sistema na Univerzitetu Cornell. Također uključuje [https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php biblioteku e-knjiga] klasičnih tekstova o mašinskom dizajnu i inženjerstvu. * [http://www.reuleauxmodels.com Reprodukcije Kinematskih modela Franza Reuleauxa]<br />Moderne reprodukcije kinematičkih modela kako su originalno proizvedeni. <nowiki> [[Kategorija:Umrli 1905.]] [[Kategorija:Rođeni 1829.]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</nowiki> [[Kategorija:Articles with hCards]] hpvvmybeo3lku6ca9bbbh4wdb2xii6y Crkva svetog Donata u Zadru 0 490856 3937035 3712846 2026-10-24T23:46:08Z Bosancica by MK 173186 Revidiran članak 3937035 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Crkva sv. Donata | slika = Zadar_Donat_Forum.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Crkva sv. Donata sa zvonikom katedrale sv. Stošije u pozadini | vrsta_karte = Hrvatska | veličina_karte = 240px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Položaj crkve sv. Donata u Hrvatskoj | lokacija = {{ZD|HRV}} [[Zadar]] | geografska_širina = 44.1153 | geografska_dužina = 15.2258 | religijska_pripadnost = [[Katolička crkva|Katolička]] (nekadašnja) | država = [[Hrvatska]] | provincija = | teritorija = | distrikt = | sektor = | okrug = | općina = [[Zadar|Grad Zadar]] | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = Muzej / Koncertna dvorana (desakralizirana) | oznaka_baštine = Spomenik kulture | vodstvo = | zaštitnik = [[Sveti Donat Zadarski|Sveti Donat]] | web_stranica = | organisational_status = | arhitekt = | arhitektonski_tip = [[Crkva (građevina)|Crkva]] / Rotunda | arhitektonski_stil = [[Predromanika]] / [[Karolinška umjetnost|Karolinški stil]] | osnivač = [[Donat (biskup)|Biskup Donat]] | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = Početak 9. stoljeća | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = | širina = 22 m | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = 27 m | broj_kupola = 1 | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | broj_tornjeva = | visina_tornja = | materijali = [[Kamen]] (uz korištenje antičkih spolija) | nrhp = | dodano = | refbroj = | označen = | oznaka1_službenoime = | oznaka1_tip = | oznaka1_kriterij = | oznaka1_datum = | uklonjeno1_datum = }} [[Datoteka:Zadar2.jpg|mini|250px|Istočne apside crkve sv. Donata]] '''Crkva sv. Donata''' (prvobitno posvećena Svetom Trojstvu) je predromanička crkva u [[Zadar|Zadru]], u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Smještena je u historijskoj jezgri grada, na području antičkog rimskog foruma, u okviru zadarskog episkopalnog kompleksa. Podignuta je početkom 9. stoljeća, a njena se gradnja tradicionalno pripisuje zadarskom biskupu [[Donat (biskup)|Donatu]]. Zbog kružnog tlocrta, cilindričnog oblika i dvostrukog unutrašnjeg prostora predstavlja jedan od najznačajnijih spomenika predromaničke arhitekture u Hrvatskoj.<ref name="AMZ">{{cite web |title=Crkva Sv. Donata |url=https://www.amzd.hr/hr/sastavne-jedinice/3/crkva-sv-donata/ |website=Arheološki muzej Zadar |access-date=25. 10. 2026 |language=hr}}</ref> Crkva je prvobitno nosila naziv Svetog Trojstva, dok se naziv sv. Donata ustalio u 15. stoljeću, prema biskupu kojem se pripisuje njena gradnja. Spominje se u djelu bizantskog cara [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantina VII Porfirogeneta]] ''[[O upravljanju državom]]'', nastalom sredinom 10. stoljeća. Građevina se odlikuje spojem ranobizantskih arhitektonskih tradicija i karakteristia karolinškog građevinarstva.<ref name="AMZ" /> == Historija == Crkva je izgrađena početkom 9. stoljeća, u vrijeme kada je Zadar bio važno političko i crkveno središte bizantske Dalmacije. Prema tradiciji, njen graditelj bio je zadarski biskup Donat, poznat i po diplomatskim aktivnostima u odnosima između [[Bizantijsko Carstvo|Bizantijskog Carstva]] i [[Franačka|Franačke]]. Crkva je bila dio episkopalnog kompleksa, smještena između katedralne bazilike i biskupske palače, te se povezuje s funkcijom biskupske rezidencijalne kapele.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Zadar – Episcopal complex |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/157/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 10. 2026 |language=wn}}</ref> Građena je na području rimskog foruma, pa su u njenoj konstrukciji i temeljima upotrijebljeni brojni elementi starijih antičkih građevina. Među njima su fragmenti stubova, kapitela, kamenih greda i drugih arhitektonskih dijelova. Upotreba takvih elemenata, poznatih kao spolije, bila je uobičajena u srednjovjekovnom graditeljstvu.<ref name="AMZ" /> Crkva je služila sakralnoj namjeni do kraja 18. stoljeća. Nakon desakralizacije 1798. korištena je u različite nesakralne svrhe, između ostalog kao vojno skladište. [[Austro-Ugarska|Austro-ugarske]] vlasti otkupile su je 1880. radi osnivanja samostalnog Arheološkog muzeja u Zadru. Muzej je u njoj djelovao od 1893. do 1954, a o građevini se i dalje brine Arheološki muzej Zadar.<ref name="AMZ"/><ref name="ZadarTZ">{{cite web |title=Sv. Donat |url=https://www.zadar.hr/hr/dozivljaji/povijest-i-kultura/sv-donat |website=Turistička zajednica Zadarske županije |access-date=25. 10. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom 20. stoljeća promijenio se i izgled crkve. Južna prigradnja, koja je ranije bila dio kompleksa, srušena je 1930, pa se danas jasnije uočava središnja kružna jezgra građevine.<ref name="AMZ" /> == Arhitektura == Crkva sv. Donata monumentalna je građevina valjkastog oblika, visoka približno 27 metara i široka oko 22 metra. Njen kružni tlocrt zasniva se na dva koncentrična zidna prstena, koji oblikuju centralni prostor i okolni prstenasti ophod. Iznad ophoda nalazi se galerija, dok se nad središnjim prostorom uzdiže kružni tambur.<ref name="AMZ" /><ref name="ZadarTZ" /> Na istočnoj strani građevine nalaze se tri visoke, radijalno raspoređene apside, koje čine troapsidalno svetište. Šest masivnih pilona i dva antička stuba nose lukove i dijele unutrašnjost na centralni kružni prostor i prstenasti ophod. Sličan raspored nosača ponavlja se i na galeriji. Apside se protežu kroz visinu građevine, a liturgijski obredi održavali su se u donjem i gornjem prostoru.<ref name="AMZ"/> Vanjski izgled crkve karakterišu jednostavne i masivne zidne površine, dok se unutrašnji prostor razvija kroz niz pilona, stubova, lukova i niša. Građevina ima tri ulaza. Njena prvobitna prostorna koncepcija naknadno je mijenjana dogradnjama, čime je postala sastavni dio šireg episkopalnog kompleksa. Na južnoj strani sačuvana su tri otvora koja su nekada povezivala galeriju s danas porušenom prigradnjom.<ref name="AMZ" /> U gradnji su korišteni brojni elementi antičkog porijekla, uključujući fragmente stubova, kapitela i kamenih greda. Posebno su značajni antički stubovi ispred glavne apside i dijelovi arhitektonskih elemenata ugrađeni u temelje. U podu su vidljivi dijelovi antičkog foruma.<ref name="AMZ"/> Po arhitektonskoj koncepciji crkva se povezuje s kružnim sakralnim građevinama kasnoantičkog i [[Srednji vijek|ranosrednjovjekovnog perioda]], među kojima se ističu [[San Vitale]] u [[Ravena|Raveni]] i dvorska kapela [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] u [[Aachen|Aachenu]].<ref name="UNESCO" /> == Današnja upotreba == Crkva sv. Donata već dugo nema redovnu sakralnu funkciju. Zahvaljujući akustičkim svojstvima i monumentalnoj unutrašnjosti koristi se za [[koncert]]e i druge kulturne programe. Od 1961. u njoj se održavaju [[Muzičke večeri u Sv. Donatu]], festival posvećen izvođenju rane, srednjovjekovne i renesansne muzike.<ref name="ZadarTZ" /> Crkva je jedan od najprepoznatljivijih kulturno-historijskih spomenika Zadra i dio zadarskog episkopalnog kompleksa, koji je Hrvatska 2005. predložila za upis na [[UNESCO]]-ovu Listu svjetske baštine.<ref name="UNESCO" /> == Također pogledajte == * [[Dvorska kapela Karla Velikog]] * [[Predromanika]] * [[San Vitale]] * [[Zadar]] * [[Zadarski episkopalni kompleks]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Damjanov |first=Jadranka |title=Likovna umjetnost: Uvod |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |year=1999 |isbn=978-953-0-20109-5}} * {{cite book |last=Ivančević |first=Radovan |title=Art Treasures of Croatia |location=Belgrade / Motovun |publisher=Jugoslovenska revija/Motovun |year=1986}} * {{cite book |last=Karaman |first=Antun |title=Opća povijest umjetnosti |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |year=2004 |isbn=953-0-21319-0}} [[Kategorija:Arheološki lokaliteti u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Rimokatoličke crkve u Zadru|Donat]] 68df9vuw4fjag5ad9jid97y4i9f1xw6 3937037 3937035 2026-10-24T23:48:04Z Bosancica by MK 173186 3937037 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Crkva sv. Donata | slika = Zadar_Donat_Forum.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Crkva sv. Donata sa zvonikom katedrale sv. Stošije u pozadini | vrsta_karte = Hrvatska | veličina_karte = 240px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Položaj crkve sv. Donata u Hrvatskoj | lokacija = {{ZD|HRV}} [[Zadar]] | geografska_širina = 44.1153 | geografska_dužina = 15.2258 | religijska_pripadnost = [[Katolička crkva|Katolička]] (nekadašnja) | država = [[Hrvatska]] | provincija = | teritorija = | distrikt = | sektor = | okrug = | općina = [[Zadar|Grad Zadar]] | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = Muzej / Koncertna dvorana (desakralizirana) | oznaka_baštine = Spomenik kulture | vodstvo = | zaštitnik = [[Sveti Donat Zadarski|Sveti Donat]] | web_stranica = | organisational_status = | arhitekt = | arhitektonski_tip = [[Crkva (građevina)|Crkva]] / Rotunda | arhitektonski_stil = [[Predromanika]] / [[Karolinška umjetnost|Karolinški stil]] | osnivač = [[Donat (biskup)|Biskup Donat]] | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = Početak 9. stoljeća | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = | širina = 22 m | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = 27 m | broj_kupola = 1 | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | broj_tornjeva = | visina_tornja = | materijali = [[Kamen]] (uz korištenje antičkih spolija) | nrhp = | dodano = | refbroj = | označen = | oznaka1_službenoime = | oznaka1_tip = | oznaka1_kriterij = | oznaka1_datum = | uklonjeno1_datum = }} [[Datoteka:Zadar2.jpg|mini|250px|Istočne apside crkve sv. Donata]] '''Crkva sv. Donata''' (prvobitno posvećena Svetom Trojstvu) je predromanička crkva u [[Zadar|Zadru]], u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Smještena je u historijskoj jezgri grada, na području antičkog rimskog foruma, u okviru zadarskog episkopalnog kompleksa. Podignuta je početkom 9. stoljeća, a njena se gradnja tradicionalno pripisuje zadarskom biskupu [[Donat (biskup)|Donatu]]. Zbog kružnog tlocrta, cilindričnog oblika i dvostrukog unutrašnjeg prostora predstavlja jedan od najznačajnijih spomenika predromaničke arhitekture u Hrvatskoj.<ref name="AMZ">{{cite web |title=Crkva Sv. Donata |url=https://www.amzd.hr/hr/sastavne-jedinice/3/crkva-sv-donata/ |website=Arheološki muzej Zadar |access-date=25. 10. 2026 |language=hr}}</ref> Crkva je prvobitno nosila naziv Svetog Trojstva, dok se naziv sv. Donata ustalio u 15. stoljeću, prema biskupu kojem se pripisuje njena gradnja. Spominje se u djelu bizantskog cara [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantina VII Porfirogeneta]] ''[[O upravljanju državom]]'', nastalom sredinom 10. stoljeća. Građevina se odlikuje spojem ranobizantskih arhitektonskih tradicija i karakteristia karolinškog građevinarstva.<ref name="AMZ" /> == Historija == Crkva je izgrađena početkom 9. stoljeća, u vrijeme kada je Zadar bio važno političko i crkveno središte bizantske Dalmacije. Prema tradiciji, njen graditelj bio je zadarski biskup Donat, poznat i po diplomatskim aktivnostima u odnosima između [[Bizantijsko Carstvo|Bizantijskog Carstva]] i [[Franačka|Franačke]]. Crkva je bila dio episkopalnog kompleksa, smještena između katedralne bazilike i biskupske palače, te se povezuje s funkcijom biskupske rezidencijalne kapele.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Zadar – Episcopal complex |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/157/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 10. 2026 |language=en}}</ref> Građena je na području rimskog foruma, pa su u njenoj konstrukciji i temeljima upotrijebljeni brojni elementi starijih antičkih građevina. Među njima su fragmenti stubova, kapitela, kamenih greda i drugih arhitektonskih dijelova. Upotreba takvih elemenata, poznatih kao spolije, bila je uobičajena u srednjovjekovnom graditeljstvu.<ref name="AMZ" /> Crkva je služila sakralnoj namjeni do kraja 18. stoljeća. Nakon desakralizacije 1798. korištena je u različite nesakralne svrhe, između ostalog kao vojno skladište. [[Austro-Ugarska|Austro-ugarske]] vlasti otkupile su je 1880. radi osnivanja samostalnog Arheološkog muzeja u Zadru. Muzej je u njoj djelovao od 1893. do 1954, a o građevini se i dalje brine Arheološki muzej Zadar.<ref name="AMZ"/><ref name="ZadarTZ">{{cite web |title=Sv. Donat |url=https://www.zadar.hr/hr/dozivljaji/povijest-i-kultura/sv-donat |website=Turistička zajednica Zadarske županije |access-date=25. 10. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom 20. stoljeća promijenio se i izgled crkve. Južna prigradnja, koja je ranije bila dio kompleksa, srušena je 1930, pa se danas jasnije uočava središnja kružna jezgra građevine.<ref name="AMZ" /> == Arhitektura == Crkva sv. Donata monumentalna je građevina valjkastog oblika, visoka približno 27 metara i široka oko 22 metra. Njen kružni tlocrt zasniva se na dva koncentrična zidna prstena, koji oblikuju centralni prostor i okolni prstenasti ophod. Iznad ophoda nalazi se galerija, dok se nad središnjim prostorom uzdiže kružni tambur.<ref name="AMZ" /><ref name="ZadarTZ" /> Na istočnoj strani građevine nalaze se tri visoke, radijalno raspoređene apside, koje čine troapsidalno svetište. Šest masivnih pilona i dva antička stuba nose lukove i dijele unutrašnjost na centralni kružni prostor i prstenasti ophod. Sličan raspored nosača ponavlja se i na galeriji. Apside se protežu kroz visinu građevine, a liturgijski obredi održavali su se u donjem i gornjem prostoru.<ref name="AMZ"/> Vanjski izgled crkve karakterišu jednostavne i masivne zidne površine, dok se unutrašnji prostor razvija kroz niz pilona, stubova, lukova i niša. Građevina ima tri ulaza. Njena prvobitna prostorna koncepcija naknadno je mijenjana dogradnjama, čime je postala sastavni dio šireg episkopalnog kompleksa. Na južnoj strani sačuvana su tri otvora koja su nekada povezivala galeriju s danas porušenom prigradnjom.<ref name="AMZ" /> U gradnji su korišteni brojni elementi antičkog porijekla, uključujući fragmente stubova, kapitela i kamenih greda. Posebno su značajni antički stubovi ispred glavne apside i dijelovi arhitektonskih elemenata ugrađeni u temelje. U podu su vidljivi dijelovi antičkog foruma.<ref name="AMZ"/> Po arhitektonskoj koncepciji crkva se povezuje s kružnim sakralnim građevinama kasnoantičkog i [[Srednji vijek|ranosrednjovjekovnog perioda]], među kojima se ističu [[San Vitale]] u [[Ravena|Raveni]] i dvorska kapela [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] u [[Aachen|Aachenu]].<ref name="UNESCO" /> == Današnja upotreba == Crkva sv. Donata već dugo nema redovnu sakralnu funkciju. Zahvaljujući akustičkim svojstvima i monumentalnoj unutrašnjosti koristi se za [[koncert]]e i druge kulturne programe. Od 1961. u njoj se održavaju [[Muzičke večeri u Sv. Donatu]], festival posvećen izvođenju rane, srednjovjekovne i renesansne muzike.<ref name="ZadarTZ" /> Crkva je jedan od najprepoznatljivijih kulturno-historijskih spomenika Zadra i dio zadarskog episkopalnog kompleksa, koji je Hrvatska 2005. predložila za upis na [[UNESCO]]-ovu Listu svjetske baštine.<ref name="UNESCO" /> == Također pogledajte == * [[Dvorska kapela Karla Velikog]] * [[Predromanika]] * [[San Vitale]] * [[Zadar]] * [[Zadarski episkopalni kompleks]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Damjanov |first=Jadranka |title=Likovna umjetnost: Uvod |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |year=1999 |isbn=978-953-0-20109-5}} * {{cite book |last=Ivančević |first=Radovan |title=Art Treasures of Croatia |location=Belgrade / Motovun |publisher=Jugoslovenska revija/Motovun |year=1986}} * {{cite book |last=Karaman |first=Antun |title=Opća povijest umjetnosti |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |year=2004 |isbn=953-0-21319-0}} [[Kategorija:Arheološki lokaliteti u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Rimokatoličke crkve u Zadru|Donat]] 2g31az1bw6d7unhv1t3roiu6e9zct58 Aleksandar Lazić 0 493165 3936914 3765546 2026-10-24T17:32:51Z Sandro Halank 136624 +file 3936914 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Aleksandar Lazić | slika = 2026-10-13 ALBA Berlin gegen Igokea m-tel (Basketball Champions League 2026-27) by Sandro Halank–040.jpg | veličina_slike = | opis_slike = <!-- Lični podaci --> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1996|6|10}} | mjesto_rođenja = [[Milići]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = Bosanac | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina]] | visina = 203 cm | težina = 96 kg | nadimak = | pozicija = [[Krilni bek]] | početak_karijere = 2012. | NBA_draft = [[NBA draft 2018.|2018]]: nije izabran | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = | broj_na_dresu = <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = 2012–2015. | klub1 = [[KK Union Olimpija|Olimpija]] | godine2 = 2013–2014. | klub2 = → [[KD Slovan|Slovan]] | godine3 = 2014–2015. | klub3 = → [[KK Škofja Loka|Škofja Loka]] | godine4 = 2016–2017. | klub4 = [[KK Dynamic|Dynamic]] | godine5 = 2017–2018. | klub5 = [[KK Mega Basket|Mega]] | godine6 = 2018–2019. | klub6 = [[KK Union Olimpija|Olimpija]] | godine7 = 2019–2020. | klub7 = [[KK Koper Primorska|Koper Primorska]] | godine8 = 2020–2022. | klub8 = [[KK Mornar Bar|Mornar]] | godine9 = 2022–2023. | klub9 = [[KK Budućnost Podgorica|Budućnost]] | godine10 = 2023–2024. | klub10 = [[JDA Dijon Basket|JDA Dijon]] | godine11 = 2024. | klub11 = [[KK Spartak Subotica|Spartak Subotica]] <!-- Trenirane ekipe --> | tgodine1 = | tklub1 = <!-- Nagrade --> | nagrade = * Prvak [[Crnogorska košarkaška liga|Crne Gore]] (2023) * Osvajač [[Slovenski košarkaški kup|Slovenskog kupa]] (2020) * Osvajač [[Crnogorski košarkaški kup|Crnogorskog kupa]] (2023) * Najkorisniji igrač [[Slovenski košarkaški kup|Slovenskog kupa]] (2020) }} '''Aleksandar Lazić''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[košarka]]š. Posljednji klub za koji je nastupao bio je [[KK Spartak Subotica|Spartak]] iz [[Subotica|Subotice]]. == Karijera == Počeo ju je u [[KK Union Olimpija|Olimpiji]] 2012, a potom se 2016. pridružio [[KK Dynamic|Dynamicu]], odakle je prešao u [[KK Mega Basket|Megu]].<ref>{{cite web|url=http://www.aba-liga.com/news.php?id=38515|title=Another talented player has come to Sremska Mitrovica - Lazić signs with Mega|publisher=aba-liga.com|access-date=29. 7. 2017}}</ref> Krajem jula 2022. potpisao je za [[KK Budućnost Podgorica|Budućnost]].<ref>{{cite web |title=Aleksandar Lazić novi košarkaš Budućnosti |url=https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2022&mm=07&dd=28&nav_id=2191142 |website=b92.net |access-date=29. 7. 2022}}</ref> == Reprezentacija == U ljeto 2017. igrao je za [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosnu i Hercegovinu]] u pretkvalifikacijama za [[Svjetsko prvenstvo u košarci|Svjetsko prvenstvo]], također Lazić je aktivni igrač reprezentacije Bosne i Hercegovina, te je igrao i na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2022.|EuroBasketu 2022.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://basketball.eurobasket.com/player/Aleksandar-Lazic/Slovenia/LTH-Castings-Skofja-Loka/254153 Aleksandar Lazić] na ''EuroBasketu'' * [http://basketball.realgm.com/player/Aleksandar-Lazic/Summary/49107 Aleksandar Lazić] na ''RealGM--u'' * [http://www.fiba.com/europe/u20/2016/Aleksandar-LAZIC Aleksandar Lazić na FIBA stranici]{{Mrtav link}} * [https://www.nbascoutinglive.com/aleksandar-lazic-scouting-report/ Aleksandar Lazić – NBA skauting 2018.] {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2022.}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2025.}} {{DEFAULTSORT:Lazić, Aleksandar}} [[Kategorija:Rođeni 1996.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Milići]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Košarkaši Olimpije]] [[Kategorija:Košarkaši Slovana]] [[Kategorija:Košarkaši Škofje Loke]] [[Kategorija:Košarkaši Dynamica]] [[Kategorija:Košarkaši Mega Basketa]] [[Kategorija:Košarkaši Mornara]] [[Kategorija:Košarkaši Budućnosti]] [[Kategorija:Košarkaši JDA Dijona]] [[Kategorija:Košarkaši Spartaka (Subotica)]] [[Kategorija:Krilni bekovi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] jtpeed6msfvfqb3jpimvyijfjojhvop Celakant 0 495107 3936901 3935340 2026-10-24T13:13:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3936901 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink |raspon_fosila=Rani [[devon (period)|devon]], prije 409 miliona godina –→ [[holocen|sadašnjost]] | naziv = Celakant | status = {{Ugroženi}} | slika = Coelacanth off Pumula on the KwaZulu-Natal South Coast, South Africa, on 22 November 2019.png | slika_širina = 250px | opis_slike = {{small|Živi celakant u [[Umzumbe|Pumuli]] na [[Južna obala KwaZulu-Natal]], [[Južna Afrika]], 2019.}} | slika2 = Axelrodichthys araripensis - Naturmuseum Senckenberg - DSC02202.JPG |opis_slike2= Primjerak ''[[Axelrodichthys]] araripensis'' iz rane krede u [[Brazil]]u ([[Mawsoniidae]]) | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Sarcopterygii]] | ordo = Actinistia/ Coelacanthiformes | kladus = [[Euteleostomi]]<br>[[Sarcopterygii]] | genus = '''''[[Coelacanth]]''''' | dvoimeno = ''Coelacath'' sp. | dvoimeno_autorstvo = Cope, 1871 | tipska_vrsta_autorstvo = [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1839 | razdioba_stepen = Porodice i rodovi | razdioba = * Latimerioidei ** [[Latimeriidae]] ** †[[Mawsoniidae]] ostale, vidi tekst }} '''Coelacanth''' je rod riba reda '''Actinistia''' koji uključuje dvije [[Postojeći takson|postojeće]] [[vrsta|vrste]] u [[rod (biologija)|rodu]] ''[[Latimeria]]'': [[celakant Zapadnog Indijskog okeana]] (''Latimeria chalumnae''), prvenstveno pronađen u blizini [[Komorska ostrva|Komorskih otoka]] kod istočne obale Afrike i [[indonezijski celakant]] (''Latimeria menadoensis''). [[Tipska vrsta]] je †''[[Coelacanthus granulatus]]''.<ref>{{Cite journal|title = Coelacanths, Coelacanth Pictures, Coelacanth Facts – National Geographic|url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/fish/coelacanth/|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 96|issue = 11|pages = 6279–84|access-date = 30. 10. 2015|last1 = Yokoyama|first1 = Shozo|last2 = Zhang|first2 = Huan|last3 = Radlwimmer|first3 = F. Bernhard|last4 = Blow|first4 = Nathan S.|year = 1999|doi = 10.1073/pnas.96.11.6279|pmid = 10339578|pmc = 26872|bibcode = 1999pnas...96.6279y|doi-access = free}}</ref> Naziv "Coelacanth" potiče od [[perm]]skog roda ''[[Coelacanthus]]'', koji je bio prvi [[naučni naziv|naučno nazvan]] kao celakant.<ref>Agassiz, L. 1839. Recherches sur les poissons fossiles II. Petitpierre, Neuchâtel.</ref> Celakanti slijede najstariju poznatu živu [[Loza (evolucija)|lozu]] [[Sarcopterygii]] (ribe s režnjevim perajima i [[tetrapoda]]), što znači da su bliži srodni [[ribe dvodihalice|plućašima]] i [[tetrapoda]]ma (što uključuje [[vodozemci|vodozemce]], [[gmizavci|gmizavce]], [[ptice]] i [[sisari|sisare]]) nego na [[Actinopterygii|ribe s zracima]]. Nalaze se duž obale Indonezije i u [[Indijski okean|Indijskom okeanu]].<ref name="ref3">{{cite journal |bibcode=1999PNAS...9612616H |title=Two Living Species of Coelacanths? |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-10-26_96_22/page/12616 |last1=Holder |first1=Mark T. |last2=Erdmann |first2=Mark V. |last3=Wilcox |first3=Thomas P. |last4=Caldwell |first4=Roy L. |last5=Hillis |first5=David M. |volume=96 |year=1999 |pages=12616–20 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |doi=10.1073/pnas.96.22.12616 |pmid=10535971 |issue=22 |pmc=23015 |jstor=49396|doi-access=free }}</ref><ref name="ref10"/> Celakant Zapadnog [[Indijski okean|Indijskog okeana]] je [[kritično ugrožena vrsta]]. Najstariji poznati fosili celakanta stari su preko 410 miliona godina. Smatralo se da su celakanti izumrli u [[kasna kreda|kasnoj kredi]], prije oko 66 miliona godina, ali su 1938. otkriveni da žive na obali Južne Afrike.<ref name=Smith>{{cite book|last=Smith|first=J. L. B.|title=Old Fourlegs: the Story of the Coelacanth|publisher=Longmans Green |year=1956}}{{page number|date=decembar 2021}}</ref>{{page number|date=decembar 2021}}<ref name="ref2">{{cite journal |bibcode=1975Sci...190.1105L |title=Latimeria, the Living Coelacanth, is Ovoviviparous |url=https://archive.org/details/sim_science_1975-12-12_190_4219/page/1104 |last1=Lavett Smith |first1=C. |last2=Rand |first2=Charles S. |last3=Schaeffer |first3=Bobb |last4=Atz |first4=James W. |volume=190 |year=1975 |pages=1105–6 |journal=Science |doi=10.1126/science.190.4219.1105 |issue=4219|s2cid=83943031 }}</ref> Celakant se dugo smatrao "[[živi fosil|živim fosilom]]" jer su naučnici mislili da je jedini preostali član [[takson]]a inače poznatog samo iz [[fosil]]a, bez bliskih živih srodnika,<ref name="ref1">{{cite book |last1=Forey |first1=Peter L |title=History of the Coelacanth Fishes |url=https://archive.org/details/historyofcoelaca0000fore |publisher=Chapman & Hall |year=1998 |isbn=978-0-412-78480-4 |location=London}}{{page needed|date=april 2013}}</ref> i da je evoluirao u otprilike svoj sadašnji oblik prije otprilike 400&nbsp;miliona godina.<ref name="ref4">{{cite journal |doi=10.1098/rsbl.2006.0470 |title=Oldest coelacanth, from the Early Devonian of Australia |year=2006 |last1=Johanson |first1=Z. |last2=Long |first2=J. A |last3=Talent |first3=J. A |last4=Janvier |first4=P. |last5=Warren |first5=J. W |journal=Biology Letters |volume=2 |issue=3 |pages=443–6 |pmid=17148426 |pmc=1686207}}</ref> Međutim, nekoliko novijih studija pokazalo je da su oblici tijela celakanta mnogo raznolikiji nego što se mislilo.<ref name="Friedman2007">{{cite journal |doi=10.1111/j.1525-142X.2007.00169.x |title=First discovery of a primitive coelacanth fin fills a major gap in the evolution of lobed fins and limbs |year=2007 |last1=Friedman |first1=Matt |last2=Coates |first2=Michael I. |last3=Anderson |first3=Philip |journal=Evolution & Development |volume=9 |issue=4 |pages=329–37 |pmid=17651357|s2cid=23069133 }}</ref><ref name="Friedman2006">{{cite journal |doi=10.1098/rspb.2005.3316 |title=A newly recognized fossil coelacanth highlights the early morphological diversification of the clade |year=2006 |last1=Friedman |first1=Matt |last2=Coates |first2=Michael I. |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=273 |issue=1583 |pages=245–50 |jstor=25223279 |pmid=16555794 |pmc=1560029}}</ref><ref name=Rebellatrix>{{cite journal |doi=10.1080/02724634.2012.657317 |title=A fork-tailed coelacanth, Rebellatrix divaricerca, gen. Et sp. Nov. (Actinistia, Rebellatricidae, fam. Nov.), from the Lower Triassic of Western Canada |year=2012 |last1=Wendruff |first1=Andrew J. |last2=Wilson |first2=Mark V. H. |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=32 |issue=3 |pages=499–511|s2cid=85826893 }}</ref> == Etimologija == Reč „Coelacanth“ je adaptacija modernog latinskog „Cœlacanthus“ = „šuplja kičma“, od [[starogrčki|grčkog]] κοῖλ-ος – koilos = "šuplji" + ἄκανθ-α – ''akanta'' = kičma),<ref>{{cite web|title = The Coelancanth {{!}} Actforlibraries.org|url = http://www.actforlibraries.org/the-coelancanth/|website = actforlibraries.org|access-date = 30. 10. 2015|archive-date = 4. 3. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054308/http://www.actforlibraries.org/the-coelancanth/|url-status = dead}}</ref> pozivajući se na šuplje zrake [[repno peraje|repnog peraja]] prvog fosilnog uzorka koji je opisao i nazvao [[Louis Agassiz]] 1839. godine, koji pripada rodu ''[[Coelacanthus]]''.<ref name=ref1/> Ime roda ''Latimeria'' obilježava spomen na [[Marjorie Courtenay-Latimer]], koja je otkrila prvi primjerak.<ref>{{cite web|title = Smithsonian Institution – The Coelacanth: More Living than Fossil|url = http://vertebrates.si.edu/fishes/coelacanth/coelacanth_wider.html|website = vertebrates.si.edu|access-date = 30. 10. 2015}}</ref> == Otkriće == [[slika:Coelacanthus granulatus.JPG|left|thumb|Fosil ''[[Coelacanthus|Coelacanthus granulatus]],'' pervoopisani celakant, kojeg je otkrio [[Louis Agassiz]] in 1839]] Najraniji fosili celakanta otkriveni su u 19. stoljeću. Vjerovalo se da su celakanti, koji su povezani sa [[pluća|plućašicama i]] [[tetrapoda]]ma, [[izumiranje|izumrli]] na kraju [[kreda (period)|krednog]] perioda.<ref>{{cite web|title = Coelacanth – Deep Sea Creatures on Sea and Sky|url = http://www.seasky.org/deep-sea/coelacanth.html|website = seasky.org|access-date = 27. 10. 2015}}</ref> Bliže povezani s tetrapodama nego sa ribama s perajima, celakanti su smatrani prijelaznom vrstom između riba i [[tetrapoda]].<ref>{{Cite journal |last=Meyer |first=Axel |title=Molecular evidence on the origin of tetrapods and the relationships of the coelacanth |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=10 |issue=3 |pages=111–116 |doi=10.1016/s0169-5347(00)89004-7 |pmid=21236972 |year=1995 |url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-opus-36291 |type=Submitted manuscript}}</ref> Dana 23. decembra 1938. godine, prvi primjerak roda ''[[Latimeria]]'' pronađen je kod istočne obale Južne Afrike, kod [[rijeka Chalumna|rijeke Chalumna]] (danas Tyolomnqa).<ref name=Smith/> Kustos muzeja [[Marjorie Courtenay-Latimer]] otkrila je ribu među ulovom lokalnog ribara.<ref name=Smith/> Courtenay-Latimer kontaktirala je ihtiologa sa Univerziteta Rhodes, [[J. L. B. Smith]]a, šaljući mu crteže riba, a on je potvrdio važnost ribe poznatim telegramom: „Najvažniji očuvani skelet i škrge = opisana riba."<ref name=Smith/> Njegovo otkriće 66&nbsp;miliona godina nakon navodnog izumiranja čini celakant najpoznatijim primjerom [[Lazarusov takson|Lazarusovog taksona]], evolucijske linije koja je izgleda nestala iz fosilnog zapisa da bi se ponovo pojavila mnogo kasnije. Od 1938. godine, [[celakant Zapadnog Indijskog okeana]] je pronađen na [[Komori]]ma, [[Kenija|Keniji]], [[Tanzanija|Tanzaniji]], [[Mozambik]]u, [[Madagaskar]]u, u [[iSimangaliso|Močvarnom parku]] i na južnoj obali [[Kwazulu-Natal]] u Južnoj Africi.<ref name=venter>{{cite journal|last1=Venter|first1=P.|last2=Timm|first2=P.|last3=Gunn|first3=G.|last4=le Roux|first4=E.|last5=Serfontein|first5=C.|year=2000|title=Discovery of a viable population of coelacanths (''Latimeria chalumnae'' Smith, 1939) at Sodwana Bay, South Africa|url=https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-science_november-december-2000_96_11-12/page/567|journal=South African Journal of Science|volume=96|issue=11/12|pages=567–568}}</ref><ref name="Fraser et al 2020" /> Uzorak sa [[Komorska ostrva|Komorskih otoka]] otkriven je u decembru 1952. godine.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/11755015/prehistoric_fish_offers_rare_glimpse_of/|title=Prehistoric fish offers rare glimpse of hidden sea life – Coelacanth (1953)|date=23. 2. 1953|work=Abilene Reporter-News|access-date=18. 6. 2017|page=25}}</ref> Između 1938. i 1975. godine ulovljena su i snimljena 84 primjerka.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/11755368/70millionyearold_fish_dissected/|title=70-million-year-old fish dissected – Coaelacanth (1975)|date=28. 5. 1975|work=Redlands Daily Facts|access-date=18. 6. 2017|page=6}}</ref> Druga [[Postojeći takson|postojeća]] [[vrsta]], [[Indonezijski celacant]], opisana je od [[Manado]]a, [[Sjeverni Sulawesi]], [[Indonezija]] 1999. godine od strane Pouyauda et al.<ref name=Pouyaud>{{cite journal |doi=10.1016/S0764-4469(99)80061-4 |title=Une nouvelle espèce de cœlacanthe. Preuves génétiques et morphologiques |trans-title=A new species of coelacanth. Genetic and morphologic proof |language=fr |year=1999 |last1=Pouyaud |first1=Laurent |last2=Wirjoatmodjo |first2=Soetikno |last3=Rachmatika |first3=Ike |last4=Tjakrawidjaja |first4=Agus |last5=Hadiaty |first5=Renny |last6=Hadie |first6=Wartono |journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences |volume=322 |issue=4 |pages=261–7 |bibcode=1999CRASG.322..261P |pmid=10216801}}</ref> na osnovu uzorka koji je otkrio [[Mark V. Erdmann]] 1998. godine<ref name=Erdmann>{{cite journal |doi=10.1038/26376 |year=1998 |last1=Erdmann |first1=Mark V. |last2=Caldwell |first2=Roy L. |last3=Moosa |first3=M. Kasim |journal=Nature |volume=395 |issue=6700 |page=335 |bibcode=1998Natur.395..335E |title=Indonesian 'king of the sea' discovered|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-09-24_395_6700/page/334 |s2cid=204997216 }}</ref> i deponiran na [[Indonezijski institut nauka]] (LIPI).<ref>{{cite journal |url=https://www.science.org/content/article/dispute-over-legendary-fish |title= Dispute Over a Legendary Fish|first= Constance |last=Holden|date=30. 3. 1999 |journal=Science |volume= 284|issue= 5411|pages= 22–3|doi= 10.1126/science.284.5411.22b|pmid= 10215525|s2cid= 5441807}}</ref> Erdmann i njegova supruga Arnaz Mehta prvi put su naišli na primjerak na lokalnoj pijaci u septembru 1997. godine, ali su snimili samo nekoliko fotografija prvog primjerka ove vrste prije nego što je prodat. Nakon što je potvrdio da se radi o jedinstvenom otkriću, Erdmann se vratio u Sulawesi u novembru 1997. kako bi intervjuirao ribare i potražio daljnje primjerke. Drugi primjerak ulovio je ribar u julu 1998., koji je potom predat Erdmannu.<ref>{{cite journal |title=Coelacanth discovery in Indonesia |first=Henry |last=Gee |date= 1. 10. 1998 | journal=Nature | doi=10.1038/news981001-1 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/vertebrates/coelacanth/coelacanth1.html |title=The Discovery |work=University of California Museum of Paleontology }}</ref> == Opis == [[slika:Latimeria chalumnae replica.jpg|thumbnail| Rekonstrukcija [[celakant Zapadnog Indijskog okeana|celekanta Zapadnog Indijskog okeana]]]] [[slika:Latimeria menadoensis.jpg|thumb|upright| Očuvana ''Latimeria menadoensis'', [[Tokyo]] Sea Life Park, [[Japan]]]] ''[[Latimeria chalumnae]]'' i ''[[Latimeria menadoensis|L.&nbsp;menadoensis]]'' su jedine dvije poznate žive vrste celakanta.<ref name="ref1"/><ref name="ref6">{{cite book |last1=Nelson |first1=Joseph S. |title=Fishes of the World |url=https://archive.org/details/fishesofworld0000nels_q3j5 |location=Hoboken, New Jersey |publisher=John Wiley |year=2006 |isbn=978-0-471-75644-6 |page=[https://archive.org/details/fishesofworld0000nels_q3j5/page/460 461]}}</ref> Celakanti su velike, debele ribe s perajima koje mogu narasti do više od 2 m i teže oko 90&nbsp;kg.<ref>{{cite web|title = Coelacanths, Coelacanth Pictures, Coelacanth Facts – National Geographic|url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/fish/coelacanth/|website = National Geographic|access-date = 28. 10. 2015|date = 10. 5. 2011}}</ref> Procjenjuje se da žive do 100 godina, na osnovu analize godišnjih oznaka rasta na krljuštima, a zrelost dostižu oko 55.;<ref>{{cite web |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2021-06/cp-cml061021.php |title=Coelacanths may live nearly a century, five times longer than researchers expected |work=[[Eurekalert]] |date=17. 6. 2021 |access-date=17. 6. 2021 |archive-date=17. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617160717/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2021-06/cp-cml061021.php |url-status=dead }}</ref> najstariji poznati primjerak imao je 84 godine u vrijeme hvatanja 1960. godine.<ref>{{cite journal |last1=Mahé |first1=Kélig |last2=Ernande |first2=Bruno |last3=Herbin |first3=Marc |title=New scale analyses reveal centenarian African coelacanths |journal=[[Current Biology]] |publisher=Cell Press |date=17. 6. 2021 |volume=31 |issue=16 |pages=3621–3628.e4 |doi=10.1016/j.cub.2021.05.054 |pmid=34143958 |issn=0960-9822|doi-access=free }}</ref> Iako je njihov procijenjeni životni vijek sličan čovjekovom, trudnoća može trajati i 5 godina, što je 1,5 godina više od jedne dubokomorske [[ajkula|ajkule]], prethodnog rekordera.<ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2021/06/19/coelacanths-live-for-as-long-as-people |title=Coelacanths live for as long as people |magazine=[[The Economist]] |date=19. 6. 2021 |access-date=19. 8. 2021}}</ref> Oni su noćni [[piscivori|piscivorni]] lovci na riblja jata.<ref name="ref7">{{cite journal |bibcode=1987Natur.329..331F |title=Locomotion of the coelacanth Latimeria chalumnae in its natural environment |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-09-24_329_6137/page/330 |last1=Fricke |first1=Hans |last2=Reinicke |first2=Olaf |last3=Hofer |first3=Heribert |last4=Nachtigall |first4=Werner |volume=329 |year=1987 |pages=331–3 |journal=Nature |doi=10.1038/329331a0 |issue=6137|s2cid=4353395 }}</ref> Tijelo je prekriveno [[riblja krljušt|ktenoidnim elazmoidnim krljuštima]] koje djeluju kao oklop.<ref name="Sherman 2016">{{Cite journal |last=Sherman |first=Vincent R. |title=A comparative study of piscine defense: The scales of ''Arapaima gigas'', ''Latimeria chalumnae'' and ''Atractosteus spatula'' |journal=Journal of the Mechanical Behavior of Biomedical Materials |volume=73 |pages=1–16 |year=2016 |doi=10.1016/j.jmbbm.2016.10.001 |pmid=27816416 }}</ref> Celakanti imaju osam peraja – po dva leđna i grudana peraja, dva karlična, po jedno analno repno peraje. Rep je gotovo jednakih proporcija i podijeljen je završnim pramenom peraja koje čine njegov kaudalni režanj. Oči celakanta su veoma velike, dok su usta relativno mala. Oko je naviklo da vidi pri slabom svjetlu pomoću [[štapićasta ćelija|štapića]] koji apsorbiraju uglavnom kratke talasne dužine . Celakantovo viđene evoluiralo je u kapacitet boja sa pomjeranjem u plavo.<ref name="ref8">{{cite journal |bibcode=1999pnas...96.6279y |title=Adaptive Evolution of Color Vision of the Comoran Coelacanth (''Latimeria chalumnae'') |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-05-25_96_11/page/6279 |last1=Yokoyama |first1=Shozo |last2=Zhang |first2=Huan |last3=Radlwimmer |first3=F. Bernhard |last4=Blow |first4=Nathan S. |volume=96 |year=1999 |pages=6279–84 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |doi=10.1073/pnas.96.11.6279 |pmid=10339578 |issue=11 |pmc=26872 |jstor=47861|doi-access=free }}</ref> [[maksila|Pseudomaksilski]] nabori okružuju [[usta]] i zamjenjuju maksilu, strukturu koja odsutna u celakantima. Dvije nozdrve, zajedno s četiri druga vanjska otvora, pojavljuju se između premaksile i bočnih [[Anatomski termini lokacije|rostrumske]] kosti. [[Nos]]ne vrećice podsjećaju na one kod mnogih drugih riba i ne sadrže unutrašnju nozdrvu. Celakantov rostrumski organ, koji se nalazi unutar [[etmoidna kost|etmoidne]] regije moždanog omotača, ima tri nezaštićena otvora u okolinu i koristi se kao dio laterosenzornog sistema celakanta.<ref name="ref1" /> Slušna recepcija celakanta posredovana je njegovim [[unutrašnje uho|unutrašnjim uhom]], koje je veoma slično onom kod [[tetrapoda]] i klasifikovano je kao [[bazna papila]].<ref name="ref9">{{cite journal |bibcode=1987Natur.327..153F |title=Inner ear of the coelacanth fish ''Latimeria'' has tetrapod affinities |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-05-14_327_6118/page/152 |last1=Fritzsch |first1=B. |volume=327 |year=1987 |pages=153–4 |journal=[[Nature]] |doi=10.1038/327153a0 |pmid=22567677 |issue=6118|s2cid=4307982 }}</ref> Celakanti su dio [[kladus]]a [[Sarcopterygii]], ili riba s režnjevitim perajima. Izvana, nekoliko karakteristika razlikuje celakante od ostalih riba s režnjevima. Posjeduju trokrako [[repno peraje]], koje se također naziva trokrilno peraje ili dificerkni rep. Sekundarni rep koji se proteže pored primarnog repa odvaja gornju i donju polovinu celakanta. Ktenoidne elazmoidne krljušti djeluju kao debeli oklop koji štiti vanjštinu celakanta. Nekoliko unutrašnjih osobina također pomaže u razlikovanju celakanta od ostalih riba s režnjevima. Na stražnjoj strani lobanje, celakant ima šarku, [[kranij|intrakranijski]] zglob, koji mu omogućava da izuzetno široko otvori usta. Celakanti također zadržavaju uljem ispunjeni [[notohord]], šuplju cijev pod pritiskom koja se zamijenjuje [[kičmeni stub|kičmenim stubom]] rano u [[embrion]]skm razvoju kod većine drugih [[kičmenjak]]a.<ref>{{Cite web|url=http://www.scienceinafrica.co.za/2002/february/coela.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055458/http://www.scienceinafrica.co.za/2002/february/coela.htm|url-status=dead|title=What do we know about the coelacanths – Science in Africa|archive-date=21. 9. 2013}}</ref> [[Srce]] celakanta je drugačije oblikovano od srca većine modernih riba, s komorama raspoređenim u ravnu cijev. [[moždani omotač]] je 98,5% ispunjen masnoćom; samo 1,5% moždanog omotača sadrži moždano tkivo. Obrazi celakanta su jedinstveni jer je [[Operkulum (riba)|operkulumska]] kost vrlo mala i ima veliki mehkotkivni operkulumski režanj. Prisutna je spiralna komora, ali [[spirakulum]] je zatvoren i nikada se ne otvara tokom razvoja.<ref name="ref1" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4j9AKGsQ1msC&q=%22spiracular+chamber+is+closed+in+coelacanths%22&pg=PA391|title=Gaining Ground, Second Edition: The Origin and Evolution of Tetrapods|first=Jennifer A.|last=Clack|date=27. 6. 2012|publisher=Indiana University Press|via=Google Books|isbn=978-0-253-00537-3}}</ref><ref name="ref5">{{cite web |title=The Coelacanth – a Morphological Mixed Bag |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |url=http://www.elasmo-research.org/education/classification/coelacanth.htm}}</ref> Također, jedinstveno za postojeće celakante je prisustvo "masnih pluća" ili masnoćom ispunjenih jednostrukih [[vestigijski organ|vestigijskih]] [[pluća]], homolognim [[plivaći mjehur|plivaćim mjehurima]] ostalih riba. Paralelni razvoj masnog organa za kontrolu plovnosti sugerira jedinstvenu specijalizaciju za dubokovodna staništa. Postoje male i tvrde — ali fleksibilne — pločice oko vestigijskog pluća kod odraslih primjeraka, ali ne i oko masnog organa. Ploče su najvjerovatnije imale funkciju regulacije volumena pluća.<ref name="Brito">{{cite journal |doi=10.1111/j.1475-4983.2010.01015.x |title=The histological structure of the calcified lung of the fossil coelacanth ''Axelrodichthys araripensis'' (Actinistia: Mawsoniidae) |year=2010 |last1=Brito |first1=Paulo M. |last2=Meunier |first2=François J. |last3=Clément |first3=Gael |last4=Geffard-Kuriyama links|first4=Didier |journal=Palaeontology |volume=53 |issue=6 |pages=1281–90|doi-access=free }}</ref> Zbog veličine masnog organa, istraživači pretpostavljaju da je on odgovoran za neobično pomjeranje [[bubreg]]a. Dva bubrega, koji su spojeni u jedan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hPEJAwAAQBAJ&q=%22amounts.+The+paired+kidneys+are+fused%2C+%22&pg=PA92|title=From fish to philosopher|first=H. W.|last=Smith|date=24. 10. 2018|publisher=Рипол Классик|via=Google Books|isbn=9785873926930}}</ref> nalaze se ventralno unutar trbušne šupljine, iza [[kloaka|kloake]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wHZ6WwqbrmkC&q=%22amongst+vertebrates+in+being+located+ventrally%22&pg=PA26|title=History of the Coelacanth Fishes|first=Peter|last=Forey|date=30. 11. 1997|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-0-412-78480-4}}</ref> [[slika:Latimeria chalumnae.jpg|thumbnail| Celakant Zapadnog Indijskog okeana ulovljen 21. januara 1965. u blizini [[Mutsamudu]]a (Anjouan, Komorska ostrva)]] [[slika:Pectoral fin Latimeria chalumnae.jpg|thumb|[[Pektoralna peraja]] celakanta Zapadnog Indijskog okeana]] === DNK === Godine 2013. istraživačka grupa je objavila [[sekvenciranje genoma]] celakanta u naučnom časopisu ''[[Nature]]''.<ref name="genome">{{cite journal | title = The African coelacanth genome provides insights into tetrapod evolution | journal = [[Nature]] | date = 18. 4. 2013 | doi = 10.1038/nature12027 | last1 = Amemiya | first1 = Chris T. | last2 = Alföldi | first2 = Jessica | last3 = Lee | first3 = Alison P. | last4 = Fan | first4 = Shaohua | last5 = Philippe | first5 = Hervé | last6 = MacCallum | first6 = Iain | last7 = Braasch | first7 = Ingo | last8 = Manousaki | first8 = Tereza | last9 = Schneider | first9 = Igor | volume = 496 | issue = 7445 | pages = 311–6 | pmid = 23598338 | pmc = 3633110|bibcode = 2013Natur.496..311A | display-authors = 9 | last10 = Rohner | first10 = Nicolas | last11 = Organ | first11 = Chris | last12 = Chalopin | first12 = Domitille | last13 = Smith | first13 = Jeramiah J. | last14 = Robinson | first14 = Mark | last15 = Dorrington | first15 = Rosemary A. | last16 = Gerdol | first16 = Marco | last17 = Aken | first17 = Bronwen | last18 = Biscotti | first18 = Maria Assunta | last19 = Barucca | first19 = Marco | last20 = Baurain | first20 = Denis | last21 = Berlin | first21 = Aaron M. | last22 = Blatch | first22 = Gregory L. | last23 = Buonocore | first23 = Francesco | last24 = Burmester | first24 = Thorsten | last25 = Campbell | first25 = Michael S. | last26 = Canapa | first26 = Adriana | last27 = Cannon | first27 = John P. | last28 = Christoffels | first28 = Alan | last29 = De Moro | first29 = Gianluca | last30 = Edkins | first30 = Adrienne L. }}</ref> Zbog njihovih režnjevitih peraja i drugih karakteristika, nekada se pretpostavljalo da bi celakant mogao biti najnoviji [[zajednički predak]] kopnenih i morskih kičmenjaka.<ref name=ref9 /><ref>{{cite journal |doi=10.1002/jmor.1051900418|title=Lungfish neural characters and their bearing on sarcopterygian phylogeny|journal=Journal of Morphology|volume=190|pages=277–297|year=1986|last1=Northcutt|first1=R. Glenn|hdl=2027.42/50281|s2cid=35473487|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/50281/1/1051900418_ftp.pdf|hdl-access=free}}</ref> Ali nakon sekvencioniranja punog [[genom]]a celakanta, otkriveno je da je plućnjak najnoviji zajednički predak. Celakanti i plućašice su se već odvojile od zajedničkog pretka prije nego što je plućnjak prešao na kopno.<ref name="smithsonianmag.com">{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/dna-sequencing-reveals-that-coelacanths-werent-the-missing-link-between-sea-and-land-25025860/?no-ist|title=DNA Sequencing Reveals that Coelacanths Weren't the Missing Link Between Sea and Land|first=Joseph|last=Stromberg}}</ref> Još jedno važno otkriće napravljeno na osnovu sekvenciranja genoma je da celakanti i danas evoluiraju. Dok [[fenotip]]ska sličnost između postojećih i izumrlih celakanta sugerira da postoji ograničen [[evolucijski pritisak]] na ove organizme da se podvrgnu morfološkoj divergenciji, oni prolaze kroz mjerljivu genetičku divergenciju. Unatoč prethodnim studijama koje su pokazale da [[kodirajuća regija|kodirajuće regije]] proteina prolaze kroz evoluciju uz stopu supstitucije koja je mnogo niža od ostalih [[tetrapoda]] (u skladu s fenotipskom stazom uočenom između postojećih i fosilnih članova taksona), [[nekodirajuće regije]] podložne višoj aktivnosti [[transpozon|prenosivih elemenata]] pokazuju značajnu divergenciju čak i između dvije postojeće vrste celacanta.<ref name="genome"/> Ovo je djelimično omogućeno [[endogen]]im retrovirusom specifičnim za celakante iz porodice retrovirusa Epsilon.<ref>{{Cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0114382|doi-access=free|title=Interspecies Insertion Polymorphism Analysis Reveals Recent Activity of Transposable Elements in Extant Coelacanths|year=2014|last1=Naville|first1=Magali|last2=Chalopin|first2=Domitille|last3=Volff|first3=Jean-Nicolas|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=12|pages=e114382|pmid=25470617|pmc=4255032|bibcode=2014PLoSO...9k4382N}}</ref> == Taksonomija == [[slika:Fishapods.svg|thumb|upright=1.4|U [[Devon (period)|kasnom devonu]] [[specijacija|specijaciom]] [[kičmenjak]]a, potomci [[Pelagijal|pelagijskih]] [[Sarcopterygii|resperki]]—kao što je bio ''[[Eusthenopteron]]''— pokazali su niz adaptacija: ''[[Panderichthys]]'', pogodan za muljevito plićake, ''[[Tiktaalik]]'' sa perajama nalik na udove koji bi ga mogli ponijeti na kopno i [[Tetrapoda|rani tetrapodi]] u močvarama punim [[korov]]ima, kao što je ''[[Acanthostega]]'' koji je imao stopala sa osam prstiju i ''[[Ichthyostega]]'' sa udovima. Potomci su također uključivali pelagijske ribe s perajima kao što je tip celakanta.]] [[Kladogram]] koji prikazuje odnose rodova celacanta prema Torina, Sotoa i Perea <ref name=":0">{{Cite journal|last1=Toriño|first1=Pablo|last2=Soto|first2=Matías|last3=Perea|first3=Daniel|date=25. 2. 2021|title=A comprehensive phylogenetic analysis of coelacanth fishes (Sarcopterygii, Actinistia) with comments on the composition of the Mawsoniidae and Latimeriidae: evaluating old and new methodological challenges and constraints|url=https://www.researchgate.net/publication/349631865|journal=Historical Biology|volume=33 |issue=12 |pages=3423–3443|doi=10.1080/08912963.2020.1867982|s2cid=233942585|issn=0891-2963}}</ref> {{clade |style=font-size:90%; line-height:90%; |1=''[[Mimipiscis]]'' ([[Actinopterygii]]) |2=''[[Porolepis]]'' ([[Porolepiformes]]) |label3=[[Actinistia]] |3={{clade |1=''[[Miguashaia]]'' |2=''[[Styloichthys]]'' |3=''[[Gavinia]]'' |4={{clade |1=''[[Diplocercides]]'' |2={{clade |1=''[[Serenichthys]]'' |2={{clade |1=''[[Holopterygius]]'' |2=''[[Allenypterus]]''}} |3={{clade |1=''[[Lochmocercus]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Polyosteorhynchus]]'' |2={{clade |1=''[[Rebellatrix]]'' |2=''[[Hadronector]]''}} }} |2={{clade |1=''[[Rhabdoderma]]'' |2={{clade |1=''[[Caridosuctor]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Sassenia]]'' |2=''[[Spermatodus]]''}} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Piveteauia]]'' |2={{clade |1=''[[Coccoderma]]'' |2=''[[Laugia]]''}} }} |2={{clade |1=''[[Coelacanthus]]'' |2={{clade |1=''[[Guizhoucoelacanthus]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Wimania]]'' |2=''[[Axelia]]''}} |2={{clade |1=''[[Whiteia]]'' |2={{clade |1=''[[Heptanema]]'' |2=''[[Dobrogeria]]'' |label3=[[Latimerioidei]] |3={LATIMERIOIDEA} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} |targetA={LATIMERIOIDEA} |subcladeA={{clade |label1=[[Mawsoniidae]] |1={{clade |1={{clade |1=''[[Atacamaia]]'' |2=''[[Luopingcoelacanthus]]'' }} |2={{clade |1=''[[Yunnancoelacanthus]]'' |2={{clade |1=''[[Chinlea]]'' |2={{clade |1=''[[Parnaibaia]]'' |2={{clade |1=''[[Trachymetopon]]'' |2=''[[Lualabaea]]'' |3={{clade |1=''[[Axelrodichthys]]'' |2=''[[Mawsonia]]'' }} }} }} }} }} }} |label2=[[Latimeriidae]] |2={{clade |1=''[[Garnbergia]]'' |2={{clade |1=''[[Diplurus]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Megalocoelacanthus]]'' |2=''[[Libys]]'' }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Ticinepomis]]'' |2=''[[Foreyia]]'' }} |2={{clade |1=''[[Holophagus]]'' |2={{clade |1=''[[Undina (riba)|Undina]]'' |2={{clade |1=''[[Macropoma]]'' |2={{clade |1=''[[Swenzia]]'' |2=''[[Latimeria]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Fosilni zapisi== [[slika:Undina penicillata Ob Jura Painten D Ch1855.jpg|thumb|†''[[Undina|Undina penicillata]]'' iz jurskog Paintena, Njemačka]] [[slika:Mawsonia scaling.png|thumb|320x320px|Veličina slatkovodnog celakanta ''[[Mawsonia]]'' u poređenju sa čovjekom]] Prema fosilnom zapisu, divergencija celacanta, [[Ribe dvodihalice|dvodihalica]] i [[tetrapoda]] smatra se da se dogodila tokom [[silur]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Jing|last2=Giles|first2=Sam|last3=Friedman|first3=Matt|last4=Zhu|first4=Min|date=5. 12. 2017|title=A new stem sarcopterygian illuminates patterns of character evolution in early bony fishes|journal=Nature Communications|language=en|volume=8|issue=1|pages=1932|doi=10.1038/s41467-017-01801-z|pmid=29203766|issn=2041-1723|pmc=5715141|bibcode=2017NatCo...8.1932L}}</ref> Opisano je preko 100 fosilnih vrsta celakanta.<ref name=":0"/> Najstariji identifikovani fosili celakanta stari su oko 420-410 miliona godina, datiraju iz ranog [[devon (period)|devonskog perioda]].<ref name="ref4" /><ref>{{cite journal|last=Friedman|first=Matt|date=10. 8. 2007|title=Styloichthys as the oldest coelacanth: implications for early osteichthyan interrelationships |url=http://home.uchicago.edu/~mattf/Friedman_2007a.pdf |journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=5|issue=3|pages=289–343|doi=10.1017/S1477201907002052|s2cid=83712134|access-date=28. 12. 2007}} {{dead link|date=april 2009}}</ref> Celakanti nikada nisu bili raznolika grupa u poređenju sa drugim grupama riba, a dostigli su vrhunac raznolikosti tokom [[rani trijas|ranog trijasa]] (prije 252-247 miliona godina),<ref name="Cavin&al.2020"/> što se poklapa sa naletom diverzifikacije između kasnog perma i srednjeg trijasa.<ref name=":0"/> Većina [[mezozoik|mezozojskih]] celakanta pripada redu Latimerioidei, koji sadrži dvije glavne pododjela, morski ''[[Latimeriidae]]'', koji sadrži moderne celakante, kao i izumrle ''[[Mawsoniidae]]'', koji su bili izvorni u [[bočata voda|bočatnim]], slatkovodnim, kao i morskim okruženjima.<ref>{{Cite journal|last1=Cavin|first1=Lionel|last2=Cupello|first2=Camila|last3=Yabumoto|first3=Yoshitaka|last4=Léo|first4=Fragoso|last5=Deersi|first5=Uthumporn|last6=Brito|first6=Paul M.|date=2019|title=Phylogeny and evolutionary history of mawsoniid coelacanths|url=http://www.kmnh.jp/wp-content/uploads/2019/05/A17-3-Cavin.pdf|journal=Bulletin of the Kitakyushu Museum of Natural History and Human History, Series A|volume=17|pages=3–13|access-date=20. 12. 2022|archive-date=20. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220030133/https://www.kmnh.jp/wp-content/uploads/2019/05/A17-3-Cavin.pdf|url-status=dead}}</ref> Paleozojski celakanti su uglavnom mali (~30–40&nbsp;cm dužine), dok su mezozojski oblici bili veći.<ref name=":0"/> Nekoliko primjeraka kojim pripadaju jurski i kredni mawsonidni celkant rodovima ''[[Trachymetopon]]'' i ''[[Mawsonia (riba)|Mawsonia]]'' su vjerovatno dostigli ili premašili 5 m u dužinu, što ih čini među najvećim poznatim ribama [[mezozoik]]a, i među najvećim koštanim ribama svih vremena.<ref>{{Cite journal|last1=Cavin|first1=Lionel|last2=Piuz|first2=André|last3=Ferrante|first3=Christophe|last4=Guinot|first4=Guillaume|date=3. 6. 2021|title=Giant Mesozoic coelacanths (Osteichthyes, Actinistia) reveal high body size disparity decoupled from taxic diversity|journal=Scientific Reports|language=en|volume=11|issue=1|pages=11812|doi=10.1038/s41598-021-90962-5|pmid=34083600|issn=2045-2322|pmc=8175595|bibcode=2021NatSR..1111812C}}</ref> Najnoviji fosilni latimeriid je ''[[Megalocoelacanthus|Megalocoelacanthus dobiei]]'', čiji se disartikulirani ostaci nalaze u kasnom [[santon]]skom do srednje [[kampan]]skom, a možda i najranijem [[maastrikt]]skim morskim slojevima istočnih i centralnih [[SAD|Sjedinjenih Država]],<ref name="Schwimmer&al.1994">{{cite journal|last1=Schwimmer|first1=D.R.|author2=Stewart, J.D.|author3=Williams, G.D.|title=Giant fossil coelacanths of the Late Cretaceous in the eastern United States|url=https://archive.org/details/sim_geology_1994-06_22_6/page/503|journal=Geology|date=1994|volume=2|issue=6|pages=503–506|doi=10.1130/0091-7613(1994)022<0503:GFCOTL>2.3.CO;2|bibcode=1994Geo....22..503S}}</ref><ref name="gottfried">{{cite journal|author1=Gottfried, Michael D. |author2=Rogers, Raymond R. |author3=Rogers, K. Curry |title=First record of Late Cretaceous coelacanths from Madagascar|url=https://www.researchgate.net/publication/265667981|journal= Recent Advances in the Origin and Early Radiation of Vertebrates |year=2004|pages= 687–691}}</ref><ref name="Dutel&al.2012">{{cite journal|last1=Dutel|first1=H.|author2=Maisey, J.P.|author3=Schwimmer, D.R.|author4=Janvier, P.|author5=Herbin, M.|author6=Clément, G.|title= The Giant Cretaceous Coelacanth (Actinistia, Sarcopterygii) Megalocoelacanthus dobiei Schwimmer, Stewart & Williams, 1994, and Its Bearing on Latimerioidei Interrelationships|journal=PLOS ONE|year=2012|volume= 7|issue= 11|pages= e49911|doi=10.1371/journal.pone.0049911|pmid= 23209614|pmc= 3507921|bibcode=2012PLoSO...749911D|doi-access=free}}</ref> najnoviji mawsoniidi su ''[[Axelrodichthys|Axelrodichthys megadromos]]'' od ranih kampanskih do ranih mastriktskih slatkovodnih kontinentalnih naslaga Francuske,<ref name="Cavin&al.2020">{{cite journal|last1=Cavin|first1=L.|author2=Buffetaut, E.|author3=Dutour, Y.|author4=Garcia, G.|author5=Le Loeuff, J.|author6=Méchin, A.|author7=Méchin, P.|author8=Tong, H.|author9=Tortosa, T.|author10=Turini, E.|author11=Valentin, X.|title=The last known freshwater coelacanths: New Late Cretaceous mawsoniids remains (Osteichthyes: Actinistia) from Southern France|journal=PLOS ONE|date=2020|volume=15|issue=6|pages=e0234183|doi=10.1371/journal.pone.0234183|pmc=7274394|pmid=32502171|bibcode=2020PLoSO..1534183C|doi-access=free}}</ref><ref name="Cavin&al.2005">{{cite journal|last1=Cavin|first1=L.|author2=Forey, P.L.|author3=Tong, H.|author4=Buffetaut, E.|title=Latest European coelacanth shows Gondwanan affinities|journal=Biology Letters|date=2005|volume=1|issue=2|pages=176–177|doi=10.1098/rsbl.2004.0287|pmid=17148159|pmc=1626220}}</ref><ref name="Cavin&al.2016">{{cite journal|last1=Cavin|first1=L.|author2=Valentin, X.|author3=Garcia, G.|title=A new mawsoniid coelacanth (Actinistia) from the Upper Cretaceous of Southern France|journal=Cretaceous Research|date=2016|volume=62|pages=65–73|doi=10.1016/j.cretres.2016.02.002}}</ref> kao i neodređeni morski mawsonid iz Maroka, koji datira iz kasnog mastrihta <ref name="Brito&al.2021">{{cite journal|last1=Brito|first1=P.M.|author2=Martill, D.M.|author3=Eaves, I.|author4=Smith, R.E.|author5=Cooper, S.L.A.|year=2021|title=A marine Late Cretaceous (Maastrichtian) coelacanth from North Africa|journal=Cretaceous Research|volume=122|page=104768|doi=10.1016/j.cretres.2021.104768|s2cid=233551515|url=https://researchportal.port.ac.uk/portal/en/publications/a-marine-late-cretaceous-maastrichtian-coelacanth-from-north-africa(c8521ebb-5597-4a15-9320-961113ee06d9).html }}</ref> Mali fragment kosti iz [[Evropa|Evrope]] i [[paleocen]]a smatraju se jedinim vjerodostojnim zapisom iz perioda nakon krede, ali ova identifikacija je zasnovana na komparativnim metodima histologije kostiju sumnjive pouzdanosti.<ref name="Schwimmer&al.1994" /><ref>{{cite journal |last1=Ørvig |first1=Tor |title=A vertebrate bone from the Swedish Paleocene |journal=Geologiska Föreningen i Stockholm Förhandlingar |date=1. 6. 1986 |volume=108 |issue=2 |pages=139–141 |doi=10.1080/11035898609452636 |issn=0016-786X}}</ref> Živući celakanti su smatrani "živim fosilima", na osnovu njihove navodno konzervativne [[morfologija|morfologije]] u odnosu na fosilne vrste;<ref name="ref10">{{cite journal |last=Butler |first=Carolyn |title=Living Fossil Fish |journal=National Geographic |date=mart 2011 |pages=86–93}}</ref><ref name="ref1"/> međutim, nedavne studije su izrazile stav da je morfološki konzervativizam celakanta vjerovanje koje nije zasnovano na podacima.<ref name="Friedman2007" /><ref name="Friedman2006" /><ref name="Rebellatrix" /><ref name="Casane">{{cite journal |doi=10.1002/bies.201200145 |title=Why coelacanths are not 'living fossils' |year=2013 |last1=Casane |first1=Didier |last2=Laurenti |first2=Patrick |journal=BioEssays |volume=35 |issue=4 |pages=332–8 |pmid=23382020|s2cid=2751255 |doi-access=free }}</ref> Fosili sugeriraju da su celakanti bili morfološki najraznovrsniji tokom devona i karbona, dok su mezozojske vrste općenito morfološki slične jedna drugoj.<ref name=":0"/> === Vremenska linija rodova === <timeline> ImageSize = width:1200px height:auto barincrement:15px PlotArea = left:10px bottom:50px top:10px right:10px Period = from:-550 till:25 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-550 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:-550 TimeAxis = orientation:hor AlignBars = justify Colors = #legends id:CAR value:claret id:ANK value:rgb(0.4,0.3,0.196) id:HER value:teal id:HAD value:green id:OMN value:blue id:black value:black id:white value:white id:paleozoic value:rgb(0.6,0.75,0.55) id:cambrian value:rgb(0.49,0.63,0.33) id:ordovician value:rgb(0,0.57,0.44) id:silurian value:rgb(0.70,0.88,0.71) id:devonian value:rgb(0.8,0.55,0.22) id:carboniferous value:rgb(0.4,0.65,0.6) id:permian value:rgb(0.94,0.25,0.24) id:mesozoic value:rgb(0.38,0.77,0.79) id:triassic value:rgb(0.51,0.17,0.57) id:jurassic value:rgb(0.2,0.7,0.79) id:cretaceous value:rgb(0.5,0.78,0.31) id:cenozoic value:rgb(0.95,0.98,0.11) id:paleogene value:rgb(0.99,0.6,0.32) id:neogene value:rgb(0.999999,0.9,0.1) id:quaternary value:rgb(0.98,0.98,0.50) BarData= bar:eratop bar:space bar:periodtop bar:space bar:NAM3 bar:NAM4 bar:NAM6 bar:NAM13 bar:NAM15 bar:NAM20 bar:NAM21 bar:NAM22 bar:NAM26 bar:NAM29 bar:NAM30 bar:NAM31 bar:NAM32 bar:NAM33 bar:NAM34 bar:NAM35 bar:NAM36 bar:NAM37 bar:NAM38 bar:NAM39 bar:NAM40 bar:NAM41 bar:NAM42 bar:NAM43 bar:NAM44 bar:NAM45 bar:NAM46 bar:NAM47 bar:NAM48 bar:NAM49 bar:NAM50 bar:NAM51 bar:NAM52 bar:NAM53 bar:NAM54 bar:NAM55 bar:NAM56 bar:NAM57 bar:NAM57.1 bar:NAM58 bar:NAM59 bar:NAM60 bar:NAM60.1 bar:NAM60.2 bar:NAM60.3 bar:NAM60.6 bar:NAM61 bar:NAM62 bar:NAM62.1 bar:NAM63 bar:NAM64 bar:NAM65 bar:space bar:period bar:space bar:era PlotData= align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25 shift:(7,-4) bar:periodtop from: -542 till: -488.3 color:cambrian text:[[Cambrian]] from: -488.3 till: -443.7 color:ordovician text:[[Ordovician]] from: -443.7 till: -416 color:silurian text:[[Silurian]] from: -416 till: -359.2 color:devonian text:[[Devonian]] from: -359.2 till: -299 color:carboniferous text:[[Carboniferous]] from: -299 till: -251 color:permian text:[[Permian]] from: -251 till: -199.6 color:triassic text:[[Triassic]] from: -199.6 till: -145.5 color:jurassic text:[[Jurassic]] from: -145.5 till: -66 color:cretaceous text:[[Cretaceous]] from: -66 till: -23.03 color:paleogene text:[[Paleogene]] from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:[[Neogene|Neog.]] from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:[[Quaternary|Q.]] bar:eratop from: -542 till: -251 color:paleozoic text:[[Paleozoic Era]] from: -251 till: -66 color:mesozoic text:[[Mesozoic Era]] from: -66 till: 0 color:cenozoic text:[[Cenozoic]] PlotData= align:left fontsize:M mark:(line,white) width:5 anchor:till align:left color:devonian bar:NAM3 from:-412.8 till:-411.2 text:[[Powichthys]] color:devonian bar:NAM4 from:-408.4 till:-407 text:[[Youngolepis]] color:devonian bar:NAM6 from:-407 till:-359.2 text:[[Onychodus]] color:devonian bar:NAM13 from:-397.5 till:-359.2 text:[[Strunius]] color:devonian bar:NAM15 from:-391.8 till:-374.5 text:[[Euporosteus]] color:devonian bar:NAM20 from:-385.3 till:-381.7 text:[[Miguashaia]] color:devonian bar:NAM21 from:-385.3 till:-374.5 text:[[Nesides]] color:devonian bar:NAM22 from:-381.7 till:-328.3 text:[[Diplocercides]] color:devonian bar:NAM26 from:-364.3 till:-359.2 text:[[Chagrinia]] color:carboniferous bar:NAM29 from:-345.3 till:-299 text:[[Rhabdoderma]] color:carboniferous bar:NAM30 from:-333.97 till:-328.3 text:[[Coelacanthopsis]] color:carboniferous bar:NAM31 from:-328.3 till:-324.9 text:[[Allenypterus]] color:carboniferous bar:NAM32 from:-328.3 till:-324.9 text:[[Caridosuctor]] color:carboniferous bar:NAM33 from:-328.3 till:-324.9 text:[[Hadronector]] color:carboniferous bar:NAM34 from:-328.3 till:-324.9 text:[[Lochmocereus]] color:carboniferous bar:NAM35 from:-328.3 till:-324.9 text:[[Polyosteorhynchus]] color:carboniferous bar:NAM36 from:-306.5 till:-301.37 text:[[Synaptotylus]] color:permian bar:NAM37 from: -299 till:-294.6 text:[[Ectosteorhachis]] color:permian bar:NAM38 from:-260 till:-251 text:[[Changxingia]] color:permian bar:NAM39 from:-258.0 till:-252 text:[[Coelacanthus]] color:permian bar:NAM40 from:-255 till:-251 text:[[Yonngichthys]] color:triassic bar:NAM41 from:-251 till:-250.57 text:[[Laugia]] color:triassic bar:NAM42 from:-251 till:-248.13 text:[[Sassenia]] color:triassic bar:NAM43 from:-251 till:-245 text:[[Sinocoelacanthus]] color:triassic bar:NAM44 from:-250.13 till:-249.7 text:[[Piveteauia]] color:triassic bar:NAM45 from:-250.13 till:-249.7 text:[[Whiteia]] color:triassic bar:NAM46 from:-249.7 till:-248.13 text:[[Axelia]] color:triassic bar:NAM47 from:-249.7 till:-248.13 text:[[Mylacanthus]] color:triassic bar:NAM48 from:-249.7 till:-248.13 text:[[Scleracanthus]] color:triassic bar:NAM49 from:-249.7 till:-248.13 text:[[Wimania]] color:triassic bar:NAM50 from:-245 till:-237 text:[[Garnbergia]] color:triassic bar:NAM51 from:-242 till:-237 text:[[Heptanema]] color:triassic bar:NAM52 from:-237 till:-234 text:[[Alcoveria]] color:triassic bar:NAM53 from:-237 till:-234 text:[[Ticinepomis]] color:triassic bar:NAM54 from:-237 till:-228 text:[[Hainbergia]] color:triassic bar:NAM55 from:-220.3 till:-216.5 text:[[Graphiuricthys]] color:jurassic bar:NAM56 from:-199.6 till:-191 text:[[Holophagus]] color:jurassic bar:NAM57 from:-199 till:-163.5 text:[[Trachymetopon]] color:jurassic bar:NAM57.1 from:-163.5 till:-157.3 text:[[Swenzia]] color:jurassic bar:NAM58 from:-161.2 till:-145.5 text:[[Lualabaea]] color:jurassic bar:NAM59 from:-152 till:-145 text:[[Undina]] color:jurassic bar:NAM60 from:-150.8 till:-149.03 text:[[Coccoderma]] color:jurassic bar:NAM60.1 from:-150.8 till:-149.03 text:[[Libys]] color:cretaceous bar:NAM60.2 from:-150 till:-95 text:[[Mawsonia]] color:cretaceous bar:NAM60.3 from:-112 till:-71.5 text:[[Axelrodichthys]] color:cretaceous bar:NAM60.6 from:-112 till:-79.2 text:[[Macropoma]] color:cretaceous bar:NAM61 from:-99.6 till:-93.5 text:[[Macropomoides]] color:cretaceous bar:NAM62 from:-86.3 till:-71.5 text:[[Megalocoelacanthus]] color:cretaceous bar:NAM62.1 from:-67 till:-65 text:[[Coelacanth|Mawsoniidae indeterminate]] color:cretaceous bar:NAM63 from:-65 till:-64 text: [[Post Cretaceous Coelacanth fossils|Coelacanthiformes indeterminate]]? color:quaternary bar:NAM64 from:-1 till:0 text:[[Latimeria]] PlotData= align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25 bar:period from: -542 till: -488.3 color:cambrian text:[[Cambrian]] from: -488.3 till: -443.7 color:ordovician text:[[Ordovician]] from: -443.7 till: -416 color:silurian text:[[Silurian]] from: -416 till: -359.2 color:devonian text:[[Devonian]] from: -359.2 till: -299 color:carboniferous text:[[Carboniferous]] from: -299 till: -251 color:permian text:[[Permian]] from: -251 till: -199.6 color:triassic text:[[Triassic]] from: -199.6 till: -145.5 color:jurassic text:[[Jurassic]] from: -145.5 till: -66 color:cretaceous text:[[Cretaceous]] from: -66 till: -23.03 color:paleogene text:[[Paleogene]] from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:[[Neogene|Neog.]] from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:[[Quaternary|Q.]] bar:era from: -542 till: -251 color:paleozoic text:[[Paleozoic Era]] from: -251 till: -66 color:mesozoic text:[[Mesozoic Era]] from: -66 till: 0 color:cenozoic text:[[Cenozoic]] </timeline> <gallery widths="200" heights="145"> Datoteka:Coelacanth sea world.JPG|Celakant Datoteka:Coelacanth in Kuwait by Prof Dr Norman Ali Khalaf July 2019.jpg|Celakant u Kulturnom centru Abdallah Al Salem, Kuwait </gallery> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Fraser et al 2020" >{{cite journal|url=https://www.sajs.co.za/article/view/7806/9870 |title=Live coelacanth discovered off the KwaZulu-Natal South Coast, South Africa |journal=South African Journal of Science |volume=116 |issue=3/4 March/April 2020 |first1=Michael D. |last1=Fraser |first2=Bruce A.S. |last2=Henderson |first3=Pieter B. |last3=Carstens |first4=Alan D. |last4=Fraser |first5=Benjamin S. |last5=Henderson |first6=Marc D. |last6=Dukes |first7=Michael N. |last7=Bruton |doi=10.17159/sajs.2020/7806 |date=26. 3. 2020 |doi-access=free }}</ref> }} == Dopunska literatura == * {{cite book|last=Smith|first=J. L. B.|title=Old Fourlegs: the Story of the Coelacanth|publisher=Longmans Green |year=1956}} * {{cite magazine|title=Coelacanths – The Fish That Time Forgot|url=https://archive.org/details/sim_national-geographic_1988-06_173_6/page/824|first=Hans|last=Fricke|magazine=National Geographic|pages=824–838|volume=173|issue=6|date=juni 1988|issn=0027-9358|oclc=643483454}} * {{cite news|last=Wade|first=Nicholas|url=https://www.nytimes.com/2013/04/18/science/coelacanth-dna-may-tell-how-fish-learned-to-walk.html|title=Fish's DNA May Explain How Fins Turned to Feet|newspaper=The New York Times|date=18. 4. 2013|pages=A3}} * {{cite book|last=Thomson|first=Keith S.|title=Living Fossil: the Story of the Coelacanth|url=https://archive.org/details/livingfossilstor00keit|publisher=W. W. Norton|year=1991}} * {{cite journal|last=Sepkoski |first=Jack |title=A compendium of fossil marine animal genera |journal=Bulletins of American Paleontology |volume=364 |page=560 |year=2002 |url=http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class |access-date=17. 5. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220223520/http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class |archive-date=20. 2. 2009 }} * {{cite book|last=Weinberg|first=Samantha|title=A Fish Caught in Time: The Search for the Coelacanth|url=https://archive.org/details/fishcaughtintime0000wein_a5x5|publisher=Fourth Estate|year=1999}} * {{cite book|last=Bruton|first=Mike|title=When I Was a Fish: Tales of an Ichthyologist|publisher=Jacana Media(Pty)Ltd|year=2015}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Coelacanthiformes}} {{Wikivrste|Latimeria}} * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/fish/anatomy.html Anatomy of the coelacanth] by PBS ([[Adobe Flash]] required) * [https://web.archive.org/web/20201210021755/http://www.dinofish.com/ Dinofish.com] (requires a [[Framing (World Wide Web)|frame-capable browser]]) * {{cite web |first=Carolyn |last=Butler |title=Der Quastenflosser: Ein Fossil taucht auf |trans-title=The Coelacanth: A fossil turns up |language=de |url=http://www.nationalgeographic.de/reportagen/der-quastenflosser-ein-fossil-taucht-auf |work=National Geographic Deutschland |date=august 2012 |access-date=20. 12. 2022 |archive-date=3. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203124532/http://www.nationalgeographic.de/reportagen/der-quastenflosser-ein-fossil-taucht-auf |url-status=dead }} * {{cite journal |doi=10.1038/nature12027 |title=The African coelacanth genome provides insights into tetrapod evolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-04-18_496_7445/page/n60 |year=2013 |last1=Amemiya |first1=Chris T. |last2=Alföldi |first2=Jessica |last3=Lee |first3=Alison P. |last4=Fan |first4=Shaohua |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=MacCallum |first6=Iain |last7=Braasch |first7=Ingo |last8=Manousaki |first8=Tereza |last9=Schneider |first9=Igor |journal=Nature |volume=496 |issue=7445 |pages=311–6 |display-authors=9 |pmid=23598338 |pmc=3633110|bibcode = 2013Natur.496..311A |last10=Rohner |first10=Nicolas |last11=Organ |first11=Chris |last12=Chalopin |first12=Domitille |last13=Smith |first13=Jeramiah J. |last14=Robinson |first14=Mark |last15=Dorrington |first15=Rosemary A. |last16=Gerdol |first16=Marco |last17=Aken |first17=Bronwen |last18=Biscotti |first18=Maria Assunta |last19=Barucca |first19=Marco |last20=Baurain |first20=Denis |last21=Berlin |first21=Aaron M. |last22=Blatch |first22=Gregory L. |last23=Buonocore |first23=Francesco |last24=Burmester |first24=Thorsten |last25=Campbell |first25=Michael S. |last26=Canapa |first26=Adriana |last27=Cannon |first27=John P. |last28=Christoffels |first28=Alan |last29=De Moro |first29=Gianluca |last30=Edkins |first30=Adrienne L. }} * [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22184556 'Living fossil' coelacanth genome sequenced] BBC News Science & Environment; 17 April 2013 {{Sarcopterygii}} {{Actinistia|state=collapsed}} {{Diverzitet riba}} {{Taxonbar|from=Q59166}} {{Authority control}} [[Kategorija:Coelacanthiformes| ]] [[Kategorija:Latimeriidae]] [[Kategorija:Živorodne ribe]] [[Kategorija:Ovoviviparne ribe]] [[Kategorija:Komorske ribe]] [[Kategorija:Ribe Indonezije]] [[Kategorija:Kenijske ribe]] [[Kategorija:Mozambičke ribe]] [[Kategorija:Morske ribe Južne Afrike]] [[Kategorija:Tanzanijske ribe]] [[Kategorija:1938. u biologiji]] [[Kategorija:Taksoni koje je imenovao Lev Berg]] tq2sntz4hfjjkn2ao9iv4a4pyvxi5qj Grof Drakula 0 496910 3937046 3822699 2026-10-25T03:25:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937046 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | vrsta = [[Vampir]] (također klasifikovan kao [[nemrtav]] čovjek, a [[dhampir]], i [[vukodlak]]<ref>{{cite book|last1=Stoker|first1=Bram|title=Dracula|pages=9, 42|url=http://www.planetebook.com/ebooks/Dracula.pdf|access-date=14. 2. 2023|archive-date=19. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219140549/http://www.planetebook.com/ebooks/Dracula.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Stoker|first1=Bram|title=Dracula's Guest|page=11|url=http://www.bramstoker.org/pdf/stories/03guest/01guest.pdf|quote='A wolf—and yet not a wolf!' another put in shudderingly. 'No use trying for him without the sacred bullet.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615111441/http://www.bramstoker.org/pdf/stories/03guest/01guest.pdf|archive-date=15. 6. 2016|access-date=14. 2. 2023|url-status=dead}}</ref>) }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''Grof Drakula''' je [[naslovni lik]] u [[Gotički horor|gotičkom horor]] romanu ''[[Drakula]]'' [[Bram Stoker|Brama Stokera]] iz 1897. godine. Smatra se i prototipom i arhetipskim [[vampir]]om u kasnijim djelima fikcije. Neki veruju da su aspekti lika inspirisani [[Vlaška|vlaškim]] princom [[Vlad III Tepeš|Vladom Nabijačem]] iz 15. vijeka, koji je također bio poznat kao Drakula, i ser [[Henry Irving|Henrijem Irvingom]], glumcem kome je Stoker bio lični asistent.<ref name="Warren2002">{{Cite journal|last=Warren|first=Louis S.|date=2002|title=Buffalo Bill Meets Dracula: William F. Cody, Bram Stoker, and the Frontiers of Racial Decay|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_2002-10_107_4/page/1124|journal=[[The American Historical Review]]|location=Washington DC|publisher=[[American Historical Association]]|volume=107|issue=4|pages=1124–57|doi=10.1086/ahr/107.4.1124|issn=0002-8762}}</ref> Jedna od najpoznatijih Drakulinih moći je njegova sposobnost da druge pretvori u vampire tako što ih ujede i zarazi vampirskom bolešću. Drugi aspekti karaktera dodani su ili izmijenjeni u kasnijim popularnim izmišljenim djelima. Lik se često pojavljivao [[Drakula u popularnoj kulturi|u popularnoj kulturi]], od filmova preko animiranih medija do žitarica za doručak. [[Datoteka:Dracula's_Guest_and_Other_Weird_Stories_(1914).jpg|mini| Naslovnica ''[[Drakulin gost i druge čudne priče|Drakulinog gosta i drugih čudnih priča]]'', zbirke kratkih priča čiji je autor [[Bram Stoker]]|293x293piksel]] [[Datoteka:Bela_Lugosi_as_Dracula.jpg|mini| [[Bela Lugosi]] kao grof Drakula 1931|lijevo|198x198piksel]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vampiri]] fhyog1riif4oa73or9titforq569sr0 Baltalimanski sporazum 0 498932 3936931 3903812 2026-10-24T18:41:23Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936931 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Baltalimanski sporazum | slika = Mahmud II.jpg| | veličina_slike = | opis_slike = Mahmud II nakon odjevne reforme 1826 | vrsta = Trgovački sporazum | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1838|8|16}} | mjesto_potpis = [[Istanbul]], [[Osmansko Carstvo]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | uslov_aktivacije = | amandman = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = * [[Velika Britanija]] * [[Osmansko Carstvo]] | strane = | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = <!-- format this as a bullet list --> | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = | jezici = | wikizvor = | wikizvor1 = | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} '''Baltalimanski sporazum''' iz 1838. ili '''Anglo-Osmanlijski sporazum''' je formalni trgovački sporazum potpisan između Porte [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i [[Velika Britanija|Velike Britanije]] potpisan 16. augusta 1838. u [[Istanbul]]u. Trgovačka politika nametnuta Osmanskom Carstvu, nakon sporazuma iz Baltalimana, bila je neka od najliberalnijih, otvorenih tržišnih sporazuma koja su donesena u to vrijeme. U odredbama sporazuma stajalo je da će Osmansko Carstvo ukinuti sve [[monopol]]e, omogućiti britanskim trgovcima i njihovim saradnicima pun pristup svim osmanlijskim tržištima i da će biti jednako oporezovani kao i lokalni trgovci.<ref>{{cite book|last=Geyikdağı|first=V. Necla|title=Foreign Investment in the Ottoman Empire: International Trade and Relations 1854-1914|url=https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi|year=2011|publisher=Tauris Academic Studies|page=[https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi/page/23 23]}}</ref> Ovaj sporazum nije predstavljao ravnopravan aranžman o slobodnoj trgovini, jer je Ujedinjeno Kraljevstvo i dalje provodilo protekcionističku politiku na svom tržištu. Uoči Baltalimanskog sporazuma, u jesen 1831. guverner Egipta, [[Muhamed Ali od Egipta]], napao je Osmansko Carstvo. Njemu nije predata teritorija koju mu je osmanlijski sultan, [[Mahmud II]], obećao, nakon što je pokazao vojnu stručnost u porazu grčkih pobunjenika 1824.<ref>{{cite journal|last=Van Hartesveldt|first=Fred|title=Henry Buwler and the Convention of Balta Liman|journal=Columbus State University Archives|year=1980|volume=Dissertation|series=Fort Valley State College}}</ref> Kao odgovor Ali-pašin sin, Ibrahim paša, poveo je egipatsku vojsku na [[Liban]] i [[Sirija|Siriju]], brzo porazivši osmanlijske snage. Mahmud II je pozvao [[Velika Britanija|Britaniju]] i [[Francuska|Francusku]] za pomoć, iako nijedna nije htjela intervenirati. Carstvo se nevoljko obratilo [[Ruska Imperija|Rusiji]] za pomoć, što je zauzvrat zaustavilo Ali-pašino napredovanje. Nakon runde pregovora Egipat je uspio zadržati većinu osvojene zemlje, iako nijedna strana nije bila istinski zadovoljna ishodom. Napetosti između Egipta i Osmanskog Carstva, zajedno sa strahom od ruske intervencije, dale su [[London]]u poticaj da pregovara s [[Carigrad]]om, kako bi preovladao u trgovinskim sporazumima. Britanija je iskoristila nemire i pružila ruku pomoći Osmanskom Carstvu da porazi Muhamed Ali pašu, u zamjenu za potpuni pristup osmanlijskom tržištu. == Pozadina == [[File:Territorial changes of the Ottoman Empire 1830.jpg|thumb|Teritorijalne promjene Osmanskog Carstva 1830]] Grčka je priznata kao potpuno nezavisna i suverena kraljevina u [[Londonski protokol (1830)|Londonskom protokolu]]. === Uspon Muhamed Ali Paše === Između 1803. i 1807. u Egiptu je izbio građanski rat među Osmanlija, egipatskih mameluka i albanskih plaćenika.<ref>{{cite EB1911|wstitle= Egypt/1 Modern Egypt |volume= 09 | pages = 21&ndash;39; see page 36 |last1= Gorst |first1= Eldon |last2= Cana |first2= Frank Richardson }}</ref> [[Muhamed Ali od Egipta|Muhamed Ali]] je izašao kao pobjednik iz bitke. Egipat je još uvijek bio pod osmanlijskom kontrolom, pa je kada ga je sultan [[Mahmud II]] priznao za zvaničnog egipatskog guvernera, njegova vladavina legitimirana. Tokom svoje vladavine, Muhamed Ali je stekao veliko priznanje za industrijske i ekonomske reforme u Egiptu. Sistemi za navodnjavanje su popravljeni što je dovelo do procvata industrije pamuka.<ref name="Garvin1911">{{cite EB1911|wstitle= Egypt/3 History |volume= 09 | pages= 80&ndash;130; see page 112 |last1= Cana |first1= Frank Richardson }}</ref> Njegova administracija se također pozabavila važnim infrastrukturnim pitanjima, uključujući izgradnju kanala Mahmoudija, koji je omogućio pristup vodi do luke Aleksandrije iz rijeke Nil. Ekonomska politika Muhmeda Alija se u velikoj mjeri oslanjala na korištenje monopola za kontrolu tržišnih cijena robe.<ref name="Geyikda2011">{{cite book|last=Geyikdağı|first=V. Necla|title=Foreign Investment in the Ottoman Empire: International Trade and Relations 1854-1914|url=https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi|year=2011|publisher=Tauris Academic Studies|page=[https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi/page/22 22]}}</ref> Tokom svoje vladavine, Muhmed Ali je stekao značajnu naklonost u evropi, posebno u Francuskoj, zbog svojih reformi koje su bile zapadnjačke. Promovisao je reformu obrazovanja, posebno u oblastima umjetnosti i nauke. Također, uz veliku europsku korist, Muhamed Ali je ojačao trgovinu iz [[Indija|Indije]] prema zapadnim zemljama. Muhamed Ali je bio nominalno lojalan Osmanskom Carstvu i predvodio je invaziju na Saudijce 1811. na zahtjev sultana. Dok je bio u inostranstvu postao je sumnjičav da Osmanlijama planiraju da zbace njegovu vlast u Egiptu, pa se vratio u Kairo. Muhamed Ali je bio sklon djelovanju autonomno i donosio važne odluke bez prethodnog odobrenja vlasti Osmanskog Carstva. Za vrijeme vladavine Mahmuda II ulagani su reformistički napori da se centralizira vlada i kazne periferne države koje su djelovale mimo volje Porte. Međutim, Egipat je prikupio toliko regionalne moći da Sultan nije mogao poduzeti nikakve jednostavne mjere da smanji moć Muhamed Alija.<ref>{{cite book|last=Hanioglu|first=Sukru|title=A Brief History of the Late Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/briefhistoryofla0000hani|year=2008|publisher=Princeton University Press|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofla0000hani/page/51 51]}}</ref> [[File:Ibrahim-Mehmet-Seve.jpg|thumb|Muhamed Ali-paša sa svojim sinom Ibrahimom i pukovnikom Joseph Sève (kasnije Sulejman-paša)]] Muhamed Ali je bio dobro svjestan Mahmudovih napora da smanji regionalnu moć i uvijek je bio sumnjičav prema vladavini sultana. Iz predostrožnosti, egipatski guverner je gradio svoju vojsku i pomorsku flotu uz pomoć francuskih instruktora. Sa svojom dobro obučenom vojskom, Muhamed Ali je bio u stanju da uguši pobunu albanskih trupa u [[Kairo|Kairu]]. Mahmud II je priznao vještine Muhamed Alijeve vojske i ponudio mu pašaluke Sirije i Moreje (što je bio naziv za poluostrvo Peloponez u Grčkoj), u zamjenu za pomoć u suzbijanju grčkih pobuna. Muhamed Ali i njegov sin Ibrahim su se složili i vodili žestoki pohod na [[Sredozemno more]], koji je započeo 1824.<ref>{{cite journal|last=Van Hartesveldt|first=Fred|title=Henry Buwler and the Convention of Balta Liman|journal=Columbus State University Archives|year=1980|volume=Dissertation|series=Fort Valley State College|page=57}}</ref> Nakon nekoliko godina borbi, Muhamed Aliju nikada nije dodijeljena zemlja koja mu je obećana nakon što je pomogao osmanlijskim naporima da okončaju grčku pobunu. U ovom trenutku, Ali paša je znao da je njegova vojska superiornija od osmanlijske vojske i bio je ljut na Mahmuda što mu je uskratio obećano. Imao je rastuću brodsku industriju i bilo mu je potrebno više prirodnih resursa kako bi zadovoljio potražnju, i osjećao je da će Osmanlije uskoro pokušati nametuti svoju vlast nad njim. Ovi faktori su naveli Muhameda Alija da napadne osmanlijske teritorije. 1831. poslao je trupe kroz [[Liban]] do [[Sirija|Sirije]] duž obala Sredozemnog mora; i osvojio osmanlijske zemlje sve do Konije, koja se nalazi u srcu [[Anadolija|Anadolije]].<ref>{{cite book|last=Hanioglu|first=Sukru|title=A Brief History of the Late Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/briefhistoryofla0000hani|year=2008|publisher=Princeton University Press|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofla0000hani/page/66 66]}}</ref> Sultan Mahmud II brzo je shvatio da će mu trebati saveznik kako bi se odbranio od snaga Muhamed Alija. Prvo se obratio Britaniji i Francuskoj za podršku, iako je odmah odbijen. Osmansko Carstvo nije imalo drugog izbora osim da potraži pomoć poznatog neprijatelja, Rusije. [[File:Mamluke.jpg|thumb|left|Mamelučki konjanik]] === Hunkar-iskelesijski sporazum === Ruski car Nikola I pristao je da pomogne Mahmudu i odmah poslao trupe da zaustave napredovanje Egipta u Anadoliju. Mahmudu nije bilo lako da ovo sprovede; javni nemiri su uslijedili nakon sklapanja saveza sa Rusijom. Mnogi su bili uznemireni savezništvom s obzirom na to da je samo nekoliko godina ranije Osmansko Carstvo izgubilo zemlje na [[Balkan]]u zbog ruskih napada. Nadolazeća ruska sila ohrabrila je pregovore između Uzvišene Porte i Egipta u proljeće 1833. Na kraju, Muhamed Ali je izašao iz mirovnih pregovora – dogovorenih na Konvenciji iz Kütahye – sa cijelim Egiptom, Sirijom, Džedom, Kritom, Adanom i Sudanom. Također mu je obećano da će njegovi sinovi moći održati njegovu lozu u životu kao vladari Egipta, na neodređeno vrijeme. S druge strane, kao plaćanje ruske podrške, Osmansko Carstvo je moralo pristati da zatvori Dardanele, prolaz između Mramornog mora i Mediterana, za ratne brodove ako Rusija ikada bude napadnuta. Britanci i Francuzi nisu bili zadovoljni Ugovorom Hunkar-iskelesijski sporazumom. Francuzi su cijelo vrijeme tiho podržavali vladavinu Muhamed Alija u Egiptu i odgovaralo bi im da se Osmansko Carstvo raspadne. Francuska se zainteresirala za Sjevernu Afriku i preuzela Alžir od slabe osmanlijske vlasti, neposredno prije sporazuma. Francuska je također imala jake diplomatske veze sa Muhamed Ali-pašom. Britanci su se sada plašili rastućeg uticaja Rusije na Osmansko Carstvo. Velika Britanija nije mogla dozvoliti Rusiji da preuzme Osmansko Carstvo, jer bi to širenje predstavljalo veliku prijetnju Zapadnoj Evropi. Nakon sporazuma Hunkar-iskelesijskog sporazuma, Engleska je opstanak Osmanskog Carstva smatrala vrijednim razlogom.<ref>{{cite book|last=Geyikdağı|first=V. Necla|title=Foreign Investment in the Ottoman Empire: International Trade and Relations 1854-1914|url=https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi|year=2011|publisher=Tauris Academic Studies|page=[https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi/page/21 21]}}</ref> Francuske i britanske diplomate su bile još više uznemirene umiješanošću Rusije u Osmansko Carstvo nakon što je potpisan [[Minhengratski sporazum (1833)|Minhengratski sporazum]] 1833. koji su odobrile Prusija, Austrija i Rusija; i navodi da će stajati zajedno u svim budućim odlukama, posebno u odlukama koje se tiču stanja Osmanskog Carstva.<ref name="Hartesveldt1980">{{cite journal|last=Van Hartesveldt|first=Fred|title=Henry Buwler and the Convention of Balta Liman|journal=Columbus State University Archives|year=1980|volume=Dissertation|series=Fort Valley State College|page=58}}</ref> Ovaj sporazum nije sadržavao nikakve nove sporazume, iako je javno prikazao jedinstvo po pitanjima koja se tiču Osmanskog Carstva, koje je izgledalo u konačnom opadanju. === Redoslijed događaja === * 1830- Osmanlije gube rat od Grka; Grčka je stekla nezavisnost od Osmanskog Carstva. * 1830 – Francuzi osvajaju Alžir od Osmanskog Carstva i počinju kolonizirati sjevernu Afriku. * 1833- Hunkar-iskelesijski sporazum je defanzivno povezao Rusiju i Osmansko Carstvo. Minhengratski sporazum javno potvrđuje rusko, austrijsko i prusko jedinstvo. Kutahijska konvencija okončava rat između osmanlijskih i egipatskih snaga i daje Egiptu zemlju osvojenu tokom borbe. * 1834 - Muhamed Ali paša, koji sada kontroliše Siriju, doživljava nevolje. Sirijci su jednom dočekali egipatskog guvernera, zagovarajući ga kao "pionira evropske civilizacije na istoku"; ipak, sirijska ekonomija je u lošem stanju monopolskom politikom njegovog režima.<ref name="Garvin1911" /> Sirijci se pobune protiv Ali-paše, ali su ubrzo poraženi. * 1834 - Trgovinska kapitulacija Osmanskog Sarstva prema Ujedinjenom Kraljevstvu prestaje nakon 14 godina. Nakon uzimanja u obzir povećanja međunarodnih cijena, carine bi morale biti povećane kako bi se nadoknadila inflacija. Velika Britanija nije voljna da obnovi sporazum sa povećanim carinama. Sekretar britanske ambasade u Carigradu, [[David Urquhart]], počinje sa izradom novog trgovinskog sporazuma.<ref name="Geyikda2011" /> * 1835 - Britanske diplomate pokušavaju da sarađuju s Ali-pašom, u nadi da će izgraditi više trgovinske infrastrukture širom novih egipatskih teritorija. Na zahtjev lorda Palmerstona, Engleska želi izgraditi željezničke linije koje povezuju sirijsku obalu do Eufrata i dalje do Perzijskog zaljeva. Ali odbija ovaj zahtjev, kao i onaj manje ekstravagantan za drugu željezničku prugu.<ref name="Hartesveldt1980" /> * 1838 - Ujedinjeno Kraljevstvo i Osmansko Carstvo su potpisali Baltalimanski sporazum. Odnosi između sultana i Egipta su izuzetno nestabilni. Sporazum bi osujetio rusku moć nad Osmanskim Carstvom i bio od velike koristi engleskim proizvođačima. Iako bi Osmanlije malo dobile od povećane trgovine, glavni poticaj je bio rušenje Alija ukidanjem monopola, primarnog izvora prihoda Egipta. === Željeni efekti sporazuma === 1820. Ujedinjeno Kraljevstvo i Osmansko Carstvo su uspostavili trgovinsku tarifu koja će isteći za 14 godina. Nakon 1834. nijedna strana nije željela obnoviti prvobitni sporazum kakav je bio; tako su Rešit paša (sultanov savjetnik), David Urquhart (engleski diplomata), lord Posonby (britanski ambasador) i generalni savjetnik John Cartwright, radili na formiranju Baltalimanskog sporazuma. David Urquhart je poslan u Istanbul kako bi se sprijateljio sa Rešit pašom i uvjerio ga da će sporazum biti od koristi Osmanskoj državi. Urquhart je naporno radio kako bi uvjerio osmanlijske uglednike da je sporazum u njihovu korist. Objavljivao je članke u istanbulskim novinama, navodeći prednosti tržišta slobodne trgovine; njegova propaganda je duboko uticala na glavni grad. Francuska i Rusija su pažljivo pratile pregovore o sporazumu. Rusija se plašila da će izgubiti svoje novootkrivene osmanlijske interese, a Francuzi su možda morali da razmotre promjenu strane ako se Britanija pridruži sultanu protiv Muhamed Ali paše iz Egipta. ''''Britanski ciljevi:'''' Velika Britanija je bila vodeća u svijetu u industrijskoj revoluciji i trebalo joj je veće tržište i više resursa kako bi se proširila. Engleskoj bi najviše koristilo što više trgovine sa Osmanskim Carstvom, uz vrlo malo ograničenja na otvorenom tržištu. Nadalje, Britanci su željeli da Osmanlije prihvate sporazum što je prije moguće. Engleska je morala da sklopi sporazum dok je Osmansko Carstvo bilo u problemima sa Egiptom, tako da bi imala manje prostora za pregovore. Engleska je morala uvjeriti Mahmuda II da će sporazum okončati vladavinu Muhamed Alija. Egipatska ekonomija je uglavnom bila kontrolisana upotrebom monopola; ako bi se monopoli ukinuli, egipatska ekonomija bi se raspala. Također, otvaranje egipatskih tržišta, bez zaštite, britanskom tržištu industrijskih proizvoda uništilo bi njegovu tek započetu industriju. Ni Engleska nije željela da vidi da Osmansko Carstvo padne pd uticaj Rusije. Rusija se ne bi uključila u slobodnu trgovinu sa Britanijom i ne bi joj tržišne nejednakosti koje bi se stvorile između Osmanskog Carstva i Engleske nakon sporazuma bile od koristi. Trgovinski bilans do sredine 19. vijeka bio je u korist Osmanskog Carstva koje je u godinama 1820-22. izvezlo robu u vrijednosti od 650.000 funti u Ujedinjeno Kraljevstvo. Do 1836-38, ta cifra je dostigla £1,729,000.<ref> {{cite book |last=Pamuk |first=Sevket |year=1987 |title=The Ottoman Empire and European Capitalism, 1820-1913 |page=29 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn= }}</ref> S obzirom na to da su najveći dio trgovine činili osmanlijski trgovci, Evropljani, posebno Britanci i Francuzi, postali su iritirani i nezadovoljni ovim trgovinskim aranžmanom te su se zalagali za intervenciju i transformaciju ekonomske politike Bliskog istoka. Zaista, francuski strani ambasador poslao je pismo Louis-Mathieuu, grofu de Moleu 1837. u kojem se navodi: <blockquote>Sa zadovoljstvom sam shvatio da za naše trgovce glavno pitanje nije toliko visina novih dažbina koliko njihova jednakost i stabilnost. Jer ono što naši trgovci traže je, koliko god je to moguće, ukidanje monopola i zabrana koje su skoro cjelokupnu izvoznu trgovinu preusmjerile u ruke malog broja favoriziranih Baratara.<ref> {{cite book | last = Issawi | first = Charles | year = 1980 | title = The Economic History of Turkey, 1800-1914 | url = https://archive.org/details/economichistoryo0000unse_l4s9 | page = [https://archive.org/details/economichistoryo0000unse_l4s9/page/n112 91] | publisher = [[University of Chicago Press]] | isbn = 978-0-226-38603-4 }}</ref></blockquote> ''''Osmanlijski ciljevi:'''' Osmanskom Carstvu je ponuđen dogovor kojem bi bilo teško odoljeti. Mahmud nikada nije bio zadovoljan kopnenim pregovorima iz 1833. i želio je vidjeti raspad Egipta. Tenzije između Egipta i Osmanskog Carstva jasno su upućivale na mogućnost rata. Sa novim britanskim saveznicima, potpomognutim ekonomskom politikom sporazuma, Mahmud bi trebao dobiti pomoć u okončanju Muhamed Ali pašinog režima prije nego što Carstvo bude uništeno. Također, Osmanska Porta je možda bila previše naivna prema punim implikacijama liberalnog tržišta i slobodne trgovine. Bez zaštite novonastale industrije, Osmansko Carstvo nije imalo nade da postane potpuno industrijalizovana ekonomija, kao što su to bile druge svjetske sile. Engleska također nije nudila slobodno otvaranje svojih tržišta prema Osmanskom Carstvu, tako da tržišta nikada ne bi mogla doći do prave ravnoteže. Nejasno je da li bi Porta shvatila ove posljedice zbog zajedničkih napora britanskih diplomata koji lobiraju za politiku iz ugovora. == 1838 == Baltalimanski sporazum bio je trgovački sporazum potpisan 1838. između Osmanskog Carstva i Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske, kojim je regulisana međunarodna trgovina. Carine su određene na 3% na uvoz; 3% na izvoz; 9% na tranzit izvezene robe; i 2% na tranzitnu uvezenu robu.<ref>Convention of Commerce and Navigation, etc. in ''Parliamentary Papers,'' 1838, L, str. 289-295.</ref> S obzirom na tradiciju "statusa najpovoljnije zemlje", ovi uslovi su prošireni na Francusku. Osmanlije su također pristale na ukidanje svih monopola. Faktori koji su pomogli u oblikovanju sporazuma uključivali su spise Davida Urquharta, koji se zalagao za ukidanje monopola (od kojih je opijum bio najistaknutiji izvan Egipta) kako bi se potaknula dalja trgovina s Osmanskim Carstvom i smanjila britanska ovisnost o ruskom uvozu sirovina.<ref>{{Cite journal | url = https://archive.org/details/turkeyanditsres01urqugoog | title = Turkey and Its Resources: Its Municipal Organization and Free Trade; the State and Prospects of English Commerce in the East; the New Administration of Greece, Its Revenue and National Possessions | publisher = Saunders and Otley | last1 = Urquhart | first1 = David | year = 1833}}</ref> Bilo je i brojnih pritužbi britanskih biznismena koji su bili podložni dažbinama na robu pretovarenu širom Osmanskog Carstva i samovoljnim dažbinama lokalnih paša. Ove carine su uglavnom bile ograničene na sferu izvoza, dok se uvozom moglo trgovati u lukama po tradicionalnoj stopi od 3%.<ref>Issawi ''Economic History of Turkey: 1800-1914'', str. 89-100</ref> Turski historičar Candan Badem piše: "Osmanlije su nametnule carinu od 3% na uvoz i 12% na izvoz, čineći upravo suprotno od drugih država da bi zaštitile svoju industriju i svoja domaća tržišta".<ref>Candan Badem. The Ottoman Crimean war. Brill (2010), str. 59-61.</ref> === Detalji sporazuma === * '''Član 1.''' Sva prava, privilegije i imuniteti koji su osumnjičenima ili brodovima Velike Britanije dodijeljeni postojećim kapitulacijama i sporazumima, potvrđuju se sada i zauvijek, osim u onoj mjeri u kojoj se mogu posebno izmijeniti ovim Sporazumom: osim toga izričito je propisano da sva prava, privilegije ili imuniteti koje Uzvišena Porta sada dodeljuje, ili može nakon toga odobriti, brodovima i podanicima bilo koje druge strane sile, ili koje može pretrpjeti brodovima i podanicima bilo koje druga strana sila, ili koju može dozvoliti da uživaju brodovi i subjekti bilo koje druge strane sile, jednako će se dodijeliti, koristiti i uživati, podanicima i brodovima Velike Britanije.[[Image:Bab-i Ali.jpg|thumb|Uzvišena Porta u osmanlijsko doba..]] * '''Član 2.''' Podanicima Njenog Britanskog Veličanstva, ili njihovim agentima, biće dozvoljeno da kupuju, na svim mjestima u Osmanlijskim teritorijama (bilo u svrhu unutrašnje trgovine ili izvoza), sve artikle, bez ikakvog izuzetka, proizvode, rast ili proizvodnju navedenih teritorija; Uzvišena Porta se formalno angažuje da ukine sve monopole na poljoprivredne proizvode, ili bilo koje druge artikle, kao i sve dozvole lokalnih guvernera, bilo za kupovinu bilo kojeg artikla, bilo za njegovo premještanje s jednog mjesta na drugo kada se kupi; i svaki pokušaj da se podanici Njenog Britanskog Veličanstva primoraju da dobiju takve dozvole od lokalnih guvernera, smatrat će se kršenjem ugovora, a Uzvišena Porta će odmah strogo kazniti i vezire i druge oficire koji su bili krivi za takvo nedolično ponašanje, i pružiti punu pravdu britanskom subjektu za sve povrede ili gubitke za koje se može dokazati da su pretrpjeli. * '''Član 3.''' Ako britanski trgovac ili njegov agent kupi bilo koji artikal turske proizvodnje, uzgoja ili proizvodnje u svrhu prodaje istog za internu potrošnju u Turskoj, britanski trgovac ili njegov agent će platiti, prilikom kupovine i prodaju takvih artikala, i na bilo koji način trgovine njima, iste dažbine koje plaća, u sličnim okolnostima, najpovoljnija klasa turskih podanika koji se bave unutrašnjom trgovinom Turske, bilo da su muslimani ili raje. * '''Član 4.''' Ako se bilo koji artikal turske proizvodnje, uzgoja ili proizvodnje kupi za izvoz, isti će britanski trgovac ili njegov agent prenijeti, bez bilo koje vrste naknade ili carine, na pogodno mjesto otpreme, njegov ulazak će biti podvrgnut jednoj fiksnoj dažbini od devet posto, ad valorem, umjesto svih drugih unutrašnjih dažbina. Naknadno, na izvoz, plaća se carina od tri posto, kako je utvrđeno i postojeće. Ali svi artikli kupljeni u brodskim lukama za izvoz, a koji su već platili unutrašnju carinu pri ulasku u istu, platit će samo tri posto, izvoznu carinu. * '''Član 5.''' Propisi prema kojima se Fermani izdaju britanskim trgovačkim brodovima za prolaz [[Dardaneli]]ma i [[Bosfor]]om biće napravljeni tako da takvim brodovima omoguće što manje kašnjenja. * '''Član 6.''' Turska vlada je saglasna da će propisi utvrđeni ovim Sporazumom biti opći u cijelom Carstvu, bilo u Turskoj Evropi ili Turskoj Aziji, Egiptu ili drugim afričkim posjedima koji pripadaju Uzvišenoj Porti i primjenjivat će se na sve subjekte, bez obzira na njihov opis, na osmanlijskim teritorijama; a turska vlada se također slaže da neće prigovoriti drugim stranim silama koje rješavaju svoju trgovinu na osnovu ovog sporazuma. * '''Član 7.''' Običaj Velike Britanije i Uzvišene Porte je bio da se, s ciljem sprječavanja svih poteškoća i kašnjenja u procjeni vrijednosti predmeta koje britanski podanici uvoze na turske teritorije ili iz njih izvoze, svakih četrnaest godina određuju komisija ljudi dobro upoznatih sa prometom obe zemlje, koji su tarifom odredili sumu novca u kovanom novcu Velikog sinjora, koji treba da se plaća kao carina na svaki artikal; i nakon isteka roka od četrnaest godina, tokom kojeg je trebalo da ostane na snazi posljednje prilagođavanje navedene Tarife, Obje strane su se složile da zajedno imenuju nove povjerenike da utvrde i odrede iznos u novcu koji plaćaju britanski podanici, kao carinu od tri posto, na vrijednost svih roba koje su oni uvezli i izvezli; i pomenuti komesari će uspostaviti pravičan aranžman za procjenu unutrašnjih dažbina koje su, ovim Sporazumom, utvrđene na tursku robu koja se izvozi, a također će odrediti mjesta otpreme, gdje bi bilo najpovoljnije da se takve dažbine naplate. Ovako utvrđena nova Tarifa, koja će se primjenjivati sedam godina nakon što je utvrđena, nakon čega će bilo koja od strana biti ovlaštena da zahtijeva reviziju te tarife; ali ako se takav zahtjev ne postavi ni sa jedne strane, u roku od šest mjeseci nakon isteka prvih sedam godina, tada će Tarifa ostati na snazi još sedam godina, računajući od kraja prethodnih sedam godina, i tako će biti na kraju svakog uzastopnog perioda od sedam godina. * '''Član 8.''' Ovaj Sporazum mora biti ratifikovan, a ratifikacije će biti razmijenjene u Carigradu u roku od četiri mjeseca.<ref name="1838 Treaty of Commerce">{{cite web|title=Convention of Commerce, Balta Liman|url=http://www.urunlu.com/BelgeOku2.aspx?ykod=66|access-date=16. 12. 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216025543/http://www.urunlu.com/BelgeOku2.aspx?ykod=66|archive-date=16. 12. 2013|df=dmy-all}}</ref> Faktor koji je pomogao Britancima da proguraju sporazum bio je vojni spor između odmetnutog guvernera Muhamed Alija iz Egipta i osmanlijskog Sultana koji datira iz 1831. Godine 1831. Ali pašin sin Ibrahim paša je vodio uspješnu vojnu ekspediciju u Siriju i uspostavio se kao guverner. Ova invazija dovela je do osmanlijske odmazde i izbijanja neprijateljstava koja su kulminirala 1833, kada su Ibrahimove trupe bile nadomak Istanbula. Ruska intervencija je, međutim, prekinula Ibrahimovo napredovanje.<ref>Hanioglu, ''A Brief History of the Late Ottoman Empire'', str. 66.</ref> Uprkos tome, Muhamed Ali je nastavio da upravlja Sirijom, a u maju 1838. obavestio je i britanski i francuski konzulat da je odlučio da proglasi nezavisnost od Osmanskog Carstva.<ref>"Colonel Campbell to Viscount Palmerston" in "Communications with Mehemet Ali", str. 4-5.</ref> Ovom potezu su se usprotivile i velike sile i Osmansko Carstvo, koje se pod Mahmudom II počelo pripremati za vojnu akciju kako bi spriječilo otcjepljenje. Usred ovog spora, 16. augusta 1838. potpisan je Baltalimanski sporazum. Iako nije postojao jasan quid pro quo sporazum, usvajanje sporazuma pomoglo je da se osigura britanska podrška osmanlijskom teritorijalnom integritetu, stav koju je u stvarnosti već imao Palmerston, ministar vanjskih poslova, ali je službeno proglašen sljedećeg mjeseca. Kada je Muhamed Ali odbio implementirati sporazum zbog prijetnje koju je ovo predstavljalo njegovom nastajanju projekta industrijalizacije, sultan Mahmud II mu je dao jednogodišnji period, nakon čega je Muhamed Ali i dalje odbijao da se povinuje. Na osnovu uslova Londonske konvencije iz 1840, Osmanlije su, uz britansku pomoć, ubrzo napale i ponovo uspostavile kontrolu nad Sirijom.<ref>Gelvin, str. 77.</ref> Efekti sporazuma su sporni, ali mnogi tvrde da je otvorio osmanlijska tržišta za povećan britanski uvoz i bio štetan za osmanlijske proizvođače. == Posljedice sporazuma == Ekonomski efekti sporazuma nisu bili odmah vidljivi na osmanslijkim tržištima. Međutim, politički sporazum iz Balta Limana imao je ozbiljne posljedice na ishod osmansko-sirijskog rata. Nakon potpisivanja ugovora s Englezima, Osmanlije su znali da je Ujedinjeno Kraljevstvo uveliko uložilo u budućnost Osmanskog Carstva. Sa Britancima na njegovoj strani, sultan Mahmud II više neće pasivno stajati po strani dok je Ali paša držao osmanlijsku teritoriju u Siriji. Godine 1839, godinu dana nakon potpisivanja Baltalimanskog sporazuma, Osmansko Carstvo je objavilo rat Egiptu. 29. juna 1839. Ibrahim paša, sin Ali paše, je porazio osmanlijsku vojsku u bici kod Neziba. Ovaj poraz ponudio je priliku Muhamed Ali paši da potencijalno preuzme kontrolu nad [[Carigrad]]om i u suštini cijelim Osmanskim Carstvom. Ubrzo nakon poraza Mahmud je umro ostavljajući na vlasti svog 16-godišnjeg nasljednika Abdulmedžida. Britanija, Rusija i Austrija su imale značajne interese u Osmanskom Carstvu, pa su brzo pritekle u pomoć mladom sultanu, što je dovelo do [[Londonska konvencija (1840)|Londonske konvencije 1840]]. === Londonska konvencija iz 1840 === Londonska konvencija iz 1840. bila je sporazum sa formalnim nazivom '''Konvencija za pacifikaciju Levanta''', potpisana 15. jula 1840. između velikih evropskih sila Ujedinjenog Kraljevstva, Austrije, Pruske i Rusije s jedne strane i Osmanskog Carstva s druge srane. Sporazum je Egipćanima nudio potpunu vlast nad egipatskim teritorijama i dijelovima Sudana kao "privilegiranim osmanlijskim provincijama", ali bi se morali odreći osvojenih teritorija u Siriji i Grčkoj. Egipat nije odgovorio na sporazum u datom vremenskom periodu jer je vjerovao da će ga Francuska podržati u daljnjem osvajanju. Nesaradnja Ali paše dovela je do [[Orijentalna kriza (1840)|orijentalne krize 1840]]. Ruske i britanske snage napale su egipatske snage u Akri i brzo porazile snage Ali paše. Francuska također nije očekivala ulazak Engleske u rat. Nakon krize Francuska je promijenila stranu, a Ali paša je shvatio da će morati prihvatiti ponudu sadržanu u sporazumu. === Ekonomske posljedice === Ne postoje zvanični podaci o trgovini za Osmansko Carstvo prije 1878, iako je jasno da je količina uvoza i izvoza porasla ubrzo nakon Baltalimanskog sporazuma.<ref name=foreign-investment>{{cite book|last=Geyikdağı|first=V. Necla|title=Foreign Investment in the Ottoman Empire: International Trade and Relations 1854-1914|url=https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi|year=2011|publisher=Tauris Academic Studies|page=[https://archive.org/details/foreigninvestmen0000geyi/page/25 25]}}</ref> Iako je ugovor neosporno povećao trgovinu, uvoz u zemlju je porastao eksponencijalno više od izvoza, što je smanjilo osmanlijsku industriju. Osmanlijski izvještaj iz 1866. tvrdi da je broj tekstilnih tkalačkih stanova u [[Istanbul]]u i Uskaru pao sa prijavljenih 2.730 na samo 23. Brz priliv jeftinog britanskog tekstila i nikakva protekcionistička politika učinili su industrijalizaciju gotovo nemogućim zadatkom za Osmansko Carstvo nakon Baltalimanskog sporazuma. == Reference == {{Refspisak}} {{Sporazumi Osmanskog Carstva}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historijski dokumenti]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1838.]] [[Kategorija:Istanbul]] [[Kategorija:Historija međunarodne trgovine]] [[Kategorija:Sporazumi Velike Britanije]] [[Kategorija:1838. u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:1838. u Velikoj Britaniji]] d83sy0qqhmrxvhssy6yjbklfebvxncb Amasijski mir 0 499086 3936932 3849438 2026-10-24T18:41:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936932 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Amasijski mir | slika = {{multiple image | align = right | direction = horizontal | footer = Amasijski mir sklopili su [[Safavidsko Carstvo|Safavidsko]] i [[Osmansko Carstvo]]. | footer_align = left | image1 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg | width1 = 100 | caption1 = | image2 = Flag of Ottoman Empire (1517-1793).svg | width2 = 100 | caption2 = }} | veličina_slike = | opis_slike = | vrsta = Mirovni sporazum | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1555|5|29}} | mjesto_potpis = [[Amasya]], [[Osmansko Carstvo]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | uslov_aktivacije = | amandman = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = * [[Safavidsko Carstvo]] * [[Osmansko Carstvo]] | strane = | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = <!-- format this as a bullet list --> | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = | jezici = | wikizvor = | wikizvor1 = | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} [[Datoteka:OttomanEmpire1566.png|mini|Osvajanja u [[Osmansko-safavidski rat (1532-1555)|Osmansko-safavidskom ratu 1532–1555.]] dala su Osmanskom Carstvu izlaz na [[Perzijski zaliv]] i ustanovila stabilnu istočnu granicu Carstva.]] '''Amasijski mir''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: <span lang="fa" dir="rtl">پیمان آماسیه</span> ("Peymān-e Amasiyeh"); [[Turski jezik|turski]]: <span lang="tr" dir="ltr">Amasya Antlaşması</span>) bio je sporazum potpisan 29. maja 1555. između šaha [[Tahmasp I.|Tahmaspa]] iz [[Safavidsko Carstvo|Safavidskog Carstva]] u [[Iran]]u u [[Amasya|Amasyi]], nakon [[Osmanlsko-safavidski rat (1532-1555)|Osmansko-safavidskog rata]] 1532-1555. == Pregled == Sporazum je definisao granicu između Irana i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], a nakon njega uslijedilo je dvadeset godina mira. Ovim sporazumom, [[Armenija]] i [[Gruzija]] su ravnopravno podijeljene između njih, pri čemu su Zapadna Armenija, zapadni [[Kurdistanska pokrajina|Kurdistan]] i zapadna [[Gruzija]] došli pod vlast osmanlijskog sultana, dok su Istočna Armenija, istočni Kurdistan i istočna Gruzija ostali u iranskim rukama.<ref name="Historical Dictionary of Georgia">{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|title=Historical Dictionary of Georgia|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442241466|edition=2|page=xxxi}}</ref> Osmansko Carstvo je dobilo veći dio [[Irak]]a, uključujući [[Bagdad]], koji im je omogućio pristup [[Perzijski zaliv|Perzijskom zalivu]], dok su Perzijanci zadržali nekadašnji glavni grad [[Tabriz]] i sve svoje sjeverozapadne teritorije na [[Kavkaz (regija)|Kavkazu]] kakve su bile prije ratova, kao što su [[Dagestan]] i sve ono što je danas [[Azerbejdžan]].<ref>''The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566'', V.J. Parry, '''A History of the Ottoman Empire to 1730''', ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]] [https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&dq=peace+of+amasya+caucasus&pg=PA698 ''Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528122254/https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&dq=peace+of+amasya+caucasus&pg=PA698|date=28. 5. 2023}} ABC-CLIO, 31. 7. 2011 {{ISBN|1598843362}} str. 698</ref><ref>''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'', Vol. II, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref> Tako uspostavljena granica išla je preko planina koje su dijelile istočnu i zapadnu Gruziju (pod domaćim vazalnim knezovima), preko Armenije i preko zapadnih padina Zagrosa do Perzijskog zaliva. Nekoliko tampon zona je također uspostavljeno širom [[Istočna Anadolija|istočne Anadolije]], kao što su [[Erzurum (pokrajina)|Erzurum]], [[Shahrizor]] i [[Van]].<ref>{{cite book|last1=Ateş|first1=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107245082|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates/page/20 20]}}</ref> [[Kars (pokrajina)|Kars]] je proglašen neutralnim, a njegova postojeća tvrđava je uništena.<ref name="Historical Dictionary of Georgia"/><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]] [https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&dq=peace+of+amasya+caucasus&pg=PA698 ''Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528122254/https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&dq=peace+of+amasya+caucasus&pg=PA698|date=28. 5. 2023}} ABC-CLIO, 31 jul. 2011 {{ISBN|1598843362}} str. 698</ref> Osmanlije su, garantovale pristup perzijskim hodočasnicima u muslimanske svete gradove [[Meka|Meku]] i [[Medina|Medinu]], kao i na [[Šiizam|šiitska]] sveta mjesta hodočašća u [[Irak]]u.<ref>Shaw, Stanford J. (1976), ''History of the Ottoman Empire and modern Turkey'', Volume 1, str. 109. [[Cambridge University Press]], {{ISBN|0-521-29163-1}}</ref> Odlučujuće odvajanje Kavkaza i ustupanje [[Mezopotamija|Mezopotamije]] Osmanlijama dogodilo se prema sljedećem velikom mirovnom sporazumu poznatom kao [[Zuhabski mir|Zuhabskom miru]] 1639.<ref name="slovari33200">[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00075/33200.htm Феодальный строй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426043920/http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00075/33200.htm|date=26. 4. 2009}}, Great Soviet Encyclopedia {{in lang|ru}}</ref> Drugi uslov sporazuma je bio da su Safavidi morali prekinuti ritualno proklinjanje prva tri [[Pravedne halife|Pravedna halifa]],<ref>{{cite book|author1=Andrew J Newman|title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire|date=11. 4. 2012|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857716613|page=46}}</ref> [[Aiša bint Ebu-Bekr|Aiše]] i drugih ashaba (Muhamedovih drugova) - koje su [[Sunitski islam|suniti]] veoma cijenili. Ovo stanje je bio uobičajen zahtjev osmansko-safavidskih sporazuma,<ref>{{cite book|author1=Suraiya Faroqhi|title=The Ottoman Empire and the World Around It|date=3. 3. 2006|publisher=I.B.Tauris|isbn=9781845111229|edition=illustrated, reprint|pages=36, 185}}</ref> i u ovom slučaju se smatralo ponižavajućim za Tahmaspa.<ref>{{cite book|title=The Sunna and Shi'a in History: Division and Ecumenism in the Muslim Middle East|date=8. 11. 2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230370739|editor1-last=Bengio|editor1-first=Ofra|page=60|editor2-last=Litvak|editor2-first=Meir}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak sporazuma Osmanskog Carstva]] * [[Spisak sporazuma Turske]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite journal|last1=Atçıl|first1=Zahit|date=2019|title=Warfare as a Tool of Diplomacy: Background of the First Ottoman-Safavid Treaty in 1555|journal=Turkish Historical Review|volume=10|issue=1|pages=3–24|doi=10.1163/18775462-01001006|s2cid=198615063}} * {{cite encyclopedia|title=AMASYA, PEACE OF|last=Köhbach|first=M.|authorlink=|url=https://iranicaonline.org/articles/amasya-peace|editor-last=|editor-first=|editor-link=|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 9|page=928|location=|publisher=|year=1989|isbn=}} * {{cite encyclopedia|title=BOUNDARIES i. With the Ottoman Empire|last=McLachlan|first=Keith|authorlink=|url=https://www.iranicaonline.org/articles/boundaries-i|editor-last=|editor-first=|editor-link=|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 4|pages=401–403|location=|publisher=|year=2000|isbn=}} {{Normativna kontrola}} {{Sporazumi Osmanskog Carstva}} [[Kategorija:Historijski dokumenti]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1555.]] [[Kategorija:Amasya]] [[Kategorija:Sporazumi Safavidskog Carstva]] [[Kategorija:1555. u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:1555. u Safavidskom Carstvu]] f2019lyengdd46qk11ijhr40sms813t Serapski mir 0 499154 3936967 3745886 2026-10-24T20:11:55Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936967 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Serapski mir | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | vrsta = Mirovni sporazum | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1618|9|26}} | mjesto_potpis = [[Sarab]], [[Osmansko Carstvo]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | uslov_aktivacije = | amandman = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = * [[Osmansko Carstvo]] * [[Safavidsko Carstvo]] | strane = | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = <!-- format this as a bullet list --> | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = | jezici = | wikizvor = | wikizvor1 = | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} '''Serapski mir''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: <span lang="fa" dir="rtl">عهدنامه سراب</span>, [[Turski jezik|turski]]: <span lang="tr" dir="ltr">Serav Antlaşması</span>) je bio sporazum između [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i [[Safavidsko Carstvo|Safavidskog Carstva]] nakon [[Osmanlijsko-safavidski rat (1615-1618)|rata 1615–1618]]. Sporazum je potpisan 26. septembra 1618. u [[Sarab]]u. == Pozadina == [[Nasuh-pašin sporazum|Nasuh-pašinim sporazumom]] iz 1612. Osmansko Carstvo je pristalo da vrati [[Kavkaz (regija)|Kavkaz]] i sjeverozapadni [[Iran]] Safavidskom Carstvu. Safavidsko Carstvo je s druge strane pristalo da plaća godišnji danak od 200 tovara [[Svila|svile]] kao dio reparacije.<ref>{{Cite book|last=Blow|first=David|title=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend|publisher=I.B. Tauris|year=2009|pages=104}}</ref> Međutim, šah [[Abas I]] je odbio platiti danak. Rat je obnovljen 1615. == Rat == Osmanlijski glavni komandant veliki vezir [[Okuz Kara Mehmed-paša]] pokušao je da zauzme [[Jerevan]] (današnja [[Armenija]]) koji je nedavno napušten [[Nasuh-pašin sporazum|Nasuh-pašinim sporazumom]], ali je povukao opsadu nakon 44 dana jer nije bilo napretka. Meta sljedećeg vrhovnog komandanta [[Damat Halil-paša|Damat Halil-paše]] bio je [[Ardabil]]. Ovog puta Abas je tražio mir. == Uslovi == Uslovi sporazuma su bili slični onima iz Nasuh-pašinim sporazumom sa nekoliko manjih korekcija granične linije.<ref>{{Cite book|last=Bläsing|first=Uwe|title=Studies on Iran and The Caucasus: In Honour of Garnik Asatrian|last2=Arakelova|first2=Victoria|last3=Weinreich|first3=Matthias|publisher=Brill|year=2015|pages=93}}</ref> Također, godišnji danak perzijske strane smanjen je sa 200 na 100 tovara svile.<ref>{{Cite book|last=Ateş|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates|publisher=Cambridge University Press|year=2013|pages=[https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates/page/22 22]}}</ref> == Posljedice == Ovaj sporazum je pokazao da je postignuta pat pozicija između Osmanskog i Safavidskog Carstva, te da nijedna strana nije mogla ostvariti značajne teritorijalne dobitke na duge staze. U narednim decenijama bilo je trenutaka kada su Osmanlije uspjele da zauzmu [[Tabriz]], a bilo je i trenutaka kada su Perzijanci uspješno zauzeli [[Bagdad]]. Sve ove pobjede su bile privremenog karaktera i ravnoteža snaga između dvije države se nastavila sve do 20. vijeka. == Također pogledajte == * [[Spisak sporazuma Osmanskog Carstva]] * [[Spisak sporazuma Turske]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Sporazumi Osmanskog Carstva}} [[Kategorija:Historijski dokumenti]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1618.]] [[Kategorija:Sarab]] [[Kategorija:Sporazumi Safavidskog Carstva]] [[Kategorija:1618. u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:1618. u Safavidskom Carstvu]] qycizf7acu4i97vfsunvyorbxtn7z4b Hadžibeg 0 503632 3937025 3936421 2026-10-24T21:52:02Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937025 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja = lightgreen |regnum = Plantae |regnum_autorstvo = |divisio = Tracheophyta |classis = Magnoliopsid |ordo = Cornales |familia = Hydrangeaceae |naziv = Hadžibeg |slika = Afbeelding-057-Hydrangea macrophylla.tif }} '''Hadžibeg''', ili ''velelisna hortenzija'' ({{la|Hydrangea macrophylla}}) je vrsta [[cvijet]]a iz porodice [[hydrangeaceae]]. Divlje raste u [[Istočna Azija|Istočnoj Aziji]] naročito u [[Kina|Kini]] i [[Japan]]u<ref name="POWO">{{cite POWO |id=791637-1 |title=''Hydrangea macrophylla'' (Thunb.) Ser. |access-date=15 March 2025}}</ref> gdje se već vijekovima uzgaja, dok se u [[Evropa|Evropi]] uzgaja po vrtovima i bašćama. To je listopadni grm koji raste do 3 m visine i 2,5 m širine ili više, s velikim glavicama ružičastih ili plavih cvjetova ljeti i u jesen.<ref name="RHSD">{{cite book | last1=Huxley | first1=Antony |last2=Levy |first2=Margot | title=The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening | publisher=MacMillan | publication-place=London & New York | date=1992 | isbn=0-333-47494-5 | page=610}}</ref><ref name="Bean">{{cite book | last1=Bean | first1=William Jackson | last2=Clarke | first2=D. L. | title=Trees and Shrubs Hardy in the British Isles | publisher=John Murray Pubs Limited | date=1981 | isbn=0-7195-2256-0 |volume=2 | pages=391–396}}</ref><ref name="RHSAZ">{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}</ref> Trenutno se tretira kao [[monotip]], bez podvrsta ili varijeteta.<ref name="POWO" /> Široko se uzgaja u mnogim dijelovima svijeta u mnogim klimama. Ne treba je miješati s H. aspera 'Macrophylla'. == Opis == Izraz ''macrophylla'' znači nešto što je veliko, krupno ili dugolisno. Hadžibeg može narasti čak do visine 8m u obliku grma ili manjeg stabla, počinje cvjetati u kasno proljeće i rano ljeto. Ova vrsta je karakteristična po tome što zahtijeva puno [[Voda|vode]]. == Boje i kiselost zemljišta == Cvjetovi hadžibega mogu biti različitih boja kao što su plavi, crveni, rozi, svijetloljubičasti ili tamnoljubičasti a to zavisi od [[pH]] vrijednosti zemljišta. Kiselo zemljište (pH ispod 7) obično će proizvesti boju cvijeta bližu plavoj, dok će [[Alkali|alkalno]] tlo (pH iznad 7) proizvoditi cvijeće više roze boje. Ovo je uzrokovano promjenom boje [[Biološki pigment|pigmenata cvijeća]] u prisustvu [[aluminij]]skih [[ion]]a koji se mogu uzeti u hiperakumulirajuće biljke. Naučnici ne razumiju zašto se to događa, da li je to zbog grabežljivaca ili zbog privlačenja oprašivača. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Hydrangeaceae]] [[Kategorija:Endemska flora Japana]] 9krmp6t0l5ctvtqqdjfiyl81x5w2op3 Julija Džima 0 504223 3937095 3816779 2026-10-25T11:39:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937095 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Julija Džima | slika = Biathlon European Championships 2017 Sprint Women 1910.JPG | opis slike = | puno ime = Julija Valentinivna Džima | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1990|09|19}} | mjesto rođenja = [[Kijev]], [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|USSR]] | država rođenja = [[SSSR]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = [[Andrej Prokunin]], [[Uroš Velepec]] <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''4''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''1''' | zlato OI = 1 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''10''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''5''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12]] | pobjede SK = '''1''' | pobjede SK štafeta= 3 | plasman SK = {{plainlist| * '''8.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''2.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''12.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''9.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''4.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]]) }} | pobjede u dis = '''1''' – pojedinačno <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = '''1''' | plasman EK = '''11.''' ([[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]]) | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaZlato|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 1 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 2 | 3 }} <!-- Nagrade --> | nagrade = | ordeni = | ažurirano = 11. 2. 2026. | nagrade = | ordeni =[[Datoteka:Order_of_Princess_Olha_3rd_Class_of_Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge III reda]]<br>[[Datoteka:Order of Merit 2nd Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden za zasluge (Ukrajina)|Orden za zasluge II reda]]<br>[[Datoteka:Order of Merit 1st Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden za zasluge (Ukrajina)|Orden za zasluge III reda]] }} '''Julija Valentinivna Džima''', ({{jez-uk|Ю́лія Валенти́нівна Джі́ма|kurziv=da}}) rođena 19. septembra 1990. u [[Kijev]]u, [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|USSR]], [[SSSR]] (danas [[Ukrajina]]), je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka, [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijska pobjednica]] i osvajačica dviju srebrnih i triju bronzanih medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|MješoJulija štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 15 km|7]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 7,5 km|42]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|1]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|20]] | | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|11]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|7]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 15 km|10]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|8]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – potjera (žene)|13]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – masovni start (žene)|7]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|7]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (mješovito)|13]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|24]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|43]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|9]] | |} [[Datoteka:Stamp of Ukraine s1368.jpg|180px|mini|lijevo|Poštanska marka Ukrajine, tiskana povodom osvajanje zlatne medalje u štafeti na ZOI 2014.]] Julija Džima je nastupila na trima [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] i to na: [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat sedmo mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]], kada je s tri promašaja i zaostatkom od 1:25.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Francuskana Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Francuskinje]] [[Justine Braisaz-Bouchet]], koja je završila utrku sa četiri promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je rezultat osvojena zlatna medalja na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Vita Semerenko|Vitom]], [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]] i [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]], kada su za 26.4&nbsp;s bili brži, od kasnije, zbog [[doping]]a diskvalifikovane [[Rusija na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ruske štafete]] u sastavu: [[Jana Romanova]], [[Olga Zajceva]], [[Ekaterina Šumilova]] i [[Olga Viljuhina]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|48]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|13]] | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|2]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|9]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|38]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|6]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|11]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|31]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – masovni start (žene)|25]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|5]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|23]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – masovni start (žene)|6]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|2]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|5]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – potjera (žene)|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|3]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 7,5 km|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – potjera (žene)|19]] | | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|5]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 7,5 km|37]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – potjera (žene)|25]] | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|14]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|10]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|35]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|7]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – masovni start (žene)|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |} Julija Džima je nastupila na jedanaest [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024]]. Osvojila je dvije srebrne i tri bronzane medalje. Prvu srebrnu medalju osvojila je na istom prvenstvu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]], [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 7&nbsp;s zaostatka bili sporiji iza norveške štafete u sastavu: [[Hilde Fenne]], [[Ann Kristin Flatland]], [[Synnøve Solemdal]] i [[Tora Berger]]; Drugu srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Varvinec|Irinom Varvinec]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], kada su s 6.4&nbsp;s zaostatka bili sporiji iza njemačke štafete u sastavu: [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]], [[Franziska Hildebrand]] i [[Laura Dahlmeier]]. Prvu bronzanu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] i [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], kada su s 24.3&nbsp;s zaostatka bili sporiji iza norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 18.4&nbsp;s zaostatka bili sporiji iza norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; te na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|slijedećem prvenstvu]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Darija Blaško|Darijom Blaško]], kada su s 9.2&nbsp;s zaostatka bili sporiji iza norveške štafete u sastavu: [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Ida Lien]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="17" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] |- |60||30||17||23||13||8||11||37||36||17||41||33||24||17 |} Prvi nastup Džime u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] [[Oberhof]]u 4. januara 2012. u utrci štafete s [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]], [[Vita Semerenko|Vitom]] i [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], kada su osvojile osmo mjesto sa zaostatkom od 3:52.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke ruske štafete u sastavu: [[Ana Bogali-Titovec]], [[Svjetlana Slepcova]], [[Olga Zajceva]] i [[Olga Viluhina]]. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama joj je pobjeda u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni SK 2017/18.]] na [[Slovenija|slovenskoj]] [[Pokljuka|Pokljuki]] 6. decembra 2018. u utrci na 15&nbsp;km, kada je bez promašaja bila 5.9&nbsp;s brža od drugoplasitrane poljske biatlonke [[Monika Hojnisz-Staręga|Monike Hojnisz-Staręga]]. U ekipnim utrkama pobijedila je tri puta: U [[Oberhof]]u 3. januara 2013. u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni SK 2012/13.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] i [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]]; te u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni SK 2013/14.]] u istom sastavu. Treću pobjedu ostvarila je u [[Ruhpolding]]u 17. januara 2016. u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]] s 1.2&nbsp;s prednosti ispred drugoplasirane njemačke štafete u sastavu: [[Karolin Horchler]], [[Miriam Gössner]], [[Maren Hammerschmidt]] i [[Laura Dahlmeier]]. == Privatni život == Julija Džima je kćerka ukrajinskog biatlonca [[Valentin Džima|Valentina Džime]], koji je učestvovao na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994.]] == Nagrade == * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge III reda]]. (4. 4. 2003.)<ref>{{cite web | url =https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227%2F2008#Text | title =У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ | authorlink = | last = | first = | date =23. 3. 2008 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk | archive-url =https://web.archive.org/web/20240307185021/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227/2008#Text | archive-date =7. 3. 2024 | url-status =dead }}</ref> * Ukrajinski [[Orden za zasluge (Ukrajina)|Orden za zasluge III reda]]. (17. 3. 2008.)<ref>{{Cite web |url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/290/2003 |title=Указ Президента України від 4 квітня 2003 року № 290/2003 «Про відзначення державними нагородами України членів збірної команди України XXI Всесвітньої зимової універсіади»|access-date=24. 10. 2016 |archive-date=24. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024153051/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/290/2003 |url-status=live|language =uk}}</ref> * Ukrajinski [[Orden za zasluge (Ukrajina)|Orden za zasluge II reda]].<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/922021-37289|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №92/2021| authorlink = | last = | first = | date =17. 3. 2021 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk }}</ref> == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Julija Bilosiuk}} * {{Sport365|505}} {{Olimpijske pobjednice u biatlonu-štafeta}} {{DEFAULTSORT:Džima, Julija}} [[Kategorija:Rođeni 1990.]] [[Kategorija:Biografije, Kijev]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Ukrajina)]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge III reda]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za zasluge (Ukrajina) III reda]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za zasluge (Ukrajina) II reda]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] rzqqsj9rw5q7hydwpl1ziuv4t8t39q4 Cesare Beccaria 0 514827 3937012 3936433 2026-10-24T21:17:35Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937012 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Cesare Beccaria | slika = Cesare Beccaria.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1738|3|15}} | mjesto_rođenja = [[Milano]], [[Milansko Vojvodstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1794|11|28|1738|3|15}} | mjesto_smrti = Milano, Milansko Vojvodstvo | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Kraljevina Italija]] --> | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Cesare Bonesana di Beccaria, markiz Gualdrasco i Villareggio''' <ref>Maria G. Vitali in: Cesare Beccaria, 1738-1794. Progresso e discorsi di economia politica (Paris, L'Harmattan, 2005, p 9; Philippe Audegean, Introduzione, in Cesare Beccaria, Dei delitti e delle pene, Lione, ENS Editions, 2009, p. 9); Renzo Zorzi, Cesare Beccaria. Dramma della Giustizia, Milano, Mondadori, 1995, p. 53</ref>: (15. marta 1738{{Spaced en dash}}28. novembra 1794) bio je [[Italija|talijanski]] [[Kriminologija|kriminolog]],<ref>{{Cite book|last=Fridell|first=Ron|url=https://archive.org/details/capitalpunishmen00ronf/page/88|title=Capital punishment|date=2004|publisher=Benchmark Books|isbn=0761415874|location=New York|page=[https://archive.org/details/capitalpunishmen00ronf/page/88 88]}}</ref> [[filozof]], pravnik, ekonomista i [[političar]]. Smatra jednim od najvećih mislilaca [[Prosvjetiteljstvo|doba Prosvjetiteljstva]]. Naročito je upamćen po svojoj studiji ''O zločinima i kaznama'' iz 1764, koja osuđuje mučenje i [[Smrtna kazna|smrtnu kaznu]], te je bila osnivački rad u oblastima: [[Penologija|penologije]], klasične škole [[Kriminologija|kriminologije]] i [[Krivično pravo|krivičnog prava]]. Beccaria se smatra ocem savremenog [[Krivično pravo|krivičnog prava]], kao i utemeljiteljem krivičnog pravosuđa.<ref>{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1904380634|location=Hampshire|page=160}}</ref><ref>{{Cite book|last=Anyangwe|first=Carlson|url=https://books.google.com/books?id=SMjQCgAAQBAJ&q=father+of+modern+criminal+law&pg=PA31|title=Criminal Law: The General Part|date=23. 9. 2015|publisher=Langaa RPCIG|isbn=9789956762781}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schram|first=Pamela J.|url=https://books.google.com/books?id=G84qDgAAQBAJ&q=cesare+beccaria+father+of+criminal&pg=PA66|title=Introduction to Criminology: Why do They do It?|last2=Tibbetts|first2=Stephen G.|date=13. 2. 2017|publisher=SAGE Publications|isbn=9781506347554}}</ref> Prema Johnu Bessleru, djela Cesara Beccarije su imala velik uticaj na osnivače [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>John D. Bessler, ''The Birth of American Law: An Italian Philosopher and the American Revolution'' (Durham, NC: Carolina Academic Press)</ref> == Rođenje i obrazovanje == Rođen je u [[Milano|Milanu]] 15. marta 1738. u porodici ''Markeze Gian Beccaria Bonesana'', aristokrate srednjeg statusa iz austrijske [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]].<ref>{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|publisher=Waterside Press|year=2011|location=Loddon, UK|page=[https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host/page/n24 23]|author-link=John Hostettler (author)}}</ref> Beccaria je svoje rano obrazovanje stekao u [[Isusovci|jezuitskom]] koledžu u [[Parma|Parmi]]. Nakon toga je diplomirao [[pravo]] na Univerzitetu u Paviji 1758. U početku je pokazao veliku sklonost prema [[Matematika|matematici]], ali proučavanje [[Charles-Louis de Secondat Montesquieu|Montesquieua]] (1689–1755) preusmjerilo ga je na polje [[Ekonomija|ekonomije]]. Godine 1762. njegova prva publikacija, rasprava o poremećaju valute u milanskim državama, uključivala je također i prijedlog za njegovo pravno liječenje. U svojim dvadesetim godinama života, Beccaria je postao blizak prijatelj sa Pietrom i Alessandrom Verrijem, dvojicom braće koji su sa velikim brojem drugih mladića iz milanske aristokratije osnovali književno društvo pod nazivom "L'Accademia dei pugni" (Akademija pesnica), luckasto ime koje je ismijavalo akademije koje su se razmnožavale u Italiji, a razgovori vođeni u tom društvu često su završavali manjim okršajima. Veliki dio njegove rasprave bio je fokusiran na reformu sistema ''krivičnog pravosuđa''. Preko ove grupe Beccaria se upoznao sa francuskim i britanskim političkim filozofima, kao što su [[Denis Diderot|Didro]], Helvétius, [[Montesquieu]] i [[David Hume|Hume]]. Naročit uticaj na njega imao je Helvecije. == ''O Zločinima i Kaznama'' == [[Datoteka:Dei_delitti_e_delle_pene_1764.jpg|mini|Naslovna stranica originalnog talijanskog izdanja ''Dei delitti e delle pene'']] Cesare Beccaria je najpoznatiji bio po svom djelu o zločinima i kaznama. Godine 1764, uz podršku Pietra Verrija, Beccaria je objavio kratku, ali zato slavnu raspravu o temi same knjige. Neke osnovne informacije i pozadinu priči dali su Pietro, koji je pisao tekst o historiji torture, i Alessandro Verri, službenik zatvora u Milanu koji je iz prve ruke imao iskustvo sa užasnim uslovima koje te zatiču u zatvoru. U ovom eseju, Beccaria je odrazio uvjerenja svojih prijatelja iz grupe ''Il Caffè'' (Kuća za kafu), koji su tražili reformu kroz prosvjetiteljski diskurs. Beccarijina rasprava označila je vrhunac milanskog [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]]. U njemu je Beccaria iznio neke od prvih modernih argumenata protiv [[Smrtna kazna|smrtne kazne]]. Njegova rasprava je ujedno i prvo cjelovito [[Penologija|penološko]] djelo, koja zagovara reformu sistema krivičnog prava. Knjiga je bila prvi opsežni rad koji se bavi reformom krivičnog djela i sugeriše da bi krivično pravosuđe trebalo biti u skladu sa racionalnim principima. Knjiga nemilosrdno protestuje protiv torture za dobijanje priznanja od krivca, tajnih optužbi, arbitrarnog diskrecionog ovlašća sudija, nedosljednosti i nejednakosti pri izricanju kazne, korištenja ličnih veza za dobijanje blaže kazne i primjene smrtne kazne za teška, pa čak u nekim slučajevima lakša krivična djela. Nedugo nakon publikacije knjige, djelo je prevedeno na [[Francuski jezik|francuski]] i [[engleski jezik]] te je bilo nekoliko izdanja. Izdanja Beccarijinog teksta prate dva različita rasporeda materijala: onaj koji je napravio sam Beccaria i onaj koji je pravio francuski prevodilac [[André Morellet]] (1765) koji je nametnuo sistematičniji red. Morellet je smatrao da talijanski tekst zahtjeva pojašnjenje, te je stoga izostavio dijelove, napravio neke dodatke i iznad svega restrukturirao esej pomjeranjem, spajanjem ili razdvajanjem poglavlja.<ref>{{Cite web|url=http://www.bjulibrary.nl/boek/9789462902633/voorwoord|title=Over misdaden en straffen door Cesare Beccaria, (1738–1794) · Bibliotheek · Boom uitgevers den Haag}}</ref> Beccaria otvara svoje djelo opisujući veliku potrebu za reformom u sistemu krivičnog pravosuđa i primjećuje kako je malo studija napisano na sličnu temu. U toku svog rada, Beccaria razvija svoj status pozivajući se na dvije ključne filozofske teorije: [[društveni ugovor]] i korisnost. Što se tiče društvenog ugovora, Beccaria tvrdi da je kazna opravdana samo kako bi se odbranio društveni ugovor i da se osigura da će svi biti motivisani da ga se pridržavaju. Što se tiče korisnosti, Beccaria se zalaže za to da odabrani metod kažnjavanja treba biti onaj koji najvećim dijelom služi javnom dobru. Savremeni politički filozofi razlikuju dvije glavne teorije o opravdavanju kazne. Prvo, ''retributivni pristup'' tvrdi da kazna treba da bude jednaka učinjenoj šteti, bilo bukvalno oko za oko, ili figurativno, što dozvoljava alternativne oblike kompenzacije i ostavlja prostor za interpretaciju. Retributivni pristup ima tendenciju da bude osvetnički i orijentisan ka osveti. ''Utilitaristički pristup'' je onaj koji tvrdi da kazna treba da poveća ukupni omjer sreće u svijetu. Ovo često uključuje kaznu kao sredstvo za mijenjanje i "popravak" kriminalca, onemogućavanje istog da ponovi svoj zločin i odvraćanje drugih od zločina. Beccaria po svemu sudeći zauzima utilitaristički stav. Za Beccariu, svrha kazne jeste stvaranje boljeg društva, a ne osveta. Kazna treba da služi da odvrati druge od činjenja zločina i da spriječi zločinca da ga ponovi. Beccaria tvrdi da bi kazna trebalo da bude blizu krivičnog djela kako bi se maksimizirala odvraćajuća vrijednost kazne. On brani svoj stav o vremenu između krivičnog djela i kazne, opozivajući se na asocijativnu teoriju razumijevanja u kojoj su naš pojam uzroka i naknadno opaženih posljedica proizvod svih naših sagledanih emocija koje se formiraju iz opažanja uzroka i same posljedice. Dakle, izbjegavanjem kazni koje su vremenski udaljene od krivičnog djela, u mogućnosti smo ojačati vezu između kriminalnog ponašanja i kazne koja proizlazi iz toga, što, zauzvrat, obeshrabruje kriminalnu aktivnost. Za Beccariu, kada kazna brzo slijedi nakon zločina, tada će dvije ideje "zločina" i "kazne" biti bliže povezane u svijesti osobe. Isto tako, veza između zločina i kazne je jača ako je kazna na neki način povezana sa zločinom. Obzirom na činjenicu da brzina kažnjavanja ima najveći utjecaj na odvraćanje drugih, Beccaria tvrdi da ne postoji validno opravdanje za stroge kazne. S vremenom ćemo se prirodno naviknuti na povećanje težine kazne, i zbog toga startno povećanje težine gubi svoju učinkovitost. Postoje granice koliko muke čovjek može podnijeti, a isto tako koliko ih može nanijeti. [[Datoteka:Beccaria_-_Dei_delitti_e_delle_pene_-_6043967_A.jpg|mini|Cesare Beccaria, ''Dei delitti e delle pene'']] Beccaria se dotiče niza praksi krivičnog pravosuđa, preporučujući mnogobrojne reforme. Naprimjer, on tvrdi da se [[dvoboj]] može eliminisati ako su zakoni zaštitili osobu od uvreda časti. Zakoni protiv [[Samoubistvo|samoubistva]] su neučinkoviti i prema tome ih treba potpuno otkloniti, ostavljajući kaznu za samoubistvo Bogu. Lov na glave ne bi trebalo dozvoliti jer podstiče ljude na nemoralni stav i pokazuje slabost vlade države. On tvrdi da zakoni treba da budu precizni u definisanju zločina kako ne bi ostalo prostora za sudije da tumače zakon, već samo proglašavale zakon prekršenim. Kazne treba da budu srazmjerne sa počinjenim krivičnim djelom. [[Izdaja]] je najgori zločin jer šteti društvenom ugovoru. Nakon toga slijedi nasilje nad osobom ili njegovom imovinom i na kraju, remećenje javnog reda i mira. Zločini protiv imovine trebaju biti kažnjivi novčanim nadoknadama. Najbolji načini za sprječavanje zločina jeste donošenje jasnih i jednostavnih zakona, nagrađivanje vrlina i poboljšanje obrazovnog sistema. Tri principa poslužile su kao temelj Beccarijinih teorija o krivičnom pravosuđu: slobodna volja, racionalno ponašanje i mogućnost manipulisanja. Prema Beccariji, te većini klasičnih teoretičara – slobodna volja omogućava ljudima da samostalno donose odluke. Beccaria je vjerovao da ljudi imaju racionalan način ponašanja i da ga primjenjuju pri donošenju izbora koji će im pomoći da postignu svoje lično zadovoljstvo i ciljeve. U Beccariinoj interpretaciji, zakon postoji da bi očuvao društveni ugovor i koristio društvu u cjelini. Međutim, budući da ljudi djeluju isključivo iz vlastitog interesa i da su njihovi interesi ponekad u sukobu sa društvenim zakonima, oni čine zločine. Načelo manipulabilnosti odnosi se na predvidljive načine u kojima ljudi djeluju iz racionalnog interesa i samim tim ih se može odvratiti od činjenja zločina ali samo ukoliko kazna nadmašuje korist od zločina, što u toj situaciji zločin predstavlja nelogičan izbor. Principi na koje se Beccaria opozivao bili su: [[razum]], razumijevanje države kao oblika ugovora i princip korisnosti, odnosno najveće sreće za najveći broj. Beccaria je razradio ovaj originalni princip u saradnji sa Pietrom Verrijem i u velikoj meri uticao na [[Jeremy Bentham|Jeremija Benthama]] kako bi ga razvio unutar doktrine utilitarizma . On je otvoreno osudio smrtnu kaznu na dva osnova: # jer država nema pravo da oduzima živote i # jer smrtna kazna nije ni koristan niti neophodan oblik kazne. [[Datoteka:Cesare_Beccaria_statue_Pinacoteca_Brera.jpg|mini|Beccaria statua u Pinakoteci Brera, Milano]] Beccaria je u svojoj knjizi razvio mnoštvo inovativnih i uticajnih principa: * Kazna ima preventivnu (odvraćajuću), a ne retributivnu funkciju. * Kazna treba da bude srazmerna počinjenom zločinu. * Preventivni efekat bi postigla velika verovatnoća kazne, a ne njena težina. * Procedure krivičnih osuda treba da budu javne. * Konačno, da bi bila efikasna, kažnjavanje treba da bude brzo. Također je zagovarao protiv zakona o kontroli oružja,<ref>Beccaria, Cesare. [[wikisource:An Essay on Crimes and Punishments/Chapter XL|"Of Crimes and Punishments."]]</ref> bio je među prvima koji je zagovarao djelotvoran utjecaj obrazovanja na smanjenje kriminala.<ref>{{Cite NIE|wstitle=Beccaria, Cesare Bonesano|year=1905}}</ref> Opozivajući se na zakone o kontroli oružja kao na zakone zasnovane na "lažnim idejama o korisnosti", Beccaria je napisao: ''"Zakoni ove prirode su oni koji zabranjuju nošenje oružja, razoružavajući samo one koji nisu spremni da počine zločin koji zakoni imaju za cilj spriječiti ."'' Dalje je napisao: ''"''[Ovi zakoni] ''sigurno pogoršavaju situaciju žrtava, a napadača boljom, više ohrabruju nego što sprječavaju ubistvo, jer je za napad nenaoružanih potrebno manje hrabrosti nego za napad naoružanih osoba"''. [[Thomas Jefferson|Tomas Jefferson]] je zabilježio ovaj odlomak u svojoj "Legal Commonplace Book ".<ref>{{Cite book|last=Chinard|first=Gilbert|title=The Commonplace Book of Thomas Jefferson: A Repertory of His Ideas on Government|url=https://archive.org/details/thecommonplacebookchinard|date=1926|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|page=[https://archive.org/details/thecommonplacebookchinard/page/314 314]}}</ref> Obzirom da su Beccarijine ideje bile kritične prema pravnom sistemu koji je bio na snazi u to vrijeme, izazivajući kontroverze, on je odlučio anonimno objaviti esej, iz straha od reakcije vlade. Među njegovim savremenim kritičarima bio je [[Antonio Silla]]. Naime, rasprava je bila izuzetno dobro prihvaćena. [[Katarina II, carica Rusije|Katarina Velika]] ga je javno podržala, dok su ga, hiljadama milja daleko, u Sjedinjenim Državama, citirali očevi osnivači Tomas Džeferson i [[John Adams]]. U trenutku kada je postalo jasno da je vlada odobrila njegov esej, Beccaria ga je ponovo objavio, ali ovaj put nije bilo anonimno. == Kasniji život i uticaj == Sa velikim oklijevanjem, Beccaria je prihvatio poziv u Pariz kako bi upoznao velike mislioce toga vremena. Putovao je s braćom Verri gdje su ga ''filozofi'' toplo primili. Međutim, hronično stidljivi Beccaria ostavio je loš utisak i otišao nakon svega tri sedmice, te se vratio u Milano svojoj mladoj supruzi Terezi i nikada više nije otišao u inostranstvo. Prekid saradnje s braćom Verri postao je trajan; nikada nisu mogli shvatiti zašto je Beccaria napustio svoju poziciju na vrhuncu uspjeha. Beccaria je ipak nastavio svojim putem, te je imenovan za nekoliko nominalnih političkih pozicija u Italiji. Beccaria, odvojen od neprocjenjivog doprinosa svojih prijatelja, nije uspio da proizvede još jedan tekst od podjednakog značaja. Izvan Italije je vremenom nastao neosnovan mit da je Beccarijina književna šutnja rezultat austrijskih ograničenja slobode izražavanja u Italiji. Zapravo, sklon periodičnim napadima depresije i mizantropije, sam je utihnuo. Pravni naučnici tog vremena pozdravili su Beccarijina djela i rasprave, a nekoliko evropskih careva u to vrijeme bilo je spremno da ih slijede. Mnoge reforme u krivičnim zakonima glavnih evropskih nacija mogu se naći u raspravi, ali mali broj savremenika se slagalo s Beccarijiim argumentima protiv smrtne kazne. Čak i kada je Veliko vojvodstvo Toskana ukinulo smrtnu kaznu, prva nacija na svijetu koja je to učinila, i dalje je slijedilo Beccarijine misli o nedostatku efikasnosti smrtne kazne, ali ne da država nema pravo da pogubi građane. U anglofonom svijetu, Beccariaine ideje ušle su u spise o kažnjavanju Sir Williama Blackstonea (selektivno), a još više u one Williama Edena i [[Jeremy Bentham|Jeremyja Benthama]].<ref>{{Cite journal|last=Draper|first=Anthony J.|year=2000|title=Cesare Beccaria's influence on English discussions of punishment, 1764–1789|url=https://archive.org/details/sim_history-of-european-ideas_2000_26_3-4/page/177|journal=History of European Ideas|volume=26|issue=3–4|pages=177–99|doi=10.1016/s0191-6599(01)00017-1}}</ref> Novembra 1768, imenovan je za katedru [[Pravo|prava]] i [[Ekonomija|privrede]] na Palatinskom koledžu u Milanu, koja je osnovana u njegovo ime. Predavanja o političkoj ekonomiji, koja se najviše zasnivaju na strogim utilitarnim principima, izrazito se poklapaju sa teorijama Engleske škole ekonomista. Objavljena su u zbirci talijanskih pisaca o političkoj ekonomiji (''Scrittori Classici Italiani di Economia politica'', vol. xi. i xii.). Beccaria nije nikada uspio napisati još jedno djelo koje bi odgovaralo ''Dei Delitti e Delle Pene'', ali je napravio razne nedovršene pokušaje za svoga života. Kratka rasprava o književnom stilu je bilo jedino štampanje koje je doživio. Godine 1771. Beccaria postaje član vrhovnog ekonomskog savjeta, a 1791. je imenovan u odbor za reformu sudskog zakonika gdje je bio istaknut njegov vrijedni doprinos. U toku ovog perioda predvodio je niz reformi, kao što su standardizacija težina i mjerenja.<ref>{{cite journal|last1=Lugli|first1=Emanuele|date=2015|title=Cesare Beccaria e la riduzione delle misure lineari a Milano|journal=Nuova Informazione Bibliografica|volume=3|issue=3|pages=597–602|doi=10.1448/80865}}</ref> Uspješan i na polju kriminologije, njegov uticaj tokom života proširio se na oblikovanje prava navedenih u [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustavu SAD]] i u Povelji o pravima. Djelo ''O zločinima i kaznama'' poslužilo je kao koristan vodič osnivačima. Beccariine teorije, kao što su izražene u ''O zločinima i kaznama'', nastavile su igrati veliku ulogu u posljednje vrijeme. Iako su mnoge njegove teorije popularne, neke su još uvijek žestoko kontroverzne, čak i više od dva stoljeća nakon smrti poznatog kriminologa. Umro je 28. novembra 1794. u svom rodnom gradu [[Milano|Milanu]], Italija.<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/scholars-educators/cesare-beccaria|title=Cesare Beccaria|access-date=25. 11. 2024}}</ref> == Porodica == Beccariin unuk bio je [[Alessandro Manzoni]], poznati italijanski romanopisac i pjesnik koji je, između ostalog, napisao Vjerenicu, jedan od prvih talijanskih historijskih romana, te "''Il cinque maggio"'', pjesmu o Napoleonovoj smrti. == Komemoracije == * Beccaria Township u centralnoj [[Pennsylvania|Pensilvaniji]], Sjedinjene Države, nazvan je po njemu. * Piazza Beccaria, veliki trg u [[Firenca|Firenci]], Italija, također je nazvan po njemu. == Vidi == * [[Smrtna kazna u Italiji]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |first=Cesare|last=Beccaria|others=Translation and introductory chapters by [[James Anson Farrer]]|year=1880 |url= https://archive.org/stream/crimesandpunish00farrgoog#page/n6/mode/2up |title= Crimes and Punishments |place= London |publisher= Chatto & Windus |via= Internet Archive}} * {{cite book |last=Bridgewater |first=Thomas Rawling |chapter=Cæsar Bonesana, Marquis di Beccaria |editor1=Macdonell, John |editor1-link=John Macdonell (judge) |editor2=Manson, Edward William Donoghue |title=Great Jurists of the World |place=London |publisher=John Murray |year=1913 |pages=505–516 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.13326/page/n543 |access-date=13 February 2019 |via=Internet Archive}} * {{Cite book|last=Groenewegen|first=Peter D.|year=2002|title=Eighteenth-Century Economics: Turgot, Beccaria and Smith and their Contemporaries|url=https://archive.org/details/eighteenthcentur0000groe|location=London|publisher=Routledge|isbn=0-415-27940-2}} * {{cite book|last=Ortolja-Baird |first=Alexandra |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DE7ADwAAQBAJ&dq=Cesare+Beccaria:+Functionary,+Lecturer,+Cameralist&pg=PT159 |chapter=Cesare Beccaria: Functionary, Lecturer, Cameralist?: Interpreting Cameralism in Habsburg Lombardy|title=Cameralism and the Enlightenment|publisher=Routledge|year=2019|pages=173–200}} [[Kategorija:Umrli 1794.]] [[Kategorija:Rođeni 1738.]] 2url6dqnf0p2t1v9okq1emdfng2hp58 Kodiranje (pamćenje) 0 526598 3936955 3930348 2026-10-24T19:39:09Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936955 wikitext text/x-wiki [[Pamćenje]] ima sposobnost '''kodiranja''', [[pohranjivanja (memorija)|pohranjivanja]] i [[prisjećanje (memorija)|prisjećanja]] [[informacija]]. Sjećanja daju organizmu sposobnost [[učenje|učenja]] i prilagođavanja iz prethodnih iskustava, kao i izgradnje odnosa. '''Kodiranje''' omogućava da se percipirani predmet upotrebe ili interesa pretvori u konstrukt koji se može pohraniti u mozgu i kasnije prizvati iz [[dugoročno pamćenje|dugoročnog pamćenja]].<ref name=":7">{{Cite book|title=Cognitive Psychology; Connecting the Mind, Research and Everyday Experience.|url=https://archive.org/details/0162033694926|last=Goldstein|first=E. Bruce|publisher=Cengage Learning|year=2015|isbn=9781285763880|location=Stamford, CT. USA|pages=[https://archive.org/details/0162033694926/page/122 122]}}</ref> [[Radna memorija]] pohranjuje informacije za trenutnu upotrebu ili manipulaciju, što se postiže povezivanjem s prethodno arhiviranim stavkama koje su već prisutne u dugoročnom pamćenju pojedinca.<ref name=":7" /> ==Historija== [[Slika:Ebbinghaus2.jpg|thumb|alt= Hermann Ebbinghaus|Hermann Ebbinghaus (1850–1909)]] Kodiranje je još uvijek relativno novo i neistraženo, ali porijeklo kodiranja seže do drevnih filozofa poput [[Aristotel]]a i [[Platon]]a. Važna ličnost u historiji kodiranja je [[Hermann Ebbinghaus]] (1850–1909). Ebbinghaus je bio pionir u oblasti istraživanja pamćenja. Koristeći sebe kao subjekt, proučavao je kako učimo i zaboravljamo informacije ponavljajući listu [[besmisleni slog|besmislenih slogova]] u ritmu [[metronom]]a sve dok ih nije zapamtio.<ref name="ebbingbook">Ebbinghaus, H. (1885). Memory: A Contribution to Experimental Psychology.</ref> Ovi eksperimenti su ga naveli da predloži [[kriva učenja|krivu učenja]].<ref name="ebbingbook"/> Koristio je ove relativno besmislene riječi kako prethodne asocijacije između značajnih riječi ne bi uticale na učenje. Otkrio je da su liste koje su omogućavale stvaranje asocijacija i da [[semantika|semantičko]] značenje bude očigledno lakše za [[pamćenje]]. Ebbinghausovi rezultati utrli su put eksperimentalnoj psihologiji u pamćenju i drugim mentalnim procesima. Tokom 1900-ih postignut je dalji napredak u istraživanju pamćenja. [[Ivan Pavlov]] je započeo istraživanje o [[klasično uslovljavanje|klasičnom uslovljavanju]]. Njegovo istraživanje je pokazalo sposobnost stvaranja semantičkog odnosa između dvije nepovezane stavke. Godine 1932. Frederic Bartlett je predložio ideju mentalnih [[Shema (psihologija)|shema]]. Ovaj model je predložio da to da li će se nove informacije kodirati zavisi od njihove konzistentnosti s prethodnim znanjem (mentalne sheme).<ref name="bartlett32">Bartlett, F. C. (1932). Remembering: A study in experimental and social psychology. Cambridge, England: Cambridge University Press.</ref> Ovaj model je također sugerirao da bi informacije koje nisu bile prisutne u vrijeme kodiranja bile dodane u pamćenje ako bi se zasnivale na shematskom znanju o svijetu.<ref name="bartlett32" /> Na taj način je utvrđeno da je kodiranje pod utjecajem prethodnog znanja. S napretkom [[Gestaltova psihologija|Gestaltove teorije]] došlo je do spoznaje da se pamćenje kodiranih informacija često doživljava kao drugačije od stimulusa koji su ih pokrenuli. Na njega je također utjecao kontekst u koji su stimulusi ugrađeni. S napretkom tehnologije, pojavilo se područje neuropsihologije, a s njim i biološka osnova za teorije kodiranja. Godine 1949., Donald [[Donald O. Hebb|Hebb]] proučavao je [[neurologija|neuronaučni]] aspekt kodiranja i izjavio da se "[[neuron]]i koji se aktiviraju zajedno povezuju", implicirajući da se kodiranje događa kada se veze između neurona uspostavljaju kroz ponovljenu upotrebu. Pedesetih i šezdesetih godina 20. stoljeća došlo je do prelaska na pristup pamćenju zasnovan na obradi informacija zasnovan na izumu [[računar]]a, nakon čega je uslijedila početna sugestija da je kodiranje proces kojim se informacije unose u [[pamćenje]]. U 1956., [[George Armitage Miller]] je napisao svoj rad o tome kako je [[kratkoročno pamćenje]] ograničeno na sedam stavki, plus ili minus dva, pod nazivom [[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]. Ovaj broj je dodan kada su studije provedene na [[Komadiranje (psihologija)|Komadiranje]] otkrile da sedam, plus ili minus dva također može označavati sedam "paketa informacija". Godine 1974., [[Alan Baddeley]] i [[Graham Hitch]] predložili su svoj [[Baddeleyjev model radne memorije|model radne memorije]], koji se sastoji od centralnog izvršnog dijela, vizuo-prostorne skicirke i fonološke petlje kao metode kodiranja. Godine 2000., Baddeley je dodao epizodni bafer.<ref name="text" /> Istovremeno, [[Endel Tulving]] (1983) je predložio ideju specifičnosti kodiranja pri čemu je kontekst ponovo naveden kao utjecaj na kodiranje. ==Tipovi== Postoje dva glavna pristupa analizi načina na koji [[mozak]] kodira informacije: fiziološki pristup i mentalni pristup. Fiziološki pristup proučava kako neuroni u mozgu predstavljaju stimulus, dok mentalni pristup proučava kako stimulus predstavlja u umu.<ref>{{Cite book|last1=Parker|first1=Amanda|url=https://books.google.com/books?id=PSB5AgAAQBAJ&q=physiological+and+mental+approaches+to+encoding+memory&pg=PP1|title=The Cognitive Neuroscience of Memory: Encoding and Retrieval|last2=Bussey|first2=Timothy J.|last3=Wilding|first3=Edward L.|date=18. 8. 2005|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-135-43073-3|language=en}}</ref> Postoji mnogo tipova mentalnog kodiranja koje se koriste, kao što su vizualno, elaborativno, organizacijsko, akustično i semantičko. Međutim, ovo nije potpuna lista. ===Vizualno kodiranje=== Vizualno kodiranje je proces pretvaranja slika i vizualnih senzornih informacija u memoriju pohranjenu u mozgu. To znači da ljudi mogu pretvoriti nove informacije koje su pohranili u mentalne slike (<ref>Harrison, C., Semin, A., (2009). Psychology. New York, p. 222</ref>). Vizualne senzorne informacije se privremeno pohranjuju unutar našeg [[ikonsko pamćenje|ikonskog pamćenja]]<ref name="text">Baddeley, A., Eysenck, M.W., & Anderson, M.C. (2009). Memory. London: Psychology Press. p. 27, 44-59</ref> i [[radna memorija|radnu memoriju]] prije nego što se kodiraju u trajnu dugoročnu memoriju.<ref name="sperling63">Sperling, G. (1963). A model for visual memory tasks. Human Factors, 5, 19-31.</ref><ref name="sperling67">Sperling, G. (1967). Successive approximations to a model for short term memory. Acta Psychologica, 27, 285-292.</ref> [[Baddeleyjev model radne memorije]] sugerira da se vizualne informacije pohranjuju u vizualno-prostornoj skicirnoj pločici.<ref name="text"/> Vizuelno-prostorna skicirna pločica povezana je s centralnim izvršnim dijelom, koji je ključno područje radne memorije. [[Amigdala]] je još jedna složena struktura koja ima važnu ulogu u vizualnom kodiranju. Prihvata vizualni unos pored unosa iz drugih sistema i kodira pozitivne ili negativne vrijednosti uvjetovanih stimulusa.<ref name="Belova">Belova, M.A., Morrison, S.E., Paton, J.J., & Salzman, C.D. (2006). The primate amygdala represents the positive and negative value of visual stimuli during learning. [[Nature]]; 439(7078): 865-870.</ref> ===Elaborativno kodiranje=== {{glavni|Elaborativno kodiranje}} Elaborativno kodiranje je proces aktivnog povezivanja novih [[informacija]] sa znanjem koje je već u pamćenju. Sjećanja su kombinacija starih i novih informacija, tako da priroda bilo kojeg određenog sjećanja ovisi koliko o starim informacijama koje su već u našim sjećanjima toliko i o novim informacijama koje dolaze putem naših čula.<ref>{{Cite book|title=An introduction to cognitive psychology : processes and disorders|last=Groome, David, 1946-|year=2013|isbn=978-1-317-97609-7|edition=Third|location=Hove, East Sussex|pages=176–177|oclc=867050087}}</ref> Drugim riječima, način na koji nešto pamtimo zavisi od toga kako o tome razmišljamo u tom trenutku. Mnoge studije su pokazale da se dugoročno pamćenje uveliko poboljšava detaljnim kodiranjem.<ref>Brown and Craik (2000)</ref> ===Semantičko kodiranje=== Semantičko kodiranje je obrada i kodiranje senzornog unosa koji ima određeno značenje ili se može primijeniti na kontekst. Mogu se primijeniti različite strategije, kao što su [[Komadiranje (psihologija)|komadiranje]] i [[mnemotehnika]], kako bi se pomoglo u kodiranju, a u nekim slučajevima omogućila dubinska obrada i optimizacija pronalaženja. Riječi proučavane u semantičkim ili dubokim uslovima kodiranja bolje se pamte u poređenju sa lahkim i teškim grupama nesemantičkih ili plitkih uslova kodiranja, pri čemu je vrijeme odziva odlučujuća varijabla.<ref name="Demb">Demb, JB., Desmond, JE., John Gabrieli, Gary H. Glover, Vaidya, CJ., & Wagner, AD. Semantic encoding and retrieval in the left inferior prefrontal cortex: a functional MRI study of task difficulty and process specificity. The Journal of Neuroscience; 15, 5870-5878.</ref> [[Brodmannovo područje|Brodmannova područja]] 45, 46 i 47 (lijevi donji pre[[čeoni korteks]] ili LIPC) pokazala su značajno veću aktivaciju tokom uslova semantičkog u poređenju sa uslovima nesemantičkog kodiranja, bez obzira na težinu predstavljenog zadatka nesemantičkog kodiranja. Isto područje koje pokazuje povećanu aktivaciju tokom početnog semantičkog kodiranja također će pokazati smanjenu aktivaciju sa ponovljenim semantičkim kodiranjem istih riječi. Ovo sugerira da je smanjenje aktivacije sa ponavljanjem specifično za proces, a javlja se kada se riječi semantički reproduciraju, ali ne i kada se nesemantički reproduciraju.<ref name="Demb" /> Studije [[lezija]] i neurosnimanja sugeriraju da je [[orbitočeoni korteks]] odgovoran za početno kodiranje i da je aktivnost u lijevom lateralnom prefrontalnom korteksu u korelaciji sa semantičkom organizacijom kodiranih informacija.<ref name="Frey, Stephen, and Michael Petrides. 2002">Frey, S., & Petrides, M. (2002). Orbitofrontal cortex and memory formation. Neuron, 36(1), 171-176.</ref> ===Akustično kodiranje=== Akustično kodiranje je kodiranje [[čulo sluha|slušnih impulsa]]. Prema Baddeleyu, obrada slušnih informacija potpomognuta je konceptom fonološke petlje, koja omogućava da se unos unutar naše ehoične memorije subvokalno uvježba kako bi se olakšalo pamćenje.<ref name="text"/> Kada čujemo bilo koju riječ, to činimo slušajući pojedinačne zvukove, jedan po jedan. Stoga se sjećanje na početak nove riječi pohranjuje u našoj ehoičnoj memoriji sve dok se cijeli [[zvuk]] ne percipira i prepozna kao riječ.<ref>{{cite book|last=Carlson and Heth(2010)|title=Psychology the Science of Behaviour 4e|publisher=Pearson Education Canada|chapter=Chapter 8|page=233}}</ref> Studije pokazuju da [[leksika|leksički]], [[semantika|semantički]] i [[fonologija|fonološki]] faktori međusobno djeluju u verbalnom radnom pamćenju. Efekat fonološke sličnosti (PSE) modificiran je konkretnošću riječi. Ovo naglašava da se performanse verbalnog radnog pamćenja ne mogu isključivo pripisati fonološkoj ili akustičkoj reprezentaciji, već uključuju i interakciju [[lingvistika|lingvističke]] reprezentacije.<ref name="Acheson">Acheson, D.J., MacDonald, M.C., & Postle, B.R. (2010). The Interaction of Concreteness and Phonological Similarity in Verbal Working Memory. Journal of Experimental Psychogy: Learning, Memory and Cognition; 36:1, 17-36.</ref> Ono što ostaje da se vidi jeste da li se lingvistički prikaz izražava u trenutku prisjećanja ili da li korišteni načini predstavljanja (kao što su snimci, video zapisi, simboli itd.) učestvuju u fundamentalnijoj ulozi u kodiranju i očuvanju informacija u pamćenju.<ref name="Acheson"/> Mozak se prvenstveno oslanja na akustično (tj. fonološko) kodiranje za upotrebu u kratkoročnom skladištenju i prvenstveno semantičko kodiranje za upotrebu u dugoročnom skladištenju.<ref>{{Cite journal|last1=Hughes|first1=Robert W.|last2=Chamberland|first2=Cindy|last3=Tremblay|first3=Sébastien|last4=Jones|first4=Dylan M.|date=oktobar 2016|title=Perceptual-motor determinants of auditory-verbal serial short-term memory|journal=Journal of Memory and Language|language=en|volume=90|pages=126–146|doi=10.1016/j.jml.2016.04.006|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baddeley|first=A. D.|date=1966|title=The Influence of Acoustic and Semantic Similarity on Long-term Memory for Word Sequences|url=http://dx.doi.org/10.1080/14640746608400047|journal=Quarterly Journal of Experimental Psychology|volume=18|issue=4|pages=302–309|doi=10.1080/14640746608400047|pmid=5956072|s2cid=39981510|issn=0033-555X|url-access=subscription}}</ref> ===Ostala čula=== Taktilno kodiranje je obrada i kodiranje kako se nešto osjeća, obično [[čulo dodira|putem dodira]]. [[Neuron]]i u primarnom somatosenzornom korteksu (S1) reaguju na vibrotaktilne stimuluse aktiviranjem u sinhronizaciji sa svakom serijom vibracija.<ref name="Crawley">Crawley, AP., Davis, KD., Mikulis. DJ. & Kwan, CL. (1998). Function MRI study of thalamic and cortical activation evoked by cutaneous heat, cold, and tactile stimuli. Journal of Neurophysiology: 80 (3): 1533–46</ref> [[Miris]]i i [[čulo okusa|okusi]] također mogu dovesti do kodiranja. Organizacijsko kodiranje je proces klasifikacije informacija koji omogućava povezivanje unutar niza pojmova. ==Dugoročna potencijacija== [[Slika:Early LTP mechanism.png|right| Rani LPT mehanizam]] {{glavni|Dugoročna potencijacija}} Kodiranje je biološki događaj koji počinje sa [[percepcija|percepcijom]]. Svi opaženi i upečatljivi osjećaji putuju do [[talamus]]a mozga gdje se svi ti osjećaji kombiniraju u jedno jedinstveno iskustvo.<ref name="mohs">Mohs, Richard C. "How Human Memory Works." 8 May 2007. HowStuffWorks.com. <http://health.howstuffworks.com/human-memory.htm> 23 February 2010.</ref> [[Hipokampus]] je odgovoran za analizu ovih unosa i konačno odlučivanje hoće li se oni pohraniti u dugoročno pamćenje; ove različite niti informacija pohranjene su u različitim dijelovima mozga. Međutim, tačan način na koji se ovi dijelovi identificiraju i kasnije prisjećaju ostaje nepoznat.<ref name="mohs"/> Kodiranje se postiže kombinacijom hemikalija i [[elektricitet]]a. [[Neurotransmiter]]i se oslobađaju kada električni impuls pređe sinapsu koja služi kao veza od nervnih ćelija do drugih ćelija. [[Dendrit]]i primaju ove impulse svojim pernatim produžecima. Fenomen koji se naziva [[dugoročna potencijacija]] omogućava [[sinapsa|sinapsi]] da poveća snagu sa povećanjem broja prenesenih signala između dva neurona. Da bi se to dogodilo, [[NMDA receptor]], koji utiče na protok informacija između neurona kontrolišući inicijaciju dugoročne potencijacije u većini [[hipokampus]]nih puteva, mora stupiti na scenu. Da bi se ovi NMDA receptori aktivirali, moraju postojati dva uslova. Prvo, [[glutamat]] mora biti oslobođen i vezan za mjesto NMDA receptora na postsinapsnim neuronima. Drugo, ekscitacija se mora odvijati u postsinapsnim neuronima.<ref>Schacter, D., Gilbert, D. & Wegner, D.(2011) ''Psychology'', 2nd edition, Chapter 6: Memory, p.232</ref> Ove ćelije se također organiziraju u grupe specijalizirane za različite vrste obrade informacija. Dakle, s novim iskustvima mozak stvara više veza i može se 'preusmjeriti'. [[Mozak]] se organizira i reorganizira kao odgovor na nečija iskustva, stvarajući nova sjećanja podstaknuta iskustvom, [[obrazovanje]]m ili obukom.<ref name="mohs"/> Stoga, korištenje mozga odražava način na koji je organiziran.<ref name="mohs"/> Ova sposobnost reorganizacije posebno je važna ako se ikada dio mozga ošteti. Naučnici nisu sigurni da li se stimulusi onoga čega se ne sjećamo filtriraju u senzornoj fazi ili se filtriraju nakon što mozak ispita njihov značaj.<ref name="mohs"/> ===Aktivnost mapiranja=== [[Pozitronska emisiona tomografija]] (PET) pokazuje konzistentan funkcionalni anatomski nacrt aktivacije [[hipokampus]]a tokom epizodnog kodiranja i pronalaženja. Pokazalo se da se aktivacija u hipokampusnoj regiji povezana s kodiranjem epizodnog pamćenja događa u rostralnom dijelu regije, dok se aktivacija povezana s pronalaženjem epizodnog pamćenja događa u kaudalnim dijelovima.<ref name="Lepage">Lepage, M., Habib, R. & Tulving. E. (1998). Hippocampal PET activations of memory encoding and retrieval: The HIPER model. Hippocampus, 8:4: 313-322</ref> Ovo se naziva model [[kodiranje i pronalaženja hipokampusne memorije]] ili HIPER model. U jednoj studiji korištena je PET za mjerenje cerebralnog protoka krvi tokom kodiranja i prepoznavanja lica i kod mladih i kod starijih učesnika. Mladi ljudi su pokazali povećan moždani [[krvotok|protok krvi]] u desnom hipokampusu i lijevom prefrontalnom i [[sljepoočni režanj|temporalnom korteksu]] tokom kodiranja, te u desnom prefrontalnom i [[tjemeni rtežanj|parijetalnom korteksu]] tokom prepoznavanja.<ref name="Grady">Grady, CL., Horwitz, B., Haxby, JV., Maisog, JM., McIntosh, AR., Mentis, MJ., Pietrini, P., Schapiro, MB., & Underleider, LG. (1995) Age-related reductions in human recognition memory due to inpaired encoding. Science, 269:5221, 218-221.</ref> Starije osobe nisu pokazale značajnu aktivaciju u područjima aktiviranim kod mladih tokom kodiranja, međutim, pokazale su aktivaciju desnog prefrontalnog režnja tokom prepoznavanja.<ref name="Grady"/> Stoga se može zaključiti da kako starimo, slabljenje pamćenja može biti posljedica nemogućnosti adekvatnog kodiranja stimulusa, što je demonstrirano u nedostatku korteksne i [[hipokampus]]ne aktivacije tokom procesa kodiranja.<ref name="Grady"/> Nedavni nalazi u studijama usmjerenim na pacijente s posttraumatskim stresnim poremećajem pokazuju da su aminokiselinski transmiteri, [[glutamat]] i [[GABA]], blisko uključeni u proces registracije činjeničnog pamćenja i sugeriraju da su amino [[neurotransmiter]]i, [[norepinefrin]]-[[epinefrin]] i [[serotonin]], uključeni u kodiranje emocionalnog pamćenja.<ref name="Birmes">Birmes, P., Escande, M., Schmitt, L. & Senard, JM. (2002). Biological Factors of PTSD: neurotransmitters and neuromodulators. Encephale, 28: 241-247.</ref> ==Molekularna perspektiva== Proces kodiranja još nije dobro shvaćen, međutim, ključni napredak je osvijetlio prirodu ovih mehanizama. Kodiranje počinje sa svakom novom situacijom, jer će [[mozak]] interagovati i izvući zaključke iz rezultata te interakcije. Poznato je da ova iskustva učenja pokreću kaskadu molekularnih događaja koji vode do formiranja sjećanja.<ref name="wagner">Wagner, M. (2008). The His452Tyr variant of the gene encoding the 5-HT(2a) receptor is specifically associated with consolidation of episodic memory in humans. International Journal of Neuropsychopharmacology, 11, 1163–1167.</ref> Ove promjene uključuju modifikaciju neuronskih sinapsi, modifikaciju proteina, stvaranje novih sinapsi, aktivaciju [[ekspresija gena]] i [[sinteza proteina|sintezu proteina]]. Jedna studija je otkrila da visoki nivoi [[acetilholin]]a u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] tokom budnosti pomažu u kodiranju novih pamćenja, dok niski nivoi acetilholina tokom sporotalasnog sna pomažu u konsolidaciji sjećanja.<ref>{{Cite journal|last1=Rasch|first1=Björn H.|last2=Born|first2=Jan|last3=Gais|first3=Steffen|date=1. 5. 2006|title=Combined Blockade of Cholinergic Receptors Shifts the Brain from Stimulus Encoding to Memory Consolidation|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cognitive-neuroscience_2006-05_18_5/page/792|journal=Journal of Cognitive Neuroscience|volume=18|issue=5|pages=793–802|doi=10.1162/jocn.2006.18.5.793|pmid=16768378|s2cid=7584537|issn=0898-929X}}</ref> Međutim, kodiranje se može odvijati na različitim nivoima. Prvi korak je formiranje [[kratkoročno pamćenje|kratkoročnog pa]], nakon čega slijedi konverzija u [[dugoročno pamćenje]], a zatim proces konsolidacije [[dugoročno pamćenje|dugoročnog pamćenja]].<ref name="kandel">Kandel, E. (2004). The Molecular Biology of Memory Storage: A Dialog Between Genes and Synapses. Bioscience Reports, 24, 4-5.</ref> ===[[Sinapsna plastičnost]]=== [[Sinapsna plastičnost]] je sposobnost [[mozak|mozga]] da ojača, oslabi, uništi i stvori neuronske sinapse i osnova je za učenje. Ove molekularne razlike će identificirati i ukazati na snagu svake neuronske veze. Učinak iskustva učenja zavisi od sadržaja takvog iskustva. Reakcije koje su favorizirane bit će pojačane, a one koje se smatraju nepovoljnima bit će oslabljene. Ovo pokazuje da sinaptičke modifikacije koje se javljaju mogu djelovati u oba smjera, kako bi se mogle mijenjati tokom vremena ovisno o trenutnoj situaciji organizma. Kratkoročno, sinaptičke promjene mogu uključivati jačanje ili slabljenje veze modificiranjem postojećih proteina što dovodi do modifikacije snage sinaptičke veze. Dugoročno, mogu se formirati potpuno nove veze ili se broj sinapsi na vezi može povećati ili smanjiti.<ref name="kandel"/> ===Proces kodiranja=== Značajna kratkoročna biohemijska promjena je kovalentna modifikacija postojećih proteina kako bi se modificirale sinaptičke veze koje su već aktivne. Ovo omogućava prijenos podataka u kratkom roku, bez konsolidacije bilo čega za trajno skladištenje. Odavde se sjećanje ili asocijacija mogu odabrati da postanu dugoročno pamćenje ili zaboraviti kako sinaptičke veze na kraju oslabe. Prelazak sa kratkoročnog na dugoročno je isti i za [[implicitno pamćenje]] i za [[eksplicitno pamćenje]]. Ovaj proces je regulisan brojnim inhibitornim ograničenjima, prvenstveno ravnotežom između [[fosfolilacija|fosforilacije]] i [[defosforilacija]] proteina.<ref name="kandel"/> Konačno, dolazi do dugoročnih promjena koje omogućavaju konsolidaciju ciljnog pamćenja. Ove promjene uključuju novu sintezu proteina, formiranje novih sinaptičkih veza i konačno aktivaciju [[ekspresija gena]] u skladu s novom [[neuron]]skom konfiguracijom.<ref>Sacktor, T.C. (2008). PKMz, LTP Maintenance, and the dynamic molecular biology of memory storage. Progress in Brain Research, 169, Ch 2.</ref> Utvrđeno je da je proces kodiranja djelomično posredovan serotonergičkim interneuronima, posebno u pogledu senzibilizacije, budući da je blokiranje ovih interneurona u potpunosti spriječilo senzibilizaciju. Međutim, krajnje posljedice ovih otkrića tek trebaju biti identificirane. Nadalje, poznato je da proces učenja regrutuje razne modulatorne transmitere kako bi stvorio i konsolidovao sjećanja. Ovi transmiteri uzrokuju da jezgro pokrene procese potrebne za rast neurona i dugoročno pamćenje, označava specifične sinapse za hvatanje dugoročnih procesa, reguliše lokalnu sintezu proteina, pa čak i izgleda da posreduje u procesima pažnje potrebnim za formiranje i prisjećanje sjećanja. ===Kodiranje i genetika=== Poznato je da je ljudsko pamćenje, uključujući proces kodiranja, nasljedna osobina koju kontroliše više od jednog gena. U stvari, studije blizanaca sugeriraju da su genetske razlike odgovorne za čak 50% varijanse uočene u zadacima pamćenja.<ref name="wagner"/> Proteini identificirani u studijama na životinjama direktno su povezani s molekularnom kaskadom reakcija koje vode do formiranja pamćenja, a znatan broj ovih proteina kodiraju geni koji se eksprimiraju i kod ljudi. U stvari, varijacije unutar ovih gena izgleda da su povezane s kapacitetom pamćenja i identificirane su u nedavnim studijama ljudske genetike.<ref name="wagner"/> ==Komplementarni procesi== Ideja da je mozak odvojen u dvije komplementarne mreže za obradu ([[mrežni zadatak|pozitivna na zadatak]] i [[mrežni zadatak|negativna na zadatak]]) nedavno je postala područje sve većeg interesa. Mreža pozitivna na zadatak bavi se eksterno orijentiranom obradom, dok se mreža negativna na zadatak bavi interno orijentiranom obradom. Istraživanja pokazuju da ove mreže nisu isključive i da se neki zadaci preklapaju u svojoj aktivaciji. Studija provedena 2009. godine pokazuje da se uspjeh kodiranja i aktivnost detekcije novosti unutar mreže pozitivne na zadatak značajno preklapaju te je stoga zaključeno da odražavaju uobičajenu povezanost eksterno orijentirane obrade.<ref name="cab">Cabeza, R., Daselaar, S.M., & Hongkeun, K. (2009). Overlapping brain activity between episodic memory encoding and retrieval: Roles of the task-positive and task-negative networks. Neuroimage;49: 1145–1154.</ref> Također pokazuje kako neuspjeh kodiranja i uspjeh pretraživanja dijele značajno preklapanje unutar mreže negativne na zadatku, što ukazuje na zajedničku povezanost interno orijentirane obrade.<ref name="cab"/> Konačno, nizak nivo preklapanja između uspjeha kodiranja i aktivnosti uspjeha pretraživanja, te između neuspjeha kodiranja i aktivnosti detekcije novosti, ukazuje na suprotne načine obrade.<ref name="cab"/> Ukratko, mreže pozitivne na zadatak i negativne na zadatak mogu imati zajedničke asocijacije tokom izvođenja različitih zadataka. ==Dubina obrade== Različiti nivoi obrade utiču na to koliko se dobro pamte informacije. Ovu ideju su prvi predstavili Craik i Lockhart (1972). Tvrdili su da nivo obrade informacija zavisi od dubine na kojoj se informacija obrađuje; uglavnom, plitka obrada i duboka obrada. Prema Craiku i Lockhartu, kodiranje senzornih [[informacija]] smatralo bi se plitkom obradom, jer je visoko automatsko i zahtijeva vrlo malo fokusa. Dublji nivo obrade zahtijeva više pažnje posvećene stimulusu i angažuje više kognitivnih sistema za kodiranje informacija. Izuzetak od dubinske obrade je ako je pojedinac često bio izložen stimulusu i ako je on postao uobičajen u životu pojedinca, kao što je ime osobee.<ref>{{Cite journal|last=Lockhart|first=Robert|date=1990|title=Levels of Processing: A Retrospective Commentary on a Framework for Memory Research|url=http://www.psychologyib.com/uploads/1/1/7/5/11758934/_ib_psychology_-_craik_and_lockhart_1972.pdf|journal=Canadian Journal of Psychology|volume=44|pages=88|doi=10.1037/h0084237}}</ref> > Ovi nivoi obrade mogu se ilustrovati održavanjem i detaljnim vježbanjem. ===Vježbanje održavanja i detaljno vježbanje=== ''Vježbanje održavanja'' je plitak oblik obrade informacija koji uključuje fokusiranje na objekt bez razmišljanja o njegovom značenju ili njegovoj povezanosti s drugim objektima. Naprimjer, ponavljanje niza brojeva je oblik vježbanja održavanja. Nasuprot tome, ''elaborativna ili relaciona vježba'' je proces u kojem povezujete novi materijal s informacijama koje su već pohranjene u dugoročnom pamćenju. To je duboki oblik obrade informacija i uključuje razmišljanje o značenju objekta, kao i uspostavljanje veza između objekta, prošlih iskustava i drugih objekata fokusa. Koristeći primjer brojeva, mogli biste ih povezati s datumima koji su lično značajni, kao što su rođendani vaših roditelja (prošla iskustva) ili biste možda mogli vidjeti obrazac u brojevima koji vam pomaže da ih zapamtite.<ref name="1973 craik">Craik, F. I. M., & Watkins, M. J. (1973). The role of rehearsal in short-term memory. ''Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior'', '''12''' (6), 599–607.</ref> [[Slika:US penny 2003.jpg|thumb|alt=|Američki peni]] Zbog dubljeg nivoa obrade koji se dešava tokom elaborativnog uvježbavanja, ono je efikasnije od uvježbavanja održavanja u stvaranju novih sjećanja.<ref name=" 1973 craik"/> To se pokazalo u nedostatku znanja ljudi o detaljima u svakodnevnim predmetima. Naprimjer, u jednoj studiji u kojoj su Amerikanci pitani o orijentaciji lica na peni njihove zemlje, malo ko se toga sjetio sa sigurnošću. Uprkos činjenici da je to detalj koji se često viđa, ne pamti se jer nema potrebe za tim, jer boja razlikuje peni od drugih kovanica.<ref>Nickerson, R. S. (., & Adams, M. J. (1979). Long-term memory for a common object. Cognitive Psychology, 11(3, pp. 287-307)</ref> Neefikasnost probe održavanja, jednostavnog ponovljenog izlaganja predmetu, u stvaranju sjećanja, također je utvrđena kod ljudi koji nemaju dovoljno pamćenja za raspored cifara 0-9 na kalkulatorima i [[telefon]]ima.<ref>Rinck, M. (1999). Memory for everyday objects: Where are the digits on numerical keypads? Applied Cognitive Psychology, 13(4), 329-350.</ref> Dokazano je da je ponavljanje nastave važno u učenju, ali se njegovi efekti mogu demonstrirati samo korištenjem indirektnih metoda kao što su [[zadatak leksičkog odlučivanja|zadaci leksičkog odlučivanja]],<ref>Oliphant, G. W. (1983). Repetition and recency effects in word recognition. Australian Journal of Psychology, 35(3), 393-403</ref> and word stem completion<ref>Graf, P., Mandler, G., & Haden, P. E. (1982). Simulating amnesic symptoms in normal subjects. Science, 218(4578), 1243–1244.</ref> koji se koriste za procjenu implicitnog učenja. Međutim, generalno, prethodno [[učenje]] putem ponavljanja nije očigledno kada se pamćenje testira direktno ili eksplicitno pitanjima poput "Je li ovo riječ koja vam je ranije pokazana?" ===Namjera učenja=== Studije su pokazale da namjera učenja nema direktan utjecaj na kodiranje pamćenja. Umjesto toga, kodiranje pamćenja ovisi o tome koliko je duboko svaka stavka kodirana, što može biti pod utjecajem namjere učenja, ali ne isključivo. To jest, namjera učenja može dovesti do efikasnijih strategija učenja i posljedično, boljeg kodiranja pamćenja, ali ako se nešto nauči usput (tj. bez namjere učenja), ali se i dalje efikasno obrađuje i uči informacija, ona će se kodirati jednako dobro kao i nešto što je naučeno s namjerom.<ref>Hyde, Thomas S. & Jenkins, James J. (1973). Recall for words as a function of semantic, graphic, and syntactic orienting tasks. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 12(5), 471-480</ref> Efekti detaljnog ponavljanja ili duboke obrade mogu se pripisati broju veza uspostavljenih tokom kodiranja, što povećava broj puteva dostupnih za pronalaženje.<ref>Craik, F. I., & Tulving, E. (1975). Depth of processing and the retention of words in episodic memory. Journal of Experimental Psychology: General, 104(3), 268-294.</ref> ==Optimalno kodiranje== === Organizacija === Organizacija je ključna za kodiranje memorije. Istraživači su otkrili da naši umovi prirodno organiziraju informacije ako primljene informacije nisu organizirane.<ref name=":3" /> Jedan prirodan način organiziranja informacija je putem hijerarhija.<ref name=":3" /> Naprimjer, grupiranje [[sisar]]a, [[gmizavci|gmizavaca]] i [[vodozemci|vodozemaca]] predstavlja hijerarhiju [[životinjsko carstvo|životinjskog carstva]].<ref name=":3">{{Cite book|last=Schunk, Dale H.|title=Learning theories : an educational perspective|url=https://archive.org/details/learningtheories0000schu|date=2012|publisher=Pearson|isbn=978-0-13-707195-1|edition=6th|location=Boston|oclc=688559444}}</ref> Dubina obrade je također povezana s organizacijom informacija. Naprimjer, veze koje se uspostavljaju između stavke koju treba zapamtiti, drugih stavki koje treba zapamtiti, prethodnih iskustava i konteksta generiraju puteve pronalaženja za stavku koju treba zapamtiti i mogu djelovati kao znakovi za pronalaženje. Ove veze stvaraju organizaciju na stavci koju treba zapamtiti, čineći je pamtljivijom.<ref>Katona, G. (1940). Organizing and memorizing. New York, NY, US: Columbia University Press.</ref> === Vizuelne slike === Drugiu metod koji se koristi za poboljšanje kodiranja je povezivanje slika s riječima. Gordon Bower i David Winzenz (1970) demonstrirali su upotrebu vizualizacije i kodiranja u svom istraživanju, koristeći učenje uparenih [[asocijacija]]. Istraživači su dali učesnicima listu od 15 parova riječi, prikazujući svakom učesniku par riječi pet sekundi za svaki par. Jednoj grupi je rečeno da stvori mentalnu sliku dvije riječi u svakom paru u kojima dvije stavke međusobno djeluju. Drugoj grupi je rečeno da koristi ponavljanje kako bi zapamtila informacije. Kada su učesnici kasnije testirani i zamoljeni da se prisjete druge riječi u svakom paru riječi, istraživači su otkrili da su oni koji su stvorili vizuelne slike stavki koje međusobno djeluju zapamtili preko dvostruko više parova riječi od onih koji su koristili ponavljanje.<ref>{{Cite journal|last=Bower|first=Gordon|date=1970|title=Comparison of associative learning strategies|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.3758/BF03335632.pdf|journal=Psychon. Sci.|volume=20|issue=2|pages=119–120|doi=10.3758/BF03335632|s2cid=54088295|doi-access=free}}</ref> ===Mnemonika=== {{glavni|Mnemotehnika}} [[Slika:Rainbow-diagram-ROYGBIV.svg|thumb|alt= Crvena Narandžasta Žuta Zelena Plava Indigo Ljubičasta|Mnemotehnika "Roy G. Biv" može se koristiti za pamćenje boja duge.]] Prilikom pamćenja jednostavnog materijala kao što su liste riječi, mnemotehnika može biti najbolja strategija, dok "materijal koji je već dugoročno uskladišten [neće] biti pogođen".<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SVxyXuG73wwC&q=%22Simple+material%22+memory+milner+1966&pg=PA89|title=Psychology of Learning and Motivation|date=1968|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-086353-5|language=en}}</ref> Mnemoničke strategije su primjer kako pronalaženje organizacije unutar skupa stavki pomaže da se te stavke pamte. U odsustvu bilo kakve očigledne organizacije unutar grupe, organizacija se može nametnuti s istim rezultatima poboljšanja pamćenja. Primjer mnemoničke strategije koja nameće organizaciju je ''[[Mnemonijski sistem klina|sistem klin-riječi]]'' koji povezuje stavke koje treba zapamtiti s listom lahko pamtljivih stavki. Drugi primjer mnemoničkog uređaja koji se često koristi je prvo slovo svakog sistema riječi ili [[akronim]]i. Prilikom učenja boja u [[duga|dugi]] većina učenika nauči prvo slovo svake boje i nameće vlastito značenje povezujući je s imenom kao što je Roy. G. Biv što je skraćenica za crvenu, narandžastu, žutu, zelenu, plavu, indigo, ljubičastu. Na taj način mnemonički uređaji ne samo da pomažu u kodiranju određenih stavki već i u njihovom redoslijedu. Za složenije koncepte, razumijevanje je ključ pamćenja. U studiji koju su proveli Wiseman i Neisser 1974. godine, učesnicima su predstavili sliku (slika je bila dalmatiner u stilu pointilizma, što je otežavalo vidljivost slike).<ref>Wiseman, S., & Neisser, U. (1974). Perceptual organization as a determinant of visual recognition memory. American Journal of Psychology, 87(4), 675-681.</ref> Otkrili su da je [[pamćenje]] slike bilo bolje ako su učesnici razumjeli šta je prikazano. ===Razbijanje=== Razbijanje je strategija pamćenja koja se koristi za maksimiziranje količine informacija pohranjenih u kratkoročnom pamćenju kako bi se one kombinovale u male, smislene dijelove. Organizovanjem objekata u smislene dijelove, ovi dijelovi se zatim pamte kao jedinica, a ne kao odvojeni objekti. Kako se veći dijelovi analiziraju i uspostavljaju veze, informacije se isprepliću u smislene asocijacije i kombinuju u manji broj, ali veće i značajnije dijelove informacija. Na taj način se povećava sposobnost čuvanja više informacija u kratkoročnom pamćenju.<ref name=":6">{{Cite book|last=Goldstein, E. Bruce.|title=Cognitive Psychology : Connecting Mind, Research, and Everyday Experience.|date=2018|publisher=Cengage|isbn=978-1-337-67043-2|edition=5th|location=Mason OH|oclc=1120695526}}</ref> Preciznije, korištenje grupiranja bi povećalo prisjećanje sa pet na osam stavki na 20 stavki ili više, jer se između tih stavki prave asocijacije.<ref name=":6"/> Riječi su primjer grupiranja, gdje umjesto jednostavnog opažanja slova, mi opažamo i pamtimo njihove značajne cjeline: riječi. Upotreba grupiranja povećava broj stavki koje možemo zapamtiti stvaranjem značajnih "paketa" u kojima su mnoge povezane stavke pohranjene kao jedna. Upotreba grupiranja se također vidi kod brojeva. Jedan od najčešćih oblika grupiranja koji se viđa svakodnevno su telefonski brojevi. Općenito govoreći, telefonski brojevi su podijeljeni u dijelove. Primjer za to bi bio 909 200 5890, u kojem su brojevi grupirani zajedno kako bi činili jednu cjelinu. Grupiranje brojeva na ovaj način omogućava im lakše prisjećanje zbog njihove razumljive poznatosti.<ref>''Tulving, Endel; Craik, Fergus I. M. (5 May 2005). The Oxford Handbook of Memory. {{ISBN|9780190292867}}.''</ref> ===Učenje zavisno od stanja=== Za optimalno kodiranje, veze se ne formiraju samo između samih stavki i prošlih iskustava, već i između unutrašnjeg stanja ili raspoloženja kodera i situacije u kojoj se nalazi. Veze koje se formiraju između unutrašnjeg stanja ili situacije kodera i stavki koje treba zapamtiti zavise od stanja. U studiji Goddena i Baddeleyja iz 1975. godine prikazani su efekti učenja zavisnog od stanja. Zamolili su ronioce na velikim dubinama da uče različite materijale dok su bili pod vodom ili na rubu bazena. Otkrili su da su oni koji su testirani u istim uslovima u kojima su naučili informacije bili bolje u stanju da se prisjete tih informacija, tj. oni koji su naučili gradivo pod vodom, bolje su se pokazali kada su testirani na tom materijalu pod vodom nego kada su testirani na kopnu. Kontekst je postao povezan s materijalom kojeg su pokušavali da se prisjete i stoga je služio kao znak za prisjećanje.<ref>Godden, D. R., & Baddeley, A. D. (1975). Context-dependent memory in two natural environments: On land and underwater. British Journal of Psychology, 66(3), 325-331.</ref> Slični rezultati su također pronađeni kada su određeni mirisi prisutni prilikom kodiranja.<ref>Cann, A., & Ross, D. A. (1989). Olfactory stimuli as context cues in human memory. American Journal of Psychology, 102(1), 91-102.</ref> Međutim, iako je vanjsko okruženje važno u vrijeme kodiranja za stvaranje višestrukih puteva za pronalaženje, druge studije su pokazale da je jednostavno stvaranje istog unutrašnjeg stanja koje je bilo prisutno u vrijeme kodiranja dovoljno da posluži kao znak za pronalaženje.<ref>Smith, S. M. (1979). Remembering in and out of context. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 5(5), 460-471.</ref> Stoga će biti u istom načinu razmišljanja kao u vrijeme kodiranja pomoći pri prisjećanju na isti način na koji boravak u istoj situaciji pomaže prisjećanju. Ovaj efekat, nazvan ponovno uspostavljanje konteksta, demonstrirali su Fisher i Craik 1977. godine kada su uparili znakove za prisjećanje s načinom na koji su informacije pamćene.<ref>Fisher, R. P., & Craik, F. I. (1977). Interaction between encoding and retrieval operations in cued recall. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 3(6), 701-711.</ref> === Obrada prilagođena transferu === {{Glavni|Obrada prilagođena transferu}} Obrada prilagođena transferu je strategija kodiranja koja dovodi do uspješnog pronalaženja informacija. Eksperiment koji su proveli Morris i saradnici 1977. godine dokazao je da je uspješno pronalaženje informacija rezultat usklađivanja vrste obrade korištene tokom kodiranja.<ref name=":6" /> Tokom njihovog eksperimenta, njihovi glavni nalazi bili su da je sposobnost pojedinca da pronađe informacije uveliko bila pod utjecajem toga da li se zadatak prilikom kodiranja podudarao sa zadatkom tokom pronalaženja. U prvom zadatku, koji se sastojao od grupe koja se rimuje, ispitanicima je data ciljna riječ, a zatim su zamoljeni da pregledaju drugačiji skup riječi. Tokom ovog procesa, pitani su da li se nove riječi rimuju sa ciljnom riječju. Fokusirali su se isključivo na rimu, a ne na stvarno značenje riječi. U drugom zadatku, pojedincima je također data ciljna riječ, a zatim niz novih riječi. Umjesto da identifikuju one koje se rimuju, pojedinac se trebao više fokusirati na značenje. Ispostavilo se da je grupa koja se rimovala, a koja je identifikovala riječi koje se rimuju, uspjela da se prisjeti više riječi od onih u grupi koja se fokusirala na značenje, a koja se fokusirala isključivo na njihovo značenje.<ref name=":6"/> Ova studija sugeriše da su oni koji su se fokusirali na rimovanje u prvom dijelu zadatka i u drugom, bili u stanju da efikasnije kodiraju.<ref name=":6"/> U obradi prikladnoj za transfer, kodiranje se odvija u dvije različite faze. Ovo pomaže da se pokaže kako su stimulusi obrađeni. U prvoj fazi, izloženost stimulusima se manipuliše na način koji odgovara stimulusima. Druga faza se zatim u velikoj mjeri oslanja na ono što se dogodilo u prvoj fazi i kako su stimulusi predstavljeni; ona će se podudarati sa zadatkom tokom kodiranja. ===Specifičnost kodiranja=== [[Slika:Facevase.png|thumb|alt= Dvosmislena figura koja se može percipirati ili kao vaza ili kao par lica.]] Kontekst učenja oblikuje način na koji se informacije kodiraju.<ref>Tulving, E. (1983). Elements of episodic memory. Oxford, England: Oxford University Press.</ref> Naprimjer, Kanizsa je 1979. godine prikazao sliku koja se može protumačiti ili kao bijela vaza na crnoj pozadini ili kao dva lica okrenuta jedno prema drugom na bijeloj pozadini.<ref name="kanizsa1979">Kanizsa, G. (1979). Organization in vision. New York: Praeger.</ref> Učesnici su bili pripremljeni da vide vazu. Kasnije im je slika ponovo prikazana, ali ovaj put su bili pripremljeni da vide crna lica na bijeloj pozadini. Iako je to bila ista slika koju su vidjeli prije, kada su ih pitali da li su već vidjeli ovu sliku, rekli su ne. Razlog za to je bio taj što su bili pripremljeni da vide vazu prvi put kada im je slika prikazana, te je stoga drugi put bila neprepoznatljiva kao dva lica. Ovo pokazuje da se stimulus razumije unutar konteksta u kojem se uči, kao i opće pravilo da ono što zaista predstavlja dobro učenje su testovi koji testiraju ono što je naučeno na isti način na koji je naučeno.<ref name="kanizsa1979"/> Stoga, da bi se zaista efikasno pamtile informacije, potrebno je uzeti u obzir zahtjeve koje će buduće prisjećanje postaviti pred ove informacije i učiti na način koji će odgovarati tim zahtjevima. === Efekat generacije === {{glavni|Efekat generacije}} Još jedan princip koji bi mogao imati potencijal da pomogne kodiranju je efekat generacije. Efekat generacije implicira da se učenje poboljšava kada pojedinci sami generiraju informacije ili stavke, umjesto da čitaju sadržaj.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=McDaniel|first1=Mark A|last2=Waddill|first2=Paula J|last3=Einstein|first3=Gilles O|date=1988|title=A contextual account of the generation effect: A three-factor theory|url=https://archive.org/details/journal-of-memory-and-language_1988-19_27_5/page/521|journal=Journal of Memory and Language|volume=27|issue=5|pages=521–536|doi=10.1016/0749-596x(88)90023-x|issn=0749-596X}}</ref> Ključ za pravilnu primjenu efekta generiranja je generiranje informacija, a ne pasivno odabiranje iz već dostupnih informacija, kao što je to slučaj s odabirom odgovora iz pitanja s višestrukim izborom.<ref>{{Cite book|last1=Brown|first1=Peter C.|title=Make It Stick|url=https://archive.org/details/makeitstickscien0000brow|last2=Roediger|first2=Henry L.|last3=McDaniel|first3=Mark A.|date=31. 1. 2014|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-41937-7|location=Cambridge, MA and London, England|doi=10.4159/9780674419377|s2cid=147985528 }}</ref> U 1978, Istraživači Slameka i Graf proveli su eksperiment kako bi bolje razumjeli ovaj efekat.<ref name=":1">{{Cite book|last=Goldstein, E. Bruce, 1941-|title=Cognitive psychology : connecting mind, research and everyday experience|date=2015|publisher=Cengage learning|isbn=978-1-285-76388-0|edition=4th|location=New york|oclc=885178247}}</ref> U ovom eksperimentu, učesnici su bili raspoređeni u jednu od dvije grupe, „grupu za čitanje“ ili „grupu za generiranje“.<ref name=":1"/> Učesnici dodijeljeni „grupi za čitanje“ zamoljeni su da jednostavno pročitaju listu uparenih riječi koje su bile povezane, naprimjer, konj-sedlo.<ref name=":1" /> Učesnici dodijeljeni „grupi za generiranje“ zamoljeni su da popune prazna slova jedne od povezanih riječi u paru.<ref name=":1"/> Drugim riječima, ako bi učesniku bila data riječ „[[konj]]“, trebao bi popuniti posljednja četiri slova riječi „sedlo“. Istraživači su otkrili da je grupa koja je zamoljena da popuni praznine imala bolje [[pamćenje]] ovih parova riječi od grupe koja je zamoljena da jednostavno zapamti parove riječi.<ref name=":0" /> === Efekat samoreferenciranja === {{glavni|Efekat samoreferenciranja}} Istraživanje pokazuje da efekat samoreferenciranja pomaže kodiranju.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Stanley B.|date=30. 1. 2012|title=Self, Memory, and the Self-Reference Effect: An Examination of Conceptual and Methodological Issues|journal=Personality and Social Psychology Review|language=en|volume=16|issue=3|pages=283–300|doi=10.1177/1088868311434214|pmid=22291045|s2cid=25305083|issn=1088-8683}}</ref> [[Efekat samoreferenciranja]] je ideja da će pojedinci efikasnije kodirati informacije ako se mogu lično povezati s tim informacijama.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Kesebir|first1=Selin|last2=Oishi|first2=Shigehiro|date=20. 9. 2010|title=A Spontaneous Self-Reference Effect in Memory: Why Some Birthdays Are Harder to Remember Than Others|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2010-10_21_10/page/1525|journal=Psychological Science|language=en|volume=21|issue=10|pages=1525–1531|doi=10.1177/0956797610383436|pmid=20855903|s2cid=22859904|issn=0956-7976}}</ref> Naprimjer, neki ljudi mogu tvrditi da su neki datumi rođenja članova porodice i prijatelja lakši za pamćenje od drugih. Neki istraživači tvrde da bi to moglo biti zbog efekta samoreferenciranja.<ref name=":2"/> Tako, pojedinci lakše pamte neke datume rođenja ako je datum blizu njihovog vlastitog datuma rođenja ili bilo kojeg drugog datuma koji smatraju važnim, poput godišnjica.<ref name=":2"/> Istraživanja su pokazala da je nakon kodiranja, efekt samoreferenciranja učinkovitiji kada je u pitanju prisjećanje memorije nego semantičko kodiranje.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Klein|first1=Stanley B.|last2=Kihlstrom|first2=John F.|date=1986|title=Elaboration, organization, and the self-reference effect in memory.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_1986-03_115_1/page/26|journal=Journal of Experimental Psychology: General|volume=115|issue=1|pages=26–38|doi=10.1037/0096-3445.115.1.26|pmid=2937872|issn=1939-2222}}</ref> Istraživači su otkrili da efekat samoreferenciranja ide ruku pod ruku s elaborativnim vježbanjem.<ref name=":8"/> Utvrđeno je da elaborativno vježbanje najčešće ima pozitivnu korelaciju s poboljšanjem pronalaženja informacija iz sjećanja.<ref name=":7"/> Pokazalo se da je efekat samoreferenciranja učinkovitiji pri pronalaženju [[informacija]] nakon što su kodirane u usporedbi s drugim metodama poput semantičkog kodiranja.<ref name=":8"/> Također, važno je znati da su studije zaključile da se efekat samoreferenciranja može koristiti za kodiranje informacija među svim uzrastima.<ref name=":9">{{Cite journal|last1=Gutchess|first1=Angela H.|last2=Kensinger|first2=Elizabeth A.|last3=Yoon|first3=Carolyn|last4=Schacter|first4=Daniel L.|date=novembar 2007|title=Ageing and the self-reference effect in memory|journal=Memory|volume=15|issue=8|pages=822–837|doi=10.1080/09658210701701394|pmid=18033620|s2cid=3744804|issn=0965-8211}}</ref> Međutim, utvrdili su da su starije odrasle osobe ograničenije u korištenju efekta samoreferenciranja kada se testiraju s mlađim odraslim osobama.<ref name=":9" /> === Istaknutost === {{glavni|Istaknutost (jezik)|Istaknutost (neuronauka)}} Kada se neka stavka ili ideja smatra "istaknutom", to znači da se čini da se ta stavka ili ideja primjetno ističe.<ref>{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com|title=Definition of Salient|access-date=12. 3. 2020}}</ref> Kada je informacija istaknuta, može se efikasnije kodirati u pamćenje nego ako informacija nije uočljiva za učenika.<ref>{{Cite journal|last1=Krauel|first1=Kerstin|last2=Duzel|first2=Emrah|last3=Hinrichs|first3=Hermann|last4=Santel|first4=Stephanie|last5=Rellum|first5=Thomas|last6=Baving|first6=Lioba|date=15. 6. 2007|title=Impact of Emotional Salience on Episodic Memory in Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Functional Magnetic Resonance Imaging Study|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2007-06-15_61_12/page/1370|journal=Biological Psychiatry|language=en|volume=61|issue=12|pages=1370–1379|doi=10.1016/j.biopsych.2006.08.051|pmid=17210138|s2cid=23255107}}</ref> U vezi s kodiranjem, svaki događaj koji uključuje preživljavanje može se smatrati značajnim. Istraživanja su pokazala da preživljavanje može biti povezano s efektom samoreferenciranja zbog evolucijskih mehanizama.<ref>{{Cite journal|last1=Cunningham|first1=Sheila J.|last2=Brady-Van den Bos|first2=Mirjam|last3=Gill|first3=Lucy|last4=Turk|first4=David J.|date=1. 3. 2013|title=Survival of the selfish: Contrasting self-referential and survival-based encoding|journal=Consciousness and Cognition|language=en|volume=22|issue=1|pages=237–244|doi=10.1016/j.concog.2012.12.005|pmid=23357241|s2cid=14230747|url=https://rke.abertay.ac.uk/en/publications/1a5cf356-4dda-40e1-b1f9-b1764e7971ab}}</ref> Istraživači su otkrili da su čak i riječi koje imaju visoku vrijednost preživljavanja bolje kodirane od riječi koje su rangirane niže po vrijednosti preživljavanja.<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Nairne|first1=James S.|last2=Thompson|first2=Sarah R.|last3=Pandeirada|first3=Josefa N. S.|date=2007|title=Adaptive memory: Survival processing enhances retention.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-lmc_2007-03_33_2/page/263|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|language=en|volume=33|issue=2|pages=263–273|doi=10.1037/0278-7393.33.2.263|pmid=17352610|s2cid=2924502 |issn=1939-1285}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last1=Weinstein|first1=Y.|last2=Bugg|first2=J. M.|last3=Roediger|first3=H. L.|date=1. 7. 2008|title=Can the survival recall advantage be explained by basic memory processes?|url=https://archive.org/details/sim_memory-cognition_2008-07_36_5/page/913|journal=Memory & Cognition|language=en|volume=36|issue=5|pages=913–919|doi=10.3758/MC.36.5.913|pmid=18630198|issn=0090-502X|doi-access=free}}</ref> Neka istraživanja podržavaju evoluciju, tvrdeći da ljudska vrsta pamti sadržaj povezan s preživljavanjem.<ref name=":4" /> Neki istraživači su željeli sami vidjeti jesu li nalazi drugih istraživanja tačni.<ref name=":5" /> Istraživači su odlučili replicirati eksperiment s rezultatima koji su podržali ideju da je sadržaj preživljavanja bolje kodiran od ostalog sadržaja.<ref name=":5"/> Nalazi eksperimenta dalje sugeriraju da sadržaj preživljavanja ima veću prednost kodiranja u odnosu na drugi sadržaj.<ref name=":5"/> === Vježba pretraživanja === Studije su pokazale da je efikasan alat za povećanje kodiranja tokom procesa učenja stvaranje i polaganje probnih testova. Korištenje pretraživanja radi poboljšanja performansi naziva se efekt testiranja, jer aktivno uključuje stvaranje i ponovno stvaranje materijala koji se namjerava naučiti i povećava nečiju izloženost njemu. Također je koristan alat za povezivanje novih informacija s informacijama koje su već pohranjene u pamćenju, jer postoji bliska veza između kodiranja i pretraživanja. Dakle, kreiranje probnih testova omogućava pojedincu da obradi informacije na dubljem nivou nego što je to slučaj s ponovnim čitanjem materijala ili korištenjem unaprijed napravljenog testa.<ref>{{Cite journal|last=Karpicke|first=Jeffrey D.|date=1. 6. 2012|title=Retrieval-Based Learning: Active Retrieval Promotes Meaningful Learning|journal=Current Directions in Psychological Science|language=en|volume=21|issue=3|pages=157–163|doi=10.1177/0963721412443552|s2cid=16521013|issn=0963-7214}}</ref> Prednosti korištenja vježbe prisjećanja dokazane su u studiji provedenoj u kojoj su studenti zamoljeni da čitaju odlomak sedam minuta, a zatim im je data dvominutna pauza, tokom koje su rješavali [[matematika|matematičke]] zadatke. Jednoj grupi učesnika dato je sedam minuta da zapišu što više odlomka koliko se mogu sjetiti, dok je drugoj grupi dato još sedam minuta da ponovo pročita materijal. Kasnije su svi učesnici dobili test prisjećanja u različitim intervalima (pet minuta, dva dana i jedna sedmica) nakon što su završili početno [[učenje]]. Rezultati ovih testova pokazali su da su oni koji su bili dodijeljeni grupi koja je dobila test prisjećanja tokom prvog dana eksperimenta imali veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da zadrže više informacija od onih koji su jednostavno ponovo pročitali tekst. Ovo pokazuje da je vježba prisjećanja koristan alat za kodiranje informacija u dugoročno pamćenje.<ref>{{Cite journal|last1=Roediger|first1=Henry L.|last2=Karpicke|first2=Jeffrey D.|date=2006|title=Test-Enhanced Learning: Taking Memory Tests Improves Long-Term Retention|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2006-03_17_3/page/248|journal=Psychological Science|language=en|volume=17|issue=3|pages=249–255|doi=10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x|pmid=16507066|s2cid=16067307|issn=0956-7976}}</ref> ==Računski modeli kodiranja memorije== Računski modeli kodiranja memorije razvijeni su kako bi se bolje razumjela i simulirala uglavnom očekivana, ali ponekad i vrlo nepredvidiva ponašanja ljudskog pamćenja. Razvijeni su različiti modeli za različite zadatke pamćenja, koji uključuju prepoznavanje stavki, podsjećanje na znakove, slobodno prisjećanje i sekvencijalno pamćenje, u pokušaju da se precizno objasne eksperimentalno uočena ponašanja. ===Prepoznavanje stavki=== Prilikom prepoznavanja stavki, postavlja se pitanje da li je određena stavka već viđena ranije. Važno je napomenuti da prepoznavanje stavke može uključivati kontekst. To jest, može se postaviti pitanje da li je neka stavka viđena na listi za proučavanje. Dakle, čak i ako je neko možda vidio riječ "jabuka" nekada tokom svog života, ako nije bila na listi za proučavanje, ne bi je trebalo prisjećati. Prepoznavanje stavki može se modelirati korištenjem [[Teorija višestrukih tragova]] i modela sličnosti atributa.<ref>Hintzman, Douglas L. & Block, Richard A. (1971) Repetition and memory: Evidence for a multiple-trace hypothesis. Journal of Experimental Psychology, 88(3), 297-306.</ref> Ukratko, svaka stavka koju neko vidi može se predstaviti kao vektor atributa stavke, koji je proširen vektorom koji predstavlja kontekst u trenutku kodiranja i pohranjen je u memorijskoj matrici svih ikada viđenih stavki. Kada se predstavi probna stavka, izračunava se zbir sličnosti sa svakom stavkom u matrici (koji je obrnuto proporcionalan zbiru udaljenosti između probnog vektora i svake stavke u memorijskoj matrici). Ako je sličnost iznad granične vrijednosti, odgovorilo bi se: "Da, prepoznajem tu stavku." S obzirom na to da se kontekst kontinuirano mijenja po prirodi [[slučajnog hoda]], stavke koje su nedavno viđene, a svaka od njih dijeli sličan kontekstni vektor kao i kontekstni vektor u trenutku zadatka prepoznavanja, vjerovatnije će biti prepoznate od stavki koje su viđene davno. ===Podsjećanje na podsjetnik=== U [[Podsjećanje (pamćenje)|podsjećanje na podsjetnik]], pojedincu se predstavlja stimulus, kao što je lista riječi, a zatim se od njega traži da zapamti što više tih riječi. Zatim im se daju znakovi, poput kategorija, kako bi im se pomoglo da se sjete šta su bili stimulusi.<ref name=":6"/> Primjer ovoga bi bio da se ispitaniku daju riječi poput [[meteor]], [[zvijezda]], svemirski brod i vanzemaljac da ih zapamti. Zatim im se da znak "[[svemir]]" kako bi se podsjetili na listu datih riječi. Davanje ispitanika znakova, čak i kada nikada nisu prvobitno spomenuti, pomoglo im je da se mnogo bolje prisjete stimulusa. Ovi znakovi pomažu ispitanicima da se prisjete stimulusa kojih se nisu mogli sami sjetiti prije nego što su dobili znak.<ref name=":6"/> Znakovi u suštini mogu biti bilo šta što će pomoći da se sjećanje koje se smatra zaboravljenim ponovo pojavi. Eksperiment koji je proveo Tulvig sugerira da kada su ispitanici dobili znakove, oni su se mogli prisjetiti prethodno predstavljenih stimulusa.<ref>{{Cite journal|last1=Tulving|first1=Endel|last2=Pearlstone|first2=Zena|date=august 1966|title=Availability versus accessibility of information in memory for words|journal=Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior|language=en|volume=5|issue=4|pages=381–391|doi=10.1016/S0022-5371(66)80048-8}}</ref> Podsjetnik na podsjetnik može se objasniti proširenjem modela sličnosti atributa koji se koristi za prepoznavanje stavki. Budući da se kod podsjetnika na podsjetnik može dati pogrešan odgovor za probnu stavku, model se mora shodno tome proširiti kako bi se to uzelo u obzir. To se može postići dodavanjem šuma vektorima stavki kada su pohranjeni u matrici memorije. Nadalje, podsjetnik na podsjetnik može se modelirati na probabilistički način tako da za svaku stavku pohranjenu u matrici memorije, što je sličnija probnoj stavci, veća je vjerovatnoća da će biti prisjećena. Budući da stavke u matrici memorije sadrže šum u svojim vrijednostima, ovaj model može uzeti u obzir netačna prisjećanja, kao što je pogrešno pozivanje osobe pogrešnim imenom. ===Slobodno prisjećanje=== U [[sloboldno prisjećanje|slobodnom prisjećanju]], dozvoljeno je prisjećati se stavki koje su naučene bilo kojim redoslijedom. Naprimjer, moglo bi se od vas tražiti da navedete što više zemalja u Evropi. Slobodno prisjećanje može se modelirati korištenjem [[Semantičko pamćenje|SAM]] (Pretraživanje Asocijativnog Pamćenja) koji se zasniva na modelu dvostrukog pohranjivanja, koji su prvi predložili [[Atkinson-Shiffrinov model pamćenja|Atkinson i Shiffrin]] 1968.<ref>Raaijmakers, J. G. W., Schiffrin, R. M. (1981). Search of associative memory. Psychological Review, 8(2), 98-134</ref> SAM se sastoji od dvije glavne komponente: [[Kratkoročno pamćenje|kratkoročno skladištenje]] (STS) i [[Dugoročno pamćenje|dugoročno skladištenje]] (LTS). Ukratko, kada se element vidi, on se prebacuje u STS gdje se nalazi s drugim elementima također u STS-u, sve dok se ne pomakne i ne stavi u LTS. Što je element duže u STS-u, veća je [[vjerovatnoća]] da će ga zamijeniti novi element. Kada se elementi nalaze zajedno u STS-u, veze između tih elemenata se jačaju. Nadalje, SAM pretpostavlja da su elementi u STS-u uvijek dostupni za trenutno prisjećanje. SAM objašnjava i efekte primarnosti i efekte nedavnosti. Vjerovatno je da će elementi na početku liste vjerovatnije ostati u STS-u i stoga imaju više prilika za jačanje svojih veza s drugim elementima. Kao rezultat toga, elementi na početku liste vjerovatnije će se prisjetiti u zadatku slobodnog prisjećanja (efekat primarnosti). Zbog pretpostavke da su stavke u STS-u uvijek dostupne za trenutno prisjećanje, s obzirom na to da nije bilo značajnih ometanja između učenja i prisjećanja, stavke na kraju liste mogu se odlično prisjetiti (efekat nedavnosti). Studije su pokazale da je slobodno prisjećanje jedna od najefikasnijih metoda učenja i prenosa informacija iz kratkoročnog u dugoročno pamćenje u poređenju s prepoznavanjem stavki i prisjećanjem na osnovu znakova, jer uključuje veću relacionu obradu.<ref>{{Cite journal|last1=Rawson|first1=Katherine A.|last2=Zamary|first2=Amanda|date=1. 4. 2019|title=Why is free recall practice more effective than recognition practice for enhancing memory? Evaluating the relational processing hypothesis|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0749596X19300026|journal=Journal of Memory and Language|language=en|volume=105|pages=141–152|doi=10.1016/j.jml.2019.01.002|s2cid=149703416 |issn=0749-596X|url-access=subscription}}</ref> Usput, ideja STS-a i LTS-a motivirana je arhitekturom računara, koji sadrže kratkoročno i dugoročno pohranjivanje. ===Sekvencijalna memorija=== [[Prisjećanje (memorija)|Sekvencijalna memorija]] je odgovorna za to kako pamtimo liste stvari, gdje je redoslijed važan. Naprimjer, telefonski brojevi su uređena lista jednocifrenih brojeva. Trenutno postoje dva glavna modela računarske memorije koji se mogu primijeniti na kodiranje sekvenci: asocijativno ulančavanje i pozicijsko kodiranje. Teorija asocijativnog ulančavanja tvrdi da je svaka stavka na listi povezana sa svojim susjedima naprijed i nazad, pri čemu su veze naprijed jače od veza nazad, a veze do bližih susjeda jače od veza do daljih susjeda. Naprimjer, asocijativno ulančavanje predviđa tendencije grešaka u transpoziciji, koje se najčešće javljaju kod stavki na obližnjim pozicijama. Primjer greške u transpoziciji bilo bi prisjećanje sekvence "jabuka, narandža, banana" umjesto "jabuka, banana, narandža". Pozicijsko [[teorija kodiranja]] sugerira da je svaka stavka na listi povezana sa svojom pozicijom na listi. Naprimjer, ako je lista "[[jabuka]], banana, [[narandža]], mango", jabuka će biti povezana sa pozicijom liste 1, banana sa pozicijom 2, narandža sa pozicijom 3, a mango sa pozicijom 4. Nadalje, svaka stavka je također, iako slabije, povezana sa svojim indeksom +/- 1, još slabije sa +/- 2 i tako dalje. Dakle, [[banana]] je povezana ne samo sa svojim stvarnim indeksom 2, već i sa 1, 3 i 4, sa različitim stepenom jačine. Naprimjer, pozicijsko kodiranje može se koristiti za objašnjenje efekata nedavnosti i primarnosti. Budući da stavke na početku i kraju liste imaju manje bliskih susjeda u poređenju sa stavkama u sredini liste, imaju manju konkurenciju za ispravno prisjećanje. Iako modeli asocijativnog ulančavanja i pozicijskog kodiranja mogu objasniti veliki dio ponašanja uočenog kod sekvencijalnog pamćenja, oni su daleko od savršenih. Naprimjer, ni ulančavanje ni pozicijsko kodiranje ne mogu pravilno ilustrirati detalje [[Ranschburgov efekat|Ranschburgovog efekta]], koji pokazuje da je nizove stavki koje sadrže ponovljene stavke teže reproducirati od nizova neponovljenih stavki. Asocijativno ulančavanje predviđa da je prisjećanje lista koje sadrže ponovljene stavke oštećeno jer bi prisjećanje bilo koje ponovljene stavke navelo ne samo na njenog pravog nasljednika već i nasljednike svih ostalih instanci te stavke. Međutim, eksperimentalni podaci su pokazali da razmaknuto ponavljanje stavki rezultira oštećenim prisjećanjem druge pojave ponovljene stavke.<ref>Crowder, R. G. (1968). Intraserial repetition effects in immediate memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 7, 446-451.</ref> Nadalje, nije imao mjerljiv učinak na prisjećanje stavki koje su slijedile nakon ponovljenih stavki, što je u suprotnosti s predviđanjem asocijativnog ulančavanja. Pozicijsko kodiranje predviđa da ponovljene stavke neće imati utjecaja na prisjećanje, budući da pozicije za svaku stavku na listi djeluju kao nezavisni znakovi za stavke, uključujući i ponovljene stavke. To jest, ne postoji razlika između sličnosti između bilo koje dvije stavke i ponovljenih stavki. Ovo, opet, nije u skladu s podacima. Budući da do danas nije definiran sveobuhvatan model za sekvencijalno pamćenje, ovo predstavlja zanimljivo područje istraživanja. ==Reference== {{refspisak}} {{Pamćenje}} {{Mentalni procesi}} {{DEFAULTSORT:Encoding (Memory)}} [[Kategorija:Pamćenje]] 7z97iwqfc1xun5p6esrtqvspbs3h2cv Wernickeova bolest 0 526672 3936943 3935885 2026-10-24T19:06:44Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936943 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime= Wernicke bolest | slika = Hypothalamus image.png | opis_slike = [[Hipotalamus]] | pronounce = | specijalnost =[[Neurologija]], [[psihijatrija]] | sinonimi = Wernickeova bolest | simptomi = [[Ataksija]], [[oftalmoplegija]], [[konfuzija]] | komplikacije = | početak = | trajanje = | vrste = | uzroci = Nedostatak tiamina | rizici = [[Poremećaj upotrebe alkohola]], [[pothranjenost]] | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija= U općoj populaciji s prevalencijom od oko 2% | smrti = }} '''Wernicke encefalopatija''' ('''WE'''), također '''Wernickeova encefalopatija''',<ref name="MeSH">{{cite web| work = MeSH Browser | title = Wernicke Encephalopathy | publisher = U.S. National Library of Medicine |url= https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui=D014899 }}</ref> ili '''vlažni mozak''' je prisustvo [[neurološki simptom|neuroloških simptoma]] uzrokovanih biohemijskim [[lezija]]ma [[CNS|centralnog nervnog sistema]] nakon iscrpljivanja rezervi [[B-vitamin]]a, posebno [[tiamin]]a (vitamin B<sub>1</sub>).<ref name = "Oudman_2022">{{Cite journal | vauthors = Oudman E, Oey MJ, Batjes D, van Dam M, van Dorp M, Postma A, Wijnia JW |date= decembar 2022 |title=Wernicke-Korsakoff syndrome diagnostics and rehabilitation in the post-acute phase |journal=Addiction Neuroscience |language=en |volume=4 |article-number=100043 |doi=10.1016/j.addicn.2022.100043 |s2cid= 253296206 |issn=2772-3925|doi-access=free }}</ref> Ovo stanje je dio veće grupe poremećaja uzrokovanih nedostatkom tiamina, koji uključuje [[beriberi]] u svim njegovim oblicima i [[alkohol]]ni Korsakov sindrom. Kada se istovremeno javlja sa alkoholnim Korsakoffovim sindromom, poznato je kao [[Wernicke-Korsakoffov sindrom]].<ref name=SULLIVAN2012>{{MEDRS|date=juli 2013}}{{cite journal | vauthors = Sullivan EV, Fama R | title = Wernicke's encephalopathy and Korsakoff's syndrome revisited | journal = Neuropsychology Review | volume = 22 | issue = 2 | pages = 69–71 | date = juni 2012 | pmid = 22588370 | pmc = 4723427 | doi = 10.1007/s11065-012-9205-2 }}</ref><ref name="ropper">Ropper A, Brown R. Princ. of Neurology, Adams & Victor. 8º ed. McGraw Hill 2007.</ref> Klasično, Wernickeovu encefalopatiju karakterizira [[Medicinska trijada|trijada]] simptoma: [[oftalmoplegija]], [[ataksija]] i [[konfuzija]]. Oko 10% pacijenata pokazuje sva tri obilježja, a mogu biti prisutni i drugi simptomi.<ref name=pmid11304070>{{cite journal | vauthors = Cook CC | title = Prevention and treatment of Wernicke-Korsakoff syndrome | journal = Alcohol and Alcoholism | volume = 35 | issue = 1 | pages = 19–20 | year = 2000 | pmid = 11304070 | doi = 10.1093/alcalc/35.Supplement_1.19 | s2cid = 45726575 }}</ref> Iako se obično smatra stanjem specifičnim za pothranjene osobe sa zloupotrebom [[alkohol]]a, može biti uzrokovano raznim bolestima.<ref name=SULLIVAN2012 /><ref name=EFNS/> Liječi se suplementacijom tiaminom, što može dovesti do poboljšanja simptoma i često potpunog izlječenja, posebno kod onih kod kojih zloupotreba alkohola nije osnovni uzrok.<ref>{{cite journal | vauthors = Sechi G, Serra A | title = Wernicke's encephalopathy: new clinical settings and recent advances in diagnosis and management | journal = The Lancet. Neurology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 442–455 | date = maj 2007 | pmid = 17434099 | doi = 10.1016/s1474-4422(07)70104-7 | s2cid = 15523083 }}</ref> Često je potrebno nadoknaditi i druge hranjive tvari, ovisno o uzroku. Medicinska literatura navodi kako pravovremeno upravljanje stanjem može spriječiti pogoršanje simptoma.<ref name="EFNS">{{cite journal | vauthors = Galvin R, Bråthen G, Ivashynka A, Hillbom M, Tanasescu R, Leone MA | title = EFNS guidelines for diagnosis, therapy and prevention of Wernicke encephalopathy | journal = European Journal of Neurology | volume = 17 | issue = 12 | pages = 1408–1418 | date = decembar 2010 | pmid = 20642790 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2010.03153.x | s2cid = 8167574 }}</ref><ref>{{Citation | vauthors = Arts NJ, Pitel AL, Kessels RP |title=Chapter 29 – The contribution of mamillary body damage to Wernicke's encephalopathy and Korsakoff's syndrome |date=1. 1. 2021 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978012820107700029X |journal=Handbook of Clinical Neurology |volume=180 |pages=455–475 | veditors = Swaab DF, Kreier F, Lucassen PJ, Salehi A |series=The Human Hypothalamus |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/b978-0-12-820107-7.00029-x |pmid=34225949 |isbn=978-0-12-820107-7 |s2cid=235746125 |access-date=18. 11. 2022|url-access=subscription }}</ref><ref name="Wernicke-Korsakoff syndrome despite">{{cite journal | vauthors = Oudman E, Wijnia JW, Oey MJ, van Dam M, Postma A | title = Wernicke-Korsakoff syndrome despite no alcohol abuse: A summary of systematic reports | language = English | journal = Journal of the Neurological Sciences | volume = 426 | article-number = 117482 | date = juli 2021 | pmid = 34000679 | doi = 10.1016/j.jns.2021.117482 | s2cid = 234769882 | doi-access = free }}</ref> Wernickeova encefalopatija može biti prisutna u opštoj populaciji s prevalencijom od oko 2% i smatra se nedovoljno dijagnosticiranom; vjerojatno se mnogi slučajevi javljaju kod pacijenata koji nemaju uobičajeno povezane simptome.<ref>{{cite journal | vauthors = Isenberg-Grzeda E, Kutner HE, Nicolson SE | title = Wernicke-Korsakoff-syndrome: under-recognized and under-treated | journal = Psychosomatics | volume = 53 | issue = 6 | pages = 507–516 | year = 2012 | pmid = 23157990 | doi = 10.1016/j.psym.2012.04.008 | doi-access = }}</ref> ==Znaci i simptomi== Klasična trijada simptoma koja se nalazi kod Wernickeove encefalopatije je:<ref name="LOUGH2012">{{cite journal | vauthors = Lough ME | title = Wernicke's encephalopathy: expanding the diagnostic toolbox | journal = Neuropsychology Review | volume = 22 | issue = 2 | pages = 181–194 | date = juni 2012 | pmid = 22577001 | doi = 10.1007/s11065-012-9200-7 | s2cid = 18884274 }}</ref> * [[Oftalmoplegija]]: kasnije prošireno i uključuje druge [[Poremećaj pokreta oka|poremećaji pokreta oka]]; obično zahvata [[lateralni rektusni mišić]].<ref name="LOUGH2012" /> Lateralni [[nistagmus]] je najčešći poremećaj, ali je česta i paraliza lateralnog rektusa – obično bilateralna. * [[Ataksija]]: kasnije proširena i uključuje neravnotežu ili bilo koju cerebelarnu disfunkciju. * [[Konfuzija]]: kasnije proširena i uključuje bilo koje neuropsihološke poremećaje. Prevalentna u otprilike osam od 10 dijagnosticiranih slučajeva. Ostali mogući simptomi uključuju: * Promjene [[zjenica]], [[krvarenje mrežnjače]], [[edem papile]],<ref>{{cite journal | vauthors = Mumford CJ | title = Papilloedema delaying diagnosis of Wernicke's encephalopathy in a comatose patient | url = https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_1989-06_65_764/page/371 | journal = Postgraduate Medical Journal | volume = 65 | issue = 764 | pages = 371–373 | date = juni 1989 | pmid = 2608577 | pmc = 2429353 | doi = 10.1136/pgmj.65.764.371 }}</ref> i oštećen [[vid]] i [[sluh]].<ref name="Chitra 53–6">{{cite journal | vauthors = Chitra S, Lath KV | title = Wernicke's encephalopathy with visual loss in a patient with hyperemesis gravidarum | journal = The Journal of the Association of Physicians of India | volume = 60 | pages = 53–56 | date = maj 2012 | pmid = 23029727 }}</ref><ref name=TRUSWELL2000 /><ref>{{cite journal | vauthors = Flabeau O, Foubert-Samier A, Meissner W, Tison F | title = Hearing and seeing: Unusual early signs of Wernicke encephalopathy | journal = Neurology | volume = 71 | issue = 9 | page = 694 | date = august 2008 | pmid = 18725598 | doi = 10.1212/01.wnl.0000324599.66359.b1 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jethava A, Dasanu CA | title = Acute Wernicke encephalopathy and sensorineural hearing loss complicating bariatric surgery | journal = Connecticut Medicine | volume = 76 | issue = 10 | pages = 603–605 | year = 2012 | pmid = 23243762 }}</ref> * [[Umor]], apatija, razdražljivost, pospanost, psihološko usporavanje i/ili motorno usporavanje.<ref name="Harper1986" /> * [[Disfagija]],<ref name="Puiggros_1994">{{cite book | vauthors = Puiggros C |title=Tratado de Neurología |date=1994 |publisher=Editorial Libro del Año |location=Madrid |isbn=978-84-87748-54-7 | pages = 823–824 }}</ref> [[crvenilo]], [[apneja u snu]], [[epilepsija]]<ref>{{cite journal | vauthors = Meierkord H, Boon P, Engelsen B, Göcke K, Shorvon S, Tinuper P, Holtkamp M | title = EFNS guideline on the management of status epilepticus in adults | journal = European Journal of Neurology | volume = 17 | issue = 3 | pages = 348–355 | date = mart 2010 | pmid = 20050893 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02917.x | s2cid = 1032139 | doi-access = | url = https://biblio.ugent.be/publication/936808/file/936994 | url-access = subscription }}</ref> i [[stupor]]. * [[Laktična acidoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kondo K, Fujiwara M, Murase M, Kodera Y, Akiyama S, Ito K, Takagi H | title = Severe acute metabolic acidosis and Wernicke's encephalopathy following chemotherapy with 5-fluorouracil and cisplatin: case report and review of the literature | journal = Japanese Journal of Clinical Oncology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 234–236 | date = august 1996 | pmid = 8765181 | doi = 10.1093/oxfordjournals.jjco.a023220 | doi-access = free }}</ref> * Oštećenje [[pamćenje|pamćenja]],<ref name="LOUGH2012" /> [[amnezija]],<ref>{{cite journal | vauthors = Becker JT, Furman JM, Panisset M, Smith C | title = Characteristics of the memory loss of a patient with Wernicke-Korsakoff's syndrome without alcoholism | url = https://archive.org/details/sim_neuropsychologia_1990_28_2/page/170 | journal = Neuropsychologia | volume = 28 | issue = 2 | pages = 171–179 | year = 1990 | pmid = 2314572 | doi = 10.1016/0028-3932(90)90099-A | s2cid = 41693535 }}</ref> [[depresija (raspoloženje)|depresija]],<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang G, Ding H, Chen H, Ye X, Li H, Lin X, Ke Z | title = Thiamine nutritional status and depressive symptoms are inversely associated among older Chinese adults | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2013-01_143_1/page/53 | journal = The Journal of Nutrition | volume = 143 | issue = 1 | pages = 53–58 | date = januar 2013 | pmid = 23173173 | pmc = 3521461 | doi = 10.3945/jn.112.167007 }}</ref> i [[psihoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Worden RW, Allen HM | title = Wernicke's encephalopathy after gastric bypass that masqueraded as acute psychosis: a case report | journal = Current Surgery | volume = 63 | issue = 2 | pages = 114–116 | year = 2006 | pmid = 16520112 | doi = 10.1016/j.cursur.2005.06.004 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jiang W, Gagliardi JP, Raj YP, Silvertooth EJ, Christopher EJ, Krishnan KR | title = Acute psychotic disorder after gastric bypass surgery: differential diagnosis and treatment | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2006-01_163_1/page/14 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 163 | issue = 1 | pages = 15–19 | date = januar 2006 | pmid = 16390883 | doi = 10.1176/appi.ajp.163.1.15 }}</ref> * [[Hipotermija]],<ref name=TRUSWELL2000>{{cite journal | vauthors = Truswell AS | title = Australian experience with the Wernicke-Korsakoff syndrome | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2000-06_95_6/page/n5 | journal = Addiction | volume = 95 | issue = 6 | pages = 829–832 | date = juni 2000 | pmid = 10946433 | doi = 10.1046/j.1360-0443.2000.9568291.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lindberg MC, Oyler RA | title = Wernicke's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_1990-04_41_4/page/1204 | journal = American Family Physician | volume = 41 | issue = 4 | pages = 1205–1209 | date = april 1990 | pmid = 2181837 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mann MW, Degos JD | title = [Hypothermia in Wernicke's encephalopathy] | language = fr | journal = Revue Neurologique | volume = 143 | issue = 10 | pages = 684–686 | year = 1987 | pmid = 3423584 | trans-title = Hypothermia in Wernicke's encephalopathy | id = {{INIST|7514445}} }}</ref> [[polineuropatija]] i [[hiperhidroza]].<ref name="Puiggros_1994"/><ref>{{cite book |last1=Biller J |title=The Interface of Neurology & Internal Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780781779067 |date=2008 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-7906-7|page=[https://archive.org/details/isbn_9780781779067/page/444 444]}}</ref> Iako se hipotermija obično dijagnosticira [[tjelesna temperatura|tjelesnom temperaturom]] od 35&nbsp;°C (95&nbsp;°F) ili manje, početno hlađenje uzrokovano deregulacijom u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) potrebno je pratiti jer može pospješiti razvoj infekcije.<ref name="Puiggros_1994"/> Pacijent može prijaviti osjećaj hladnoće, nakon čega slijedi blaga drhtavica, hladna koža, umjereno bljedilo, [[tahikardija]], [[hipertenzija]], [[tremor]] ili piloerekcija. Preporučuju se tehnike vanjskog zagrijavanja kako bi se spriječila hipotermija. Među često promijenjenim funkcijama je kardiocirkulatorna. Može doći do tahikardije, dispneje, bolova u grudima, ortostatske hipotenzije, promjena srčanog ritma i [[krvni pritisak|krvnog pritiska]].<ref name="Rohkamm2004p148">{{cite book | vauthors = Rohkamm R |title=Color Atlas of Neurology |page=148 |isbn=978-1-58890-191-0 |chapter=Hemodynamic abnormalities |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EK08J953yzgC&pg=PA148|year=2004 |publisher=Thieme }}</ref> Nedostatak tiamina ponekad utiče na druge glavne potrošače energije, [[miokard]], a pacijenti mogu razviti i kardiomegaliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Ishiko T, Taguchi T, Takeguchi M, Saito H, Nanri K | title = [Case of Wernicke's encephalopathy and subacute combined degeneration of the spinal cord due to vitamin deficiency showing changes in the bilateral corpus striatum and cardiac arrest due to beriberi heart disease] | language = ja | journal = Brain and Nerve = Shinkei Kenkyu No Shinpo | volume = 61 | issue = 9 | pages = 1069–1073 | date = septembar 2009 | pmid = 19803406 | url = http://medicalfinder.jp/ejournal/openUrl.do?issn=18816096&genre=article&volume=61&issue=9&spage=1069 | trans-title = Case of Wernicke's encephalopathy and subacute combined degeneration of the spinal cord due to vitamin deficiency showing changes in the bilateral corpus striatum and cardiac arrest due to beriberi heart disease | archive-date = 10. 12. 2019 | access-date = 14. 6. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191210221207/http://medicalfinder.jp/ejournal/openUrl.do?issn=18816096&genre=article&volume=61&issue=9&spage=1069 }}</ref> Zapažena je [[srčana insuficijencija]] sa sindromom laktatne acidoze.<ref>{{cite journal | vauthors = Harper C, Fornes P, Duyckaerts C, Lecomte D, Hauw JJ | title = An international perspective on the prevalence of the Wernicke-Korsakoff syndrome | journal = Metabolic Brain Disease | volume = 10 | issue = 1 | pages = 17–24 | date = mart 1995 | pmid = 7596325 | doi = 10.1007/BF01991779 | s2cid = 9751459 }}</ref> Srčane abnormalnosti su aspekt WE, koji nije bio uključen u tradicionalni pristup,<ref name="ropper"/><ref name = "Zarranz_2007"/> i nisu klasifikovane kao zasebna bolest. Infekcije su istaknute kao jedan od najčešćih uzroka smrti u WE.<ref name="Zarranz_2007"/><ref name="Brown_2007"/> Nadalje, infekcije su obično prisutne u pedijatrijskim slučajevima.<ref name="Vasconcelos_1999">{{cite journal | vauthors = Vasconcelos MM, Silva KP, Vidal G, Silva AF, Domingues RC, Berditchevsky CR | title = Early diagnosis of pediatric Wernicke's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_pediatric-neurology_1999-04_20_4/page/288 | journal = Pediatric Neurology | volume = 20 | issue = 4 | pages = 289–294 | date = april 1999 | pmid = 10328278 | doi = 10.1016/s0887-8994(98)00153-2 }}</ref><ref name="Fattal-Valevski_2005">{{cite journal | vauthors = Fattal-Valevski A, Kesler A, Sela BA, Nitzan-Kaluski D, Rotstein M, Mesterman R, Toledano-Alhadef H, Stolovitch C, Hoffmann C, Globus O, Eshel G | display-authors = 6 | title = Outbreak of life-threatening thiamine deficiency in infants in Israel caused by a defective soy-based formula | journal = Pediatrics | volume = 115 | issue = 2 | pages = e233–e238 | date = februar 2005 | pmid = 15687431 | doi = 10.1542/peds.2004-1255 | s2cid = 2230681 | doi-access = }}</ref> U posljednjoj fazi mogu se pojaviti i drugi simptomi: [[hipertermija]], povišen tonus mišića, spastična paraliza, horeične diskinezije i [[koma]]. Zbog česte zahvaćenosti srca, očiju i perifernog nervnog sistema, nekoliko autora radije naziva Wernickeova bolest, a ne jednostavno encefalopatija.<ref name="ropper"/><ref name="Hauser_2010"/> Rani simptomi su nespecifični,<ref name="Phee_2009"/><ref name="Johnson_2022">{{cite web | vauthors = Johnson LE | date = novembar 2022 | title = Thiamin Deficiency | work = Merk Manuals | url = http://www.merckmanuals.com/professional/nutritional_disorders/vitamin_deficiency_dependency_and_toxicity/thiamin.html?qt=wernicke%20encephalopathy&alt=sh }}</ref> i navedeno je da WE može predstaviti nespecifične nalaze.<ref name=pmid17434099>{{cite journal | vauthors = Sechi G, Serra A | title = Wernicke's encephalopathy: new clinical settings and recent advances in diagnosis and management | journal = The Lancet. Neurology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 442–455 | date = maj 2007 | pmid = 17434099 | doi = 10.1016/S1474-4422(07)70104-7 | s2cid = 15523083 }}</ref> Kod [[Wernicke-Korsakoffov sindrom|Wernicke-Korsakoffovog sindroma]], neki pojedinačni simptomi su prisutni kod otprilike jedne trećine.<ref>{{cite book | vauthors = Shand F, Gates J, Fawcett J, Mattick R | date = oktobar 2003 | title = Guidelines for the Treatment of Alcohol Problems | chapter = Wernicke Korsakoff's syndrome | publisher = National Drug and Alcohol Research Centre, Commonwealth of Australia | isbn = 978-0-642-82383-0 | page = 48 | url = http://www.alcohol.gov.au/internet/alcohol/publishing.nsf/Content/2C3FC9166082567DCA257260007F81F8/$File/alcprobguide.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140214092650/http://www.alcohol.gov.au/internet/alcohol/publishing.nsf/Content/2C3FC9166082567DCA257260007F81F8/$File/alcprobguide.pdf | archive-date = 14. 2. 2014 }}</ref> ===Lokacija lezije=== U zavisnosti od lokacije moždane lezije, različiti simptomi su češći:{{potreban citat|datum=decembar 2020}} * Tegmentum moždanog stabla. – Okularno: promjene [[zjenica]]. Paraliza ekstraokularnih mišića; paraliza pogleda: [[nistagmus]]. * [[Hipotalamus]]. [[Produžena moždina]]: dorzalni nukleus vagusa. – Autonomna disfunkcija: temperatura, kardiocirkulatorna, respiratorna. * [[Produžena moždina]]: vestibularna regija. [[Mali mozak]]. – [[Ataksija]]. * Dorzomedijalni nukleus [[talamus]]a. Mamilarna tjelešca. – Amnezijski sindrom za nedavna sjećanja. Mamilarne lezije su karakteristične - male [[Petehija|petehijalna krvarenja]]. * Difuzna cerebralna disfunkcija. - Promijenjena kognitivna funkcija: globalno stanje konfuzije. * [[Moždano stablo]]: periakveduktalna siva boja. - Smanjenje [[svijest]]i <ref>{{cite book | vauthors = Haberland C | title = Clinical neuropathology: text and color atlas | url = https://archive.org/details/clinicalneuropat0000habe | date = 2007 | publisher = Demos Medical Publishing | page = [https://archive.org/details/clinicalneuropat0000habe/page/200 200] | isbn = 978-1-888799-97-2}}</ref> * Hipotalamičke lezije mogu također utjecati na imunološki sistem, što je poznato kod ljudi koji konzumiraju prekomjerne količine [[alkohola (droge)|alkohola]], uzrokujući displazije i infekcije. ===[[Korsakoffov sindrom]]=== [[Korsakoffov sindrom]], karakteriziran oštećenjem pamćenja, [[konfabulacija|konfabulacijom]], konfuzijom i promjenama ličnosti, ima snažnu i prepoznatu vezu s WE.<ref name=SULLIVAN2012 /><ref name="Thompson_2012">{{cite journal | vauthors = Thomson AD, Guerrini I, Marshall EJ | title = The evolution and treatment of Korsakoff's syndrome: out of sight, out of mind? | journal = Neuropsychology Review | volume = 22 | issue = 2 | pages = 81–92 | date = juni 2012 | pmid = 22569770 | pmc = 3545191 | doi = 10.1007/s11065-012-9196-z }}</ref> Vrlo visok postotak pacijenata sa [[Wernicke-Korsakoffov sindrom|Wernicke-Korsakoffovim sindromom]] također ima perifernu neuropatiju, a mnogi ljudi koji konzumiraju prekomjernu količinu alkohola imaju ovu neuropatiju bez drugih neuroloških znakova ili simptoma.<ref name = "Cecil_2007">{{cite book | chapter = Chapter 443 | veditors = Goldman L, Ausiello DA, Arend W, Armitage JO, Clemmons D, Drazen J, Griggs R, LaRusso N, Newman J, Foster E | display-editors = 6 | title = Cecil Medicine | url = https://archive.org/details/cecilmedicine0000unse | edition = 23rd | date = 2007| publisher = Saunders, Elsevier | isbn = 978-1-4160-4478-9 }}</ref> Korsakoffov sindrom se javlja mnogo češće u Zapadnoj Engleskoj zbog hroničnog alkoholizma.<ref name="Thompson_2012" /> Rijetko se javlja kod onih koji ne konzumiraju prekomjerne količine alkohola. Do 80% pacijenata sa Wernickeovom encefalopatijom koji zloupotrebljavaju alkohol razvija Korsakoffov sindrom.<ref name=pmid17434099/> Kod Korsakoffovog sindroma obično se opaža atrofija talamusa i mamilarnih tijela te zahvaćenost frontalnog režnja.<ref name=pmid17434099/> U jednoj studiji, polovina slučajeva Wernicke-Korsakoffovog sindroma imala je dobar oporavak od amnezijskog stanja, što može trajati od dva mjeseca do 10 godina.<ref name = "Oudman_2022" /> == Faktori rizika == Wernickeova [[encefalopatija]] se klasično smatrala bolešću isključivo ljudi koji piju prekomjerne količine [[alkohol]]a, ali se javlja i kod hronično pothranjenih osoba, a posljednjih godina otkrivena je nakon [[barijatrijska hirurgija|barijatrijske hirurgije]].<ref name="LOUGH2012" /><ref name=pmid17434099/> Bez iscrpljivanja, dokumentovani uzroci Wernickeove encefalopatije uključuju: * [[pankreatitis]], [[disfunkcija jetre|disfunkciju jetre]], hronični [[proljev]], [[celijakija|celijakiju]], [[Crohnova bolest|Crohnovu bolest]], [[uremija|uremiju]],<ref name=pmid17434099/> tireotoksikozu <ref name="MedlinePlus">{{MedlinePlusEncyclopedia|000771|Wernicke-Korsakoff syndrome}}</ref> * povraćanje,<ref name=EFNS/> hiperemesis gravidarum,<ref name="MedlinePlus" /> malapsorpcija, gastrointestinalna operacija ili bolesti<ref name=EFNS/> * nepotpuna parenteralna prehrana,<ref name="MedlinePlus" /> gladovanje/post<ref name=EFNS/> * [[hemoterapija]],<ref name=pmid17434099/> bubrežna dijaliza,<ref name="MedlinePlus" /> diuretička terapija,<ref name="MedlinePlus" /> transplantacija [[matične ćelije|matičnih ćelija]]/[[koštana srž|koštane srži]]<ref name=EFNS/> * [[kancer|rak]], [[AIDS]],<ref>{{cite journal | vauthors = Ng KL, ((Nguyễn LT)) | title = The role of thiamine in HIV infection | journal = International Journal of Infectious Diseases | volume = 17 | issue = 4 | pages = e221–e227 | date = april 2013 | pmid = 23274124 | doi = 10.1016/j.ijid.2012.11.019 | doi-access = free }}</ref> [[Creutzfeldt–Jakobova bolest]],<ref name="LOUGH2012" /><ref>{{cite journal | vauthors = Rosen A, van Kuilenburg A, Assmann B, Kuhlen M, Borkhardt A | title = Severe encephalopathy, lactic acidosis, vegetative instability and neuropathy with 5-Fluorouracil treatment – pyrimidine degradation defect or beriberi? | journal = Case Reports in Oncology | volume = 4 | issue = 2 | pages = 371–376 | date = maj 2011 | pmid = 21941485 | pmc = 3177792 | doi = 10.1159/000328803 }}</ref> febrile infections<ref name=EFNS /> * ova bolest se može javiti čak i kod nekih osoba s normalnim ili čak visokim nivoima tiamina u krvi, ili osoba s nedostatkom u intracelularnom transportu ovog vitamina.<ref name="LOUGH2012" /> Odabrane genetske mutacije, uključujući prisustvo gena X-vezanog za transketolazu 1, mutacije proteina transportera tiamina SLC19A2 i gen aldehid dehidrogenaze-2, koje mogu predisponirati za poremećaj upotrebe alkohola.<ref name=pmid17434099/> Alel APOE epsilon-4, uključen u [[Alzheimerovu bolest]], može povećati vjerovatnoću razvoja neuroloških simptoma.<ref name=pmid17434099/> ==Patofiziologija== Vjeruje se da su nedostatak [[tiamin]]a i greške u [[metabolizam|metabolizmu]] tiamina primarni uzrok Wernickeove encefalopatije. Tiamin, također nazvan vitamin B<sub>1</sub>, pomaže u razgradnji [[glukoza|glukoze]]. Konkretno, djeluje kao esencijalni [[koenzim]] za [[TCA ciklus]] i [[pentozni fosfatni šant]]. Tiamin se prvo metabolizira u svoj aktivniji oblik, [[tiamin-difosfat]] (TDP), prije nego što se upotrijebi. Tijelo ima samo 2-3 sedmice rezervi tiamina, koje se lahko iscrpljuju bez unosa ili ako do iscrpljivanja dođe brzo, kao što je slučaj kod hroničnih upalnih stanja ili kod [[dijabetes]]a.<ref name="LOUGH2012" /><ref name=pmid17434099/> Tiamin je uključen u:<ref name=pmid17434099/><ref>{{cite journal | vauthors = Martin PR, Singleton CK, Hiller-Sturmhöfel S | title = The role of thiamine deficiency in alcoholic brain disease | journal = Alcohol Research & Health | volume = 27 | issue = 2 | pages = 134–142 | year = 2003 | pmid = 15303623 | pmc = 6668887 }}</ref> # [[Metabolizam]] [[ugljikohidrat]]a, oslobađanje energije. # Proizvodnja [[neurotransmiter]]a, uključujući [[glutamat|glutaminsku kiselinu]] i [[GABA]]. # Metabolizam lipida, neophodan za proizvodnju [[mijelin]]a. # Modifikacija [[aminokiselina]]. Vjerovatno povezana s proizvodnjom taurina, koji je od velikog značaja za [[srce]].<ref>{{cite journal | vauthors = Soukoulis V, Dihu JB, Sole M, Anker SD, Cleland J, Fonarow GC, Metra M, Pasini E, Strzelczyk T, Taegtmeyer H, Gheorghiade M | display-authors = 6 | title = Micronutrient deficiencies an unmet need in heart failure | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-college-of-cardiology_2009-10-27_54_18/page/1660 | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 54 | issue = 18 | pages = 1660–1673 | date = oktobar 2009 | pmid = 19850206 | doi = 10.1016/j.jacc.2009.08.012 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lee JH, Jarreau T, Prasad A, Lavie C, O'Keefe J, Ventura H | title = Nutritional assessment in heart failure patients | journal = Congestive Heart Failure | volume = 17 | issue = 4 | pages = 199–203 | year = 2011 | pmid = 21790970 | doi = 10.1111/j.1751-7133.2011.00239.x | doi-access = }}</ref> ===Neuropatologija=== Primarna neurološka povreda uzrokovana nedostatkom tiamina kod WE je trostruka: oksidativno oštećenje, mitohondrijsko oštećenje koje dovodi do [[apoptoza]] i direktno stimulisanje proapoptotskog puta.<ref name=HIRSCH2012>{{cite journal | vauthors = Hirsch JA, Parrott J | title = New considerations on the neuromodulatory role of thiamine | journal = Pharmacology | volume = 89 | issue = 1–2 | pages = 111–116 | year = 2012 | pmid = 22398704 | doi = 10.1159/000336339 | s2cid = 22555167 }}</ref> Nedostatak tiamina utiče i na neurone i [[astrocit]]e, [[glija|glijne]] ćelije mozga. Nedostatak tiamina mijenja unos [[glutamat]]a u astrocitima, kroz promjene u ekspresiji astrocitnih transportera glutamata EAAT1 i EAAT2, što dovodi do ekscitotoksičnosti. Druge promjene uključuju promjene u [[GABA]] transporteru podtipa GAT-3, GFAP-u, glutamin-[[sintetaza|sintetazi]] i [[akvaporin]]skom 4 kanalu.<ref>{{cite journal | vauthors = Hazell AS | title = Astrocytes are a major target in thiamine deficiency and Wernicke's encephalopathy | journal = Neurochemistry International | volume = 55 | issue = 1–3 | pages = 129–135 | year = 2009 | pmid = 19428817 | doi = 10.1016/j.neuint.2009.02.020 | s2cid = 12615886 }}</ref> Fokalna [[laktična acidoza]] također uzrokuje sekundarni [[edem]], [[oksidativni stres]], upalu i oštećenje [[bijela masa|bijele tvari]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hazell AS, Todd KG, Butterworth RF | title = Mechanisms of neuronal cell death in Wernicke's encephalopathy | journal = Metabolic Brain Disease | volume = 13 | issue = 2 | pages = 97–122 | date = juni 1998 | pmid = 9699919 | doi = 10.1023/A:1020657129593 | s2cid = 25130884 }}</ref> ===Patološka anatomija=== [[Slika:Cerebellum small.gif|thumb|200px|[[Cerebellum]].]] Uprkos svom nazivu, WE nije povezana sa Wernickeovim područjem, regijom mozga povezanom s govorom i interpretacijom jezika. Moždane lezije kod WE se obično pripisuju [[laktična acidoza|fokalnoj laktičnoj acidozi]]. Nedostatak tiamina može dovesti do previše piruvata u ćelijama jer nije dostupan da pomogne u pretvaranju [[piruvat]]a kroz [[ciklus limunske kiseline|TCA ciklus]]. Povećanje piruvata uzrokuje povećanje koncentracije [[laktat]]a što dovodi do fokalne laktične acidoze.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Kohnke |first1=Sara |last2=Meek |first2=Claire L |date=januar 2021 |title=Don't seek, don't find: The diagnostic challenge of Wernicke's encephalopathy |journal=Annals of Clinical Biochemistry: International Journal of Laboratory Medicine |language=en |volume=58 |issue=1 |pages=38–46 |doi=10.1177/0004563220939604 |issn=0004-5632 |pmc=7791272 |pmid=32551830}}</ref> Lezije se u većini slučajeva mogu preokrenuti hitnom suplementacijom tiamina. Lezije su obično simetrične u periventrikularnoj regiji, [[diencefalon]]u, [[srednji mozak|srednjem mozgu]], [[hipotalamus]]u i cerebelarnom vermisu. Lezije [[moždano stablo|moždanog stabla]] mogu uključivati jezgre kranijalnih živaca III, IV, VI i VIII, medijalnog [[talamus]]noge jezgra i dorzalno jezgro [[vagus]]nog živca. [[Edem]] se može naći u regijama koje okružuju treću i četvrtu komoru, a pojavljuju se i petehije i mala [[krvarenje|krvarenja]].<ref name="Powell_2003"/> Hronični slučajevi mogu predstavljati atrofiju mamilarnih tijela.<ref name="Zuccoli_2009">{{cite journal | vauthors = Zuccoli G, Pipitone N | title = Neuroimaging findings in acute Wernicke's encephalopathy: review of the literature | url = https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_2009-02_192_2/page/500 | journal = AJR. American Journal of Roentgenology | volume = 192 | issue = 2 | pages = 501–508 | date = februar 2009 | pmid = 19155417 | doi = 10.2214/AJR.07.3959 | s2cid = 32749934 }}</ref> U 1949. uvedena je ideja da su WE lezije rezultat poremećaja krvno-moždane barijere.<ref name=":02"/> Veliki proteini koji prolaze u mozak mogu izložiti neurološko [[tkivo]] riziku od toksičnih efekata. Spojevi krvno-moždane barijere obično imaju WE lezije smještene u tom dijelu mozga.<ref name=":02"/> Promijenjena [[krvno-moždana barijera]] može uzrokovati poremećen odgovor na određene lijekove i hranu.<ref name="Cernicchiaro_2017">{{cite web | vauthors = Cernicchiaro L | date = septembar 2017 | title = Wernicke's Disease (or Wernicke's Encephalopathy). Symptoms and new treatments. Clinical and practical approach. Daily monitoring for twelve years of a reversed severe case. | url = http://enfermedad-de-wernicke.weebly.com/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20130522155106/http://enfermedad-de-wernicke.weebly.com/ | archive-date = 22. 5. 2013 | access-date = 10. 10. 2025 | url-status = dead}} {{self-published inline|date=august 2015}}{{MEDRS|date=august 2015}}</ref> == Dijagnoza == Dijagnoza Wernickeove encefalopatije ili bolesti postavlja se klinički.<ref name=EFNS/><ref>{{cite book | veditors = McPhee SJ, Papadakis MA, Rabow MW |title=Current medical diagnosis & treatment 2012|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-176372-1|edition=51st|date=12. 9. 2011|url-access=registration |url= https://archive.org/details/currentmedicaldi00step|page=986}}</ref> Caine i saradnici su 1997. godine uspostavili kriterije po kojima se Wernickeova encefalopatija može dijagnosticirati kod bilo kojeg pacijenta sa samo dva ili više glavnih simptoma navedenih gore.<ref name=CAINE1997>{{cite journal | vauthors = Caine D, Halliday GM, Kril JJ, Harper CG | title = Operational criteria for the classification of chronic alcoholics: identification of Wernicke's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1997-01_62_1/page/51 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 62 | issue = 1 | pages = 51–60 | date = januar 1997 | pmid = 9010400 | pmc = 486695 | doi = 10.1136/jnnp.62.1.51 }}</ref> Osjetljivost dijagnoze klasičnom trijadom bila je 23%, ali se povećala na 85% uzimajući dva ili više od četiri klasična znaka. Ovi kriteriji se osporavaju jer su svi slučajevi koje je proučavao bili ljudi koji su pili prekomjerne količine alkohola. Neki smatraju da je dovoljno posumnjati na prisustvo bolesti samo na osnovu jednog od glavnih simptoma.<ref name=pmid11304070/> Neki britanski bolnički protokoli sumnjaju na WE na osnovu bilo kojeg od ovih simptoma: [[konfuzija]], smanjen nivo [[svijest]]i (ili nesvijest, stupor ili koma), gubitak pamćenja, ataksija ili nestabilnost, oftalmoplegija ili [[nistagmus]] i neobjašnjiva [[hipotenzija]] s [[hipotermija|hipotermijom]]. Prisustvo samo jednog znaka trebalo bi biti dovoljno za liječenje.<ref name="ReferenceA">{{cite report | publisher = East Kent Hospitals NHS Trust | title = Protocol for: The management of the alcohol withdrawal syndrome and Wernicke encephalopathy }}</ref> Osjetljivost magnetske rezonancije (MR) bila je 53%, a specifičnost 93%. Reverzibilni citotoksični [[edem]] smatran je najkarakterističnijom lezijom WE. Lokacija [[lezija]] bila je češće atipična kod osoba koje su pile odgovarajuće količine [[alkohol]]a, dok je tipično pojačanje kontrasta u [[talamus]]u i mamilarnim tijelima uočeno često povezano sa zloupotrebom alkohola.<ref name="Zuccoli_2009"/> Ove abnormalnosti mogu uključivati:<ref name="LOUGH2012" /> * [[talamus|Dorzomedijalni talamus]], [[periakveduktalna siva masa]], [[mamilarna tijela]], [[tektalna ploča]] i jezgra [[moždano stablo|moždanog stabla]] su često zahvaćene.<ref>{{cite journal | vauthors = Hegde AN, Mohan S, Lath N, Lim CC | title = Differential diagnosis for bilateral abnormalities of the basal ganglia and thalamus | journal = Radiographics | volume = 31 | issue = 1 | pages = 5–30 | date = 2011 | pmid = 21257930 | doi = 10.1148/rg.311105041 | s2cid = 207707771 }}</ref> Zahvaćenost je uvijek bilateralna i simetrična. Vrijednost DWI u dijagnozi WE je minimalna. Aksijalne FLAIR MRI slike predstavljaju najbolju dijagnostičku [[MRI]] sekvencu. Kontrastno sredstvo može istaknuti zahvaćenost [[mamilarnih tijela]]. Čini se da CT skeniranje ima vrlo malu vrijednost.<ref name=EFNS/> Tiamin se može mjeriti pomoću testa aktivnosti eritrocitne transketolaze,<ref name=EFNS/> ili aktivacijom mjerenjem nivoa tiamin difosfata in vitro.<ref name="EFNS" /> Normalni nivoi tiamina ne isključuju nužno prisustvo WE,<ref name=EFNS/> jer se može raditi o pacijentu s poteškoćama u unutarćelijskom transportu. ==Prevencija== Postoje bolnički protokoli za prevenciju, suplementacija tiaminom u prisustvu: anamneze zloupotrebe alkohola ili povezanih [[epilepsijski napad|napada]], potrebe za IV glukozom, znakova [[pothranjenost]]i, loše prehrane, nedavne dijareje ili povraćanja, periferne neuropatije, interkurentnih bolesti, [[delirium tremens]]a ili liječenja DT-a i drugih.<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web | vauthors = Attard A, Torrens N, Holvey C | title = Clinical Guideline: The Management of Wernicke's Encephalopathy (WE) | date = juni 2012 | work = Guy's and St. Thomas Hospitals | url = http://www.guysandstthomas.nhs.uk/resources/our-services/acute-medicine-gi-surgery/elderly-care/alcohol-withdrawal-syndrome.pdf | archive-url= https://web.archive.org/web/20150709175514/http://www.guysandstthomas.nhs.uk/resources/our-services/acute-medicine-gi-surgery/elderly-care/alcohol-withdrawal-syndrome.pdf | archive-date=9. 7. 2015 }}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Wood VM | date = juni 2006 | title = Guidelines for the Management of Alcohol Issues in the Acute Hospital Setting | work = Doncaster and Bassetlaw Hospitals | url = http://www.alcohollearningcentre.org.uk/_library/17__Doncaster_Guidelines_For_The_Management_Of_Patients_with_Alcohol_Misuse_In_The_Acute_General_Hospital_Setting.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20130921054552/http://www.alcohollearningcentre.org.uk/_library/17__Doncaster_Guidelines_For_The_Management_Of_Patients_with_Alcohol_Misuse_In_The_Acute_General_Hospital_Setting.pdf |archive-date=21. 9. 2013 }}</ref> Neki stručnjaci savjetuju da se parenteralni tiamin daje svim pacijentima s rizikom na odjelu hitne pomoći.<ref name=EFNS/> Prilikom kliničke dijagnoze treba imati na umu da su rani simptomi nespecifični,<ref name="Phee_2009" /><ref name="Johnson_2022" /> i navedeno je da WE može imati nespecifične nalaze.<ref name=pmid17434099/> Postoji konsenzus da se nakon [[operacija]] [[želudac|želuca]] daju [[vitamin]]i i [[mineral]]i topivi u vodi..<ref>{{Cite journal |last1=Habas |first1=Elmukhtar |last2=Farfar |first2=Kalifa |last3=Errayes |first3=Nada |last4=Rayani |first4=Amnna |last5=Elzouki |first5=Abdel-Naser |date=2023 |title=Wernicke Encephalopathy: An Updated Narrative Review |journal=Saudi Journal of Medicine & Medical Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=193–200 |doi=10.4103/sjmms.sjmms_416_22 |doi-access=free |issn=1658-631X |pmid=37533659|pmc=10393093 }}</ref> U nekim zemljama određene namirnice su obogaćene tiaminom, što je smanjilo slučajeve Wernicke-Korsakoffovog sindroma (WE). Poboljšanje je teško kvantificirati jer su primijenjene različite akcije. Izbjegavanje ili umjerena konzumacija alkohola i adekvatna prehrana smanjuju jedan od glavnih faktora rizika u razvoju Wernicke-Korsakoffovog sindroma. ==Liječenje== Većina simptoma će se brzo poboljšati ako se nedostaci liječe rano. Poremećaj pamćenja može biti trajan.<ref name = "Cecil_2007"/> Kod pacijenata za koje se sumnja na WE, liječenje [[tiamin]]om treba odmah započeti.<ref name=pmid17434099/> Odmah treba uzeti [[krv]] za testiranje nivoa tiamina, drugih vitamina i minerala. Nakon toga treba odmah primijeniti [[vena|intravensku]] ili [[mišić|intramuskularnu]] dozu tiamina.<ref name = "Hauser_2010">{{cite book | vauthors = Hauser S |title=Harrison's Neurology in Clinical Medicine. |date=2010 |publisher=McGraw-Hill Publishing |location=New York |isbn=978-0-07-174123-1 |edition=2nd}}</ref> dva ili tri puta dnevno. Primjena tiamina se obično nastavlja sve dok ne prestane kliničko poboljšanje.<ref name="EFNS"/> Uzimajući u obzir raznolikost mogućih uzroka i nekoliko iznenađujućih simptomatoloških prezentacija, te zbog niskog pretpostavljenog rizika od toksičnosti tiamina, budući da je terapijski odgovor često dramatičan od prvog dana, neki kvalificirani autori indiciraju parenteralni tiamin ako se sumnja na WE, i kao resurs za dijagnozu i za liječenje.<ref name=EFNS/> Dijagnoza je u velikoj mjeri podržana odgovorom na parenteralni tiamin, ali nije dovoljna da se isključi zbog njegovog nedostatka.<ref name="pmid18056751">{{cite journal | vauthors = Thomson AD, Cook CC, Guerrini I, Sheedy D, Harper C, Marshall EJ | title = Wernicke's encephalopathy revisited. Translation of the case history section of the original manuscript by Carl Wernicke 'Lehrbuch der Gehirnkrankheiten fur Aerzte and Studirende' (1881) with a commentary | journal = Alcohol and Alcoholism | location = Oxford, Oxfordshire | volume = 43 | issue = 2 | pages = 174–9 | date = 2008 | pmid = 18056751 | doi = 10.1093/alcalc/agm144 | doi-access = free }}</ref> Parenteralna primjena tiamina povezana je s vrlo malim rizikom od anafilaksije.<ref>Thomson A, Guerrini I, Marshall EJ. "Incidence of Adverse Reactions to Parenteral Thiamine in the Treatment of Wernicke's Encephalopathy, and Recommendations." ''Alcohol and Alcoholism.'' 2019 Nov;54(6):609-614. doi:https://doi.org/10.1093/alcalc/agy091</ref> Ljudi koji konzumiraju prekomjerne količine alkohola mogu imati slab unos nekoliko vitamina putem ishrane i oštećenu apsorpciju, [[metabolizam]] i skladištenje tiamina; stoga im mogu biti potrebne veće doze.<ref name="Phee_2009">{{cite book |title=Current Medical Diagnosis & Treatment 2012 |url=https://archive.org/details/currentmedicaldi00step |date=2009 |publisher=McGraw-Hill Medical |location=New York |isbn=978-0-07-176372-1 |edition=48th}}</ref> Ako se daje [[glukoza]], kao što je slučaj kod osoba s poremećajem upotrebe [[alkohol]]a koje su također hipoglikemične, tiamin se mora dati istovremeno. Ako se to ne učini, glukoza će brzo potrošiti preostale rezerve tiamina, pogoršavajući ovo stanje.<ref name=pmid17434099/> Posmatranje edema na MR, kao i nalaz inflacije i [[makrofag]]a u nekropsiranim tkivima,<ref name="Powell_2003">{{cite book | vauthors = Powell SZ, Schochet Jr SS | chapter = Intoxications and Metabolic Diseases of the Central Nervous System | veditors = Nelson JS, Mena H, Parisi JE, Schochet SS | title = Principles and Practice of Neuropathology | url = https://archive.org/details/principlespracti0002unse_g7b1 | publisher = Oxford University Press | date = mart 2003 | page = [https://archive.org/details/principlespracti0002unse_g7b1/page/193 193] | isbn = 978-0-19-802907-6 }}</ref> dovelo je do uspješne primjene antiupalnih lijekova.<ref>{{cite journal | vauthors = Iwamoto Y, Okuda B, Miyata Y, Tachibana H, Sugita M | title = [Beneficial effect of steroid pulse therapy on Wernicke-Korsakoff syndrome due to hyperemesis gravidarum] | journal = Rinsho Shinkeigaku = Clinical Neurology | volume = 34 | issue = 6 | pages = 599–601 | date = juni 1994 | pmid = 7955722 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Warot P, Lesage R, Dupuys P | title = [Corticotherapy of the severe forms of the Gayet-Wernicke encephalopathy] | journal = Lille Medical | volume = 7 | pages = 123–124 | date = februar 1962 | pmid = 14005025 }} (article in French)</ref> Treba obratiti pažnju i na druge nutritivne abnormalnosti, jer one mogu pogoršati bolest.<ref name = "Zarranz_2007">{{cite book| vauthors = Zarranz JJ |title=Neurologia.|year=2007|publisher=Harcourt Brace De Espana SA |location= Madrid, España|isbn=978-84-8086-228-8|pages=821 | language = Spanish |edition=4th}}</ref><ref name="Brown_2007">{{cite book| vauthors = Brown AH, Ropper RH |title=Principios de neurología de Adams y Victor |year=2007 |publisher=McGraw-Hill |location=México |isbn=978-970-10-5707-0 |pages=1132 | language = Spanish |edition=8th}}</ref> Posebno, [[magnezij]], kofaktor transketolaze koji može izazvati ili pogoršati bolest.<ref name=pmid17434099/> Mogu biti potrebni i drugi suplementi, uključujući: [[kobalamin]], [[vitamin C|askorbinsku kiselinu]], [[folna kiselina|folnu kiselinu]], [[nikotinamid]], [[cink]],<ref>{{cite book | vauthors = Harrison TR, Braunwald E, Agud Aparicio JL | title = Medicina Interna | page = 2462 | date = 2002 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Kelley WN, DeVita VT, DuPont HL, Harris ED, Hazzard WR |title=Medicina Interna |date=1990 |publisher=Médica Panamericana |location=Buenos Aires |isbn=978-950-06-1240-1 |edition=1st | pages = 621, 974 }}</ref> [[fosfor]] ([[dikalcij-fosfat]])<ref name="Thomson_2002">{{cite journal | vauthors = Thomson AD, Cook CC, Touquet R, Henry JA | title = The Royal College of Physicians report on alcohol: guidelines for managing Wernicke's encephalopathy in the accident and Emergency Department | journal = Alcohol and Alcoholism | volume = 37 | issue = 6 | pages = 513–521 | year = 2002 | pmid = 12414541 | doi = 10.1093/alcalc/37.6.513 | doi-access = }}</ref> a u nekim slučajevima i [[taurin]], posebno pogodan kod kardiocirkulatornih poremećaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Lourenço R, Camilo ME | title = Taurine: a conditionally essential amino acid in humans? An overview in health and disease | journal = Nutricion Hospitalaria | volume = 17 | issue = 6 | pages = 262–270 | year = 2002 | pmid = 12514918 | url = http://www.nutricionhospitalaria.com/pdf/3337.pdf | archive-date = 9. 3. 2021 | access-date = 17. 5. 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210309114448/http://www.nutricionhospitalaria.com/pdf/3337.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Iwamoto Y, Okuda B, Miyata Y, Tachibana H, Sugita M | title = [Beneficial effect of steroid pulse therapy on Wernicke-Korsakoff syndrome due to hyperemesis gravidarum] | language = ja | journal = Rinsho Shinkeigaku = Clinical Neurology | volume = 34 | issue = 6 | pages = 599–601 | date = juni 1994 | pmid = 7955722 }}</ref> Preporučuje se ishrana koju vodi pacijent. Kod pacijenata sa Wernicke-Korsakoffovim sindromom preporučuju se još veće doze [[parenteralnog]] tiamina. Treba uzeti u obzir i istovremene toksične efekte alkohola.<ref name="Thompson_2012" /><ref name="Thomson_2002" /> ==[[Epidemiologija]]== Ne postoje uvjerljive statističke studije, svi podaci se zasnivaju na parcijalnim studijama. Wernickeove lezije su uočene kod 0,8 do 2,8% obdukcija opšte populacije i 12,5% osoba sa poremećajem upotrebe alkohola. Ova brojka se povećava na 35% takvih osoba ako se uključi oštećenje malog mozga zbog nedostatka tiamina.<ref name="Torvik_1982">{{cite journal | vauthors = Torvik A, Lindboe CF, Rogde S | title = Brain lesions in alcoholics. A neuropathological study with clinical correlations | journal = Journal of the Neurological Sciences | volume = 56 | issue = 2–3 | pages = 233–48 | date = novembar 1982 | pmid = 7175549 | doi = 10.1016/0022-510x(82)90145-9 | s2cid = 26100578 }}</ref> Većina slučajeva autopsije bila je kod osoba s poremećajem upotrebe alkohola. Serije [[autopsija]] obavljene su u bolnicama na dostupnom materijalu koji vjerovatno nije reprezentativan za cijelu populaciju. S obzirom na blage promjene, koje su prethodile nastanku uočljivih lezija prilikom nekropsije, postotak bi trebao biti veći. Postoje dokazi koji ukazuju na to da je Wernickeova [[encefalopatija nedovoljno dijagnosticirana.<ref name="Harper1986">{{cite journal | vauthors = Harper CG, Giles M, Finlay-Jones R | title = Clinical signs in the Wernicke-Korsakoff complex: a retrospective analysis of 131 cases diagnosed at necropsy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1986-04_49_4/page/341 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 49 | issue = 4 | pages = 341–345 | date = april 1986 | pmid = 3701343 | pmc = 1028756 | doi = 10.1136/jnnp.49.4.341 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Harper C | title = Wernicke's encephalopathy: a more common disease than realised. A neuropathological study of 51 cases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1979-03_42_3/page/226 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 42 | issue = 3 | pages = 226–231 | date = mart 1979 | pmid = 438830 | pmc = 490724 | doi = 10.1136/jnnp.42.3.226 }}</ref> Naprimjer, u jednoj studiji iz 1986. godine, 80% slučajeva je dijagnosticirano postmortalno.<ref name="Harper1986"/> Procjenjuje se da se samo 5–14% pacijenata s WE dijagnosticira za života.<r ef name="Torvik_1982"/><ref name="Blansjaar_1992">{{cite journal | vauthors = Blansjaar BA, Van Dijk JG | title = Korsakoff minus Wernicke syndrome | journal = Alcohol and Alcoholism (Oxford, Oxfordshire) | volume = 27 | issue = 4 | pages = 435–7 | date = juli 1992 | pmid = 1418116 | doi = 10.1093/oxfordjournals.alcalc.a045269 }}</ref> U nizu obdukcijskih studija provedenih u Recifeu u [[Brazil]]u, utvrđeno je da je samo 7 od 36 osoba konzumiralo prekomjerne količine alkohola, a samo mala manjina je imala [[pothranjenost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lana-Peixoto MA, Dos Santos EC, Pittella JE | title = Coma and death in unrecognized Wernicke's encephalopathy. An autopsy study | journal = Arquivos de Neuro-Psiquiatria | volume = 50 | issue = 3 | pages = 329–333 | date = septembar 1992 | pmid = 1308411 | doi = 10.1590/S0004-282X1992000300012 | doi-access = free }}</ref> U pregledu 53 objavljena izvještaja o slučajevima od 2001. do 2011. godine, veza s alkoholom je također bila oko 20% (10 od 53 slučaja).<ref name="LOUGH2012" /> WE povezana sa zloupotrebom alkohola češća je kod muškaraca, a češća je kod žena kada nije povezana sa zloupotrebom alkohola.<ref name=":02"/> U slučajevima povezanim s alkoholom, pacijenti s WE u prosjeku imaju 40 godina, a slučajevi koji nisu povezani s alkoholom obično se javljaju kod mlađih osoba.<ref name=":02"/> ==Historija== WE je prvi put identificirao njemački neurolog [[Carl Wernicke]] 1881. godine, iako veza s tiaminom nije identificirana sve do 1930-ih. Carl Wernicke je otkrio senzorni centar za govor. Wernicke je shvatio da Brocino područje nije jedini centar za [[govor]], već je također bilo u stanju razlikovati motornu afaziju od senzorne [[afazija|afazije]].<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Bem Junior |first1=Luiz Severo |last2=Lemos |first2=Nilson Batista |last3=de Lima |first3=Luís Felipe Gonçalves |last4=Dias |first4=Artêmio José Araruna |last5=Neto |first5=Otávio da Cunha Ferreira |last6=de Lira |first6=Carlos Cezar Sousa |last7=Diniz |first7=Andrey Maia Silva |last8=Rabelo |first8=Nicollas Nunes |last9=Barroso |first9=Luciana Karla Viana |last10=Valença |first10=Marcelo Moraes |last11=de Azevedo Filho |first11=Hildo Rocha Cirne |date=28. 6. 2021 |title=The anatomy of the brain – learned over the centuries |url=http://surgicalneurologyint.com/surgicalint-articles/the-anatomy-of-the-brain-learned-over-the-centuries/ |journal=Surgical Neurology International |language=en |volume=12 |page=319 |doi=10.25259/SNI_200_2021 |issn=2152-7806 |pmc=8326080 |pmid=34345460 |access-date=10. 10. 2025 |archive-date=12. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112051220/https://surgicalneurologyint.com/surgicalint-articles/the-anatomy-of-the-brain-learned-over-the-centuries/ |url-status=dead }}</ref> Također je ukazao na mogućnost [[provodna afazija|provodne afazije]] otkako je shvatio raspored ekstrinzičnih i intrinzičnih veza mozga. Pokazao je da senzorne informacije dosežu odgovarajuće područje u [[moždana kora|moždanoj kori]], putem projekcijskih vlakana. Odatle bi se ove informacije, prateći sistem asocijacija, distribuirale u različite regije korteksa, integrirajući senzornu obradu.<ref name=":2" /> Izvijestio je o tri pacijenta sa WE, uključujući dva muškarca (33 i 36 godina) koji su bili alkoholičari i jednu ženu (20 godina) koja je progutala [[sumporna kiselina|sumpornu kiselinu]], što je dovelo do pilorične stenoze. Sva trojica su imala okularne motorne abnormalnosti i on je izvršio autopsiju na svakom od njih, pružajući kliničko-patološku korelaciju.<ref name=":2" /> ref>{{Cite journal |last1=Isen |first1=Danielle R. |last2=Kline |first2=Lanning B. |date=30. 6. 2020 |title=Neuro-ophthalmic Manifestations of Wernicke Encephalopathy |journal=Eye and Brain |language=English |volume=12 |pages=49–60 |doi=10.2147/EB.S234078 |pmc=7335288 |pmid=32636690 |doi-access=free }}</ref> Sličnu prezentaciju ove bolesti opisao je ruski psihijatar [[Sergej Korsakoff]] u seriji članaka objavljenih 1887–1891.;<ref name="LOUGH2012" /> gdje je hronična verzija WE opisana kao [[Korsakoffov sindrom]], uključujući simptome [[amnezija|amnezije]].<ref name="Wernicke-Korsakoff syndrome despite"/><ref>{{cite journal | vauthors = Isenberg-Grzeda E, Kutner HE, Nicolson SE | title = Wernicke-Korsakoff-syndrome: under-recognized and under-treated | journal = Psychosomatics | volume = 53 | issue = 6 | pages = 507–516 | date = 1. 11. 2012 | pmid = 23157990 | doi = 10.1016/j.psym.2012.04.008 | doi-access = }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sechi G, Serra A | title = Wernicke's encephalopathy: new clinical settings and recent advances in diagnosis and management | language = English | journal = The Lancet. Neurology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 442–455 | date = maj 2007 | pmid = 17434099 | doi = 10.1016/S1474-4422(07)70104-7 | s2cid = 15523083 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|E|51|2||}} + {{ICD10|G32.8}} | ICD9 = {{ICD9|291.1}} | DiseasesDB =14107 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeSH=D014899 }} {{Nutritivna patologija}} {{Korištenje psihoaktivnih supstanci}} [[Kategorija:Alkohol i zdravlje]] [[Kategorija:Pothranjenost]] [[Kategorija:Poremećaji centralnog nervnog sistema]] [[Kategorija:Nedostaci vitamina]] [[Kategorija:Tiamin]] [[Kategorija:Medicinske trijade]] gteewwjwdg1i2xyfzayqnv710ayw787 Irfan Čengić 0 527064 3937058 3892260 2026-10-25T09:23:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937058 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Irfan Čengić | slika = Irfan Čengić (cropped).jpg | opis_slike = Irfan Čengić 2017. | redoslijed = Načelnik općine [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] | vrijeme_na_vlasti = od 17. novembar 2023. | prethodnik = [[Ibrahim Hadžibajrić]]<br>Mirsada Smajić ({{Tooltip|v. d.|Vršilac dužnosti}}) | nasljednik = | redoslijed2 = Delegat u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 17. januar 2023 – 17. novembar 2023. | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] | vrijeme_na_vlasti3 = 27. novembar 2018 – 1. decembar 2022. | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1992|5|21}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | etnicitet = | politička_stranka = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]] {{Malo|(od 2010)}} | supružnik = Adna Čengić | djeca = 1 | obrazovanje = '''Visoko:''' [[Pravni fakultet u Bihaću|Pravni fakultet]], [[Univerzitet u Bihaću]] | zanimanje = Političar, student prava | vjera = [[Sunitski islam]] | potpis = | veb-sajt = {{URL|irfancengic.ba}} | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Irfan Čengić''' ([[Sarajevo]], 21. maj 1992) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] političar koji je od 2023. načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]]. Prethodno je bio delegat u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamenta Federacije BiH]] od januara do novembra 2023, a također je bio zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu Parlamenta Federacije BiH]] od 2018. do 2022. Član je [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije]] [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Bosne i Hercegovine]] (SDP BiH) od 2010. == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Rođen je 21. maja 1992. u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/irfan-cengic-djeca-rodjena-u-ratnom-sarajevu-su-pobjeda-nad-zlom/|title=Irfan Čengić: Djeca rođena u ratnom Sarajevu su pobjeda nad zlom|last=Sanela Dujković|date=5. 4. 2022|publisher=[[N1 (TV channel)|N1]]|access-date=5. 4. 2022}}</ref> Diplomirao je [[pravo]] na privatnom [[Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment|Univerzitetu za poslovni inženjering i menadžment]] (PIM) u [[Banja Luka|Banjoj Luci]].<ref name="SDP BiH">{{Cite web|url=https://www.sdp.ba/irfan-cengic/|title=Irfan Čengić|website=sdp.ba|access-date=17. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240416003739/https://www.sdp.ba/irfan-cengic/|archive-date=16. 4. 2024|url-status=dead}}</ref> Bio je aktivan u nevladinom sektoru i nekim studentskim organizacijama, te je autor nekoliko radova na temu političkog i društvenog aktivizma.<ref>{{Cite web|url=https://www.javnarasprava.ba/fbih/Parlamentarac/771|title=Irfan Čengić|website=javnarasprava.ba|access-date=3. 10. 2024}}</ref> === Politička karijera === Kao član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije BiH]] (SDP BiH) od 2010, prvi put je izabran na funkciju na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2012.|lokalnim izborima 2012]], postavši vijećnik u Općinskom vijeću [[Stari Grad (Sarajevo)|Starog Grada]] u dobi od 20 godina.<ref name="SDP BiH"/> Za generalnog sekretara SDP-a BiH imenovan je u decembru 2014.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/irfan-cengic-je-novi-generalni-sekretar-sdp-a/141220075|title=Irfan Čengić je novi generalni sekretar SDP-a|date=20. 12. 2014|publisher=Klix.ba|access-date=20. 12. 2014}}</ref> Ponovo biva izabran u Općinsko vijeće na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima 2016]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/9/137/0/1318|title=Rezultati izbora 2016|website=izbori.ba|access-date=3. 10. 2024}}</ref> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018.]] izabran je u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom Parlamenta Federacije BiH]].<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/422195/ovo-su-novi-zastupnici-u-parlamentarnoj-skupstini-bih-i-parlamentu-fbih|title=Ovo su novi zastupnici u Parlamentarnoj skupštini BiH i Parlamentu FBiH|date=13. 10. 2018|publisher=[[Dnevni avaz]]|access-date=13. 10. 2018}}</ref> U aprilu 2019. objavio je svoj odlazak s dužnosti generalnog sekretara SDP-a BiH.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/cengic-necu-se-kandidovati-za-generalnog-sekretara-nije-dobro-da-neko-dugo-radi-taj-posao/190429006|title=Čengić: Neću se kandidovati za generalnog sekretara, nije dobro da neko dugo radi taj posao|date=29. 4. 2019|publisher=Klix.ba|access-date=29. 4. 2019}}</ref> Nakon neuspjelog imenovanja [[Bogić Bogićević|Bogića Bogićevića]] za [[Spisak gradonačelnika Sarajeva|gradonačelnika Sarajeva]] u martu 2021, podnio je ostavku na mjesto člana Predsjedništva SDP-a BiH.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/irfan-cengic-podnio-ostavku-na-sve-funkcije-u-sdp-u/84581|title=Irfan Čengić podnio ostavku na sve funkcije u SDP-u|date=24. 3. 2021|publisher=faktor.ba|access-date=24. 3. 2021}}</ref> Izabran je u [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupštinu Kantona Sarajevo]] na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|Općim izborima 2022]], osvojivši preko 10.000 glasova.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/cengic-tvrdi-da-ga-je-maltretirao-vrh-sdp-a-rezali-su-me-s-fotografija-zabranjivali-da-govorim/221007170|title=Čengić tvrdi da ga je maltretirao vrh SDP-a: Rezali su me s fotografija, zabranjivali da govorim|last=M.G.|date=7. 10. 2022|publisher=Klix.ba|access-date=7. 10. 2022}}</ref> Nakon izbora, delegiran je u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda Parlamenta Federacije BiH]] u januaru 2023.<ref name="SDP BiH" /> Nakon što je načelniku Općine Stari Grad [[Ibrahim Hadžibajrić|Ibrahimu Hadžibajriću]] izglasano nepovjerenje nakon ozbiljnog korupcijskog skandala, raspisani su [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2023.|prijevremeni izbori]] za novog načelnika općine za 29. oktobar 2023,<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/prijevremeni-izbori-za-nacelnika-opcine-stari-grad-odrzat-ce-se-29-oktobra/230830062|title=Prijevremeni izbori za načelnika Općine Stari Grad održat će se 29. oktobra|last=I.M.|date=30. 8. 2023|publisher=Klix.ba|access-date=30. 8. 2023}}</ref> a SDP BiH je objavio Čengićevu kandidaturu u augustu 2023.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/irfan-cengic-zvanicno-kandidat-za-nacelnika-opcine-stari-grad-z7gu4|title=Irfan Čengić zvanično kandidat za načelnika Općine Stari Grad|date=21. 8. 2023|website=federalna.ba|access-date=21. 8. 2023}}</ref> Na izborima je izabran za načelnika općine Stari Grad, osvojivši 62,96% glasova,<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=35&langId=1#/8/137/0|title=Prijevremeni izbori za načelnika Općine Stari Grad Sarajevo - Potvrđeni rezultati|website=izbori.ba|access-date=3. 10. 2024}}</ref> te službeno preuzeo dužnost 17. novembra 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/cengic-preuzeo-mandat-nacelnika-starog-grada-u-sarajevu/231117054|title=Čengić preuzeo mandat načelnika Starog Grada u Sarajevu|last=A.Ku.|date=17. 11. 2023|publisher=Klix.ba|access-date=17. 11. 2023}}</ref> Na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|Lokalnim izborima 2024.]] ponovno je izabran za načelnika općine, osvojivši 64,42% glasova.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/137/0|title=Rezultati izbora 2024|website=izbori.ba|access-date=7. 10. 2024}}</ref> === Kontroverze === U maju 2025. [[Inspektorat Republike Srpske]] donio je rješenje kojim se zahtijeva ''poništenje diplome prvog ciklusa studija'' Irfana Čengića, stečene na Univerzitetu PIM u Banjoj Luci, zbog navodnih grešaka u vođenju dokumentacije i priznavanju ispita položenih na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/irfan-cengic-potvrdio-da-mu-je-ponistena-diploma-prihvatam-posljedice-ali-propusti-nisu-moji/592838|title=Irfan Čengić potvrdio da mu je poništena diploma: "Prihvatam posljedice, ali propusti nisu moji"|date=9. 6. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=16. 10. 2025}}</ref> Dana 10. juna 2025. Tužilaštvo [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] formiralo je predmet protiv Čengića radi provjere okolnosti sticanja njegove fakultetske diplome.<ref>{{Cite web|url=https://valterportal.ba/nakon-sto-mu-je-ponistena-fakultetska-diploma-tuzilastvo-ks-formiralo-predmet-protiv-irfana-cengica/|title=NAKON ŠTO MU JE PONIŠTENA FAKULTETSKA DIPLOMA: Tužilaštvo KS formiralo predmet protiv Irfana Čengića|last=ŠIŠIĆ|first=Almedin|date=15. 8. 2025|website=Valter Portal-BA|access-date=16. 10. 2025}}</ref> U međuvremenu, upisao je [[Pravni fakultet u Bihaću|Pravni fakultet]] na [[Univerzitet u Bihaću|Univerzitetu u Bihaću]], te je potvrdio je da je završio treću godinu i da je upisao četvrtu godinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/irfan-cengic-potvrdio-da-je-upisao-fakultet-u-bihacu-zavrsio-sam-trecu-godinu-sad-sam-na-cetvrtoj/251002048|title=Irfan Čengić potvrdio da je upisao fakultet u Bihaću: Završio sam treću godinu, sad sam na četvrtoj|website=Klix.ba|language=hr|access-date=16. 10. 2025}}</ref> === Privatni život === Oženjen je Adnom Čengić, s kojom ima sina Hamzu.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/multimedia/foto/irfan-cengic-u-novogodisnjem-izdanju-sa-suprugom-prelijepi-ste-oboje/527624|title=Irfan Čengić u novogodišnjem izdanju sa suprugom: 'Prelijepi ste oboje'|date=2. 1. 2024|publisher=radiosarajevo.ba|access-date=2. 1. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] * [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]] * [[Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://irfancengic.ba/}} {{DEFAULTSORT:Čengić, Irfan}} [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1992.]] [[Kategorija:Političari iz Sarajeva]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Socijaldemokratske partije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Bihaću]] [[Kategorija:Načelnici općine Stari Grad (Sarajevo)]] fzua23szmau5ekn1c1q1smgsak5ujx4 Neredi u Jerusalemu 1920. 0 527726 3936980 3899336 2026-10-24T20:28:18Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936980 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Neredi u Jerusalemu 1920. | slika = Jerusalem-nabi-moussa-april-1920.jpg | opis_slike = Nebi Musa procesija, 4. april 1920. | lokacija = [[Jerusalem]], [[Mandatna Palestina]] | meta = | koordinate = {{coord|31|47|0|N|35|13|0|E}} | datum = | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = [[Nemiri]] | mrtvih = 5 Jevreja, 4 Arapa | ranjenih = 216 Jevreja, 18 Arapa, 7 Britanaca | žrtve = | počinitelji = | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} '''Neredi u Jerusalemu 1920.''' ili Neredi Nebi Musa 1920. dogodili su se u dijelu Uprave [[Administracija okupiranih neprijateljskih teritorija|okupiranih neprijateljskih teritorija pod britanskom kontrolom]] od 4. do 7. aprila 1920. u i oko Starog grada [[Jerusalem]]a. Pet Jevreja je ubijeno, a nekoliko stotina je povrijeđeno; četiri Arapa su ubijena, a 18 povrijeđeno; sedam Britanaca je povrijeđeno.<ref name=segev>{{Harvtxt|Segev|2001}}, pp. 127&ndash;144.</ref> Neredi su se poklopili s [[Festival Nebi Musa|festivalom Nebi Musa]] i nazvani su po njemu, koji se održavao svake godine na [[Uskrs]], a uslijedio je nakon rastućih tenzija u arapsko-jevrejskim odnosima. Neredi su se dogodili ubrzo nakon [[Bitka kod Tel Haija|Bitke kod Tel Haija]] usred sve većeg pritiska na arapske nacionaliste u Siriji tokom [[Francusko-sirijski rat|francusko-sirijskog rata]]. Arapske vjerski vođe održali su govore tokom festivala (na kojem se tradicionalno okupljao veliki broj muslimana na vjerskoj procesiji) koji su uključivali slogane koji su se odnosili na [[Cionizam|cionističku]] imigraciju i prethodne sukobe oko udaljenih jevrejskih sela u [[Galileja|Galileji]]. Okidač koji je procesiju pretvorio u nerede nije sa sigurnošću poznat.<ref name="FreitagFuccaro2015">{{cite book|last1=Freitag|first1=Ulrike|last2=Fuccaro|first2=Nelida|last3=Ghrawi|first3=Claudia|first4=Nora|last4= Lafi|title=Urban Violence in the Middle East: Changing Cityscapes in the Transition from Empire to Nation State|url=https://books.google.com/books?id=0NCdBAAAQBAJ&pg=PA188|date=30. 3. 2015|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78238-584-4|page=188|quote=Dok je prva polovina povorke prolazila kroz Vrata u Jaffi, neredi su počeli između Christakijeve apoteke i banke Credit Lyonnais. Dostupni izvori ne pojašnjavaju tačan uzrok, a može se tvrditi da je više od jednog događaja djelovalo kao katalizator. U blizini arapskog skupa, neki cionisti su slušali govore. Vjerovatno je da su neki pripadali snagama samoodbrane koje je organizovao Vladimir Jabotinski, koje su do tada već imale šest stotina vojnika koji su svakodnevno izvodili vojne vježbe." Već početkom marta, Jabotinski je radio na rasplamsavanju atmosfere i počeo je javno predviđati pogrom. Neki dokazi ukazuju na to da su ovi jevrejski posmatrači bili prilično provokativni. Navodno je Jevrej gurnuo Arapina koji je nosio nacionalističku zastavu, a ovaj je pokušao pljunuti na transparent i na arapsku gomilu. Prema svjedočenju koje je prikupio francuski konzul, neki mladi Jevreji koji su stajali u blizini Jaffa kapije napali su neke Arape nakon govora koji je održao Muhammad Darwish iz Arapskog kluba (jednog od kršćansko-muslimanskih udruženja). Svi ovi izvještaji ukazuju samo na jevrejsku provokaciju; međutim, moguće je, iako neprijavljeno, da su i arapske aktivnosti izazvale nerede.}}</ref> Britanska vojna uprava Palestine kritikovana je zbog povlačenja trupa iz Jerusalema i zbog sporog vraćanja kontrole.<ref>[[s:Palin Report|Palin Report conclusions]]</ref> Kao rezultat nereda, povjerenje među Britancima, Jevrejima i Arapima je narušeno. Jedna od posljedica bila je da je jevrejska zajednica u regiji pojačala pokrete ka autonomnoj infrastrukturi i sigurnosnom aparatu paralelnom s onim britanske administracije. Nakon toga, šeici 82 sela oko grada i [[Jaffa|Jaffe]], tvrdeći da predstavljaju 70% stanovništva, izdali su dokument u kojem protestuju protiv demonstracija protiv Jevreja. Ova osuda je možda iznuđena mitom.<ref name="TSegev" >[[Tom Segev]], "[https://www.haaretz.com/weekend/the-makings-of-history/when-zionism-was-an-arab-cause-1.422991 When Zionism was an Arab cause] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925000825/http://www.haaretz.com/weekend/the-makings-of-history/when-zionism-was-an-arab-cause-1.422991 |date=25. 9. 2015 }}", at ''Haaretz'', 6 April 2012.</ref> Uprkos neredima, jevrejska zajednica je 19. aprila 1920. održala izbore za Skupštinu predstavnika među Jevrejima svuda u Palestini osim u Jerusalemu, gdje su odgođeni za 3. maj.<ref>[http://www.palestinechronicle.com/old/view_article_details.php?id=14037 Palestine Through History: A Chronology (I)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052334/http://www.palestinechronicle.com/old/view_article_details.php?id=14037 |date=22. 12. 2017 }} The Palestine Chronicle</ref> Neredi su također prethodili [[Konferencija u San Remu|konferenciji u San Remu]], koja je održana od 19. do 26. aprila 1920, a na kojoj je trebala biti odlučena sudbina [[Bliski istok|Bliskog istoka]]. == Posljedice == [[File:Mousa-Qasem.jpg|thumb|[[Musa al-Husaini|Musa Kazim al-Husaini]], the mayor of Jerusalem, was dismissed by the British after the April riots.]] Preko 200 ljudi je izvedeno pred sud kao rezultat nereda, uključujući 39 Jevreja.<ref name=segev/> [[Musa al-Husaini|Musu Kazima al-Husainija]] je na mjestu gradonačelnika zamijenio vođa rivalskog klana Našašibi, Ragheb Bey Našašibi.<ref>Zeina B. Ghandour,[https://books.google.com/books?id=DTh6AgAAQBAJ&pg=PA128 ''A Discourse on Domination in Mandate Palestine: Imperialism, Property and Insurgency,''] Routledge 2009 pp.128,141.</ref> [[Mohammed Amin al-Husseini|Amin al-Husseini]] i [[Aref al-Aref]] su uhapšeni zbog podsticanja, ali kada su pušteni uz kauciju, obojica su pobjegli u [[Sirija|Siriju]].<ref name=Wasserstein>{{cite journal | author = Bernard Wasserstein | title = 'Clipping the Claws of the Colonisers': Arab Officials in the Government of Palestine, 1917–48 | journal = Middle Eastern Studies | volume = 13 | issue = 2 | year = 1977 | pages = 171–194 | doi=10.1080/00263207708700343}}</ref> U drugoj verziji, al-Aref je upozoren i pobjegao je prije hapšenja.<ref name=Tauber>{{cite book | author = Eliezer Ṭauber | title = The Formation of Modern Syria and Iraq | url = https://archive.org/details/formationofmoder0000taub | publisher = Routledge | year = 1994 | pages = [https://archive.org/details/formationofmoder0000taub/page/95 95],105}}</ref> U njihovom odsustvu, vojni sud ih je osudio na 10 godina zatvora.<ref name=Wasserstein/> Šeici iz 82 sela u područjima Jerusalema i Jaffe javno su protestovali protiv arapskih nereda, koji su izdali zvaničnu izjavu u kojoj su rekli da, po njihovom mišljenju, cionističko naseljavanje nije opasnost za njihove zajednice. Slične deklaracije će se ponavljati u telegramima poslanim u London 1922, dok su stotine šeika i muhtara davale svoj autoritet i podršku jevrejskoj imigraciji. Suština ovih stavova bila je da će takva imigracija, kako je i sam cionistički pokret potvrdio, poboljšati živote Arapa kako industrijski razvoj bude napredovao. Šeici koji su protestovali protiv nereda i kasnije slali telegrame britanskom sekretaru za kolonijalne poslove kako bi izrazili solidarnost sa cionističkim programom, ponekad su bili podmićeni da iznesu ovaj stav od strane [[Svjetska cionistička organizacija|Svjetske cionističke organizacije]]. Njihova mišljenja su pribavljana.<ref name="TSegev" /> Britanski vojnici su poslani da pretražuju [[Jevreji|Jevreje]] tražeći oružje na zahtjev palestinskog arapskog rukovodstva. Pretresli su kancelarije i stanove [[Chaim Weizmann|Chaima Weizmanna]], šefa [[Cionistička komisija|Cionističke komisije]], i Jabotinskog. U Jabotinskom domu pronašli su tri puške, dva pištolja i 250 metaka. Devetnaest muškaraca je uhapšeno, ali ne i Jabotinski, koji je svojevoljno otišao u zatvor da insistira na svom hapšenju. Vojni sudija ga je pustio na slobodu jer nije bio kod kuće kada je oružje otkriveno, ali je ponovo uhapšen nekoliko sati kasnije.<ref name=segev/> Jabotinski je, između ostalog, osuđen za posjedovanje pištolja koji je Storrs konfiskovao prvog dana nereda. Glavni svjedok je bio [[Ronald Storrs]], koji je rekao da se "ne sjeća" da mu je rečeno o organizaciji za samoodbranu. Osuđen je na 15 godina zatvora i poslan u Egipat, iako je sljedećeg dana vraćen u zatvor u Acri. Suđenje i izricanje presude Jabotinskom izazvali su pometnju, a londonska štampa, uključujući ''[[The Times]]'', protestovala je protiv toga, a ispitivan je i u britanskom parlamentu. Čak i prije nego što su se uvodnici pojavili, komandant britanskih snaga u Palestini i Egiptu, general Congreve, napisao je feldmaršalu Wilsonu da su Jevreji osuđeni mnogo strože od Arapa koji su počinili teža krivična djela. Smanjio je kaznu Jabotinskog na godinu dana, a kaznu ostalih 19 Jevreja uhapšenih s njim na šest mjeseci.<ref name=segev/> Nova civilna vlada pod [[Herbert Samuel|Herbertom Samuelom]] odobrila je opštu amnestiju početkom 1921. Međutim, Amin al-Husseini i Aref al-Aref bili su isključeni iz amnestije jer su pobjegli prije nego što su im presude izrečene. Samuel je pomilovao Amina u martu 1921. i imenovao ga za muftiju Jerusalema. Kada je sljedeće godine osnovano [[Vrhovno muslimansko vijeće]], Husayni je zatražio i dobio titulu Velikog muftije,<ref>{{harvnb|Kupferschmidt|1987|pp=19,78}}:'Ubrzo nakon toga, Britanci su počeli nazivati ​​Kamila al-Husainija velikim muftijom (''al-muftī al-akbar''), titulom koja je do tada bila nepoznata u Palestini, ali koja je vjerovatno kopirana iz Egipta. Ovaj gest je, dijelom, bio namijenjen kao nagrada za Kamilovu saradnju s Britancima, ali je možda bio namijenjen da zamijeni neku vrstu nove hijerarhije za bivšu osmansku.</ref><ref>{{harvnb|Elpeleg|2007|p=11}}:'Zahtijevao je da mu se dodijeli i titula Velikog muftije, koju su Britanci dodijelili njegovom bratu zbog saradnje s njima, te da mu plata bude veća od plate ostalih muftija. Richmond i Storrs su podržali ovu tvrdnju, tvrdeći da, budući da je, sa duhovnog i vjerskog stanovišta, status Jerusalema superiorniji u odnosu na druge regije u Palestini, muftiju Jerusalema treba smatrati poglavarom muslimanske zajednice u zemlji.</ref><ref>{{harvnb|Khalidi|2001|p=22}}:'Nakon okupacije zemlje, Britanci su stvorili potpuno novu funkciju "velikog muftije Palestine" ("al-mufti al-akbar"), koji je također bio imenovan "muftijom Jerusalema i palestinske regije" ("mufti al-Quds wal-diyar al-filistiniyya")..</ref><ref>{{harvnb|Cohen|1989|p=69}}.</ref> poziciju koja je dolazila s doživotnim mandatom.<ref>{{harvnb|Sicker|2000|pp=32f.}}; {{harvnb|Elpeleg|2007|p=48}}.</ref> Također, general Storrs postao je civilni guverner Jerusalema pod novom administracijom.<ref>{{cite journal|last=Xypolia|first=Ilia|title=Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs|journal=Journal of Islamic Jerusalem Studies|year=2011|volume=11|issue=1|pages=24–43 |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/beytulmakdis/issue/28522/306428}}</ref> Kako su neredi počeli, Britanci su privremeno zaustavili jevrejsku imigraciju u Palestinu. Također, osjećajući da Britanci nisu bili voljni braniti jevrejska naselja od kontinuiranih arapskih napada, palestinski Jevreji su osnovali jedinice za samoodbranu, koje su nazvane [[Haganah]] ("odbrana"). Nadalje, neredi su povećali osjećaj palestinskog nacionalizma unutar palestinske arapske zajednice.<ref name=segev /> == Reference == {{refspisak}} === Bibliografija === {{Refbegin}} *{{cite book| title = The Origins and Evolution of the Arab-Zionist Conflict | last = Cohen | first = Michael J. | year = 1989 | publisher = University of California Press | url = https://books.google.com/books?id=Vm5bGBka_4gC&pg=PA69 | isbn = 978-0-520-06598-7 }} *{{cite book| title = The Grand Mufti: Haj Amin Al-Hussaini, Founder of the Palestinian National Movement | last = Elpeleg | first = Zvi | year = 2007 | author-link = Zvi Elpeleg | orig-year = First published 1993 | editor-last = Himmelstein | editor-first = Shmuel | others = (trans. David Harvey) | publisher = Routledge | url = https://books.google.com/books?id=s-CLz1OvWs0C&pg=PA52 | isbn = 978-0-714-63432-6 }} *{{citation|last=Idinopulos|first=Thomas A.|title=Weathered by Miracles: A history of Palestine from Bonaparte and Muhammad Ali to Ben-Gurion and the Mufti|isbn=978-1-56663-189-1|year=1998|publisher=Ivan R. Dee|location=Chicago|url-access=registration|url=https://archive.org/details/weatheredbymirac0000idin}}. *{{cite book| chapter = The Palestinians and 1948: the underlying causes of failure | last = Khalidi | first = Rashid | year = 2001 | author-link = Rashid Khalidi | title = The war for Palestine: rewriting the history of 1948 | editor1-last = Eugene L. | editor1-first = Rogan | editor2-last = Shlaim | editor2-first = Avi | editor2-link = Avi Shlaim | publisher = Cambridge University Press | chapter-url = https://books.google.com/books?id=h3EOJGiBBpQC&pg=PR5 | pages = 12–36 | isbn = 978-0-521-79476-3 }} *{{cite book| title = The Supreme Muslim Council: Islam under the British mandate for Palestine | last = Kupferschmidt | first = Uri M. | year = 1987 | publisher = E.J. Brill | location = Leiden, New York | url = https://books.google.com/books?id=SiBkMSIZ2LYC&pg=PA127 | isbn = 978-90-04-07929-8 }} *{{cite book |last1=Halabi |first1=Awad |title=Palestinian Rituals of Identity |date=2023 |publisher=University of Texas Press |location=Austin |isbn=9781477326312 |url=https://utpress.utexas.edu/9781477326312/}} *{{cite book |last1=Laurens |first1=Henry |author-link1=Henry Laurens (scholar) |title=La Question de Palestine: L'invention de le Terre sainte |url=https://archive.org/details/laquestiondepale0000laur |trans-title=The Palestinian Question: the Invention of the Holy Land |publisher=Fayard |location=Paris |year =1999}} *{{cite book |last1= Mazza |first1=Roberto |title = Jerusalem: From the Ottomans to the British|year =2013 |publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury Academic]]|isbn= 978-1-780-76708-6}} *{{citation|author-link=Howard Sachar|last=Sachar|first=Howard M.|year=2006|title=A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time|edition=2nd|place=New York|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-679-76563-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofisraelf0000sach}}. *{{citation|last=Segev|first=Tom|author-link=Tom Segev|title=One Palestine, Complete: Jews and Arabs Under the British Mandate|year=2001|publisher=Owl Books|isbn=978-0-8050-6587-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/onepalestinecomp00sege}}. *{{cite book| title = Pangs of the Messiah: The Troubled Birth of the Jewish State | last = Sicker | first = Martin | year = 2000 | publisher = Greenwood Publishing Group | url = https://books.google.com/books?id=fzd3u_khpq8C | isbn = 978-0-275-96638-6 }} *{{citation|last=Wasserstein|first=Bernard|year=1991|title=The British in Palestine: The Mandatory Government and the Arab-Jewish Conflict 1917-1929|publisher= Blackwell|isbn=978-0-631-17574-2}}. {{Refend}} == Vanjski linkovi == * Lenni Brenner: [http://www.marxists.de/middleast/ironwall/05-haganah.htm The Iron Wall] {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Izraelsko-arapski sukob]] [[Kategorija:Historija Palestine]] [[Kategorija:Sukobi u 1920.]] [[Kategorija:1920. u Mandatnoj Palestini]] [[Kategorija:Vojna historija Palestine]] hsicmti7nt6j4v4n14c5kjd7r8g06bx Vaginski iscjedak 0 529046 3936974 3903562 2026-10-24T20:18:37Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936974 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 1 <!-- Layout parameters -->| align = <!-- right (default), left, center, none --> | direction = <!-- horizontal (default), vertical --> | background color = <!-- box background --> | total_width = 225<!-- total width of all the displayed images in pixels (an integer, omit "px" suffix) --> | caption_align = <!-- left (default), center, right --> <!-- Header -->| header_background = | header_align = <!-- center (default), left, right --> | header = <!--image 1--> | image1 = Vaginal discharge.jpg<!-- filename only, i.e. without "File:" or "Image:" prefix --> | alt1 = | link1 = File:Vaginal discharge.jpg | thumbtime1 = | caption1 = <!--image 2-->| image2 = Normal cervix and vaginal discharge.jpg<!-- filename only, i.e. without "File:" or "Image:" prefix --> | alt2 = | link2 = File:Normal cervix and vaginal discharge.jpg | thumbtime2 = | caption2 = Fotografija grlića materice (sprijeda) i zidova vaginskog kanala (oko grlića materice) na kojoj je kamera umetnuta u kanal pomoću medicinskog spekuluma. Grlić materice i zidovi kanala su obloženi mješavinom tekućine, ćelija i bakterija koje formiraju vaginski iscjedak kada izlazi kroz vaginski otvor. <!-- and so on --> <!-- Footer -->| footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = }} '''Vaginski iscjedak''' je mješavina tekućine, ćelija i bakterija koje podmazuju i štite [[vagina|vaginu]].<ref name=":5">{{Cite book|title=Obstetrics and Gynecology|url=https://archive.org/details/obstetricsgyneco0000unse_a1y3|last=Beckmann|first=R.B.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2014|isbn=978-1-4511-4431-4|edition=7th|location=Baltimore, MD|pages=[https://archive.org/details/obstetricsgyneco0000unse_a1y3/page/260 260]}}</ref><ref name="medicalnewstoday-dischargecolorguide">{{Cite web |date=10. 1. 2020 |title=Vaginal discharge color guide: Causes and when to see a doctor |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/322232 |access-date=25. 4. 2022 |website=www.medicalnewstoday.com |language=en}}</ref> Ovu smjesu neprestano proizvode ćelije vagine i grlića materice, a iz tijela izlazi kroz vaginski otvor. Sastav, kvalitet i količina iscjetka variraju od osobe do osobe i mogu varirati tokom menstrualnog ciklusa i kroz faze seksualnog i reproduktivnog razvoja..<ref name=":6">{{Cite book|title=Hacker & Moore's Essentials of Obstetrics and Gynecology|url=https://archive.org/details/hackermooresesse0000unse_u9f9|last=Hacker|first=Neville F.|publisher=Elsevier|year=2016|isbn=978-1-4557-7558-3|edition=6th|location=Philadelphia, PA|pages=[https://archive.org/details/hackermooresesse0000unse_u9f9/page/276 276]}}</ref> Normalan vaginski iscjedak može imati rijetku, vodenastu konzistenciju ili gustu, ljepljivu konzistenciju, a može biti bistar ili bijele boje.<ref name=":5" /><ref name="medicalnewstoday-dischargecolorguide"/> Normalan iscjedak može biti velike količine, ali obično nema jak miris, niti je obično povezan sa svrbežom ili bolom.<ref name=":6" /> Iako se većina iscjetka smatra fiziološkim (predstavlja normalno funkcioniranje tijela), neke promjene u iscjetku mogu odražavati [[infekcija|infekciju]] ili druge patološke procese.<ref name=":7">{{Cite book|title=Comprehensive Gynecology|last=Lentz|first=Gretchen M.|publisher=Elsevier|year=2012|isbn=978-0-323-06986-1|edition=6th|location=Philadelphia, PA|pages=532–533}}</ref><ref>{{Cite book|title=DeGowin's Diagnostic Examination|url=https://archive.org/details/degowinsdiagnost0000unse_s5s6|last=LeBlond|first=Richard F.|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|isbn=978-0-07-181447-8|edition=10th|chapter=Chapter 11}}</ref> Infekcije koje mogu uzrokovati promjene u vaginalnom iscjetku uključuju [[vaginsla gljivične infekcija|vaginske gljivične infekcije]], [[bakterijska vaginoza|bakterijsku vafibozu]] i [[spolno prenosive infekcije]].<ref name="medicalnewstoday-dischargecolorguide"/><ref name=":15"/> Karakteristike abnormalnog vaginalnog iscjetka variraju ovisno o uzroku, ali uobičajene karakteristike uključuju promjenu boje, neugodan miris i povezane simptome poput svrbeža, peckanja, bolova u zdjelici ili bolova tokom [[spolni odnos|seksualnog odnosa]].<]].<ref name=":9"/> ==Normalni iscjedak== [[Slika:Discharge (3).jpg|thumb| Rastezljiv iscjedak oko [[uvulacija|ovulacije]]]] [[Slika:Discharge (1).jpg|thumb| Gust iscjedak oko [[menstruacija|menstruacije]]]] Normalan vaginski iscjedak sastoji se od cervikalne sluzi, vaginske tekućine, vaginakih i cervikalnih ćelija koje se otpuštaju, te bakterija.<ref name=":5"/> Većina tekućine u vaginskom iscjetku je [[sluz]] koju proizvode žlijezde [[cerviks]]a.<ref name=":5" /><ref name=":7"/> Ostatak se sastoji od [[transudat]]a iz vaginskih zidova i sekreta iz [[žlijezda]] ([[Skeneova žlijezda|Skeneova]] i [[Bartholinova žlijezda|Bartholinova]]).<ref name=":7"/> Čvrste komponente ili elementi su eksfolirane [[epitel]]ne ćelije iz vaginskog zida i grlića maternice, kao i neke od bakterija koje nastanjuju vaginu.<ref name=":5"/> Ove [[bakterije]] koje žive u vagini obično ne uzrokuju bolesti. U stvari, one mogu zaštititi osobu od drugih zaraznih i invazivnih bakterija, proizvodnjom tvari poput [[mliječna kselina|mliječne kiseline]] i vodikovog [[peroksid]]a koji inhibiraju rast drugih bakterija.<ref name=":15">{{Cite journal|last=Rice|first=Alexandra|year=2016|title=Vaginal Discharge|journal=Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine|volume= 26| issue = 11|pages=317–323|doi=10.1016/j.ogrm.2016.08.002}}</ref> The normal composition of bacteria in the vagina ([[vaginal flora]]) can vary, but is most obično dominiraju [[Lactobacillus|lactobacilli]].<ref name=":5" /> U prosjeku, postoji približno 10<sup>8</sup> do 10<sup>9</sup> bakterija po mililitru vaginalnog iscjetka.<ref name=":5" /><ref name=":7" /> Normalni vaginalni iscjedak je bistar, bijel ili prljavobijel.<ref name=":5" /> Konzistencija može varirati od mliječne do grudaste, a miris je obično blag do nepostojeći.<ref name=":5" /> Većina iscjetka se nakuplja u najdubljem dijelu vagine ([[Vaginalni forniks|stražnji forniks]])<ref name=":6" /> i izlazi iz tijela tokom dana silom gravitacije.<ref name=":5" /><ref name=":7" /> Tipična žena reproduktivne dobi proizvodi 1,5 grama (pola do jedne čajne kašičice) vaginalnog iscjetka svaki dan.<ref name=":5" /> Tokom seksualnog uzbuđenja i seksualnog odnosa, količina tekućine u vagini [[Vaginalno podmazivanje|povećava se zbog nakupljanja]] krvnih sudova koji okružuju vaginu. Ovo nakupljanje krvnih sudova povećava volumen transudata iz vaginalnih zidova.<ref name=":7"/> Transudat ima neutralan pH, tako da povećanje njegove proizvodnje može privremeno pomaknuti vaginalni pH u neutralniji.<ref name=":7"/> ]]Sperma]] ima bazni [[pH]] i može neutralizirati kiselost vagine do osam sati.<ref name=":7"/> Sastav i količina vaginskog iscjetka mijenjaju se kako pojedinka prolazi kroz različite faze seksualnog i reproduktivnog razvoja.<ref name=":7"/> Međutim, neke osobe mogu iskusiti promjene u vaginskom iscjetku zbog osnovnih stanja kao što su [[stres]], [[dijabetes]], upalni poremećaji, laktacija, određeni lijekovi ili [[autoimunska bolest|autoimuske bolesti]].<ref name=":16">{{Cite journal |last=Mark |first=J. K. K. |last2=Samsudin |first2=S. |last3=Looi |first3=I. |last4=Yuen |first4=K. H. |date=3. 5. 2024 |title=Vaginal dryness: a review of current understanding and management strategies |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13697137.2024.2306892 |journal=Climacteric |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=236–244 |doi=10.1080/13697137.2024.2306892 |issn=1369-7137|url-access=subscription }}</ref> === Neonatusni === Kod [[novorođenčad]]i, vaginski iscjedak se ponekad javlja u prvih nekoliko dana nakon rođenja. To je zbog izloženosti [[estrogen]]u dok je još u maternici. Vaginski iscjedak novorođenčeta može biti bijel ili proziran sa sluzavom teksturom, ili može biti krvav od normalnog prolaznog odbacivanja [[endometrij]]a.<ref name=":0">{{Cite book|title = Williams Gynecology, Second Edition|url = https://books.google.com/books?id=QFTeEWbqTbgC|publisher = McGraw Hill Professional|date = 12. 4. 2012|isbn = 978-0-07-171672-7|first1 = Barbara|last1 = Hoffman|first2 = John|last2 = Schorge|first3 = Joseph|last3 = Schaffer|first4 = Lisa|last4 = Halvorson|first5 = Karen|last5 = Bradshaw|first6 = F.|last6 = Cunningham}}</ref> === Pedijatrija === Vagina djevojčica prije puberteta je tanja i ima drugačiju [[mikrobiom]].<ref name=":5"/><ref name=":7"/> Vaginski iscjedak kod djevojčica prije puberteta je minimalan s neutralnim do alkalnim pH u rasponu od 6 do 8.<ref name=":8">{{Cite book|title=Practical pediatric and adolescent gynecology|last=Adams|first=Hillard, Paula|oclc=841907353}}</ref> &nbsp; Sastav bakterijske populacije kod djevojčica u pretpubertetskom periodu dominiraju vrste stafilokoka, pored niza anaeroba, enterokoka, ''[[E. coli]]'' i laktobacila.<ref name=":8" /> === Pubertet === Tokom [[pubertet]]a, [[jajnici]] počinju proizvoditi hormon [[estrogen]].<ref name=":6"/> Čak i prije početka menstruacije (do 12 mjeseci prije [[menarha|menarhe]], obično istovremeno s razvojem [[Thelarche|grudnih pupoljaka]]<ref name=":7" />) vaginalni iscjedak se povećava u količini i mijenja u sastavu.<ref name=":8" /> Estrogen sazrijeva vaginalno tkivo i uzrokuje povećanu proizvodnju [[glikogen]]a od strane [[epitel]]nih ćelija vagine.<ref name=":5"/> Ovi viši nivoi [[glikogen]]a u vaginskom kanalu podržavaju rast laktobacila u odnosu na druge bakterijske vrste.<ref name=":5" /><ref name=":6"/> Kada laktobacili koriste glikogen kao izvor hrane, oni ga pretvaraju u mliječnu kiselinu.<ref name=":5"/><ref name=":6"/><ref name=":7"/> Stoga je prevlast laktobacila u vaginskom kanalu stvaraju kiseliju sredinu. U stvari, pH vagine i vaginskog iscjetka nakon puberteta kreće se između 3,5 i 4,7.<ref name=":5"/> === Menstruaijski ciklus === Količina i konzistencija vaginskog iscjetka mijenjaju se s [[menstruacijski ciklus|menstruacijskim ciklusom]].<ref>{{Cite web|url=https://beautifulcervix.com/cervix-photo-galleries/photos-of-cervix/|title=Age 25 - Entire Cycle {{!}} Beautiful Cervix Project|website=beautifulcervix.com|access-date=16. 12. 2016|date=6. 12. 2008}}</ref> In the days right after menstruation, vaginal discharge is minimal, and its consistency is thick and sticky.<ref name=":1">{{Cite book|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279054/|title=Endotext|last1=Reed|first1=Beverly G.|last2=Carr|first2=Bruce R.|date=1. 1. 2000|publisher=MDText.com, Inc.|editor-last=De Groot|editor-first=Leslie J.|location=South Dartmouth (MA)|pmid=25905282|editor-last2=Chrousos|editor-first2=George|editor-last3=Dungan|editor-first3=Kathleen|editor-last4=Feingold|editor-first4=Kenneth R.|editor-last5=Grossman|editor-first5=Ashley|editor-last6=Hershman|editor-first6=Jerome M.|editor-last7=Koch|editor-first7=Christian|editor-last8=Korbonits|editor-first8=Márta|editor-last9=McLachlan|editor-first9=Robert|chapter=The Normal Menstrual Cycle and the Control of Ovulation}}</ref> Kada se približava [[ovulacija]], rastući nivo [[estrogen]]a uzrokuje istovremeno povećanje vaginskog iscjetka.<ref name=":1"/> Količina iscjetka koja se proizvodi tokom ovulacije je 30 puta veća od one koja se proizvodi neposredno nakon menstruacije.<ref name=":1"/> Iscjedak također mijenja boju i konzistenciju tokom ovog perioda, postajući bistar s elastičnom konzistencijom, često upoređivan s bojom i teksturom bjelanca.<ref name=":1"/> Nakon ovulacije, nivo [[progesteron]]a u tijelu se povećava, što uzrokuje smanjenje količine vaginskog iscjetka.<ref name=":1"/> Konzistencija iscjetka ponovo postaje gusta i ljepljiva te neprozirne boje.<ref name=":1"/> Iscjedak nastavlja da se smanjuje od kraja ovulacije do kraja menstruacije, a zatim nakon [[menstruacija]] ponovo počinje da raste.<ref name=":1"/> === Trudnoća === Tokom [[trudnoća]], količina vaginskog iscjetka se povećava kao rezultat povećanog nivoa estrogena i progesterona u tijelu.<ref name="medicalnewstoday-dischargecolorguide"/><ref name=":13">{{Cite book|title=Maternity nursing|url=https://archive.org/details/maternitynursing00deit|last1=Leonard.|first1=Lowdermilk, Deitra|last2=E.|first2=Perry, Shannon|date=1. 1. 2006|publisher=Mosby Elsevier|oclc=62759362}}</ref> Iscjedak je obično bijele ili blago sivkaste boje i može imati pljesniv miris.<ref name="medicalnewstoday-dischargecolorguide"/><ref name=":13" /> Normalan iscjedak tokom trudnoće ne sadrži [[krv]] niti uzrokuje svrab.<ref name=":13"/> pH vrijednost vaginskog iscjetka u trudnoći obično je kiselija od normalne zbog povećane proizvodnje [[mliječna kiselina|mliječne kiseline]].<ref name=":13"/> Ova kisela sredina pomaže u zaštiti od mnogih infekcija, iako s druge strane čini žene podložnijim vaginskim gljivičnim [[infekcija]]ma.<ref name="medicalnewstoday-dischargecolorguide"/><ref name=":13" /> ==== Nakon porođaja ==== Iscjedak može biti crven i obilan prvih nekoliko dana jer se sastoji od krvi i površinske sluznice koja je oblagala maternicu tokom trudnoće. Ovaj iscjedak obično počinje da se smanjuje i treba da postane vodenastiji i da promijeni boju od ružičasto-smeđe do žućkasto-bijele.<ref>{{Cite web|title=Postpartum care: After a vaginal delivery|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/labor-and-delivery/in-depth/postpartum-care/art-20047233|access-date=20. 9. 2021|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> === Menopauza === S padom nivoa estrogena koji dolazi s [[menopauza|menopauzom]], [[vagina]] se vraća u stanje slično kao prije puberteta.<ref name=":0"/> Konkretno, vaginsko tkivo se tanji i postaje manje elastično; protok krvi u vaginu se smanjuje; površinske epitelne ćelije sadrže manje glikogena.<ref name=":0"/> Sa smanjenim nivoima glikogena, vaginalnski [[mikrobiom]] se mijenja i sadrži manje laktobacila, a pH se potom povećava na raspon od 6,0-7,5.<ref name=":0" />&nbsp; Ukupna količina vaginskog iscjetka smanjuje se u menopauzi. Iako je to normalno, može dovesti do simptoma suhoće<ref name=":16"/> i boli tokom penetrativnog [[spolmi odnos|seksualnog odnosa]].<ref>{{Cite book|title=Perimenopausal and geriatric gynecology|url=https://archive.org/details/perimenopausalge0000barb|author=Barber, Hugh R. K.|date=1. 1. 1988|publisher=Macmillan|oclc=17227383}}</ref> Ovi simptomi se često mogu liječiti vaginskim [[lubrikant|hidratantnim kremama/lubrikantima]] ili [[Vaginski estrogen|vagindkim hormonskim kremama]].<ref>{{Cite book|title=General gynecology: the requisites in obstetrics and gynecology|last1=I.|first1=Sokol, Andrew|last2=R.|first2=Sokol, Eric|date=1. 1. 2007|publisher=Mosby|oclc=324995697}}</ref> == Nenormalan iscjedak == Nenormalan iscjedak se može javiti u brojnim stanjima, uključujući infekcije i neravnotežu u vaginskom milroboimu ili pH vrijednosti. Ponekad abnormalni vaginski iscjedak možda nema poznati uzrok. U jednoj studiji koja je proučavala žene koje su se javljale u kliniku sa zabrinutošću zbog vaginskog iscjetka ili neugodnog mirisa u vagini, utvrđeno je da je 34% imalo bakterijsku vaginozu, a 23% vaginsku kandidijazu (gljivičnu infekciju).).<ref name=":9">{{Cite journal|last1=Wathne|first1=Bjarne|last2=Holst|first2=Elisabeth|last3=Hovelius|first3=Birgitta|last4=Mårdh|first4=Per-Anders|date=1. 1. 1994|title=Vaginal discharge - comparison of clinical, laboratory and microbiological findings|journal=Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica|volume=73|issue=10|pages=802–808|doi=10.3109/00016349409072509|pmid=7817733|s2cid=26037589|issn=0001-6349}}</ref> Kod 32% pacijenatica utvrđene su spolno prenosive infekcije, uključujući [[hlamidijska infekcija|hlamidiju]], [[gonoreja gonoreju]], [[trihomonada|trihomonadu]] ili [[genitalni herpes]].<ref name=":9"/> Dijagnosticiranje uzroka abnormalnog vaginskog iscjetka može biti teško, iako se može koristiti test na [[kalij-hidroksid]] ili analiza vaginskog pH. Kada se pojavi abnormalni iscjedak s peckanjem, iritacijom ili svrbežom na [[vulva|vulvi]], to se naziva [[vaginitis]].<ref name=":0"/> Važno je potražiti pomoć kada se primijeti abnormalni vaginski iscjedak ili promjene u vaginskom iscjetku. Povezani simptomi s patološkim uzrocima iscjetka uključuju: svrbež vanjskih genitalija, iritaciju ili upalu vanjskih genitalija, zeleni ili pjenasti iscjedak, krvavi iscjedak koji nije povezan s menstruacijom, različite mirise, novu ili pogoršanu bol povezanu s iscjetkom ili bol pri seksu ili mokrenju.<ref>{{Cite web|title=UpToDate|url=https://www.uptodate.com/contents/vaginal-discharge-in-adult-women-beyond-the-basics/print|access-date=20. 9. 2021|website=www.uptodate.com}}</ref> Samoliječenje se ne preporučuje i može pogoršati simptome.<ref name="UpToDate">{{Cite web|title=UpToDate|url=https://www.uptodate.com/contents/vaginal-discharge-in-adult-women-beyond-the-basics|access-date=13. 9. 2021|website=www.uptodate.com}}</ref> Nakon dijagnoze vaginitisa, vrši se pregled spekulumom kako bi se procijenila vagina, vaginski iscjedak i [[grlić maternice]]. Ljekar će umetnuti spekulum u vaginu, dok pacijentica leži na leđima kako bi pregledao prisustvo stranih tijela, vaginskih bradavica, upala, kao i osipa/modrica. Uzorak vaginskog iscjetka se zatim uzima pomoću pamučnog štapića i testira na pH vrijednost i pod [[mikroskop]]om.<ref>{{Cite web|title=UpToDate|url=https://www.uptodate.com/contents/approach-to-females-with-symptoms-of-vaginitis?search=abnormal%20vaginal-discharge&source=search_result&selectedTitle=1~150&usage_type=default&display_rank=1#H5|access-date=13. 9. 2021|website=www.uptodate.com}}</ref> Najčešći uzroci patološkog vaginskog iscjetka kod adolescenata i odraslih opisani su u nastavku. === Bakterijska vaginoza === [[Bakterijska vaginoza]] (BV) je [[infekcija]] uzrokovana promjenom vaginskog [[mikrobiom]]a, koji se odnosi na zajednicu organizama koji žive u vagini.<ref name=":2i">{{cite book |display-authors=etal |author=Alan H. DeCherney |title=Current diagnosis & treatment: obstetrics & gynecology|date=2012|publisher=Appleton & Lange|location=Stamford, Conn.|isbn=978-0-07-163856-2|edition=11th}}</ref> To je najčešći uzrok patološkog vaginskog iscjetka kod žena u reproduktivnoj dobi i čini 40-50% slučajeva.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/std/bv/stats.htm|title=CDC - Bacterial Vaginosis Statistics|website=www.cdc.gov|access-date=16. 12. 2016}}</ref> Kod bakterijske vaginoze (BV), u vagini dolazi do smanjenja broja bakterija zvanih laktobacili i relativnog povećanja broja anaerobnih bakterija, od kojih je najdominantnija ''Gardnerella vaginalis''.<ref name=":14">{{cite journal | vauthors = Keane F, Ison CA, Noble H, Estcourt C | title = Bacterial vaginosis | journal = Sex Transm Infect | volume = 82 | pages = iv16–8 | date = decembar 2006 | issue = Suppl 4 | pmid = 17151045 | pmc = 2563898 | doi = 10.1136/sti.2006.023119 }}</ref> Ova neravnoteža rezultira karakterističnim vaginskim iscjetkom koji osjećaju pacijenti s bakterijskom vaginozom (BV). Iscjedak kod BV ima karakterističan jak miris ribe, što je uzrokovano relativnim povećanjem anaerobnih bakterija.[1] Iscjedak je obično rijedak i siv, ili povremeno zelen.<ref name=":14"/> Ponekad ga prati peckanje pri mokrenju. Svrab je rijedak.<ref>{{cite web|title=What are the symptoms of bacterial vaginosis?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/symptoms|website=www.nichd.nih.gov|date=5. 5. 2021 }}</ref> Tačni razlozi za poremećaj vaginskog mikronioma fkoji dovode do bakterijske vaginoze nisu u potpunosti poznati.<ref>{{cite web|title=STD Facts - Bacterial Vaginosis|url=https://www.cdc.gov/std/bv/stdfact-bacterial-vaginosis.htm|website=www.cdc.gov|date=11. 1. 2019}}</ref> Međutim, faktori povezani s bakterijskom vaginozom uključuju upotrebu antibiotika, nezaštićeni seks, ispiranje grla i upotrebu intrauterinog uređaja (IUD).<ref>{{cite web|title=What causes bacterial vaginosis (BV)?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/causes|website=www.nichd.nih.gov|date=5. 5. 2021 }}</ref> Uloga spola u bakterijskoj vaginozi (BV) nije poznata, a BV se ne smatra spolno prenosivom infekcijom (SPB). Dijagnozu BV postavlja zdravstveni radnik na osnovu izgleda iscjetka, pH vrijednosti iscjetka > 4,5, prisustva ključnih ćelija, prilikom pregleda prikupljenog iscjetka iz spekuluma pod mikroskopom i karakterističnog mirisa ribe kada se iscjedak stavi na pločicu i kombinuje sa [[kalij-hidroksid]]om ("whiff test").<ref name=":14"/> Zlatni standard za dijagnozu je [[Gramova metoda bojenja]] koja pokazuje relativni nedostatak laktobacila i polimikrobni niz Gram-negativnih štapića, Gram varijabilnih štapića i koka. BV se može liječiti oralnim ili intravaginalnim antibioticima, kao što su [[metronidazol]],<ref>{{Cite web|title=UpToDate|url=https://www.uptodate.com/contents/bacterial-vaginosis-treatment|access-date=13. 9. 2021|website=www.uptodate.com}}</ref> ili [[lactobacillus]].<ref>{{cite journal|title=The effects of antimicrobial treatment on bacterial vaginosis in non-pregnant women {{!}} Cochrane|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|url=https://www.cochrane.org/CD006055/STI_the-effects-of-antimicrobial-treatment-on-bacterial-vaginosis-in-non-pregnant-women__|doi=10.1002/14651858.CD006055.pub2|pmid=19588379|year=2009|last1=Oduyebo|first1=Oyinlola O.|last2=Anorlu|first2=Rose I.|last3=Ogunsola|first3=Folasade T.|url-access=subscription}}</ref> === Vaginska gljivična infekcija === [[Vaginska gljivična infekcija]] ili vaginska kandidijaza nastaje zbog prekomjernog rasta ''Candida albicans'', ili kvasca, u vagini.<ref name=":3"/> Ovo je relativno česta infekcija, pri čemu je preko 75% žena iskusilo barem jednu gljivičnu infekciju u nekom dobu svog života.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/candidiasis/genital/|title=Genital / vulvovaginal candidiasis (VVC) &#124; Fungal Diseases &#124; CDC |website=www.cdc.gov|access-date=16. 12. 2016}}</ref> Faktori rizika za gljivične infekcije uključuju nedavnu upotrebu [[antibiotik]]a, [[dijabetes melitus]], imunosupresiju, povećane nivoe [[estrogen]]a i upotrebu određenih kontracepcijskih sredstava, uključujući intrauterusne uloške, dijafragme ili spužve.<ref name=":3"/><ref name="Vaginitis"/> Nije spolno prenosiva infekcija.<ref name="Vaginitis">{{cite journal |author1=Barry L. Hainer |author2=Maria V. Gibson|title=Vaginitis: Diagnosis and Treatment |issue=7|pages=807–815|url=https://www.aafp.org/afp/2011/0401/p807.html|journal=American Family Physician|volume=83|date=april 2011}}</ref> Vaginski iscjedak nije uvijek prisutan kod gljivičnih infekcija, ali kada se pojavi, obično je bez mirisa, [[:File:Speculum exam in candidal vulvovaginitis.jpg|gust, bijel i grudast.]]<ref name=":3"/> Vaginski svrab je najčešći simptom kandidijaze vulvovaginitisa.<ref name=":3"/> Žene također mogu osjetiti peckanje, bol, iritaciju, bol tokom mokrenja ili bol tokom seksa.<ref name="Vaginitis"/> Dijagnoza kandidijaze vulvovaginitisa postavlja se pregledom uzorka uzetog tokom spekuluma pod mikroskopom koji pokazuje hife (kvasac) ili iz kulture.<ref>{{cite web |title=Vulvovaginal Candidiasis - 2015 STD Treatment Guidelines|url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/candidiasis.htm|website=www.cdc.gov|date=11. 1. 2019}}</ref> Simptomi opisani gore mogu biti prisutni i kod drugih vaginalnih infekcija, tako da je za potvrdu dijagnoze potrebna mikroskopska dijagnoza ili kultura.<ref name="Vaginitis"/> Liječenje se provodi intravaginalnim ili oralnim antifungalnim lijekovima.<ref name="Vaginitis"/> === Trichomonas vaginitis === [[Trihomonijaza|Trichomonasni vaginitis]] je infekcija stečena spolnim putem koja je povezana s vaginskim iscjetkom.<ref name=":3">{{cite book|vauthors = Usatine R, Smith MA, Mayeaux EJ, Chumley H|title=Color Atlas of Family Medicine |url = https://archive.org/details/coloratlasoffami0000unse|date=23. 4. 2013|publisher=McGraw Hill|location=New York|isbn=978-0-07-176964-8|edition=2nd}}</ref> Može se prenijeti putem [[penis]]a u vaginu, iz vagine u penis ili iz [[vagina|vagine]] u vaginu.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/std/trichomonas/stdfact-trichomoniasis.htm|title=STD Facts - Trichomoniasis|website=www.cdc.gov|access-date=4. 12. 2016}}</ref> The discharge in Trichomonas is typically yellowish-green in color.<ref name=":3"/> Ponekad je pjenast i može imati neugodan miris.<ref name=":11">{{Cite journal|last1=Spence|first1=Des|last2=Melville|first2=Catriona|date=1. 12. 2007|title=Vaginal discharge|journal=BMJ: British Medical Journal|volume=335|issue=7630|pages=1147–1151|doi=10.1136/bmj.39378.633287.80|issn=0959-8138|pmc=2099568|pmid=18048541}}</ref> Drugi simptomi mogu uključivati vaginsko peckanje ili svrbež, bol pri mokrenju ili bol pri spolnom odnosu.<ref name=":4"/> Trihomonas se dijagnosticira pregledom uzorka iscjetka pod mikroskopom koji prikazuje trihomonade kako se kreću na pločici.<ref name=":3" /> Međutim, kod žena s trihomonadom organizam se obično otkriva samo u 60–80% slučajeva.<ref name=":3"/> Ostali testovi, uključujući kulturu iscjetka ili [[PCR]] test, imaju veću vjerovaznoću da će otkriti organizam.<ref name=":3"/> Liječenje se provodi jednokratnom dozom oralnih [[antibiotik]]a, najčešće [[metronidazol]]a ili [[tinidazol]]a.<ref name=":3"/> === Hlamidija i gonoreja === [[Hlamidija]] i [[gonoreja]] također mogu uzrokovati vaginski iscjedak, iako ove infekcije najčešće ne uzrokuju simptome.<ref name=":11"/> Vaginski iscjedak kod hlamidije je obično ispunjen [[gnoj]]em, ali je važno Imajte na umu da u oko 80% slučajeva hlamidija ne uzrokuje nikakav iscjedak.<ref name=":11"/> Gonoreja također može uzrokovati gnojni vaginski iscjedak, ali gonoreja je slično asimptomska u do 50% slučajeva.<ref name=":11"/> Ako je vaginski iscjedak praćen bolovima u karlici, to ukazuje na [[karlična upakna bolest|karličnu upaknu bolest]] (PID), stanje u kojem su se bakterije pomaknule uz reproduktivni trakt.<ref name=":11"/> === Ostali uzroci === Strani predmeti mogu uzrokovati hronični vaginski iscjedak neugodnog mirisa.<ref name=":12"/> Uobičajeni strani predmeti koji se nalaze kod adolescenata i odraslih su tamponi, toaletni papir i predmeti koji se koriste za [[seksualno uzbuđenje]].<ref name=":12"/> === Prije puberteta === Najčešći razlog zbog kojeg djevojke u pretpubertetskoj dobi odlaze ginekologu je zabrinutost zbog vaginskog iscjetka i mirisa.<ref name=":10">{{Cite book|title=Emans, Laufer, Goldstein's pediatric & adolescent gynecology|last1=Herriot.|first1=Emans, S. Jean|last2=R.|first2=Laufer, Marc|date=1. 1. 2011|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins Health|oclc=751738201}}</ref> Uzroci abnormalnog vaginskog iscjetka kod djevojčica u prezpubertetskom periodu razlikuju se od onih kod odraslih i obično su povezani s faktorima načina života, poput iritacije od agresivnih sapuna ili uske odjeće.<ref name=":10"/> [[Vagina]] djevojčica u pretpubertetskom periodu (zbog nedostatka estrogena) ima tanke stijenke i drugačiju mikrobiotu; osim toga, vulvi kod djevojčica u tom periodu nedostaju [[stidne dlake]]. Ove karakteristike čine vaginu sklonijom bakterijskim infekcijama.<ref name=":10"/> [[Bakterije]] koje su češće odgovorne za vaginski iscjedak kod djevojčica u pretpubertetskom periodu razlikuju se od onih u drugim dobnim grupama i uključuju [[Bacteroides]], [[Peptostreptococcus]] i [[Candida albicans|Candida]] (]]kvasac]]). One mogu nastati kolonizacijom vagine oralnim ili fecesnim bakterijama.<ref name="pmid22846522">{{cite book | vauthors = Rome ES | chapter = Vulvovaginitis and Other Common Vulvar Disorders in Children | title = Pediatric and Adolescent Gynecology | journal = Endocr Dev | volume = 22 | pages = 72–83 | date = 2012 | pmid = 22846522 | doi = 10.1159/000326634 | series = Endocrine Development | isbn = 978-3-8055-9336-6 }}</ref> Drugi uzrok vaginskog iscjetka kod djevojčica u pretpubertetskom periodu je prisustvo stranog predmeta poput igračke ili komada toaletnog papira.<ref name=":12">{{Cite book|title=Tintinalli's emergency medicine: a comprehensive study guide|last1=E.|first1=Tintinalli, Judith|last2=Stephan.|first2=Stapczynski, J.|date=1. 1. 2011|publisher=McGraw-Hill|oclc=646388436}}</ref> U slučaju stranog tijela, iscjedak je često krvav ili smeđ.<ref name=":12"/> ==Također pogledajte== * [[Bartholinijeva žlijezda]] * [[Cervikalna mukoreja]] * [[Vaginska mikrobiota]] * [[Vaginsla mikrobiota u trudnoći]] {{Clear}} ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{commonscat|Vaginal discharge}} {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 28137 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 003158 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D019522 }} {{Bolesti karlice i genitalija|state=collapsed}} [[Kategorija:Upalne bolesti ženskih karličnih organa]] [[Kategorija:Bakterijska vaginoza]] [[Kategorija:Ginekologija]] tev3exji8axez00oo4grxm6wy7wkt59 Rat u Iranu (2026) 0 531454 3937018 3823170 2026-10-24T21:30:35Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku President_Donald_J._Trump_on_the_United_States_Military_Major_Combat_Operations_in_Iran.webm datotekom [[:File:President_Donald_J._Trump_on_the_United_States_Military_Major_Combat_Operations_in_Iran_-_February_28,_2026.webm|President_ 3937018 wikitext text/x-wiki {{Tren}} {{Infokutija vojni sukob | sukob = Rat u Iranu 2026. | slika = [[Datoteka:IAF-F-35I-Adir.jpg|250px]] | opis_slike = Izraelski borbeni avion F-35I Adir, tip letjelice kakav je korišten u zračnim napadima | datum = 28. februar 2026. – u toku | mjesto = [[Iran]] i širi [[Bliski istok]] | ishod = U toku | strana1 = [[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px]] [[Sjedinjene Američke Države]] <br> [[Datoteka:Flag of Israel.svg|20px]] [[Izrael]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iran]] <br> '''Podržan od:''' <br> Pripadnika Osovine otpora (uklj. [[Huti|Hute]]) | komandant1 = [[Donald Trump]] <br> [[Benjamin Netanyahu]] | komandant2 = [[Ali Hamenei]] † <br> [[Modžtaba Hamenei]] <br> [[Masoud Pezeshkian]] }} Dana 28. februara 2026, [[Izraelske odbrambene snage]] i [[Oružane snage Sjedinjenih Američkih Država]] pokrenule su masovnu zajedničku vojnu operaciju sa nizom ciljeva u [[Iran]]u. Operacija, kojoj je [[Izrael]] dao kodno ime "Lavlja rika", a Ministarstvo odbrane [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]] "Operacija Epski bijes",<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202602280838|title=Pentagon names Iran mission ‘Operation Epic Fury’|date=28. 2. 2026|website=www.iranintl.com|language=en|access-date=1. 3. 2026}}</ref> ciljala je ključne zvaničnike, vojne zapovjednike i objekte, uključujući zračne i pomorske udare na vojne, nuklearne i političke ciljeve u više iranskih gradova. Napadi su uključivali i [[Atentat na Alija Hameneija|atentat]] na vrhovnog vođu [[Ali Hamenei|Alija Hameneija]], čije je sjedište u [[Teheran]]u uništeno tokom prvog dana operacije.<ref name="cnn_khamenei">{{cite web |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/obituary-ayatollah-ali-khamenei-hnk-intl |title=Ayatollah Khamenei, who battled the US and Israel for decades as Iran's supreme leader, has been killed |publisher=CNN |date=28. 2. 2026 |access-date=1. 3. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/iran-supreme-leader-ali-khamenei-killed|title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei killed in US-Israeli strikes|website=Middle East Eye|language=en|access-date=1. 3. 2026}}</ref> Eskalacija između Izraela i Irana kulminirala je tokom 2024. sa dva navrata razmjene vatre, a 2025. vodili su [[Iransko-izraelski rat|dvanaestodnevni rat]] koji je uključivao i američke napade s ciljem uništavanja iranskih nuklearnih postrojenja. U sedmicama prije napada 2026., Iran i SAD bili su uključeni u indirektne nuklearne pregovore uz posredovanje [[Oman]]a, a druga runda pregovora bila je zakazana u [[Ženeva|Ženevi]]. Napadu je prethodilo najveće gomilanje američke vojske na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] još od [[Invazija na Irak 2003.]]<ref>{{Cite news|title=U.S. Gathers the Most Air Power in the Mideast Since the 2003 Iraq Invasion|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-gathers-the-most-air-power-in-the-mideast-since-the-2003-iraq-invasion-98ced89f|newspaper=The Wall Street Journal|date=19. 2. 2026|access-date=1. 3. 2026|language=en-US|last=Lara Seligman, Michael R. Gordon,Alexander Ward and Shelby Holliday}}</ref> Napadi su rezultirali ubijanjem nekoliko iranskih zvaničnika vlade, uključujući sekretara Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti Alija Shamhanija. Američki predsjednik [[Donald Trump]] je u videu postavljenom na [[Truth Social]]u objavio da su [[Sjedinjene Američke Države]] pokrenule udare na Iran zajedno s Izraelom. U znak odmazde, Iran je lansirao desetine svojih [[Dronovi|dronova]] i [[Balistička raketa|balističkih projektila]] širom [[Perzijski zaliv|Perzijskog zaliva]], pored ciljanja Izraela kao i američkih vojnih baza u [[Jordan]]u, [[Kuvajt]]u, [[Bahrein]]u, [[Katar]]u, [[Irak]]u, [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]] i [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenim Arapskim Emiratima]]. Iran je navodno pokrenuo i napade na objekte civilne avijacije, uključujući međunarodne [[aerodrom]]e u Kuvajtu i UAE. Uzvratni udari usmrtili su jednog civila u Izraelu i četvoro u Siriji. Trump je izjavio da je cilj operacije uništiti iranske raketne i vojnu infrastrukturu, spriječiti Iran u nabavci [[Nuklearno oružje|nuklearnog oružja]] i, u konačnici, srušiti režim. [[Ujedinjene nacije]] i nekoliko neuključenih zemalja osudili su početne udare zbog narušavanja stabilnosti Bliskog istoka, dok su drugi osudili iranske uzvratne udare na druge nacije u regionu. Kritičari operacije su je također nazvali nezakonitom prema domaćem i [[Međunarodno pravo|međunarodnom pravu]]. ==Pozadina== Odnosi između Irana s jedne, te Sjedinjenih Američkih Država i Izraela s druge strane već su godinama obilježeni rastućim napetostima, ali se situacija naglo pogoršala početkom 2026. godine. Ključni uzrok pogoršanja odnosa ostaje spor oko iranskog nuklearnog programa, razvoja balističkih raketa i podrške Teherana oružanim grupama širom Bliskog istoka.<ref>{{Cite news|title=Mapping the crisis in Iran|url=https://www.reuters.com/graphics/IRAN-CRISIS/MAPS/znpnmelervl/|newspaper=Reuters|date=1. 3. 2026|access-date=2. 3. 2026|language=en|first=Mariano|last=Zafra|first2=Jon|last2=McClure}}</ref> Tokom januara 2026, SAD započele su značajno vojno gomilanje snaga u regiji,<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/us-military-iran-buildup-nuclear-program-5663a8b0d81c8439adfaa010c59a36f5|title=US military builds up the largest force of warships and aircraft in the Middle East in decades|last=Toropin|first=Konstantin|last2=Finley|first2=Ben|date=26. 2. 2026|website=AP News|language=en|access-date=1. 3. 2026}}</ref> uključujući raspoređivanje dodatnih mornaričkih kapaciteta i nosača aviona. Američki i evropski zvaničnici ranije su Iranu uputili zahtjeve koji su podrazumijevali trajno obustavljanje obogaćivanja uranijumom, stroga ograničenja balističkog programa i prekid podrške regionalnim saveznicima kao što su [[Hamas]], [[Hezbollah]] i [[Husi|Huti]].<ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-slide-towards-conflict-military-buildup-eclipses-talks-2026-02-20/ US and Iran slide towards conflict as military buildup eclipses talks | Reuters] - Reuters - 20. 2. 2026, Pristupljeno 1. 3. 2026.</ref><ref name="cnn1">{{cite web |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |title=US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |publisher=CNN |date=28. 2. 2026 |access-date=1. 3. 2026 |language=en}}</ref> Dana 24. februara 2026, američki predsjednik [[Donald Trump]] tokom obraćanja o stanju nacije optužio je Iran za nastavak pokušaja razvoja nuklearnog oružja i unapređenje balističkih kapaciteta, naglasivši da su Sjedinjene Američke Države spremne na vojnu akciju radi zaštite svojih saveznika i interesa.<ref name="aljazeera1">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/us-and-israel-attack-iran-what-we-know-so-far |title=US and Israel attack Iran: What we know so far |publisher=Al Jazeera |date=28. 2. 2026 |access-date=1. 3. 2026 |language=en}}</ref> Dugoročnu pozadinu trenutne krize čini povlačenje Sjedinjenih Država 2018. godine iz Zajedničkog sveobuhvatnog akcionog plana (JCPOA), sporazuma koji je ograničavao iranski nuklearni program u zamjenu za ublažavanje sankcija. Nakon povlačenja, Washington je obnovio i pooštrio sankcije u okviru strategije "maksimalnog pritiska", čime je došlo do zaokreta od diplomatije ka politici odvraćanja i sile. Ponovno uvođenje sankcija imalo je ozbiljne posljedice po iransku ekonomiju. Nacionalna valuta značajno je oslabila, međunarodne banke i kompanije suočile su se s visokim kaznama zbog poslovanja s Iranom, a brojne evropske firme povukle su se s iranskog tržišta. Posljedice su uključivale rast inflacije i nezaposlenosti, pad kupovne moći stanovništva te otežan pristup uvoznim osnovnim dobrima, poput hrane i lijekova. Tenzije su dodatno porasle nakon napada na Izrael 7. oktobra 2023. i izbijanja rata u Gazi. Izrael je u tom sukobu značajno oslabio milicije koje podržava Iran, uključujući [[Hamas]] u Gazi i [[Hezbollah]] u Libanu. Tokom 2024. godine Izrael i Iran razmijenili su direktne udare, a 2025. su bili uključeni u kratkotrajan rat koji je obuhvatio i američke zračne napade usmjerene na iranska nuklearna postrojenja. Ovo je doprinijelo daljoj destabilizaciji regije i postavilo temelje za novu fazu sukoba početkom 2026. godine. ==Napadi== [[Datoteka:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran - February 28, 2026.webm|thumb|Obraćanje američkog predsjednika [[Donald Trump|Donalda Trumpa]] 28. februara 2026. o vojnoj operaciji "Epski bijes"]] [[Datoteka:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Snimci raketnih udara s američkih ratnih brodova na Iran]] Vojni udari započeli su u ranim jutarnjim satima 28. februara 2026. Izraelski ministar odbrane [[Israel Katz]] javno je potvrdio početak napada, nazivajući operaciju "preventivnim udarom" čiji je primarni cilj uklanjanje egzistencijalnih prijetnji po Državu Izrael.<ref name="reuters1">{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-launched-pre-emptive-attack-against-iran-2026-02-28/ |title=US and Israel launch "pre-emptive" attack against Iran |publisher=Reuters |date=27. 2. 2026 |access-date=1. 3. 2026 |language=en}}</ref> Američki zvaničnici su potvrdili da učestvuju u obimnim napadima, koristeći brojne borbene avione stacionirane u vojnim bazama u regiji, kao i kapacitete američke Ratne mornarice.<ref name="aljazeera1" /> Prijavljene su snažne eksplozije u iranskom glavnom gradu Teheranu. Posebno su gađani distrikti u kojima se nalaze rezidencija vrhovnog vođe [[Ali Hamenei|Alija Hameneija]] i glavna predsjednička palata, pri čemu su satelitski snimci potvrdili višestruke pogotke projektila u srce političke moći u zemlji. Pored Teherana, pogođeni su vojni aerodromi, lansirne rampe i fabrike oružja širom Irana, te strateški lučki grad [[Bušeher]], blizu kojeg je smještena iranska nuklearna elektrana.<ref name="reuters1" /> Američki predsjednik Donald Trump izjavio je da je zajednički cilj operacije uništiti vojne kapacitete Irana, spriječiti zemlju da dođe do nuklearne bombe i eventualno dovesti do pada trenutne iranske vlasti. Izraelski premijer [[Benjamin Netanyahu]] u svom se videoobraćanju zahvalio na američkoj podršci, naglasivši da se ovim potezom demontira "teroristički režim".<ref name="cnn1" /> ===Ubistvo Alija Hameneija=== {{Glavni|Atentat na Alija Hameneija}} Jedan od najznačajnijih događaja tokom napada bila je smrt iranskog vrhovnog vođe [[Ali Hamenei|Alija Hameneija]]. Hamenei je ubijen 28. februara 2026. u ranim jutarnjim satima, kada su američki i izraelski projektili precizno pogodili njegovu rezidenciju i urede u Teheranu.<ref name="cnn_khamenei" /> Nakon prvobitno kontradiktornih izjava, iranski državni mediji i zvaničnici ubrzo su potvrdili da je osamdesetšestogodišnji vođa usmrćen dok je obavljao svoje dužnosti u uredu.<ref name="aljazeera_khamenei">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/irans-supreme-leader-ali-khamenei-killed-in-us-israeli-attacks-reports |title=Iran confirms Supreme Leader Ali Khamenei dead after US-Israeli attacks |publisher=Al Jazeera |date=28. 2. 2026 |access-date=1. 3. 2026 |language=en}}</ref> Smrt Hameneija, koji je neprikosnoveno vladao državom od 1989, predstavlja najveći udarac za iranski politički vrh i označava ključnu prekretnicu u višedecenijskom neprijateljstvu između Islamske Republike i njenih zapadnih te bliskoistočnih rivala.<ref name="usatoday2026">{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/02/28/iran-supreme-leader-ali-khamenei-killed-strikes/88920649007/ |title=Iran Supreme Leader Ali Khamenei killed, Israeli officials say |publisher=USA Today |date=28. 2. 2026 |access-date=1. 3. 2026 |language=en}}</ref> ==Reakcije i iranski odgovor== [[Datoteka:Persian Gulf Theater Screenshot 2026-02-28 08-04-22.png|thumb|Mapa regije [[Perzijski zaliv|Perzijskog zaliva]] u kojoj su se odvijali napadi i naknadni iranski raketni odgovor]] Odmah nakon početka izraelsko-američkih zračnih udara, [[Oružane snage Irana|iranske oružane snage]] su odgovorile masovnim lansiranjem balističkih raketa prema ciljevima izvan zemlje. Projektili su bili usmjereni direktno prema izraelskim gradovima, kao i prema američkim vojnim postrojenjima raspoređenim u regiji, među kojima se izdvaja najveća zrakoplovna baza Al Udeid smještena u Kataru.<ref name="aljazeera1" /> Mnogobrojne eksplozije i oglašavanje sirena zabilježeno je u nizu arapskih zaljevskih država, dok su snage protuzračne odbrane presretale nadolazeće projektile. Sukob je aktivirao i regionalne saveznike Irana; pokret Husi iz Jemena potvrdio je obnavljanje intenzivnih napada na zapadne vojne i trgovačke brodove u Crvenom moru.<ref name="cnn1" /> Izrael je zbog razmjera napada na svojoj teritoriji odmah proglasio opće vanredno stanje, dok su napadi izazvali snažne međunarodne osude u dijelu svijeta te nagli skok cijena nafte na globalnom tržištu. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|2026 Israeli–United States strikes on Iran}} [[Kategorija:Vojne operacije Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:2026. u Iranu]] [[Kategorija:2026. u Izraelu]] [[Kategorija:Sukobi u 2026.]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Ujedinjenog Kraljevstva]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Turske]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Jemena]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Sirije]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Grčke]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Azerbejdžana]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Irana]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Iraka]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Libana]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Saudijske Arabije]] 2nhcxckc5cwhzdyx0ir1ehf9ffg9899 Žene u islamu 0 531878 3936976 3903384 2026-10-24T20:22:00Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936976 wikitext text/x-wiki {{Islam i druge religije}} '''Iskustva muslimanskih žena''' ({{Jez-ar|مسلمات Muslimāt}}, jednina {{Jez-ar|مسلمة}}, Muslimah) uveliko se razlikuju između i unutar različitih društava zbog [[Kultura|kulture]] i vrijednosti koje su često prethodile uvođenju [[islam]]a u određene regije svijeta.<ref name="Siraj 2011">{{cite journal |last=Siraj |first=Asifa |date=oktobar 2011 |title=Meanings of modesty and the hijab amongst Muslim women in Glasgow, Scotland |journal=[[Gender, Place & Culture|Gender, Place & Culture: A Journal of Feminist Geography]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=18 |issue=6 |pages=716–731 |doi=10.1080/0966369X.2011.617907 |issn=1360-0524 |s2cid=144326780 |doi-access=free }}</ref><ref name=bodman>{{cite book|title=Women in Muslim Societies: Diversity Within Unity|editor=Herbert L. Bodman |editor2=Nayereh Esfahlani Tohidi|url=https://books.google.com/books?id=PFzdA2Hini4C&pg=PA2|pages=2–3|publisher=Lynne Rienner Publishers|year=1998|isbn=978-1-55587-578-7 }}</ref> Istovremeno, njihova pripadnost islamu je zajednički faktor koji u različitoj mjeri utiče na njihove živote i daje im zajednički identitet koji može poslužiti za premošćivanje širokih kulturnih, društvenih i ekonomskih razlika između muslimanki.<ref name="Siraj 2011"/><ref name=bodman /><ref>{{Cite book|last1=Ibrahim|first1=I. A.|url=https://books.google.com/books?id=MgbVSWaX8KEC|title=A Brief Illustrated Guide to Understanding Islam|last2=Abu-Harb|first2=Ibrahim Ali Ibrahim|date=1997|publisher=Darussalam|isbn=978-9960-34-011-1|language=en}}</ref> Među utjecajima koji su odigrali važnu ulogu u definisanju društvenog, pravnog, duhovnog i kosmološkog statusa žena tokom islamske historije su sveti spisi islama: [[Kur'an]];<ref name="Bouhdiba 2008">{{cite book |author-last=Bouhdiba |author-first=Abdelwahab |author-link=Abdelwahab Bouhdiba |year=2008 |chapter=The eternal and Islamic feminine |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sIRsgQ5639oC&pg=PA19 |title=Sexuality in Islam |location=London and New York |publisher=[[Routledge]] |edition=1st |pages=19–30 |isbn=9780415439152}}</ref> [[hadis]], koji su tradicije koje se odnose na djela i aforizme pripisane islamskom [[Poslanici u islamu|poslaniku]] [[Muhammed]]u i njegovim [[ashabi]]ma;<ref>{{cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|url=https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London|pages=[https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7/page/141 141]–143}}</ref> [[idžma]], što je naučni konsenzus, izričit ili prećutan, o pravnom pitanju;<ref name="Glassé 1989 182">{{cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|url=https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London|page=[https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7/page/182 182]}}</ref> [[kijas]], princip po kojem se zakoni Kur'ana i [[sunnet]]a ili poslanikovog običaja primjenjuju na situacije koje nisu eksplicitno obuhvaćene s ova dva izvora zakonodavstva;<ref>{{cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|url=https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London|page=[https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7/page/325 325]}}</ref> i [[fetva]], neobavezujuća objavljena mišljenja ili odluke u vezi s vjerskom doktrinom ili pravnim pitanjima. U islamskom shvatanju, [[Dijete|djeca]] se ne smatraju odgovornima; rodne uloge, obaveze ili ograničenja postaju jasne kada osoba dostigne zrelost. Islam smatra [[Muškarac|muškarce]] i [[Žena|žene]] inherentno različitim (iako jednakim na duhovnom nivou), te stoga imaju različite odgovornosti; ispunjavanje ovih odgovornosti je glavni dio islamskog koncepta [[Pravda|pravde]].<ref>"The West considered the political, social and economic rights as the meticulous standard that would determine the comprehensive equality between men and women as human beings. On the contrary Islam declares that all human beings are equal considering the status, preferment and dignity but determine the different responsibilities of male and female. Because the responsibilities must take into consideration of varying natural inclinations and affinity of individuals, so that Islam determine and prefer the concept of ‘justice’ rather than ‘equality’." {{Cite web|title=Concept of Gender equality in Islam|url=https://www.researchgate.net/publication/331303711|access-date=10. 2. 2022|website=ResearchGate|language=en|archive-date=1. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101082136/https://www.researchgate.net/publication/331303711|url-status=live}}</ref> Žene su dužne obavljati sve dužnosti muslimanskog vjernika, uključujući i ispunjavanje vjerskih tradicija, posebno [[Hadž|hodočašća u Meku]], osim nekih vjerskih dužnosti poput [[Džuma-namaz|molitve petkom]]. Islamska kultura označila je pokret ka oslobođenju i jednakosti žena, budući da prethodne arapske kulture nisu omogućavale ženama takve slobode. Muhammed je tražio savjet od žena i uzimao u obzir njihova mišljenja, posebno u vezi s Kur'anom. Ženama je bilo dozvoljeno da se mole s muškarcima, učestvuju u komercijalnim interakcijama i igraju ulogu u obrazovanju. Jedna od Muhammedovih žena, [[Aiša bint Ebu-Bekr|Aiša]], igrala je značajnu ulogu u medicini, historiji i retorici. Međutim, žene nisu imale vjerske titule, ali su neke imale političku moć sa svojim muževima ili samostalno. Historijska uloga žena u islamu povezana je s društvenim [[Patrijarhat|patrijarhalnim]] idealima, a ne sa stvarnim vezama s Kur'anom. Pitanje žena u islamu postaje sve češća tema rasprave u modernom društvu.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622060604/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510|url-status=dead|archive-date=22. 6. 2010|title=Women and Islam – Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com}}</ref> Dodatni utjecaji uključuju predislamske kulturne tradicije; sekularni zakoni, koji su u potpunosti prihvaćeni u islamu sve dok direktno ne proturječe islamskim propisima;<ref>{{cite book|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=Nasr|first=Seyyed Hossein|publisher=HarperOne|year=2004|isbn=978-0-06-073064-2|location=New York|pages=121–122}}</ref> vjerske vlasti, uključujući agencije pod kontrolom vlade poput indonezijskog Vijeća ulema i turskog Dijaneta;<ref>{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/2005/0427/p04s01-woeu.html|title=In Turkey, Muslim women gain expanded religious authority|last=Schleifer|first=Yigal|date=27. 4. 2005|website=The Christian Science Monitor|access-date=10. 6. 2015|archive-date=7. 5. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050507043011/http://www.csmonitor.com/2005/0427/p04s01-woeu.html|url-status=live}}</ref> i duhovni učitelji, koji su posebno istaknuti u [[Tesavuf|islamskom misticizmu]] ili sufizmu. Mnogi od ovih potonjih, uključujući srednjovjekovnog muslimanskog filozofa [[Ibn Arebi]]ja, i sami su napisali tekstove koji su razjasnili metafizičku simboliku ženskog principa u islamu.<ref>{{Cite book|title=The Tao of Islam: A Sourcebook on Gender Relationships in Islamic Thought|url=https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura|last=Murata|first=Sachiko|publisher=State University of New York Press|year=1992|isbn=978-0-7914-0914-5|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura/page/188 188]–202}}</ref> == Interakcije i izvori prava == U predislamskoj arapskoj kulturi, [[brak]] se uglavnom sklapao u skladu sa širim potrebama plemena i zasnivao se na potrebi za stvaranjem saveza unutar plemena i s drugim plemenima. Djevičanstvo u vrijeme braka naglašavano je kao plemenska čast.<ref>Amira Sonbol, ''Rise of Islam: 6th to 9th century'', Encyclopedia of Women and Islamic Cultures</ref> Historičar [[William Montgomery Watt]] navodi da su svi Muhammedovi brakovi imali politički aspekt jačanja prijateljskih odnosa i da su se zasnivali na predislamskom arapskom običaju.<ref>Watt (1956), {{p.|287}}.</ref> [[File:PLATE8CX.jpg|thumb|Rane nošnje (slobodnih) [[Arapi|Arapkinja]]; mogu pružiti tragove u razumijevanju nekih od Kur'anskih naglasaka vezanih za [[urf]], kao što su [[Naređivanje dobra i sprečavanje zla|ma'ruf i munkar]], kao i [[sunnet]] i [[bidah]] o preferiranom ženskom odijevanju. {{refn|group=note|Ajet koji pokazuje da Kur'an nije previše zaokupljen formom nalazi se u suri [[El-A'raf]]-2.6; "O O sinovi Ademovi, dali smo vam odjeću koja će pokrivati stidna mjesta vaša, a i raskošna odijela, ali, odjeća čestitosti, to je ono najbolje. – To su neki Allahovi dokazi da bi se oni opametili." }}{{refn|group=note|Sunnet je prvobitno značio tradiciju koja nije sadržavala definiciju dobra i zla. Kasnije su se "dobre tradicije" počele nazivati ​​sunnetom i uspostavljen je koncept "Poslanikovog sunneta".<ref name="Juynboll">{{Cite encyclopedia |last=Juynboll |first=G. H. A. |date=1997 |title=Sunna |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |editor1-first=P. |editor1-last=Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C. E. |editor3-last=Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W. P. |editor5-last=Heinrichs |volume=9 |pages=878–879}}</ref>}}]] === Primarni === Žene ([[Sura]] [[En-Nisa]])<ref>{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com//isl/pick/004.htm |title=The Meaning of the Glorious Qur'ân,: 4. an-Nisa': Women |publisher=Sacred-texts.com |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=8. 11. 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011108201633/http://www.sacred-texts.com//isl/pick/004.htm |url-status=live }}</ref> je četvrto poglavlje Kur'ana. Naslov sure potiče od brojnih referenci na žene kroz cijelo poglavlje,<ref name="Haleem, M. A. S 2008">Haleem, M. A. S. Abdel. ''The Qur'an''. New York: Oxford University Press, 2008. Print.</ref> uključujući [[ajet]]e 4:34[18]: 4:34  i 4:127—4:130.<ref name="Quran 4 U">{{cite web |url=http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/004%20Nisa.htm |title=Tafsir Ibn Kathir (English): Surah Al Nisa |work=Quran 4 U |author=Ibn Kathir |publisher=[[Tafsir]] |access-date=27. 12. 2019 |author-link=Ibn Kathir |archive-date=30. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430211757/http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/004%20Nisa.htm |url-status=live }}</ref>{{rp|4:34}} i 4:127—4:130.<ref name="Quran 4 U" />{{rp|4:127–130}} Kur'an sadrži neke ajete koje islamski modernizam predstavlja kao naglašavanje jednakosti muškaraca i žena; da muškarci i žene imaju moralnu slobodu djelovanja i da će oboje dobiti svoje nagrade u zagrobnom životu.<ref>{{cite book|editor=Mustafa Shah and Muhammad Abdel Haleem|title=The Oxford Handbook of Qur'anic Studies|chapter=Women and the Qur'an|author=Asma Afsaruddin|year=2020|quote=this Qur'anic verse took an unequivocal position: women and men have equal moral and spiritual agency in their quest for the good and righteous life in this world for which they reap identical rewards in the afterlife;|page=527|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> <blockquote>Muslimanima i muslimankama, i vjernicima i vjernicama, i poslušnim muškarcima i poslušnim ženama, i iskrenim muškarcima i iskrenim ženama, i strpljivim muškarcima i strpljivim ženama, i poniznim muškarcima i poniznim ženama, i muškarcima koji dijele zekat i ženama koje dijele zekat, i muškarcima koji poste i ženama koje poste, i muškarcima koji o svojim stidnim mjestima vode brigu i ženama koje o svojim stidnim mjestima vode brigu, i muškarcima koji često spominju Allaha i ženama koje često spominju Allaha – Allah je, doista, za sve njih oprost i veliku nagradu pripremio. (Kur'an 33:35).</blockquote> Unutar [[Sunitski islam|sunitskog islama]], ženama se pruža niz smjernica propisanih Kur'anom i hadiskom literaturom, kako ih shvaća [[fikh]] (islamska jurisprudencija), kao i prema tumačenjima izvedenim iz hadisa, oko kojih se većina sunitskih muslimanskih učenjaka složila kao autentičnih bez sumnje na osnovu hadiskih studija.<ref name="yvon">Haddad and Esposito, (1998), Islam, Gender, and Social Change, Oxford University Press, {{pp.|xii|xx}}.</ref><ref>Stowasser, B. F. (1994). Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation. Oxford University Press</ref> Kur'anska tumačenja i njihova primjena oblikovani su historijskim kontekstom muslimanskog svijeta u vrijeme kada su napisana.<ref name="yvon" /> === Sekundarni === Gore navedeni primarni izvori utjecaja na žene islama možda se ne bave svakom zamislivom situacijom tokom vremena. To je dovelo do razvoja jurisprudencije i vjerskih škola s islamskim učenjacima koji su se pozivali na resurse kao što su identifikacija autentičnih dokumenata, interne diskusije i uspostavljanje konsenzusa kako bi se pronašao ispravan vjerski odobreni tok djelovanja za muslimane.<ref name="Motahhari, 1983">Motahhari, Morteza (1983). Jurisprudence and Its Principles, translator:Salman Tawhidi, {{ISBN|0-940368-28-5}}.</ref><ref name="Kamali, Mohammad Hashim 1991">Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic Jurisprudence, Cambridge: Islamic Text Society, 1991. {{ISBN|0-946621-24-1}}</ref> Ovo su činili sekundarne izvore utjecaja za žene. Među njima su [[Idžma]]', [[kijas]], [[idžtihad]] i drugi, ovisno o sekti i odgovarajućim školama islamskog prava. U sekundarne izvore spadaju i fetve, koje muslimanski svećenici često široko distribuiraju, usmeno ili pismeno, masama na lokalnom jeziku i opisuju ponašanje, uloge i prava žena koja su u skladu s vjerskim zahtjevima. Fetve su teoretski neobavezujuće, ali se ozbiljno razmatraju i većina muslimana ih često praktikuje. Sekundarni izvori klasificiraju zakonita i nezakonita ponašanja muslimanskih muškaraca i žena, koja se obično svrstavaju u [[Ahkam|pet kategorija]]: [[vadžib]]/[[farz]] (obavezno), [[mustehab]]/mandub (preporučeno), [[mubah]] (neutralno), [[mekruh]] (neodobreno) i [[haram]] (zabranjeno).<ref name=CampoEoI>{{cite book|last1=Campo|first1=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|year=2009|location=New York |publisher=[[Infobase Publishing]]|page=284|isbn=9781438126968|url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&q=Makruh+haram+halal&pg=PA284|access-date=8. 7. 2014}}</ref> Postoje značajne kontroverze, promjene tokom vremena i sukobi između sekundarnih izvora.<ref>Agrama, H. A. (2010). "Ethics, tradition, authority: Toward an anthropology of the fatwa". ''American Ethnologist'', 37(1), {{pp.|2|18}}.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Romirowsky | first1 = Asaf | year = 2007 | title = Fatwa Rules to Live By | journal = Political Studies Review | volume = 19 | issue = 1/2| pages = 174–176 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hosen | first1 = N | year = 2004 | title = Behind the scenes: fatwas of Majelis Ulama Indonesia (1975–1998) | journal = Journal of Islamic Studies | volume = 15 | issue = 2| pages = 147–179 | doi=10.1093/jis/15.2.147}}</ref> == Rodne uloge i položaj žena u islamskoj zajednici == Osnovni islamski pogled na žene i muškarce postulira komplementarnost funkcija: kao i sve ostalo u svemiru, čovječanstvo je stvoreno u paru (sura [[Ez-Zarijat]], 51:49)<ref>{{Cite web|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/051-qmt.php|title=Center for Muslim-Jewish Engagement|date=4. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704231846/http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/051-qmt.php|archive-date=4. 7. 2015}}</ref> – i od svega po par stvaramo da biste vi razmislili!.<ref name="Murata 1992 14">{{Cite book|title = The Tao of Islam: A Sourcebook on Gender Relationships in Islamic Thought|url = https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura|last = Murata|first = Sachiko|publisher = [[State University of New York Press]]|year = 1992|isbn = 978-0-7914-0914-5|location = Albany|page = [https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura/page/14 14]}}</ref> "U islamskom kosmološkom razmišljanju, svemir se doživljava kao ravnoteža izgrađena na skladnim polarnim odnosima između parova koji čine sve stvari.<ref name="Murata 1992 14" /> Štaviše, svi vanjski fenomeni su odrazi unutrašnjih noumena i u konačnici [[Bog]]a."<ref name="Murata 1992 14" /> [[File:Battle of the Camel by Mirkhwand.jpg|thumb|Perzijska minijatura iz 15. stoljeća koja prikazuje narativ o [[Bitka kod kamile]] između [[Ali ibn Ebu-Talib|Alija]] i [[Aiša bint Ebu-Bekr|Aiše]],<ref>{{Cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|url=https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London, England|page=[https://archive.org/details/conciseencyclopd0000glas_w4p7/page/29 29]}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|author=Asma Sayeed|title=Camel, Battle of the |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021041521/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1000|url-status=dead|archive-date=21. 10. 2020|url-access=subscription }}</ref> nakon Alijeve pobjede, Aiša se povukla iz politike. Tradicionalisti su koristili ovu priču kako bi tvrdili da žene ne bi trebale igrati aktivnu političku ulogu, dok su je modernisti koristili kako bi se zalagali za ravnopravnost spolova, za koju su vjerovali da postoji unutar [[Sunnet|islamske tradicije]].<ref>{{cite encyclopedia|author=Ghazala Anwar|title= ʿĀʿishah |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1009|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021040641/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1009|url-status=dead|archive-date=21. 10. 2020|url-access=subscription }}</ref>]] Naglasak koji islam stavlja na ženski/muški polaritet (a time i komplementarnost) rezultira razdvajanjem društvenih funkcija.<ref name="Eaton 2000 92">{{Cite book|title = Remembering God: Reflections on Islam|last = Eaton|first = Gai|publisher = The [[Islamic Texts Society]]|year = 2000|isbn = 978-0-946621-84-2|location = Cambridge, England|pages = [https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92 92]|url = https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92}}</ref> Općenito, ženina sfera djelovanja je dom u kojem je ona dominantna figura – a muškarčeva odgovarajuća sfera je vanjski svijet.<ref name="Eaton 2000 93">{{Cite book|title = Remembering God: Reflections on Islam|last = Eaton|first = Gai|publisher = The Islamic Texts Society|year = 2000|isbn = 978-0-946621-84-2|location = Cambridge, England|pages = [https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/93 93]|url = https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/93}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Khalid |first=Umm |date=29. 11. 2023 |title=Understanding Why Women Belong in the Home |url=https://muslimskeptic.com/2023/11/29/women-home/ |access-date=22. 9. 2024 |website=Muslim Skeptic |language=en-US |archive-date=22. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922214854/https://muslimskeptic.com/2023/11/29/women-home/ |url-status=live }}</ref> Žene su visoko poštovane u mnogim aspektima domaćeg života, kao što je hvaljenje zbog njihovog znanja kao ritualnih stručnjakinja, iscjeliteljica, njegovateljica i onih koje dogovaraju brakove u svojoj zajednici.<ref name=":20">{{Cite journal|last=Mazumdar|first=Shampa and Sanjoy|title=Rethinking Public and Private Space: Religion and Women in Muslim Society|date=Winter 2001|url=https://www.jstor.org/stable/43031047|journal=Journal of Architectural and Planning Research|volume= 18| issue = 4|pages=307–308|jstor=43031047}}</ref> Međutim, ova podjela u praksi nije tako kruta kao što se čini.<ref name="Eaton 2000 92" /> Postoje mnogi primjeri - kako u ranoj historiji islama tako i u savremenom svijetu - muslimanskih žena koje su igrale istaknute uloge u javnom životu, uključujući titule sultanija, kraljica, izabranih šefova država i bogatih poslovnih žena. Štaviše, važno je prepoznati da su u islamu dom i porodica čvrsto smješteni u središte života na ovom svijetu i društvu: muški posao ne može imati prednost nad privatnim svijetom.<ref name="Eaton 2000 93" /><ref name=":1" /> Suprotno glavnim islamskim konceptima rodnih uloga; neke konkubine, majke, sestre i bake sultana Osmanskog Carstva vršile su izvanredan politički utjecaj u periodu koji se naziva "[[Sultanat žena]]". Njihovu moć nije osporavalo ulemansko svećenstvo.<ref name="encyclopedia.com">{{cite web |title=Reign of Women |url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/reign-women-1520-1683 |website=encyclopedia.com |access-date=27. 11. 2025}}</ref> U nekim turskim sufijskim interpretacijama islama, kao što je [[alevizam]], prevladavajuće rodne uloge i rodna segregacija ne postoje ni u jednom aspektu, uključujući vjerske rituale i sveštenstvo.<ref name="apps.unive.it">{{cite web |title=Sufism and Gender in Contemporary Societies |url=https://apps.unive.it/server/eventi/55029/Program%20Sufism%20and%20Gender4.pdf |website=apps.unive.it |publisher=University of Venice |access-date=27. 11. 2025}}</ref><ref name="Azak">{{cite book |last1=Azak |first1=Umut |title=Islam and secularism in Turkey: Kemalism, religion and the nation state |date=2010 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=9780857713773}}</ref><ref name="cambridge.orgx">{{cite journal |last1=Akyol |first1=Pelin |last2=Ökten |first2=Çağla |title=The role of religion in female labor supply: evidence from two Muslim denominations |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-demographic-economics/article/role-of-religion-in-female-labor-supply-evidence-from-two-muslim-denominations/D700154BC43C221223AA9A98D23BE7CD |journal=Journal of Demographic Economics |date=2024 |volume=90 |pages=116–153 |doi=10.1017/dem.2022.3 |access-date=23. 11. 2025|doi-access=free }}</ref><ref name=Degruyter>{{cite book | chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.31826/9781463225728-006/html | doi=10.31826/9781463225728-006 | chapter=Alevi Theology from Shamanism to Humanism | title=Alevis and Alevism | date=2010 | last1=Markussen | first1=Hege Irene | pages=65–90 | isbn=978-1-4632-2572-8 }}</ref> == Bilješke == {{NoteFoot}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * [[Bernadette Andrea|Andrea, Bernadette]], ''Women and Islam in Early Modern English Literature'', Cambridge University Press, 2008 ({{ISBN|978-0-521-867641}}): Bernadette Andrea: Books * [[Leila Ahmed|Ahmed, Leila]], ''Women and Gender in Islam: Historical roots of a modern debate'', Yale University Press, 1992 * [[Karen Armstrong|Armstrong, Karen]]. ''[[The Battle for God]]: Fundamentalism in Judaism, Christianity and Islam'', London, HarperCollins/Routledge, 2001 * [[Alya Baffoun|Baffoun, Alya]]. ''Women and Social Change in the Muslim Arab World'', In Women in Islam. Pergamon Press, 1982. * {{cite book |editor1-last=Beck |editor1-first=Lois |editor2-last=Keddie |editor2-first=Nikki |title=Women In the Muslim World |url=https://archive.org/details/womeninmuslimwor0000unse_o2t4 |date=1978 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |isbn=9780674954816}} * [[John Esposito|Esposito, John]] and Yvonne Yazbeck Haddad, ''Islam, Gender, and Social Change'', Oxford University Press, 1997, {{ISBN|0-19-511357-8}} * Hambly, Gavin. ''Women in the Medieval Islamic World'', [[Palgrave Macmillan]], 1999, {{ISBN|0-312-22451-6}} * Joseph, Suad (ed.) ''Encyclopedia of Women and Islamic Cultures''. Leiden: Brill, Vol 1–4, 2003–2007. * {{cite book| publisher = Lynne Rienner Publishers| isbn = 978-1-55587-442-1| last = Roded| first = Ruth| title = Women in Islamic biographical collections: from Ibn Saʻd to Who's Who| url = https://archive.org/details/womeninislamicbi0000rode| year = 1994}} * Svensson, Jonas. ''[https://www.researchgate.net/publication/303727470_Women%27s_human_rights_and_Islam_A_study_of_three_attempts_at_accommodation Women's Human Rights and Islam. A Study of Three Attempts at Accommodation]'', [[Almquist & Wiksell]], 2001, * Mehmood, Maryyum. May 18, 2021. Mapping Muslim Moral Provinces: Framing Feminized Piety of Pakistani Diaspora. Religions 12: 356; Vol. 2 iss. 5. {{doi|10.3390/rel12050356|doi-access=free}} MDPI, {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20190217095457/http://chnm.gmu.edu/wwh/modules/lesson3/lesson3.php?s=0 George Mason University Archive, Islam{{snd}}Žene u svjetskoj historiji, Roy Rosenzweig Center] * [http://www.arabstudiesjournal.org/ Arab Studies Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928200705/http://www.arabstudiesjournal.org/ |date=28. 9. 2018 }}{{snd}}recenzirana publikacija koja često obrađuje teme vezane za žene u islamu. * [https://web.archive.org/web/20140310030248/http://www.brill.com/sites/default/files/ftp/downloads/EWIO_Preview_2012.pdf The Encyclopedia of Women and Islamic Cultures]{{snd}}Brill, Nizozemska. * [https://web.archive.org/web/20140201202439/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510?_hi=2&_pos=2 Oxford Islamic Studies Online]{{snd}}brojni članci koji se bave ulogom žena u islamskim društvima. * [https://www.worldcat.org/oclc/492570089 Enciklopedija žena i islamskih kultura: Porodica, pravo i politika], Urednici: Joseph and Naǧmābādī, Brill, Nizozemska, {{ISBN|978-9004128187}}. {{Islamske teme}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Islam i žene]] [[Kategorija:Prava žena u Islamu]] [[Kategorija:Muslimanke]] nn6wv57co0x0uq4wr7g1fun42knz2pe Transkripcijski mjehurić 0 532863 3936938 3930287 2026-10-24T19:00:23Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936938 wikitext text/x-wiki '''Transkripcijski mjehurić''' je molekularna struktura koja se formira tokom inicijalizacije DNK [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]], kada se ograničeni dio dvostruke spirale [[DNK]] odmota, pružajući dovoljno prostora da se [[RNK-polimeraza]] (RNKP) veže za lanac matrice i započne sintezu [[RNK]]. Veličina transkripcijskog mjehurića je obično 12 do 14 baznih parova, što omogućava [[enzim]]u da lahko ugradi komplementarne [[nukleotid]]e RNK.<ref>{{Cite web |last=Mokobi |first=Faith |date=23. 8. 2022 |title=DNA Transcription (RNA Synthesis)- Article, Diagrams and Video |url=https://microbenotes.com/dna-transcription-rna-synthesis/?utm_source=chatgpt.com |access-date=14. 2. 2025 |website=microbenotes.com |language=en-US}}</ref> Dinamika i struktura transkripcijskog mjehurića su varijabilne i imaju ulogu u [[regulacija ekspresije gena|regulaciji ekspresije gena]] na transkripcijskom nivou.] <ref name=":0"/> Formiranje mjehurića zavisi od strukture [[hromatin]]a, DNK sekvence i transkripcijskog faktora, uključujući oznake [[acetilacija]] [[histon]]a, [[SWI/SNF]] [[nukleosom]]sko remodeliranje i [[transkripcijski faktor]] [[TFIIH]] i [[Sigma faktor|sigma (σ) faktore]].<ref>{{Cite journal |last1=Morse |first1=Kaitlin |last2=Swerdlow |first2=Sarah |last3=Ünal |first3=Elçin |title=Swi/SNF chromatin remodeling regulates transcriptional interference and gene repression |journal=Molecular Cell |date=2024 |volume=84 |issue=16 |pages=3080–3097.e9 |doi=10.1016/j.molcel.2024.06.029 |pmid=39043178 |biorxiv=10.1101/2023.04.27.538572 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Assfalg |first1=Robin |last2=Lebedev |first2=Anton |last3=Gonzalez |first3=Omar Garcia |last4=Schelling |first4=Adrian |last5=Koch |first5=Sylvia |last6=Iben |first6=Sebastian |date=28. 9. 2012 |title=TFIIH is an elongation factor of RNA polymerase I |journal=Nucleic Acids Research |volume=40 |issue=2 |pages=650–659 |doi=10.1093/nar/gkr746 |issn=1362-4962 |pmc=3258137 |pmid=21965540}}</ref> Iako se evolucijska historija ne može u potpunosti potvrditi, naučnici su pružili različite modele kako bi objasnili najvjerovatniji napredak evolucije mjehurića, direktno ga povezujući s divergencijom [[arheja]], [[eukarioti|eukariota]], [[prokarioti|prokariota]] i [[bakterija]] od [[LUCA|posljednjeg univerzalnog zajedničkog pretka]] (LUCA).<ref name=":4"/><ref name=":7"/> Mnogi lijekovi, uključujući hemoterapeutske i antibiotske spojeve, ciljaju elemente transkripcijskog mjehurića, kako bi regulirali transkripciju gena.<ref>{{Cite journal |last=Bensaude |first=Olivier |date=1. 5. 2011 |title=Inhibiting eukaryotic transcription. Which compound to choose? How to evaluate its activity?: Which compound to choose? How to evaluate its activity? |journal=Transcription |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=103–108 |doi=10.4161/trns.2.3.16172 |issn=2154-1264 |pmc=3173647 |pmid=21922053}}</ref> == Formiranje == Formiranje transkripcijskog mjehurića prethodi sintezi RNK i inicijalizira se vezivanjem RNK polimeraze (RNKP) za [[Promotor (genetika)|promotorsko mjesto]], nakon čega slijedi odmotavanje dvostruke spirale DNK. Ovo otkriva dio jednolančane DNK, omogućavajući sintezu RNK, koristeći je kao predložak.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Dangkulwanich |first1=Manchuta |last2=Ishibashi |first2=Toyotaka |last3=Bintu |first3=Lacramioara |last4=Bustamante |first4=Carlos |date=26. 3. 2014 |title=Molecular Mechanisms of Transcription through Single-Molecule Experiments |journal=Chemical Reviews |volume=114 |issue=6 |pages=3203–3223 |doi10.1021/cr400730x |issn=0009-2665 |pmc=3983126 |pmid=24502198}}</ref> Kao takvo, formiranje transkripcijskog mjehurića uveliko ovisi o kvaliteti promotora i mehanizmima pretraživanja RNKP-a. === Prokariotska inicijacija === Kod [[prokariot]]a, uočena su tri mehanizma pretraživanja promotora RNKP-a u različitoj mjeri: 1D klizanje, prijenos između segmenata (1D difuzijski mehanizmi) i skakanje (3D difuzijski mehanizam).<ref name=":1"/> Iako je stepen doprinosa svakog mehanizma neizvjestan, čini se da mehanizam koji ovisi o 3D difuziji nadmašuje 1D difuziju ''[[in vitro]]''. Međutim, zbog obilja [[makromolekula]] pronađenih u živim ćelijama, 3D difuzija može biti otežana, što dovodi do većeg doprinosa 1D difuzije nego što to primjećuju studije ''in vitro''.<ref name=":1" /> Različiti sigma (σ) faktori posreduju u povezanosti i stabilnosti vezivanja RNKP-a na mjestu promotora. Vezivanje RNKP-a za σ faktor stvara holoenzim RNA polimeraze, "aktivni" oblik bakterijske RNKP.<ref name=":2">{{Cite book |last=Lodish |first=Harvey F. |title=Molecular cell biology |url=https://archive.org/details/molecularcellbio0000lodi_t5b8 |date=april 2016 |publisher=Macmillan Learning |isbn=978-1-4641-8339-3 |oclc=1003278428}}</ref> Vezivanje RNKP formira zatvoreni promotorski kompleks (RPc) koji se zatim mora izomerizirati u otvoreni promotorski kompleks (RPo), što dovodi do formiranja transkripcijskog mjehurića.<ref name=":2" /> Postoje dvije široke klase σ faktora: σ<sup>54</sup> i σ<sup>70</sup>.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Glyde |first1=Robert |last2=Ye |first2=Fuzhou |last3=Darbari |first3=Vidya Chandran |last4=Zhang |first4=Nan |last5=Buck |first5=Martin |last6=Zhang |first6=Xiaodong |date=6. 7. 2017 |title=Structures of RNA Polymerase Closed and Intermediate Complexes Reveal Mechanisms of DNA Opening and Transcription Initiation |journal=Molecular Cell |volume=67 |issue=1 |pages=106–116.e4 |doi=10.1016/j.molcel.2017.05.010 |issn=1097-4164 |pmc=5505868 |pmid=28579332}}</ref> σ<sup>54</sup> se veže za [[konsenzusne sekvence]] na -12 i -24 iz [[mjesta početka transkripcije]] (TSS; +1), i regrutuje RNKP da bi formirao stabilan RPc koji rijetko izomerizira u RPo. U međuvremenu, faktori klase σ<sup>70</sup> regrutuju RNKP na -10 i -35, spontano formirajući RPo. Regrutacija σ<sup>70</sup> je posredovana različitim aktivatorima koji mogu promovirati formiranje RPc.<ref name=":8" /> Nakon formiranja transkripcijskog mjehurića, σ faktori se disociraju od [[holoenzim]]skog kompleksa, omogućavajući RNKP da nastavi duž lanca DNK matrice kako bi samostalno završio sintezu RNK.<ref name=":03">{{Cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |title=Molecular Biology of the Cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |publisher=Garland Science |year=2015 |isbn=978-1-315-73536-8 |editor-last=Wilson |editor-first=John |edition=6 |pages=[https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe/page/306 306]–307 |language=en |doi=10.1201/9781315735368 |editor-last2=Hunt |editor-first2=Tim}}</ref> Napredovanje RNKP-a odvija se istovremeno s premotavanjem jednolančane DNK uzvodno od enzima i odmotavanjem dvolančane DNK nizvodno od enzima, što rezultira "pomicanjem" transkripcijskog mjehurića s RNKP-om.<ref name=":14" /> [[slika:Eukaryotic RNA Polymerase II rotating.gif|thumb| Rotirajuća 3D struktura eukariotske RNK- polimeraze II, esencijalne za transkripciju iRNK]] === Eukariotska inicijacija === Kod [[eukariot]]a, potraga za lokusima za otvaranje transkripcijskih mjehurića odvija se putem regrutacije [[opći transkripcijski faktor|općeg transkripcijskog faktora]] u promotorsku regiju i formiranja [[transkripcijski preinicijacijski kompleks|preinicijacijskog kompleksa]] (PIC).<ref>{{Cite journal |last1=Haberle |first1=Vanja |last2=Stark |first2=Alexander |date=oktobar 2018 |title=Eukaryotic core promoters and the functional basis of transcription initiation |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=19 |issue=10 |pages=621–637 |doi=10.1038/s41580-018-0028-8 |issn=1471-0080 |pmc=6205604 |pmid=29946135 |bibcode=2018NRMCB..19..621H }}</ref> Nakon što se PIC formira, DNK dupleks se topi, formirajući transkripcijski mjehurić. Od uključenih enzima, [[TATA-vezujući protein]] (TBP) se veže za [[TATA- kutija|TATA kutiju]] i uzrokuje savijanje DNK, što dovodi do topljenja promotorske regije.<ref>{{Cite journal |last=Burley |first=S. K. |date=6. 2. 1996 |title=The TATA box binding protein |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=6 |issue=1 |pages=69–75 |doi=10.1016/s0959-440x(96)80097-2 |issn=0959-440X |pmid=8696975}}</ref> [[ATP]]-zavisna [[helikaza|helikazna]] aktivnost XPB-a, podjedinice TFIIH, neophodna je za odmotavanje DNK dupleksa i formiranje transkripcijskog mjehurića nakon formiranja PIC-a.<ref>{{Cite journal |last1=Egly |first1=Jean-Marc |last2=Coin |first2=Frédéric |date=15. 7. 2011 |title=A history of TFIIH: two decades of molecular biology on a pivotal transcription/repair factor |journal=DNA Repair |volume=10 |issue=7 |pages=714–721 |doi=10.1016/j.dnarep.2011.04.021 |issn=1568-7856 |pmid=21592869}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Compe |first1=Emmanuel |last2=Egly |first2=Jean-Marc |date=10. 5. 2012 |title=TFIIH: when transcription met DNA repair |journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology |volume=13 |issue=6 |pages=343–354 |doi=10.1038/nrm3350 |issn=1471-0080 |pmid=22572993}}</ref> Nakon što se odmota oko 25 baznih parova dvostrukog lanca DNK, sinteza RNK se odvija unutar regije transkripcijskog mjehurića.<ref name=":3">{{Cite book |last=Cramer |first=Patrick |title=Proteins in Eukaryotic Transcription |date=1. 1. 2004 |chapter=Structure and Function of RNA Polymerase II |chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S006532330467001X |journal=Advances in Protein Chemistry |publisher=Academic Press |volume=67 |pages=1–42 |doi=10.1016/s0065-3233(04)67001-x |isbn=978-0-12-034267-9 |pmid=14969722 |access-date=30. 9. 2019|chapter-url-access=subscription }}</ref> Regije DNK ispred [[RNK-polimeraza II|RNK-polimeraze II]] odmotavaju se, kako bi se prilagodile kretanju enzima, dok se regije DNK iza nje istovremeno premotavaju kako bi reformirale dvostruku spiralu na način sličan onome kod prokariota.<ref name=":03"/> RNKP provodi većinu koraka tokom transkripcijskog ciklusa, posebno u održavanju transkripcijskog mjehurića otvorenim za komplementarni [[bazni par]].<ref name=":12">{{Citation |last1=Clark |first1=David P. |title=Chapter 2 - DNA, RNA, and Protein |date=1. 1. 2016 |work=Biotechnology (Second Edition) |pages=33–61 |editor-last=Clark |editor-first=David P. |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123850157000028 |access-date=30. 9. 2019 |publisher=Academic Cell |doi=10.1016/b978-0-12-385015-7.00002-8 |isbn=978-0-12-385015-7 |last2=Pazdernik |first2=Nanette J. |editor2-last=Pazdernik |editor2-first=Nanette J.|url-access=subscription }}</ref> Neki koraci transkripcijskog ciklusa koji zahtijevaju više proteina, kao što su Rpb4/7 kompleks i [[faktor elongacije]], [[transkripcijski faktor]] IIS (TFIIS).<ref name=":3"/> Nakon inicijacije, RNKP se kreće nizvodno duž lanca matrice. Neto efekat svakog koraka ekstenzije RNK je da RNKP uzima jedan [[nukleozid-trifosfat|nukleotid-trifosfat]], izdužuje nascentnu RNK za jedan nukleotid i generira jedan [[pirofosfat]]ni ion (PPi). Ovo je [[Gibbsova slobodna energija|energetski povoljna]] reakcija sa promjenom slobodne energije od približno –5,6 kcal/mol, što omogućava RNKP-u da ide naprijed duž svog ciljnog kalupa koji asocijacijom pomiče i mjehur naprijed.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Zuo |first1=Yuhong |last2=and Steitz |first2=Thomas A. |date=1. 1. 2017 |title=A structure-based kinetic model of transcription |journal=Transcription |volume=8 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.1080/21541264.2016.1234821 |issn=2154-1264 |pmid=27656764|pmc=5279718 }}</ref> == Terminacija == === Prokariotska terminacija === [[Datoteka:Intrinsic Termination Structure.png|thumb|Struktura RNK petlje koja inducira rho-nezavisnu intrinzičnu terminaciju transkripcije kod ''E. coli'' i drugih bakterija.]] Kod ''[[Escherichia coli]]'', utvrđeno je da proces terminacije transkripcije putem disocijacije RNK polimeraze zavisi od 3 moguća mehanizma: interakcije između polimeraze i [[Intrinzična terminacija|intrinzične terminatorske sekvence]] koja se nalazi na ukosnicama završene RNK, prisustva RNK-zavisnog faktora terminacije [[Rho-faktor|Rho]] i [[ATP]]-zavisne DNK [[translokaza|translokaze]] Mfd.<ref>{{Cite journal |last=Roberts |first=Jeffrey W. |date=20. 9. 2019 |title=Mechanisms of Bacterial Transcription Termination |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022283619301858 |journal=Journal of Molecular Biology |series=RNA polymerase reaches 60 |volume=431 |issue=20 |pages=4030–4039 |doi=10.1016/j.jmb.2019.04.003 |issn=0022-2836 |pmid=30978344|url-access=subscription }}</ref> Studije su otkrile da je poremećaj transkripcijskog kompleksa RNKP-DNK uzrokovan [[faktor terminacije|faktorom terminacije]] Rho inhibiran sve dok uzvodna DNK u transkripcijskom mjehuriću ostane nesparena. Dakle, odvajanju bakterijskog RNKP od DNK u rho-zavisnom procesu prethodi i zavisi od ponovnog vezivanja DNK unutar transkripcijskog mjehurića.<ref>{{Cite journal |last1=Park |first1=Joo-Seop |last2=Roberts |first2=Jeffrey W. |date=28. 3. 2006 |title=Role of DNA bubble rewinding in enzymatic transcription termination |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-03-28_103_13/page/4870 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=13 |pages=4870–4875 |bibcode=2006PNAS..103.4870P |doi=10.1073/pnas.0600145103 |pmc=1405909 |pmid=16551743 |doi-access=free}}</ref> Tokom terminacije nezavisne od rho, transkripcija [[petlja u obliku ukosnice|petlje u obliku ukosnice]] na završenoj RNK, koja služi kao intrinzična sekvenca za terminaciju, doprinosi kolapsu transkripcijskog mjehurića. Nakon toga slijedi odvajanje RNKP od matrice DNK i ponovno vezivanje lanaca DNK.<ref>{{Cite journal |last1=Ryder |first1=Andrew M. |last2=Roberts |first2=Jeffrey W. |date=21. 11. 2003 |title=Role of the Non-template Strand of the Elongation Bubble in Intrinsic Transcription Termination |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022283603011896?fr=RR-2&ref=pdf_download&rr=92946281b9a039d5 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=334 |issue=2 |pages=205–213 |doi=10.1016/j.jmb.2003.09.039 |issn=0022-2836 |pmid=14607113|url-access=subscription }}</ref> Ova metoda terminacije ne zahtijeva prisustvo transkripcijskog mjehurića, jer je kod ''[[E. coli]]'' RNKP ''[[in vitro]]'' uočeno da oslobađaju kompletan RNK transkript dok koriste jednolančane kalupe DNK.<ref>{{Cite journal |last1=Uptain |first1=S. M. |last2=Chamberlin |first2=M. J. |date=9. 12. 1997 |title=Escherichia coli RNA polymerase terminates transcription efficiently at rho-independent terminators on single-stranded DNA templates |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=25 |pages=13548–13553 |doi=10.1073/pnas.94.25.13548 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=28343 |pmid=9391063|bibcode=1997PNAS...9413548U }}</ref> Treći proces terminacije, koji uključuje DNK translokazu Mfd, prvenstveno utiče na transkripcijske mjehuriće koji su zastali u prisustvu oštećenja DNK. Prisustvo Mfd u transkripcijskom mjehuriću prisiljava kretanje RNKP nizvodno bez dodavanja [[nukleozid]] trifosfata, što inducira ponovno vezanje DNK u transkripcijskom mjehuriću i odvajanje i RNKP i nascentne RNK.<ref>{{Cite journal |last1=Ray-Soni |first1=Ananya |last2=Bellecourt |first2=Michael J. |last3=Landick |first3=Robert |date=2016 |title=Mechanisms of Bacterial Transcription Termination: All Good Things Must End |journal=Annual Review of Biochemistry |language=en |volume=85 |pages=319–347 |doi=10.1146/annurev-biochem-060815-014844 |issn=0066-4154 |pmid=27023849 |doi-access=free}}</ref> Terminacija transkripcijskog mjehurića kod ''E. coli'' regulirana je raznim transkripcijskim faktorima. Jedan takav faktor je NusG, [[ribosomski protein]] koji poboljšava efikasnost Rho-ovisne terminacije pomažući Rho prepoznavanju terminacijskih sekvenci. Djelovanje NusG je obavezno u situacijama kada se oslobađanje RNK mora izvršiti u kratkom vremenskom okviru.<ref>{{Cite journal |last1=Sen |first1=Ranjan |last2=Chalissery |first2=Jisha |last3=Muteeb |first3=Ghazala |date=18. 1. 2008 |title=Nus Factors of Escherichia coli |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/ecosalplus.4.5.3.1 |journal=EcoSal Plus |volume=3 |issue=1 lplus.4.5.3.1 |doi=10.1128/ecosalplus.4.5.3.1 |pmid=26443730|url-access=subscription }}</ref> === Eukariotska terminacija === Terminacija transkripcije [[eukariot]]skom [[RNK-polimeraza I|RNK-polimerazom I]] (Pol I) zahtijeva faktore terminacije transkripcije slične rho-zavisnoj terminaciji kod prokariota.<ref>{{Cite book|title=Molecular cell biology |url=https://archive.org/details/molecularcellbio0000unse_q3f9 |date=2013 |publisher=W.H. Freeman and Co |isbn=978-1-4292-3413-9 |editor-last=Lodish |editor-first=Harvey F. |edition=7th |location=New York |oclc=171110915}}</ref> Kod miševa, ponovljeni terminatori kodirani na DNK su izloženi kao jednolančana mjesta vezivanja za protein TTF-I kada ih dostigne transkripcijski mjehurić. Kompleks koji proizvode terminator i vezivanje TTF-I zatim indukuje oslobađanje transkripta.<ref>{{Cite journal |last1=Németh |first1=Attila |last2=Perez-Fernandez |first2=Jorge |last3=Merkl |first3=Philipp |last4=Hamperl |first4=Stephan |last5=Gerber |first5=Jochen |last6=Griesenbeck |first6=Joachim |last7=Tschochner |first7=Herbert |date=1. 3. 2013 |title=RNA polymerase I termination: Where is the end? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1874939912001782 |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |series=Transcription by Odd Pols |volume=1829 |issue=3 |pages=306–317 |doi=10.1016/j.bbagrm.2012.10.007 |pmid=23092677 |issn=1874-9399|url-access=subscription }}</ref> [[RNK-polimeraza II]] prekida se direktnim vezivanjem kompleksa za cijepanje i poliadenilaciju (CPA) na 3'-kraju za [[enzim]], koji zatim oslobađa transkribovanu RNK. Regrutovanje CPA kompleksa u transkripcijski mjehurić inducirano je transkripcijom signala [[Poli A|Poli-A]] na nascentnoj RNK.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Richard |first1=Patricia |last2=Manley |first2=James L. |date=1. 6. 2009 |title=Transcription termination by nuclear RNA polymerases |journal=Genes & Development |language=en |volume=23 |issue=11 |pages=1247–1269 |doi=10.1101/gad.1792809 |issn=0890-9369 |pmc=2763537 |pmid=19487567}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Proudfoot |first=Nick J. |date=10. 6. 2016 |title=Transcriptional termination in mammals: Stopping the RNA polymerase II juggernaut |journal=Science |volume=352 |issue=6291 |doi=10.1126/science.aad9926 |pmc=5144996 |pmid=27284201}}</ref> U oba slučaja, cijepanje i oslobađanje RNK se dešava prije disocijacije polimeraze iz transkripcijskog mjehurića. Dakle, integritet transkripcijskog mjehurića je privremeno očuvan nakon početka terminacije.<ref name=":13"/><ref>{{Cite journal |last1=Dye |first1=Michael J. |last2=Proudfoot |first2=Nick J. |date=1. 6. 2001 |title=Multiple Transcript Cleavage Precedes Polymerase Release in Termination by RNA Polymerase II |journal=Cell |language=English |volume=105 |issue=5 |pages=669–681 |doi=10.1016/S0092-8674(01)00372-5 |issn=0092-8674 |pmid=11389836|doi-access=free }}</ref> Predložena su dva modela za objašnjenje procesa disocijacije polimeraze nakon oslobađanja RNK za obje polimeraze. Prvi je [[Eukariotski transkripcijski faktor|torpedni model]], u kojem [[polimeraza]] nastavlja sintetizirati RNK nakon oslobađanja nascentne RNK. [[egzonukleaza|Egzonukleazna]] aktivnost zatim degradira novi lanac RNK, destabilizirajući RNK polimerazu i postižući njenu disocijaciju od transkripcijskog mjehurića.<ref>{{Cite journal |last1=Kim |first1=Minkyu |last2=Krogan |first2=Nevan J. |last3=Vasiljeva |first3=Lidia |last4=Rando |first4=Oliver J. |last5=Nedea |first5=Eduard |last6=Greenblatt |first6=Jack F. |last7=Buratowski |first7=Stephen |date=15. 6. 2004 |title=The yeast Rat1 exonuclease promotes transcription termination by RNA polymerase II |url=https://www.nature.com/articles/nature03041 |journal=Nature |language=en |volume=432 |issue=7016 |pages=517–522 |doi=10.1038/nature03041 |pmid=15565157 |bibcode=2004Natur.432..517K |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> Drugi mehanizam, [[Eukariotski transkripcijski faktor|alosterini model]], pretpostavlja da transkripcija poli A sekvence blizu kraja nascentnih RNK uzrokuje postepenu disocijaciju drugih transkripcijskih faktora iz transkripcijskog mjehurića, uzrokujući lančani efekat koji na kraju urušava transkripcijski mjehurić kroz destabilizaciju.<ref name=":13"/> == Regulacija == === Efekti sekvence DNK i superspiralizacije === Molekularno dinamičke simulacije su otkrile da je životni vijek transkripcijskog mjehurića zavisan od sekvence, a duži životni vijek mjehurića povezan je s A-T bogatim sekvencama promotorskog jezgra.<ref>{{Cite journal |last1=Hillebrand |first1=M. |last2=Kalosakas |first2=G. |last3=Skokos |first3=Ch. |last4=Bishop |first4=A. R. |date=8. 12. 2020 |title=Distributions of bubble lifetimes and bubble lengths in DNA |url=https://journals.aps.org/pre/abstract/10.1103/PhysRevE.102.062114 |journal=Physical Review E |language=en |volume=102 |issue=6 |arxiv=2008.08841 |bibcode=2020PhRvE.102f2114H |doi=10.1103/PhysRevE.102.062114 |issn=2470-0045 |pmid=33465959}}</ref> Slabije interakcije A-T baza omogućavaju formiranje transkripcijskih mjehurića zbog manje energije potrebne za razdvajanje A-T parova.<ref>{{Cite journal |last1=Kowalski |first1=D. |last2=Eddy |first2=M. J. |date=20. 12. 1989 |title=The DNA unwinding element: a novel, cis-acting component that facilitates opening of the Escherichia coli replication origin |url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1989-12-20_8_13/page/4335 |journal=The EMBO Journal |volume=8 |issue=13 |pages=4335–4344 |doi=10.1002/j.1460-2075.1989.tb08620.x |issn=0261-4189 |pmc=401646 |pmid=2556269}}</ref> Stanje [[DNK-superspirala|superspiralitacije DNK]] snažno utiče na regulaciju procesa transkripcije. Negativno superspiriraliranje koje se javlja prije mjesta početka transkripcije stvara razdvajanje lanca DNK što dovodi do inicijacije transkripcije.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Naughton |first1=Catherine |last2=Avlonitis |first2=Nicolaos |last3=Corless |first3=Samuel |last4=Prendergast |first4=James G. |last5=Mati |first5=Ioulia K. |last6=Eijk |first6=Paul P. |last7=Cockroft |first7=Scott L. |last8=Bradley |first8=Mark |last9=Ylstra |first9=Bauke |last10=Gilbert |first10=Nick |date=mart 2013 |title=Transcription forms and remodels supercoiling domains unfolding large-scale chromatin structures |journal=Nature Structural & Molecular Biology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=387–395 |doi=10.1038/nsmb.2509 |pmid=23416946 |pmc=3689368 |issn=1545-9985}}</ref> Pozitivno superspiralno namatanje ispred RNK polimeraze stvara barijeru koja dovodi do zastoja transkripcije tokom elongacije.<ref name=":5"/> Upravljanje stresom superspiralnog namatanja zavisi od enzima, uključujući DNK-[[giraza|girazu]] i [[topoizomeraza|topoizomerazu]]. DNK [[DNK-giraza|giraza]] stvara negativne superspiralne namotaje, dok opušta pozitivne superspiralne namotaje, kako bi se uspostavila potrebna superheliksna napetost za efikasnu transkripciju..<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Schoeffler |first1=Allyn J. |last2=Berger |first2=James M. |date=februar 2008 |title=DNA topoisomerases: harnessing and constraining energy to govern chromosome topology |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-reviews-of-biophysics_2008-02_41_1/page/n42 |journal=Quarterly Reviews of Biophysics |volume=41 |issue=1 |pages=41–101 |doi=10.1017/S003358350800468X |issn=0033-5835 |pmid=18755053 |bibcode=2008QRBio..41...41S }}</ref> [[TOP1|Topoizomeraza I]] relaksira negativne superzavojnice, što održava strukturu DNK pogodnom za transkripcijske aktivnosti.<ref name=":6"/> === Uloga transkripcijskih faktora === [[Opći transkripcijski faktori]] (GTF) TFIIH funkcioniraju kao ključni elementi za inicijaciju transkripcije u eukariotskim ćelijama. XPB i XPD helikazne podjedinice TFIIH omogućavaju odmotavanje DNK, putem translokacije DNK dupleksa, što proizvodi jednolančane regije potrebne da [[RNK-polimeraza II]] započne transkripciju. σ faktori u bakterijama služe kao esencijalne komponente za usmjeravanje RNK-polimeraze prema određenim promotorskim sekvencama, što dovodi do stvaranja transkripcijskog mjehurića i početka [[Transkripcija (biologija)|transkripcije]]. Protein [[p53]] veže se blizu promotorskih regija, kako bi uticao na stabilnost transkripcijskog mjehurića, dok istovremeno pokazuje različite efekte na inicijaciju transkripcije na različitim ciljnim [[Promotor (genetika)|promotorima]].<ref>{{Cite journal |last1=Morachis |first1=José M. |last2=Murawsky |first2=Christopher M. |last3=Emerson |first3=Beverly M. |date=15. 1. 2010 |title=Regulation of the p53 transcriptional response by structurally diverse core promoters |journal=Genes & Development |volume=24 |issue=2 |pages=135–147 |doi=10.1101/gad.1856710 |issn=1549-5477 |pmc=2807349 |pmid=20040571}}</ref> Različiti [[transkripcijski faktor]]i također utiču na stabilnost inicijacije transkripcijskog mjehurića. DksA je ključan za regulaciju transkripcije [[Ribosomska RNK|rRNK]]. Utvrđeno je da smanjuje vrijeme poluraspada RNKP kompleksa, čime inhibira transkripciju iz rRNK promotora i uzrokuje destabilizaciju transkripcijskog mjehurića. Slično tome, GreA i GreB su homologni faktori koji imaju slične efekte kao DksA, a za oba je također poznato da smanjuju vrijeme poluraspada RNKP kompleksa. Međutim, otkriveno je da delecija GreA i GreB ima samo minimalne efekte na aktivnost rRNK promotora i stabilnost transkripcijskog mjehurića.<ref>{{Cite journal |last1=Rutherford |first1=Steven T. |last2=Lemke |first2=Justin J. |last3=Vrentas |first3=Catherine E. |last4=Gaal |first4=Tamas |last5=Ross |first5=Wilma |last6=Gourse |first6=Richard L. |date=2. 3. 2007 |title=Effects of DksA, GreA, and GreB on Transcription Initiation: Insights into the Mechanisms of Factors that Bind in the Secondary Channel of RNA Polymerase |journal=Journal of Molecular Biology |volume=366 |issue=4 |pages=1243–1257 |doi=10.1016/j.jmb.2006.12.013 |issn=0022-2836 |pmc=1839928 |pmid=17207814}}</ref> [[slika:Nucleosome at enhancer with H3K122 acetylated.jpg|thumb| [[Nukleosom]] na pojačivaču sa acetilacijom H3K122, što promoviše relaksaciju hromatina za inicijaciju transkripcije]] === Epigenetičke modifikacije i struktura hromatina === [[Epigenetika|Epigenetičke]] modifikacije značajno utiču na strukturu [[hromatin]]a i transkripcijsku aktivnost. [[Acetilacija]] [[lizin]]a 27 na [[histon]]u 3 (H3K27ac) stvara manje stabilnu strukturu [[nukleosom]]a, što dovodi do formiranja esencijalnih transkripcijskih mjehurića koji iniciraju transkripciju.<ref>{{Cite journal |last1=Kuo |first1=M. H. |last2=Allis |first2=C. D. |date=novembar 1999 |title=In vivo cross-linking and immunoprecipitation for studying dynamic Protein:DNA associations in a chromatin environment |journal=Methods |volume=19 |issue=3 |pages=425–433 |doi=10.1006/meth.1999.0879 |issn=1046-2023 |pmid=10579938}}</ref> [[acetilacija|Acetilacijski]] znak se pretežno nalazi na aktivnim promotorima, zajedno s [[pojačivač (genetika)|pojačivačkim regijama]] gdje dovodi do povišene transkripcijske aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Venkatesh |first1=Swaminathan |last2=Workman |first2=Jerry L. |date=mart 2015 |title=Histone exchange, chromatin structure and the regulation of transcription |url=https://www.nature.com/articles/nrm3941 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=16 |issue=3 |pages=178–189 |doi=10.1038/nrm3941 |pmid=25650798 |bibcode=2015NRMCB..16..178V |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Transkripcijski uticaj metilacije promotorske regije varira ovisno o specifičnom kontekstu i prisutnim povezanim proteinima. SWI/SNF kompleks funkcionira kao remodelator [[hromatin]]a, kako bi modificirao pozicije nukleosoma putem [[ATP]]-ovisnih mehanizama koji uklanjaju ili repozicioniraju nukleosome, kako bi kontrolirali pristup RNK-polimerazi i regulirali brzinu transkripcije.<ref>{{Cite journal |last=Cairns |first=Bradley R. |date=10. 9. 2009 |title=The logic of chromatin architecture and remodelling at promoters |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-09-10_461_7261/page/192 |journal=[[Nature]] |volume=461 |issue=7261 |pages=193–198 |doi=10.1038/nature08450 |issn=1476-4687 |pmid=19741699|bibcode=2009Natur.461..193C }}</ref> === Zavisnost od temperature === Formiranje i održavanje transkripcijskog mjehurića vjerovatno također zavisi od temperature: temperaturne analize DNK ''[[E.coli]]'' ukazuju na to da se kompleks formira na 37&nbsp;°C i urušava na nižim temperaturama. Ove temperature mogu varirati u zavisnosti od vrste.<ref>{{Cite journal |last1=Tchernaenko |first1=Vladimir |last2=Halvorson |first2=Herbert R. |last3=Kashlev |first3=Mikhail |last4=Lutter |first4=Leonard C. |date=1. 2. 2008 |title=DNA Bubble Formation in Transcription Initiation |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/bi701289g |journal=Biochemistry |language=en |volume=47 |issue=7 |pages=1871–1884 |doi=10.1021/bi701289g |issn=0006-2960 |pmid=18205393|url-access=subscription }}</ref> U kombinaciji s temperaturom, prisustvo [[magnezij]]evih iona ([[magnezij|Mg<sup>2+</sup>]]), uz porast temperature, uzrokuje odmotavanje transkripcijskih mjehurića dalje nizvodno do bazne pozicije +2, što korelira s početkom sinteze RNK.<ref>{{Cite journal |last1=Zaychikov |first1=Evgeny |last2=Denissova |first2=Ludmilla |last3=Meier |first3=Thomas |last4=Götte |first4=Matthias |last5=Heumann |first5=Hermann |date=24. 1. 1997 |title=Influence of Mg2+ and Temperature on Formation of the Transcription Bubble * |journal=Journal of Biological Chemistry |language=English |volume=272 |issue=4 |pages=2259–2267 |doi=10.1074/jbc.272.4.2259 |issn=0021-9258 |pmid=8999932 |doi-access=free}}</ref> Produženo topljenje na višim temperaturama također poboljšava stabilnost mjehurića tokom ranih faza transkripcije.<ref name=":8"/> == Uloga u ekspresiji gena == I kod [[eukariot]]a i kod [[prokariot]]a, uočeno je više mjesta početka transkripcije unutar istog promotora, a pokazano je da dinamika transkripcijskih mjehurića – poput ekspanzije ("skupljanje") i kontrakcije ("odvajanje") – ima ulogu u pozicioniranju ovih varijabilnih mjesta početka transkripcije u odnosu na [[aktivno mjesto]] [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Revyakin |first1=Andrey |last2=Liu |first2=Chenyu |last3=Ebright |first3=Richard H. |last4=Strick |first4=Terence R. |date=17. 11. 2006 |title=Abortive Initiation and Productive Initiation by RNA Polymerase Involve DNA Scrunching |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-11-17_314_5802/page/1139 |journal=Science |language=en |volume=314 |issue=5802 |pages=1139–1143 |doi=10.1126/science.1131398 |issn=0036-8075 |pmc=2754787 |pmid=17110577|bibcode=2006Sci...314.1139R }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Winkelman |first1=Jared T. |last2=Vvedenskaya |first2=Irina O. |last3=Zhang |first3=Yuanchao |last4=Zhang |first4=Yu |last5=Bird |first5=Jeremy G. |last6=Taylor |first6=Deanne M. |last7=Gourse |first7=Richard L. |last8=Ebright |first8=Richard H. |last9=Nickels |first9=Bryce E. |date=4. 3. 2016 |title=Multiplexed protein-DNA cross-linking: Scrunching in transcription start site selection |journal=Science |volume=351 |issue=6277 |pages=1090–1093 |doi=10.1126/science.aad6881 |pmc=4797950 |pmid=26941320|bibcode=2016Sci...351.1090W }}</ref> Kao takva, struktura transkripcijskog mjehurića igra ulogu u regulaciji ekspresije gena posredovanjem u stvaranju različitih transkripata. [[Datoteka:Structural-diversity-of-supercoiled-DNA-ncomms9440-s14.ogv|thumb|Struktura superspiralne DNK. Superspiralizacija se uočava zbog odmotavanja i premotavanja DNK na prednjoj i stražnjoj strani transkripcijskog mjehurića.]] Skupljanje transkripcijskog mjehurića je ključno za bijeg RNKP promotora – obavezni korak koji oslobađa RNKP iz promotora kako bi se započelo izduživanje transkripta.<ref name=":0" /> Prije bijega, RNKP provodi [[abortivna inicijacija|abortivnu inicijaciju]], gdje sintetizira kratke ~2–9 nt RNK fragmente bez pomicanja s mjesta gdje je vezan za promotor. Skupljanje transkripcijskog mjehurića je ključno za ovaj proces, kako bi se baze matrice DNK zadržale na aktivnom mjestu RNKP bez RNKP translokacije. Stepen skupljanja mjehurića povećava se s veličinom RNK. Dakle, elongacija transkripcije može se dogoditi tek nakon što dovoljno skupljanje mjehurića omogući formiranje dovoljno velikog RNK produkta (~10 nt) da izazove bijeg promotora.<ref>{{Cite journal |last=A Darst |first=Seth |date=1. 4. 2001 |title=Bacterial RNA polymerase |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0959440X00001858 |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=11 |issue=2 |pages=155–162 |doi=10.1016/S0959-440X(00)00185-8 |pmid=11297923 |issn=0959-440X|url-access=subscription }}</ref> Izbočine DNK koje formiraju transkripcijski mjehurić javljaju se na različitim lokacijama na svakom lancu.<ref>{{Cite journal |last1=Winkelman |first1=Jared T. |last2=Winkelman |first2=Bradford T. |last3=Boyce |first3=Julian |last4=Maloney |first4=Michael F. |last5=Chen |first5=Albert Y. |last6=Ross |first6=Wilma |last7=Gourse |first7=Richard L. |date=3. 9. 2015 |title=Crosslink Mapping at Amino Acid-Base Resolution Reveals the Path of Scrunched DNA in Initial Transcribing Complexes |journal=Molecular Cell |volume=59 |issue=5 |pages=768–780 |doi=10.1016/j.molcel.2015.06.037 |issn=1097-4164 |pmc=4561013 |pmid=26257284}}</ref> Transkripcijski mjehurić također generira [[DNK superspirala|superspiralizaciju DNK]] nakon formiranja RPo-a - procesa za koji se zna da je važan za regulaciju gena.<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Ma |first1=Jie |last2=Wang |first2=Michelle D. |date=1. 11. 2016 |title=DNA supercoiling during transcription |journal=Biophysical Reviews |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=75–87 |doi=10.1007/s12551-016-0215-9 |issn=1867-2469 |pmc=5338639 |pmid=28275417}}</ref> Transkripcija i kretanje mjehurića generiraju pozitivno superspiraliziranje (premotana spirala) ispred RNKP-a i negativno superspiraliziranje (podmotana spirala) iza njega. Pokazalo se da superspiralizirana struktura DNK oko transkripcijskog mjehurića inhibira elongaciju kada je stres previsok.<ref>{{Cite journal |last1=Naughton |first1=Catherine |last2=Avlonitis |first2=Nicolaos |last3=Corless |first3=Samuel |last4=Prendergast |first4=James G. |last5=Mati |first5=Ioulia K. |last6=Eijk |first6=Paul P. |last7=Cockroft |first7=Scott L. |last8=Bradley |first8=Mark |last9=Ylstra |first9=Bauke |last10=Gilbert |first10=Nick |date=17. 2. 2013 |title=Transcription forms and remodels supercoiling domains unfolding large-scale chromatin structures |journal=Nature Structural & Molecular Biology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=387–395 |doi=10.1038/nsmb.2509 |issn=1545-9985 |pmc=3689368 |pmid=23416946}}</ref> Stoga, superspiralizacija uzrokovana procesima stvaranja mjehurića mora biti upravljana pomoću [[topoizomeraza]].<ref name=":9"/> == Evolucijsko porijeklo == Pretpostavljalo se da su prva porijekla [[replikacija DNK]] promotori za 2-double-Ψ-β-barel (2-DPBB) domena RNKP-a. Replikacija je započeta korištenjem RNKP-ova tipa 2-DPBB, nakon čega je uslijedila sinteza DNK pomoću [[reverzna transkriptaza|reverzne transkriptaze]], što je pružilo najranije poznate primjere transkripcijskih mjehurića.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Burton |first1=Zachary F. |last2=Opron |first2=Kristopher |last3=Wei |first3=Guowei |last4=Geiger |first4=James H. |date=2. 3. 2016 |title=A model for genesis of transcription systems |journal=Transcription |volume=7 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1080/21541264.2015.1128518 |issn=2154-1264 |pmc=4802759 |pmid=26735411}}</ref> RNKP-ovi tipa 2-DPBB mogu biti zavisni od RNK ili DNK kalupa, što ukazuje na to da su se ovi enzimi, a time i transkripcijski mjehurići, razvili u [[RNK-svijet]]u gdje su DNK [[genom]]i postepeno doživjeli istaknutost. Osim toga, i DNK i RNK-zavisni RNKP-ovi posjeduju okidačku petlju i mostnu spiralu, što implicira da su ovi mehanizmi transkripcijskih mjehurića drevnog porijekla.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Lei |first1=Lei |last2=Burton |first2=Zachary F. |date=5. 5. 2021 |title=Early Evolution of Transcription Systems and Divergence of Archaea and Bacteria |journal=Frontiers in Molecular Biosciences |language=English |volume=8 |doi=10.3389/fmolb.2021.651134 |issn=2296-889X |pmc=8131849 |pmid=34026831 |doi-access=free}}</ref> RNKP-ovi tipa 2-DPBB najvjerovatnije su bili primarni mehanizam za transkripciju i replikaciju LUCA genoma, što ukazuje na to da divergencija bakterija i arheja potiče od koevolucije sa RNKP-ovima tipa 2-DPBB, RNKP promotorima i općim transkripcijskim faktorima (GTF) RNKP-a.<ref name=":4" /> Uočeno je da su bakterijski promotori jaki promotori koji imaju kontakte sa σA podjedinicama RNKP-a, ali im nedostaju TATA-vezujući protein (TBP) i transkripcijski faktor E (TFE). Ovo pokazuje da je mehanizam transkripcijskih mjehurića izgubljen tokom bakterijske divergencije.<ref name=":7" /> Slične konsenzusne sekvence između [[Pribnow kutija|Pribnow]] i TATA kutija pronađenih kod arheja i eukariota izazvale su nagađanja da su obje imale zajedničku strukturu promotora u LUCA koja se u nekom trenutku divergencirala. Divergencija promotora je moguće uticala na koevoluciju sa interagujućim transkripcionim faktorima, što implicira da mehanizmi transkripcionih mjehurića najvjerovatnije imaju zajedničko porijeklo koje potiče od LUCA.<ref name=":4" /> == Farmaceutski značaj == Zbog važnosti transkripcionog mjehurića za inicijaciju, propagaciju i završetak transkripcije, enzimi uključeni u održavanje transkripcionog mjehurića su održive mete za lijekove koji funkcionišu putem regulacije ekspresije gena.<ref name=":1" /> === Daktinomicin (Aktinomicin D) === [[Datoteka:Actinomycin D.svg|alt=|thumb|394x394px|Struktura Daktinomicina (Aktinomicin D), široko korištenog hemoterapeutskog lijeka koji inhibira transkripciju interkalacijom unutar transkripcionih mjehurića.]] [[Daktinomicin]] je potentni [[Interkalacijski (biohemija)|interkalirajući agens]] i [[Hemoterapija|hemoterapeutski]] lijek koji djeluje inhibirajući sintezu RNK. Direktno se veže za jednolančanu DNK u transkripcijskom mjehuriću, području DNK gdje se transkripcija aktivno odvija.<ref name=":10">{{Cite journal |last1=Perry |first1=Robert P. |last2=Kelley |first2=Dawn E. |date=1970 |title=Inhibition of RNA synthesis by actinomycin D: Characteristic dose-response of different RNA species |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jcp.1040760202 |journal=Journal of Cellular Physiology |language=en |volume=76 |issue=2 |pages=127–139 |doi=10.1002/jcp.1040760202 |pmid=5500970 |issn=1097-4652|url-access=subscription }}</ref> Prvi put ga je 1940. godine izolovao hemičar [[Selman Waksman|Selman A. Waksman]] i [[H. Boyd Woodruff]] iz ''[[Streptomyces]]'', a od tada je postao široko poznat po svojoj upotrebi u hemoterapiji raka zbog svoje sposobnosti da preferencijalno cilja i ubija tumorske ćelije.<ref>{{Cite journal |last1=Wheeler |first1=Glynn P. |last2=Bennett |first2=L. L. |date=1. 4. 1962 |title=Studies related to the mode of action of actinomycin D |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0006295262900576 |journal=Biochemical Pharmacology |volume=11 |issue=4 |pages=353–370 |doi=10.1016/0006-2952(62)90057-6 |pmid=14006444 |issn=0006-2952|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hollstein |first=Ulrich |date=1. 12. 1974 |title=Actinomycin. Chemistry and mechanism of action |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cr60292a002 |journal=Chemical Reviews |language=en |volume=74 |issue=6 |pages=625–652 |doi=10.1021/cr60292a002 |issn=0009-2665|url-access=subscription }}</ref> Daktinomicin ima široku primjenu i [[Citotoksičnost|citotoksičan]] je za širok spektar organizama. To je efikasan [[baktericid]], sposoban inhibirati rast i [[Gram-pozitivna bakterija|Gram pozitivnih]] i [[Gram-negativna bakterija|Gram negativnihbakterija]], s većim razrjeđenjima potrebnim za postizanje istih antibiotskih efekata. Kod eukariota, daktinomicin je preferencijalno toksičan za tumorske ćelije, što ga čini efikasnim [[hemoterapija|hemoterapijskim]] lijekom..<ref>{{Cite journal |last1=Waksman |first1=Selman A. |last2=Woodruff |first2=H. Boyd |date=1. 11. 1940 |title=Bacteriostatic and Bactericidal Substances Produced by a Soil Actinomyces.∗ |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.3181/00379727-45-11768 |journal=Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine |language=EN |volume=45 |issue=2 |pages=609–614 |doi=10.3181/00379727-45-11768 |bibcode=1940ExpBM..45..609W |issn=0037-9727|url-access=subscription }}</ref><ref name=":11">{{Cite journal |last1=Lai |first1=Wi S. |last2=Arvola |first2=Rene M. |last3=Goldstrohm |first3=Aaron C. |last4=Blackshear |first4=Perry J. |date=15. 2. 2019 |title=Inhibiting transcription in cultured metazoan cells with actinomycin D to monitor mRNA turnover |journal=Methods |volume=155 |pages=77–87 |doi=10.1016/j.ymeth.2019.01.003 |pmid=30625384 |issn=1046-2023|pmc=6392460 }}</ref> Daktinomicin se može umetnuti između baznih parova dvolančane ili jednolančane DNK, narušavajući njenu normalnu strukturu. Lijek se prvenstveno veže za ostatke [[guanin]]a i [[citozin]]a, koji se nalaze na novoodvojenoj jednolančanoj DNK u transkripcijskim mjehurićima.<ref name=":10"/> Lijek ometa mašineriju sinteze RNK nakon vezivanja, fizički sprječavajući kretanje RNK-polimeraze nizvodno i efikasno inhibirajući elongaciju RNK. To rezultira nedostatkom sinteze RNK u pogođenoj ćeliji, što rezultira preranom [[ćelijska smrt|ćelijskom smrću]].<ref name=":11"/> Osim upotrebe u medicini, sposobnost daktinomicina da inhibira proizvodnju RNK čini ga efikasnim eksperimentalnim alatom za kvantifikaciju i analizu RNK.<ref>{{Cite journal |last1=Vilhena |first1=C. |last2=Bettencourt |first2=A. |date=1. 3. 2012 |title=Daptomycin: A Review of Properties, Clinical Use, Drug Delivery and Resistance |url=https://www.benthamdirect.com/content/journals/mrmc/10.2174/1389557511209030202 |journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=202–209 |doi=10.2174/1389557511209030202 |pmid=22356191 |issn=1389-5575|url-access=subscription }}</ref> === Rifampicin === [[Rifampicin]] je široko korišteni [[antibiotik]] koji cilja bakterijsku RNK-polimerazu, inhibirajući njenu sposobnost sinteze RNK. Posebno je efikasan protiv ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', bakterije odgovorne za [[tuberkuloza|tuberkulozu]], i često se koristi u kombinovanoj terapiji za tuberkulozu i druge bakterijske infekcije od 1965.<ref>{{Cite journal |last1=Grobbelaar |first1=Melanie |last2=Louw |first2=Gail E. |last3=Sampson |first3=Samantha L. |last4=van Helden |first4=Paul D. |last5=Donald |first5=Peter R. |last6=Warren |first6=Robin M. |date=1. 10. 2019 |title=Evolution of rifampicin treatment for tuberculosis |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1567134819301583 |journal=Infection, Genetics and Evolution |volume=74|doi=10.1016/j.meegid.2019.103937 |pmid=31247337 |bibcode=2019InfGE..7403937G |issn=1567-1348|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Abulfathi |first1=Ahmed Aliyu |last2=Decloedt |first2=Eric H. |last3=Svensson |first3=Elin M. |last4=Diacon |first4=Andreas H. |last5=Donald |first5=Peter |last6=Reuter |first6=Helmuth |date=1. 9. 2019 |title=Clinical Pharmacokinetics and Pharmacodynamics of Rifampicin in Human Tuberculosis |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s40262-019-00764-2 |journal=Clinical Pharmacokinetics |language=en |volume=58 |issue=9 |pages=1103–1129 |doi=10.1007/s40262-019-00764-2 |pmid=31049868 |issn=1179-1926|url-access=subscription }}</ref> Rifampicin se direktno veže za β podjedinicu bakterijske [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] unutar transkripcijskog mjehurića odmah nakon početka transkripcije, fizički sprječavajući elongaciju RNK lanca iza prvih nekoliko [[nukleotid]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Campbell |first1=Elizabeth A. |last2=Korzheva |first2=Nataliya |last3=Mustaev |first3=Arkady |last4=Murakami |first4=Katsuhiko |last5=Nair |first5=Satish |last6=Goldfarb |first6=Alex |last7=Darst |first7=Seth A. |date=mart 2001 |title=Structural Mechanism for Rifampicin Inhibition of Bacterial RNA Polymerase |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867401002860 |journal=Cell |language=en |volume=104 |issue=6 |pages=901–912 |doi=10.1016/S0092-8674(01)00286-0|pmid=11290327 }}</ref> [[Otpornost na lijekove|Kontinuirana evolucija]] sojeva ''M. tuberculosis'' otpornih na rifampicin i dalje predstavlja značajne izazove za upotrebu ovog lijeka u liječenju tuberkuloze. Sve zabilježene [[mutacije]] koje uzrokuju otpornost izolirane su u sekvenci bakterijske podjedinice RNK- polimeraze β, mjestu gdje se rifampicin fizički veže.<ref>{{Cite journal |last1=Telenti |first1=A |last2=Imboden |first2=P |last3=Marchesi |first3=F |last4=Matter |first4=L |last5=Schopfer |first5=K |last6=Bodmer |first6=T |last7=Lowrie |first7=D |last8=Colston |first8=M. J |last9=Cole |first9=S |date=13. 3. 1993 |title=Detection of rifampicin-resistance mutations in Mycobacterium tuberculosis |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/014067369390417F |journal=The Lancet |series=Originally published as Volume 1, Issue 8846 |volume=341 |issue=8846 |pages=647–651 |doi=10.1016/0140-6736(93)90417-F |pmid=8095569 |issn=0140-6736|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Taniguchi |first1=Hatsumi |last2=Aramaki |first2=Hironori |last3=Nikaido |first3=Yoshihiko |last4=Mizuguchi |first4=yasuo |last5=Nakamura |first5=Masahiro |last6=Koga |first6=Toshihiko |last7=Yoshida |first7=Shin-ichi |date=oktobar 1996 |title=Rifampicin resistance and mutation of the rpoB gene in Mycobacterium tuberculosis |url=https://academic.oup.com/femsle/article-lookup/doi/10.1111/j.1574-6968.1996.tb08515.x |journal=FEMS Microbiology Letters |language=en |volume=144 |issue=1 |pages=103–108 |doi=10.1111/j.1574-6968.1996.tb08515.x|pmid=8870258 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Transkripcijski faktor]]i *[[Transkripcija (genetika)#Preinicijacija]] *[[RNK-polimeraza]] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Transcription Bubble}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Ekspresija gena]] 5x8pw59vsa68iw0egu1wwz50k3zg8ly Islamizam 0 533418 3936929 3914752 2026-10-24T18:36:51Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936929 wikitext text/x-wiki {{Islam |related |width=21.5em}} '''Islamizam''' je raspon [[Religija|religijskih]] i [[Politika|političkih]] ideoloških pokreta koji smatraju da bi [[islam]] trebao utjecati na političke sisteme.<ref>{{Cite web |title=Islamizam |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/islamism |website=Cambridge dictionary}}</ref> Njegovi zagovornici vjeruju da je islam po svojoj prirodi politički te da je islam kao politički sistem superioran u odnosu na [[komunizam]], [[Liberalna demokratija|liberalnu demokratiju]], [[kapitalizam]] i druge alternative u postizanju pravednog, uspješnog društva.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Caroline |date=juni 2003 |title=The 'West', Islam and Islamism |url=https://civitas.org.uk/pdf/cs29.pdf |access-date=28. 11. 2024 |website=Civitas: Institute for the Study of Civil Society}}</ref> Zagovornici islamizma, također poznati kao ''el-Islamijun'', obično su povezani s islamskim institucijama ili pokretima za društvenu mobilizaciju,<ref>{{Cite web |title=Islamism |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100012444 |access-date=25. 8. 2023 |website=Oxford Reference|archive-date=25. 8. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825061146/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100012444 |url-status=live }}</ref> naglašavajući provođenje ''[[šerijat]]a'',<ref name="eikmeier-2007">{{cite journal |last1=Eikmeier |first1=Dale |title=Kutbism: An Ideology of Islamic-Fascism |journal=The US Army War College Quarterly: Parameters |date=2007 |volume=37 |issue=1 |pages=85–97 |doi=10.55540/0031-1723.2340|doi-access=free }}</ref> [[Panislamizam|panislamsko]] političko jedinstvo<ref name="eikmeier-2007" /> i stvaranje [[Islamska država|islamskih država]].<ref>Soage, Ana Belén. "Introduction to Political Islam." Religion Compass 3.5 (2009): 887–96.</ref> U svojoj originalnoj formulaciji, islamizam je opisivao ideologiju koja nastoji oživjeti islam do njegove nekadašnje asertivnosti i slave,<ref name="Burgat-IMiNA-1997" /> pročišćavajući ga od stranih elemenata, iznova potvrđujući njegovu ulogu u "društvenom i političkom, kao i ličnom životu";<ref name="Berman, S 2003, p. 258" /> i posebno "preuređujući vladu i društvo u skladu sa zakonima koje propisuje islam" (tj. šerijatom).<ref name="BYERS-2013" /><ref name="shepard-1996-40" /><ref>{{Cite journal|last=Tibi|first=Bassam|date=1. 3. 2007|title=The Totalitarianism of Jihadist Islamism and its Challenge to Europe and to Islam|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=8|issue=1|pages=35–54|doi=10.1080/14690760601121630|issn=1469-0764|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bale|first=Jeffrey M.|date=1. 6. 2009|title=Islamism and Totalitarianism|url=https://doi.org/10.1080/14690760903371313|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=10|issue=2|pages=73–96|doi=10.1080/14690760903371313|s2cid=14540501|issn=1469-0764|access-date=10. 9. 2021|archive-date=6. 8. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230806233015/https://doi.org/10.1080/14690760903371313|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> Prema najmanje jednom posmatraču (autorica [[Robin Wright (author)|Robin Wright]]), islamistički pokreti su "vjerovatno izmijenili Bliski istok više od bilo kojeg trenda otkako su moderne države stekle nezavisnost", redefinirajući "politiku, pa čak i granice".<ref name="WRIGHT-SHI-10-1015">{{cite journal|date=10. 1. 2015|title=A Short History of Islamism|url=http://www.newsweek.com/short-history-islamism-298235|journal=Newsweek|last1=Wright|first1=Robin|access-date=23. 12. 2015|archive-date=23. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223165123/http://www.newsweek.com/short-history-islamism-298235|url-status=live}}</ref> Drugi autor ([[Graham E. Fuller]]) zagovarao je širi pojam islamizma kao oblika [[politika identiteta|politike identiteta]], koja uključuje "podršku [muslimanskom] identitetu, autentičnosti, širem regionalizmu, preporodu [i] revitalizaciji zajednice."<ref name=Fuller-Future-21>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 21</ref> Centralne i istaknute ličnosti u islamizmu dvadesetog vijeka su [[Rašid Rida]],<ref name="Zhongmin 2013 23–28">{{Cite journal|last=Zhongmin|first=Liu|year=2013|title=Commentary on "Islamic State": Thoughts of Islamism|journal=Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (In Asia)|publisher=Routledge: Taylor & Francis group|volume=7|issue=3|pages=23–28|doi=10.1080/19370679.2013.12023226|doi-access=free}}</ref> [[Hasan el-Bana]] (osnivač [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]]), [[Sejid Kutb]], [[Ebu-l-Ala el-Mevdudi]],<ref name=Fuller-Future-120>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 120 </ref> [[Ruholah Homeini]] (osnivač Islamske Republike Iran) i [[Hasan et-Turabi]].<ref>{{Cite journal|last=Zhongmin|first=Liu|year=2013|title=Commentary on "Islamic State": Thoughts of Islamism|journal=Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (In Asia)|publisher=Routledge: Taylor & Francis group|volume=7|issue=3|pages=38–40|doi=10.1080/19370679.2013.12023226|doi-access=free}}</ref> [[Sirija|Sirijski]] [[suniti|sunitski]] [[Ulema|klerik]] Muhamed Rašid Rida, vatreni protivnik [[vesternizacija|vesternizacije]], [[cionizam|cionizma]] i [[nacionalizam|nacionalizma]], zagovarao je sunitski internacionalizam kroz revolucionarnu obnovu [[Panislamizam|panislamskog]] [[hilafet]]a radi političkog ujedinjenja [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]].<ref>{{Cite book |last=Matthiesen |first=Toby |title=The Caliph and the Imam |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=978-0-19-068946-9 |location=New York, NY |pages=270–271, 276–278, 280, 283–285, 295, 310–311 |doi=10.1093/oso/9780190689469.001.0001}}</ref><ref>{{Cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |url=https://archive.org/details/islamicfundament0000milt_y6b9 |publisher=Routledge: Taylor and Francis Group |year=2005 |isbn=0-415-30173-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/islamicfundament0000milt_y6b9/page/141 141] }}</ref> Rida je bio snažan eksponent islamskog avangardizma, vjerovanja da bi [[muslimanska zajednica]] trebala biti vođena klerikalnim elitama (''[[ulema]]''), koje su usmjeravale napore za vjersko obrazovanje i [[islamski preporod]].<ref>{{Cite book |last=B. Hass |first=Ernst |title=Nationalism, Liberalism, and Progress: Volume 2 The Dismal Fate of New Nations |url=https://archive.org/details/nationalismliber02haas |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=0-8014-3108-5 |location=Ithaca, New York |pages=[https://archive.org/details/nationalismliber02haas/page/91 91] }}</ref> Riḍina sinteza [[selefizam|selefizma]] i [[arabizam|arabizma]] te islamistički ideali snažno su utjecali na njegove učenike poput Hasana el-Banne,<ref>{{Cite book |last=B. Hass |first=Ernst |title=Nationalism, Liberalism, and Progress: Volume 2 The Dismal Fate of New Nations |url=https://archive.org/details/nationalismliber02haas |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=0-8014-3108-5 |location=Ithaca, New York |pages=[https://archive.org/details/nationalismliber02haas/page/91 91] |chapter=2: Iran and Egypt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Matthiesen |first=Toby |title=The Caliph and the Imam |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=978-0-19-068946-9 |location=New York, NY |pages=280, 284–285, 295 |chapter=10: The Muslim Response |doi=10.1093/oso/9780190689469.001.0001}}</ref> [[egipat]]skog učitelja koji je osnovao pokret [[Muslimansko bratstvo]], kao i na [[Muhamed Amin el-Husejni|Hadž Amina el-Husejnija]], [[anticionizam|anticionističkog]] [[veliki muftija Jerusalima|velikog muftiju Jerusalima]].<ref>{{Cite book |last=Pappe |first=Ilan |title=The Rise and Fall of a Palestinian Dynasty: The Husejnis 1700–1948 |url=https://archive.org/details/risefallofpalest0000papp |publisher=University of California Press |year=2010 |isbn=978-0-520-26839-5 |location=Berkeley and Los Angeles, California, United States |pages=[https://archive.org/details/risefallofpalest0000papp/page/146 147]–148 |translator-last=Lotan |translator-first=Yaer}}</ref> El-Banna i Mevdudi pozivali su na "[[Reformizam|reformističku]]" strategiju reislamizacije društva kroz društveni i politički aktivizam s [[Grassroots|osnovnog nivoa]].<ref name=ORFPI1994:24>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 24</ref><ref name="Ham">{{cite web |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2015/10/01/what-most-people-get-wrong-about-political-islam/ |title=What most people get wrong about political Islam |author=Hamid, Shadi |date=1. 10. 2015 |access-date=2. 12. 2017 |archive-date=29. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929132235/https://www.brookings.edu/blog/markaz/2015/10/01/what-most-people-get-wrong-about-political-islam/ |url-status=live }}</ref> Drugi islamisti (El-Turabi) zagovornici su "[[revolucija|revolucionarne]]" strategije [[islamizacija|islamizacije]] društva kroz vršenje državne vlasti,<ref name=ORFPI1994:24/> ili (Sejid Kutb) za kombiniranje islamizacije s osnovnog nivoa s oružanom revolucijom. Izraz se primjenjuje na nevladine reformske pokrete, političke stranke, milicije i revolucionarne grupe.<ref name=Nugent-Wapo-23-6-2014>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2014/06/23/what-do-we-mean-by-islamist/ |title=What do we mean by Islamist? |last1=Nugent |first1=Elizabeth |date=23. 6. 2014 |newspaper=The Washington Post|access-date=17. 1. 2023 |archive-date=26. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326012347/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2014/06/23/what-do-we-mean-by-islamist/ |url-status=live }}</ref> Sami islamisti preferiraju termine poput "islamski pokret"<ref>{{cite news|url=https://www.middleeastmonitor.com/articles/africa/8087-how-credible-is-the-claim-of-the-failure-of-political-islam|title=How credible is the claim of the failure of political Islam?|date=31. 10. 2013|author=Rashid Ghannouchi|newspaper=MEMO|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104630/https://www.middleeastmonitor.com/articles/africa/8087-how-credible-is-the-claim-of-the-failure-of-political-islam|archive-date=4. 3. 2016}}</ref> ili "islamski aktivizam" umjesto "islamizam", protiveći se insinuaciji da je islamizam išta drugo do obnovljen i oživljen islam.<ref name="ICG">{{cite web|title=Understanding Islamism |work=International Crisis Group |url=http://merln.ndu.edu/archive/icg/Islamism2Mar05.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307123849/http://merln.ndu.edu/archive/icg/Islamism2Mar05.pdf |archive-date=7. 3. 2013 |page=5}}</ref> Zbog njegovih konotacija u medijima, kritičari smatraju da taj termin može dovesti do islamofobije i stereotipizacije.<ref name="Poljarevic-def">{{cite encyclopedia|year=2015|title=Islamism|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|url=https://www.academia.edu/6916999|access-date=1. 2. 2017|author=Emin Poljarevic|editor=Emad El-Din Shahin|quote=Islamism is one of many sociopolitical concepts continuously contested in scholarly literature. It is a neologism debated in both Muslim and non-Muslim public and academic contexts. The term "Islamism" represents a form of social and political activism grounded in the idea that public and political life should be guided by Islamic principles. In other words, Islamists are those who believe that Islam has an important role to play in a Muslim-majority society and seek to implement this belief.|archive-date=25. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325062108/https://www.academia.edu/6916999|url-status=live}}</ref><ref name=Shepard>{{cite encyclopedia |author=William E. Shepard |author2=FranÇois Burgat |author3=James Piscatori |author4=Armando Salvatore |title=Islamism |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0888 |url-access=subscription |quote=The term "Islamism/Islamist" has come into increasing use in recent years to denote the views of those Muslims who claim that Islam, or more specifically, the Islamic sharīʿah, provides guidance for all areas of human life, individual and social, and who therefore call for an "Islamic State" or an "Islamic Order." [...] Today it is one of the recognized alternatives to "fundamentalist", along with "political Islam" in particular. [...] Current terminology usually distinguishes between "Islam," [...] and "Islamism", referring to the ideology of those who tend to signal openly, in politics, their Muslim religion. [...] the term has often acquired a quasi-criminal connotation close to that of political extremism, religious sectarianism, or bigotry. In Western mainstream media, "Islamists" are those who want to establish, preferably through violent means, an "Islamic state" or impose sharīʿah (Islamic religious law)—goals that are often perceived merely as a series of violations of human rights or the rights of women. In the Muslim world, insiders use the term as a positive reference. In the academic sphere, although it is still debated, the term designates a more complex phenomenon. |isbn=9780195305135 |access-date=3. 2. 2017 |archive-date=4. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102032/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0888 |url-status=live }}</ref> Istaknute islamističke grupe i stranke širom svijeta uključuju [[Muslimansko bratstvo]], tursku [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|Stranku pravde i razvoja]], [[Hamas]], alžirski [[Islamski front spasa]], malezijsku [[Stranka nacionalnog povjerenja (Malezija)|Stranku nacionalnog povjerenja]], [[Džemat-e-islami]] u [[Džemat-e-islami Bangladeša|Bangladešu]] i [[Džemat-e-islami (Pakistan)|Pakistanu]], te bosanskohercegovačku [[Stranka demokratske akcije|Stranku demokratske akcije]].<ref>{{Cite book |last1=Abbas |first1=Tahir |url=https://books.google.com/books?id=r3N0DwAAQBAJ |title=Political Muslims: Understanding Youth Resistance in a Global Context |last2=Hamid |first2=Sadek |date=11. 2. 2019 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5430-8 |language=en}}</ref> Nakon [[Arapsko proljeće|Arapskog proljeća]], mnoge [[postislamizam|postislamističke]] struje postale su snažno uključene u demokratsku politiku,<ref name=WRIGHT-SHI-10-1015/><ref name="foreignpolicy1">{{cite web |url= https://foreignpolicy.com/articles/2012/04/16/the_new_islamists |title= The New Islamists |first= Olivier |last= Roy |publisher= foreignpolicy.com |date= 16. 4. 2012 |access-date= 7. 3. 2017 |archive-date= 9. 10. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141009193849/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/04/16/the_new_islamists |url-status= dead }}</ref> dok su druge iznjedrile "najagresivniju i najambiciozniju islamističku [[Milicija|miliciju]]" do sada, poput [[Islamska država|Islamske države]] Iraka i Levanta (ISIL).<ref name=WRIGHT-SHI-10-1015/> Većina islamista odbacila je ISIL kao bogohulan.<ref>{{Cite web |title=Suspected ISIL chief killed in Syria, says Turkish president |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/1/erdogan-says-turkey-has-killed-suspected-isil-leader |access-date=28. 11. 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> == Terminologija == Izvorno se termin ''islamizam'' koristio jednostavno u značenju religije islama, a ne kao ideologija ili pokret. Prvi put se pojavio u engleskom jeziku kao ''Islamismus'' godine 1696., a kao ''Islamism'' godine 1712.<ref name=OED>{{cite web|title= Islamism, n.|url= http://www.oed.com/view/Entry/99982|work= Oxford English Dictionary|publisher= Oxford University Press|access-date= 27. 12. 2012|archive-date= 29. 11. 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20141129015810/http://www.oed.com/view/Entry/99982|url-status= live}}</ref> Termin se pojavljuje u odluci [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda SAD-a]] u slučaju ''In Re Ross'' (1891). Do prijelaza u dvadeseti vijek počeo ga je potiskivati kraći i isključivo arapski termin "islam", a do 1938. godine, kada su orijentalisti završili djelo ''[[Enciklopedija islama]]'', čini se da je ''islamizam'' gotovo nestao iz engleske upotrebe.<ref>{{cite web|title= Islamism, n. Frequency|url= https://www.oed.com/dictionary/islamism_n?tab=frequency|work= Oxford English Dictionary|publisher= Oxford University Press|access-date= 24. 11. 2024}}</ref> Termin je ostao "praktično odsutan iz rječnika" naučnika, pisaca ili novinara sve do [[Iranska revolucija|Iranske islamske revolucije]] iz 1978. i 1979. godine, koja je u Iran donijela koncept "islamske vlade" [[Ruholah Homeini|ajatolaha Homeinija]].<ref>{{cite journal |title=What is Islamism? The History and Definition of a Concept |journal=Totalitarian Movements and Political Religions |volume=8 |issue=1 |date=mart 2007 |access-date=17. 1. 2023 |author=Mehdi Mozaffari |url=https://pure.au.dk/ws/files/22326292/What_is_Islamism_Totalitarian_Movements_article.pdf |archive-date=1. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101050824/https://pure.au.dk/ws/files/22326292/What_is_Islamism_Totalitarian_Movements_article.pdf |url-status=live }}</ref> Ova nova upotreba pojavila se bez uzimanja u obzir načina na koji se termin ''islamista'' već koristio u tradicionalnoj arapskoj nauci u teološkom smislu, odnoseći se na religiju islama, a ne na političku ideologiju. U hereziografskim, teološkim i historijskim djelima, poput poznate enciklopedije [[Ebu-l-Hasan el-Eš'ari|el-Eš'arija]] ''[[Mekalatu-l-islamijjin]]'' (''Mišljenja islamista''), islamista se odnosi na svaku osobu koja sebe pripisuje islamu, a da tu pripadnost ni ne potvrđuje ni ne negira. Ako se koristi dosljedno, koristi se radi nepristrasnosti, ali ako se koristi u odnosu na određenu osobu ili grupu posebno bez drugih, to implicira da je autor nesiguran treba li potvrditi ili negirati njihovu pripadnost islamu, ili pokušava insinuirati svoje neodobravanje te pripadnosti bez kontroverze.<ref>{{Cite web |title=تأملات في معنى مصطلح إسلامي |url=https://thenewkhalij.news/article/16712/%D8%AA%D8%A3%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%89-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A |access-date=4. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085440/https://thenewkhalij.news/article/16712/%D8%AA%D8%A3%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%89-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=AYARI |first=Badreddine |date=19. 7. 2012 |title=بين المسلم والاسلامى:مصطلح ( اسلامى) بين الاجتهاد والبدعة |url=https://drsabrikhalil.wordpress.com/2012/07/19/%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89%d9%85%d8%b5%d8%b7%d9%84%d8%ad-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89-%d8%a8%d9%8a%d9%86/ |access-date=4. 5. 2023 |website=الموقع الرسمي للدكتور صبري محمد خليل خيري |language=ar |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085440/https://drsabrikhalil.wordpress.com/2012/07/19/%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A8%D9%8A%D9%86/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=31. 3. 2021 |title=الفرق بين "المسلمين" و"الإسلاميين" |url=http://alharakalseyasi.com/4921/ |access-date=4. 5. 2023 |website=صحيفة الحراك السياسي |language=ar |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085441/http://alharakalseyasi.com/4921/ |url-status=usurped }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nawal.Alali |title=إسلامي أو إسلاموي: نقلات فوق رقعة من المصطلحات |url=https://www.alaraby.co.uk/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A3%D9%88-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%8A-%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%88%D9%82-%D8%B1%D9%82%D8%B9%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AA |access-date=4. 5. 2023 |website=alaraby.co.uk/ |language=ar |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504090936/https://www.alaraby.co.uk/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A3%D9%88-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%8A-%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%88%D9%82-%D8%B1%D9%82%D8%B9%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AA |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=" مسلم " أم " إسلامي " أم "إسلاموي " .. أين الصواب ..؟ |url=https://montada.echoroukonline.com/showthread.php?t=178006 |website=الشروق |access-date=4. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085433/https://montada.echoroukonline.com/showthread.php?t=178006 |url-status=live }}</ref> Nasuprot tome, nazivanje osobe [[musliman]]om ili [[kafir]]om implicira eksplicitnu potvrdu ili negaciju pripadnosti te osobe islamu. Kako bi izbjegli problem koji proizlazi iz konfuzije između zapadne i arapske upotrebe termina islamista, arapski novinari izmislili su termin ''islamawi'' (''islamijanski'') umjesto ''islami'' (''islamistički'') za označavanje političkog pokreta, iako se taj termin ponekad kritizira kao [[Gramatika|gramatički]] neispravan.<ref>{{Cite web |last=Ali el-Juzu |first=Mustafa |title=زيادة الألف والواو في النسبة |url=https://alarabi.nccal.gov.kw/Home/Article/19698 |access-date=4. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085441/https://alarabi.nccal.gov.kw/Home/Article/19698 |url-status=live }}</ref> === Definicije === Islamizam je definisan kao: * "uvjerenje da bi islam trebao voditi društveni i politički, kao i lični život" ([[Sheri Berman]]);<ref name="Berman, S 2003, p. 258">{{cite journal |last=Berman |first=Sheri |title=Islamism, Revolution, and Civil Society |journal=Perspectives on Politics |volume=1 |issue=2 |year=2003 |page=258 |doi=10.1017/S1537592703000197|s2cid=145201910 }}</ref> * uvjerenje da bi islam trebao utjecati na političke sisteme ([[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge rječnik engleskog jezika]]);<ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/islamism|title=Islamism |work=Cambridge English Dictionary}}</ref> * "[islamska] ideologija koja vodi društvo u cjelini i koja [poučava] da zakon mora biti u skladu sa [[Šerijat|islamskim šerijatom]]", (W. E. Shepard);<ref name=shepard-1996-40>Shepard, W. E. ''Sejid Kutb and Islamic Activism: A Translation and Critical Analysis of Social Justice in Islam''. Leiden, New York: E.J. Brill. (1996). p. 40</ref> * kombinacija dva ranije postojeća trenda: ** pokreta za oživljavanje vjere, oslabljene "stranim utjecajem, političkim oportunizmom, moralnom labavošću i zaboravljanjem svetih tekstova";<ref name=ORFPI1994:4>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 4</ref> ** novijeg pokreta protiv imperijalizma/kolonijalizma, koji se pretvorio u jednostavniji antivesternizam; koji su ranije prihvatali ljevičari i nacionalisti, ali čije su se pristalice okrenule islamu;<ref name=ORFPI1994:4/> * oblik "religizirane politike" i primjer [[vjerski fundamentalizam|vjerskog fundamentalizma]] koji zamišlja islamsku zajednicu koja traži globalnu hegemoniju za svoje vrijednosti ([[Bassam Tibi]]);<ref>{{cite book|author=Bassam Tibi|author-link=Bassam Tibi|title=Islamism and Islam|url=https://books.google.com/books?id=HyEyLXcIXgUC&pg=PA22|publisher=Yale University Press|year=2012|page=22|isbn=978-0300160147}}</ref> * "politički pokret koji favorizira preuređenje vlade i društva u skladu sa zakonima koje propisuje islam" (stilski priručnik [[Associated Press]]a);<ref name="BYERS-2013">{{cite news |last1=Byers |first1=Dylan |title=AP Stylebook revises 'Islamist' use |url=https://www.politico.com/blogs/media/2013/04/ap-stylebook-revises-islamist-use-160943 |access-date=6. 2. 2023 |agency=Politico |date=5. 4. 2013 |archive-date=3. 6. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603060733/https://www.politico.com/blogs/media/2013/04/ap-stylebook-revises-islamist-use-160943 |url-status=live }}</ref><ref name=cair-5-4-2013/> * politička ideologija koja nastoji primijeniti islamska načela i norme kao općeprimjenjiva pravila za ponašanje ljudi; i čiji pristalice teže državi zasnovanoj na islamskim vrijednostima i zakonima (šerijat) te odbacuju zapadne vodeće principe, poput slobode mišljenja, slobode štampe, umjetničke slobode i slobode vjeroispovijesti (Thomas Volk);<ref name="Volk-KAS-2015-1">{{cite journal |last1=Volk |first1=Thomas |title=Islam – Islamism Clarification for turbulent times |journal=Konrad Adenauer Stiftung FACTS & FINDINGS |date=februar 2015 |issue=164 |page=1 |url=http://www.jstor.com/stable/resrep10078 |access-date=6. 2. 2023}}</ref> * širok skup političkih ideologija koje koriste islamske simbole i tradicije i crpe inspiraciju iz njih u potrazi za društvenopolitičkim ciljem – poznat i kao "politički islam" ([[Encyclopædia Britannica|Britannica]]);<ref name="Zeidan-EB">{{cite web |last1=Zeidan |first1=Adam |title=Islamism |url=https://www.britannica.com/topic/Islamism |website=Encyclopædia Britannica |access-date=15. 1. 2023 |archive-date=5. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605040447/https://www.britannica.com/topic/Islamism |url-status=live }}</ref> * "[...] [postalo je skraćenica za] 'muslimane koji nam se ne sviđaju.'" ([[Vijeće za američko-islamske odnose]] – u žalbi na raniju definiciju AP-a o islamistima);<ref name=cair-5-4-2013>{{cite web|title=You are here: Home Press Center Press Releases CAIR Condemns Series of Terror Attacks in France, Tunisia and Kuwait CAIR Welcomes AP Stylebook Revision of 'Islamist'|url=https://www.cair.com/press-center/press-releases/11808-cair-welcomes-ap-stylebook-revision-of-islamist.html|website=Council on American-Islamic Relations (CAIR)|access-date=29. 6. 2015|date=5. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907184257/https://www.cair.com/press-center/press-releases/11808-cair-welcomes-ap-stylebook-revision-of-islamist.html|archive-date=7. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> ** "zapadni popularni diskurs općenito koristi 'islamizam' kada se raspravlja o negativnom ili 'onome što je loše' u muslimanskim zajednicama. S druge strane, označitelj 'islam' rezerviran je za pozitivno ili neutralno." (David Belt).<ref name="Belt-2009">{{cite journal |last1=Belt |first1=David |title=Islamism in Popular Western Discourse |journal=Policy Perspectives |date=July–December 2009 |volume=6 |issue=2 |pages=1–20 |jstor=42909235 |url=https://www.jstor.org/stable/42909235 |access-date=6. 2. 2023 |archive-date=6. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206182535/https://www.jstor.org/stable/42909235 |url-status=live }}</ref> * pokret toliko širok i fleksibilan da dopire do "svega za svakoga" u islamu, čineći ga "neodrživim" (Tarek Osman);<ref name=Osman.p111/> ** alternativni pružatelj socijalne skrbi siromašnim masama; ** ljuta platforma za razočarane mlade; ** glasan poziv koji najavljuje "povratak čistoj religiji" onima koji traže identitet; ** "progresivna, umjerena vjerska platforma" za bogate i liberalne; ** "[...] i u ekstremima, nasilno sredstvo za odbijače i radikale;<ref name=Osman.p111>Osman, Tarek, ''Egypt on the brink'', 2010, p. 111</ref> * islamski "pokret koji traži kulturnu diferencijaciju od Zapada i ponovno povezivanje s pretkolonijalnim simboličkim univerzumom" ([[François Burgat]]);<ref name=Burgat-IMiNA-1997>Burgat, François, "The Islamic Movement in North Africa", U of Texas Press, 1997, pp. 39–41, 67–71, 309</ref> * "aktivno isticanje i promicanje uvjerenja, propisa, zakona ili politika za koje se smatra da su islamskog karaktera" ([[Međunarodna krizna grupa]]);<ref name="ICG"/> * pokret "muslimana koji se oslanjaju na vjerovanje, simbole i jezik islama kako bi inspirirali, oblikovali i oživjeli političku aktivnost"; koji može sadržavati umjerene, tolerantne, miroljubive aktiviste ili one koji "propovijedaju netoleranciju i podržavaju nasilje" ([[Robert Pelletreau]]);<ref>{{cite web |url=http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/bureaus/nea/960508PelletreauMuslim.html |author=Robert H. Pelletreau, Jr. |title=Dealing with the Muslim Politics of the Middle East:Algeria, Hamas, Iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010091754/http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/bureaus/nea/960508PelletreauMuslim.html |archive-date=10. 10. 2017 |work=Council on Foreign Relations |date=8. 5. 1996}}</ref> * "svi oni koji nastoje islamizirati svoju okolinu, bilo u odnosu na svoje živote u društvu, svoje porodične okolnosti, ili radno mjesto..." ([[Olivier Roy]]).<ref name=cwdi-viii>{{cite book|last1=Roy|first1=Olivier|last2=Sfeir|first2=Antoine|title=The Columbia World Dictionary of Islamism|date=2007|publisher=Columbia University Press.|page=viii|url=https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&q=principles%20of%20%20islamism&pg=PR8|access-date=15. 12. 2015|isbn=978-0231146401}}</ref> === Odnos islama i islamizma === {{further|Politički aspekti islama}} [[Datoteka:A public demonstration demanding Sharia in Britain.jpg|mini|upright=1.3|Javne demonstracije islamista u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] za [[šerijat]], oktobar 2009.]] Islamisti jednostavno vjeruju da je njihov pokret ili ispravljena verzija ili oživljavanje [[islam]]a, ali drugi smatraju da je islamizam moderna devijacija od islama koju bi trebalo ili osuditi ili odbaciti. Pisac za [[Međunarodna krizna grupa|Međunarodnu kriznu grupu]] tvrdi da je "koncept 'političkog islama'" američka tvorevina stvorena da objasni [[Iranska revolucija|Iransku islamsku revoluciju]], ignorirajući činjenicu da je (prema piscu) islam po definiciji politički. Zapravo je [[Politički kvijetizam|kvijetistički]]/nepolitički islam, a ne islamizam, onaj koji zahtijeva objašnjenje, a koje autor daje nazivajući ga historijskom slučajnošću "kratkotrajne ere vrhunca sekularnog arapskog nacionalizma između 1945. i 1970. godine".<ref name="ICGUnderstandingIslam">{{cite web|title=Understanding Islamism|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/Understanding%20Islamism.pdf|publisher=[[International Crisis Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100808200810/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/Understanding%20Islamism.ashx|archive-date=8. 8. 2010|date=2. 3. 2005|url-status=dead}}</ref> Hayri Abaza tvrdi da neuspjeh u razlikovanju islama od islamizma navodi mnoge na Zapadu da to dvoje izjednačavaju; oni misle da podržavanjem neliberalnih islamskih (islamističkih) režima poštuju islam, na štetu onih koji traže [[sekularizam|odvajanje religije od politike]].<ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/it-islamic-or-islamist-73961|title=Is It Islamic or Islamist?|date=22. 10. 2010|newspaper=Newsweek|author=Hayri Abaza|access-date=12. 3. 2014|archive-date=4. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004035508/https://www.newsweek.com/it-islamic-or-islamist-73961|url-status=live}}</ref> Drugi izvor razlikuje islamiste od islama naglašavajući činjenicu da se islam "odnosi na religiju i [[islamska kultura|kulturu]] koja postoji [[Historija islama|više od milenija]]", dok je islamizam "političko-religijski fenomen povezan sa velikim događajima u dvadesetom vijeku". Islamisti su se, barem povremeno, definirali kao "islamiyyoun/islamisti" kako bi se razlikovali od "muslimun/muslimana".<ref>''Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States, The 9/11 Commission Report'', W.W. Norton & Company, New York, (2004), str. 562</ref> [[Daniel Pipes]] opisuje islamizam kao modernu ideologiju koja duguje više evropskim utopijskim političkim ideologijama i "izmima" nego tradicionalnoj islamskoj religiji.<ref>{{cite journal|url=http://nationalinterest.org/article/islam-and-islamism-faith-and-ideology-748|title=Islam and Islamism: Faith and Ideology|date=1. 3. 2000|journal=The National Interest|issue=Spring 2000|author=Daniel Pipes|access-date=12. 3. 2014|author-link=Daniel Pipes|archive-date=12. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512141047/http://nationalinterest.org/article/islam-and-islamism-faith-and-ideology-748|url-status=live}}</ref> Prema Salmanu Sejidu, "islamizam nije zamjena za islam na način na koji bi se moglo tvrditi da su [[komunizam]] i [[fašizam]] sekularizirane zamjene za kršćanstvo". Umjesto toga, to je "sazviježđe političkih projekata koji nastoje pozicionirati islam u središte bilo kojeg [[društveni poredak|društvenog poretka]]".<ref>{{Cite book |last=Sejid |first=Salman |title=Recalling the Caliphate: Decolonisation and World Order |publisher=Hurst |year=2014 |location=London |pages=9}}</ref> == Ideologija == === Islamski preporod === {{further|Islamski preporod}} [[Datoteka:A public demonstration calling for Sharia Islamic Law in Maldives 2014.jpg|mini|upright=1.3|Demonstranti islamisti nose natpise na kojima piše "Islam će dominirati svijetom" i "Dovraga s demokratijom" na [[Maldivi]]ma, septembar 2014.]] Moderno oživljavanje islamske pobožnosti i privlačnost islamskih stvari može se pratiti do nekoliko događaja. Do kraja Prvog svjetskog rata, smatralo se da većinom država sa muslimanskom većinom dominiraju zapadne države sa kršćanskim sklonostima. Ponuđena objašnjenja bila su: da su tvrdnje islama lažne i da je kršćanski ili postkršćanski Zapad konačno smislio drugi sistem koji je superioran; ili da je islam propao zato što nije bio vjeran sebi. Budući da su muslimani preferirali drugo objašnjenje, od vjernika se tražilo udvostručenje vjere i pobožnosti kako bi se taj trend preokrenuo.<ref>Edward Mortimer in ''Faith and Power: The Politics of Islam'', in Wright, ''Sacred Rage'', Simon & Schuster, (1985), str. 64–66</ref> Tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Sjedinjene Američke Države i Ujedinjeno Kraljevstvo pokrenule su tajne i javne kampanje za ohrabrivanje i jačanje islamskih fundamentalista na Bliskom istoku, u Sjevernoj Africi i južnoj Aziji. Ti islamski fundamentalisti smatrani su zaštitom od potencijalne ekspanzije [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i protutežom [[nacionalizam|nacionalističkim]] i [[socijalizam|socijalističkim]] pokretima koji su smatrani prijetnjom interesima zapadnih nacija.<ref>{{Cite book |last=Dreyfuss |first=Robert |title=Devil's game: how the United States helped unleash fundamentalist Islam |date=2005 |publisher=A Holt Paperback |isbn=978-0-8050-7652-3 |series=The American empire project |location=New York|pages=1–4}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davidson |first=Christopher M. |title=Shadow Wars: The Secret Struggle for the Middle East |url=https://archive.org/details/shadowwarssecret0000davi |date=2016 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1-78607-002-9 |location=La Vergne|pages=[https://archive.org/details/shadowwarssecret0000davi/page/42 43]–45}}</ref><ref>{{Cite book |last=Curtis |first=Mark |title=Secret affairs: Britain's collusion with radical Islam |date=2012 |publisher=Serpent's Tail |isbn=978-1-84668-764-8 |edition=New updated version |location=London|pages=65–68}}</ref> Prema nekim procjenama, između šezdesetih godina dvadesetog vijeka i 2016. godine, Saudijci su usmjerili više od 100 milijardi američkih dolara za širenje [[vehabizam|vehabijskog islama]].<ref>{{Cite news |date=30. 1. 2016 |title='Tsunami of money' from Saudi Arabia funding 24,000 Pakistan madrassas |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/tsunami-of-money-from-saudi-arabia-funding-24000-pakistan-madrassas/articleshow/50781972.cms?from=mdr |access-date=26. 1. 2026 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> Prema [[Politikologija|politikologu]] Alexu Alexievu, poticaj za [[međunarodno širenje selefizma i vehabizma]] od strane Saudijske Arabije bio je "najveća svjetska [[propaganda|propagandna kampanja]] ikada organizirana"<ref name="auto-3f61fa">{{Cite web |last=Jr |first=Frank Gaffney |date=8. 12. 2003 |title=Waging the 'War of Ideas' |url=https://centerforsecuritypolicy.org/waging-the-war-of-ideas-2/ |access-date=26. 1. 2026 |website=Center for Security Policy |language=en-US}}</ref>. [[David A. Kaplan]] to je opisao kao "bacanje u sjenu [[Aktivne mjere|sovjetskih propagandnih napora]] na vrhuncu Hladnog rata".<ref name="auto-3f61fa" /> U intervjuu za The Washington Post godine 2018., [[Mohammed bin Salman]], de facto vladar Saudijske Arabije, rekao je da je saudijsko [[međunarodno širenje selefizma i vehabizma]] "ukorijenjeno u Hladnom ratu, kada su saveznici tražili od Saudijske Arabije da iskoristi svoje resurse kako bi spriječila prodor [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] u muslimanske zemlje."<ref>{{Cite news |date=23. 3. 2018 |title=Saudi prince denies Kushner is ‘in his pocket’ |url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/saudi-prince-denies-kushner-is-in-his-pocket/2018/03/22/701a9c9e-2e22-11e8-8688-e053ba58f1e4_story.html |access-date=26. 1. 2026 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Godine 2013., [[Evropski parlament]] identificirao je [[vehabizam]] kao glavni izvor globalnog terorizma.<ref>{{Cite news |last=Reporters |first=Telegraph |date=29. 3. 2016 |title=What is Wahhabism? The reactionary branch of Islam from Saudi Arabia said to be 'the main source of global terrorism' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/03/29/what-is-wahhabism-the-reactionary-branch-of-islam-said-to-be-the/ |access-date=26. 1. 2026 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> Veza između nedostatka islamskog duha i nedostatka pobjede naglašena je katastrofalnim porazom armija koje su predvodili arapski nacionalisti u borbi protiv Izraela pod sloganom "Zemlja, more i zrak" u [[Šestodnevni rat|Šestodnevnom ratu]] iz 1967. godine, u usporedbi s (percipiranom) zamalo pobjedom u [[Jomkipurski rat|Jomkipurskom ratu]] šest godina kasnije. U tom ratu vojni slogan bio je "Bog je najveći".<ref>Wright, ''Sacred Rage'', str. 64–66</ref> Uporedo s Jomkipurskim ratom dogodio se i [[Naftna kriza 1973.|arapski naftni embargo]], gdje je dramatična odluka (muslimanskih) zemalja proizvođača nafte u Perzijskom zaljevu da smanje proizvodnju i učetverostruče cijenu nafte učinila termine nafta, Arapi i islam sinonimima za moć širom svijeta, a posebno u javnoj mašti muslimanskog svijeta.<ref>Wright, ''Sacred Rage'', str. 66 from Pipes, Daniel, ''In the Path of God'', Basic Books, (1983), str. 285</ref> Mnogi muslimani vjeruju, baš kao što je vjerovao saudijski princ Saud el-Faisal, da stotine milijardi dolara bogatstva dobijenih iz ogromnih naftnih nalazišta Perzijskog zaljeva nisu bile ništa manje od Božijeg dara vjernicima u islamu.<ref>from interview by Robin Wright of UK Foreign Secretary (at the time) Lord Carrington in November 1981, ''Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam'', by Robin Wright, Simon & Schuster, (1985), str. 67</ref> Kako je [[islamski preporod]] dobivao na zamahu, vlade poput one u Egiptu, koje su prethodno gušile (i još uvijek su nastavile gušiti) islamiste, pridružile su se tom trendu. Zabranile su alkohol i preplavile radiotelevizijski eter vjerskim programima,<ref name="Mu">Murphy, ''Passion for Islam'', (2002), str. 36</ref> dajući tom pokretu još veću izloženost. === Obnova hilafeta === {{See also|Pokret za hilafet|}} [[Datoteka:Cover_of_the_second_issue_of_al-Manar_magazine,_1899.jpg|mini|Časopis ''[[Al-Manar (časopis)|Al-Manar]]'', najpopularniji islamski časopis u dvadesetom vijeku koji je pozivao na obnovu hilafeta]] [[Ukidanje Osmanskog sultanata]] od strane [[Velika narodna skupština Turske|Velike narodne skupštine Turske]] dana 1. 11. 1922. okončalo je [[Osmansko Carstvo]], koje je trajalo od 1299. godine. Dana 11. 11. 1922., na [[Konferencija u Lozani 1922–1923.|Konferenciji u Lozani]], priznat je suverenitet Velike narodne skupštine koji je [[Vlada u Ankari|Vlada u Angori]] (sada [[Ankara]]) vršila nad Turskom. Posljednji sultan, [[Mehmed VI]], napustio je osmansku prijestolnicu, [[Konstantinopolj]] (sada [[Istanbul]]), dana 17. 11. 1922. Pravni položaj učvršćen je potpisivanjem [[Sporazum iz Lozane|Sporazuma iz Lozane]] dana 24. 7. 1923. U martu 1924. godine, Turska nacionalna skupština je pravno [[Ukidanje hilafeta|uklonila hilafet]], označivši kraj osmanskog utjecaja. To je šokiralo sunitski klerikalni svijet, a mnogi su osjetili potrebu da islam predstave ne kao tradicionalnu religiju, već kao [[Novotarija|inovativnu]] društveno-političku ideologiju moderne nacionalne države.{{sfn|Rahnema|2005|p=101}} Reakcija na nove realnosti modernog svijeta iznjedrila je islamističke ideologe poput [[Rašid Rida|Rashida Ride]] i [[Ebu-l-Ala el-Mevdudi]]ja, kao i organizacije poput [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] u Egiptu i [[Medžlis ahrar islama|Majlis-e-Ahrar-ul-Islam]] u Indiji. Rašid Rida, istaknuti selefijski teolog rođen u Siriji i sa sjedištem u [[Egipat|Egiptu]], bio je poznat kao preporoditelj [[hadis|proučavanja hadisa]] u sunitskim sjemeništima i pionirski teoretičar [[islamska država|islamizma]] u modernom dobu.<ref>{{Cite book |last=Olidort |first=Jacob |title=In Defense of Tradition: Muḥammad Nāșir AL-Dīn El-Albānī and the Salafī Method |publisher=Princeton University |year=2015 |location=Princeton, NJ, U.S.A |pages=52–62 |chapter=A New Curriculum: Rashīd Rida and Traditionalist Salafism |quote="Rashīd Rida presented these core ideas of Traditionalist Salafism, especially the purported interest in ḥadīth of the early generations of Muslims, as a remedy for correcting Islamic practice and belief during his time."}}</ref> Tokom 1922. i 1923. godine, Rida je objavio seriju članaka u utjecajnom časopisu ''[[El-Manar (časopis)|El-Manar]]'' pod naslovom "''[[Hilafet ili vrhovni imamat (knjiga)|Hilafet ili vrhovni imamat]]''". U ovoj visoko utjecajnoj raspravi, Rida se zalaže za obnovu hilafeta pod vodstvom [[Fakih|islamskih pravnika]] i predlaže gradualističke mjere obrazovanja, reformacije i pročišćavanja kroz napore ''[[selefizam|selefijskih]]'' reformskih pokreta širom svijeta.<ref name="Willis 2010 711–732">{{Cite journal |last=Willis |first=John |date=2010 |title=Debating the Caliphate: Islam and Nation in the Work of Rašid Rida and Ebu-l-Kelam Azad |url=https://www.jstor.org/stable/25762122 |journal=The International History Review |volume=32 |issue=4 |pages=711–732 |doi=10.1080/07075332.2010.534609 |jstor=25762122 |s2cid=153982399 |issn=0707-5332 |access-date=7. 5. 2023 |archive-date=27. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327015041/https://www.jstor.org/stable/25762122 |url-status=live }}</ref> Sejid Rašid Rida posjetio je Indiju 1912. godine te je bio impresioniran sjemeništima [[Darul ulum Deoband]] i [[Darul ulum nedvetul-ulema|Nadwatul Ulama]].<ref>{{Cite web |last=Allāh |first='Abd |date=29. 2. 2012 |title=Shaykh Rašid Rida on Dar al-'Ulum Deoband |url=https://friendsofdeoband.wordpress.com/2012/02/29/rashid-rida-and-dar-el-ulum-deoband/ |access-date=7. 5. 2022 |website=Friends of Deoband|archive-date=27. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327015044/https://friendsofdeoband.wordpress.com/2012/02/29/rashid-rida-and-dar-el-ulum-deoband/ |url-status=live }}</ref> Ta su sjemeništa nosila naslijeđe [[Sejid Ahmed Barelvi|Sejida Ahmada Shahida]] i njegovog predmodernog islamskog emirata.<ref>B. Metcalf, "Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900", str. 50–60, Princeton University Press (1982).</ref> U [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]], [[Pokret za hilafet]] (1919–24) nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], pod vodstvom [[Ševket Ali (političar)|Shaukata Alija]], Maulane [[Muhamed Ali Džauhar|Mohammada Alija Jauhara]], [[Hakim Adžmal Kan|Hakima Ajmala Khana]] i [[Ebu-l-Kelam Azad|Maulane Azada]], počeo je biti primjer težnji južnoazijskih muslimana za [[hilafet]]om. === Antivesternizacija === {{Further|Antizapadnjačko raspoloženje}} Otuđenje muslimana od zapadnih načina, uključujući i zapadne političke načine.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2500?_hi=19&_pos=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528231208/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2500?_hi=19&_pos=1 |url-status=dead |archive-date=28. 5. 2012 |title=From the article on westernization in Oxford Islamic Studies Online |publisher=Oxfordislamicstudies.com |access-date=21. 4. 2012}}</ref> * Sjećanje u muslimanskim društvima na mnoge vijekove "kulturnog i institucionalnog uspjeha" islamske civilizacije koje je stvorilo "intenzivan otpor prema alternativnom 'civilizacijskom poretku'", kao što je zapadna civilizacija.<ref>Fuller, E., ''The Future of Political Islam'', (2003), str. 15</ref> * Blizina jezgre muslimanskog svijeta Evropi i kršćanstvu gdje je on prvo osvajao, a zatim bio osvojen. [[El-Endeluz|Iberija]] u osmom vijeku, [[Krstaški ratovi]] koji su započeli u jedanaestom vijeku, zatim stoljećima [[Osmansko Carstvo]], svi su bili polja rata između Evrope i islama.<ref>''Islam and the Myth of Confrontation'', Fred Halliday; (2003) str. 108</ref> :Prema riječima [[Bernard Lewis|Bernarda Lewisa]]: :<blockquote>Gotovo hiljadu godina, od prvog iskrcavanja Maura u Španiji do druge turske opsade Beča, Evropa je bila pod stalnom prijetnjom islama. U ranim stoljećima bila je to dvostruka prijetnja – ne samo invazije i osvajanja, već i preobraćenja i asimilacije. Gotovo sve osim najistočnijih pokrajina islamskog carstva oduzeto je kršćanskim vladarima, a velika većina prvih muslimana zapadno od Irana i Arabije bili su obraćenici iz kršćanstva... Njihov gubitak je bio teško pogođen i pojačao je strah da slična sudbina čeka i Evropu.<ref>Lewis, Bernard, ''Islam and the West'' Oxford University Press, str. 13, (1993)</ref></blockquote> Za islamiste je primarna prijetnja Zapada više kulturna nego politička ili ekonomska. Kulturna zavisnost lišava čovjeka vjere i identiteta te tako uništava islam i islamsku zajednicu (''[[ummet]]'') daleko efikasnije nego politička vladavina.<ref name="Haddad/Esposito1">Haddad/Esposito str. xvi</ref> === Snaga politike identiteta === Islamizam opisuje Graham E. Fuller kao dio [[politika identiteta|politike identiteta]], tačnije vjerski orijentiranog nacionalizma koji je nastao u Trećem svijetu u sedamdesetim godinama dvadesetog vijeka: "[[hinduistički nacionalizam|hinduizam u preporodu]] u Indiji, [[vjerski cionizam]] u Izraelu, [[Uzroci građanskog rata u Šri Lanki|militantni budizam u Šri Lanki]], oživljeni [[nacionalizam Sika|sikhski nacionalizam]] u regiji [[Pandžab (regija)|Pandžab]], '[[teologija oslobođenja]]' [[katoličanstvo|katoličanstva]] u Latinskoj Americi i islamizam u muslimanskom svijetu."<ref>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), str. 70–71</ref> === Antikomunistički stavovi === {{Further|Antikomunizam}} Do kasnih šezdesetih godina dvadesetog vijeka, nesovjetske zemlje sa muslimanskom većinom izborile su svoju nezavisnost te su imale tendenciju da potpadnu pod jedan od dva hladnoratovska bloka – s "Naserovim Egiptom, baasističkom Sirijom i Irakom, Libijom Moamera Gadafija, Alžirom pod Ahmedom Ben Bellom i Houarijem Boumedienneom, [[Južni Jemen|Južnim Jemenom]] i Sukarnovom Indonezijom" usklađenim sa Moskvom.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, str. 46</ref> Svjesni bliske povezanosti stanovništva sa islamom, "školski udžbenici šezdesetih godina u ovim zemljama trudili su se da uvjere djecu da je socijalizam jednostavno pravilno shvaćen islam."<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, str. 47</ref> [[Olivier Roy]] piše da je "neuspjeh 'arapskog socijalističkog' modela ... ostavio prostor za pojavu novih protestnih ideologija u dekonstruisanim društvima ..."<ref name=ORFPI1994:52>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 52</ref> Gilles Kepel primjećuje da, kada je kolaps cijena nafte doveo do široko rasprostranjenih nasilnih i destruktivnih nereda od strane urbane sirotinje u Alžiru 1988. godine, ono što se moglo činiti kao prirodno otvaranje za ljevicu, umjesto toga bio je početak velikih pobjeda za islamističku stranku [[Islamski front spasa]] (FIS). Razlog za to je što su korupcija i ekonomska disfunkcija politika vladajuće stranke [[socijalizam Trećeg svijeta|socijalizma Trećeg svijeta]] (FNL) "u velikoj mjeri diskreditirali" rječnik socijalizma.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, str. 160–1</ref> U [[postkolonijalizam|postkolonijalnoj]] eri mnogim državama s muslimanskom većinom, poput Indonezije, Egipta, Sirije i Iraka, vladali su autoritarni režimi u kojima su decenijama često kontinuirano dominirali isti pojedinci ili njihovi kadrovi. Istovremeno, vojska je igrala značajnu ulogu u odlukama vlasti u mnogim od tih država ([[Duboka država u Turskoj|prevelika uloga vojske]] mogla se vidjeti i u demokratskoj Turskoj).<ref name="Wi">''The History of the Modern Middle East'' by William L. Cleveland and Martin Bunton, 2008, str. 371.</ref> Autoritarni režimi, podržani vojskom, poduzeli su dodatne mjere kako bi ućutkali ljevičarske opozicijske snage, često uz pomoć stranih sila. Ućutkivanje ljevičarske opozicije lišilo je mase kanala za izražavanje svojih ekonomskih pritužbi i frustracija zbog nedostatka demokratskih procesa.<ref name="Wi"/> Zbog toga su u [[Posthladnoratovska era|posthladnoratovskoj eri]] islamistički pokreti zasnovani na civilnom društvu, poput Muslimanskog bratstva, bili jedine organizacije sposobne da pruže puteve za protest.<ref name="Wi"/> Ta dinamika ponovila se nakon što su države prošle kroz [[demokratizacija|demokratsku tranziciju]]. U Indoneziji su određene sekularne političke stranke doprinijele donošenju vjerskih podzakonskih akata kako bi se suprotstavile popularnosti islamističke opozicije.<ref>{{cite web |url=https://www.thejakartapost.com/news/2018/11/19/politicel-parties-clash-over-šerijat-based-bylaws.html |title=Political parties clash over šerijat-based bylaws |work=The Jakarta Post |access-date=6. 3. 2021 |archive-date=11. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130737/https://www.thejakartapost.com/news/2018/11/19/politicel-parties-clash-over-šerijat-based-bylaws.html |url-status=live }}</ref> U Egiptu, tokom kratkog perioda [[Predsjednički izbori u Egiptu 2012.|demokratskog eksperimenta]], Muslimansko bratstvo je preuzelo zamah tako što je bilo najkohezivniji politički pokret među opozicijom.<ref>The Unbreakable Muslim Brotherhood: Grim Prospects for a Liberal Egypt, by [[Eric Trager]], ''Foreign Affairs'', 2011.</ref> == Utjecaj == [[Datoteka:Tahar Djaout 1980.jpg|mini|Alžirskog [[sekularizam|sekularističkog]] novinara [[Tahar Djaout|Tahara Djaouta]] ubila je [[Oružana islamska grupa Alžira]] 1993. godine.]] Malo posmatrača osporava ogroman utjecaj islamizma unutar [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]].<ref name="murphy-160">Murphy, Caryle, ''Passion for Islam'', (c. 2002), p. 160</ref><ref name="cook">Cook, Michael, ''The Koran: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, (2000)</ref><ref name="murphy-161">Murphy, Caryle, ''Passion for Islam: Shaping the Modern Middle East: the Egyptian Experience'', Scribner, (c. 2002), p. 161</ref> Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]], politički pokreti zasnovani na liberalnoj ideologiji slobodnog izražavanja i demokratske vladavine predvodili su opoziciju u drugim dijelovima svijeta, poput Latinske Amerike, istočne Evrope i mnogih dijelova Azije. Međutim, "jednostavna je činjenica da politički islam trenutno vlada [približno 2002–2003] kao najmoćnija ideološka sila širom današnjeg muslimanskog svijeta".<ref>Fuller, ''The Future of Political Islam'', (2003), p. 67</ref><ref>Referring to the success of radical transnational Islamism and specifically the party [[Hizb ut-Tahrir]], [[Zeyno Baran]] writes that "all religions have radicals, but in contemporary Islam the radicals have become the mainstream, and the moderates are pushed to the sides of the debate." (source: {{cite web |last1=Baran |first1=Zeyno |url=http://www.bits.de/public/documents/US_Terrorist_Attacks/Hizbut-ahrirIslam'sPoliticalInsurgency.pdf |title=Hizb ut-Tahrir: Islam's Political Insurgency |publisher=Nixon Center |date=decembar 2004 |access-date=30. 3. 2016 |page=13 |ref=ZBHTIPI2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210214407/http://www.bits.de/public/documents/US_Terrorist_Attacks/Hizbut-ahrirIslam%27sPoliticalInsurgency.pdf |archive-date=10. 12. 2015 |url-status=dead }})</ref> Snaga islamizma također proizlazi iz snage [[religioznost]]i općenito u muslimanskom svijetu. U poređenju s drugim društvima širom svijeta, "ono što je zapanjujuće u islamskom svijetu jeste da [...] se čini da je u njega najmanje prodrla [[ireligioznost]]".<ref name="cook-43"/> Tamo gdje drugi narodi mogu tražiti odgovore od fizičkih ili društvenih nauka u oblastima za koje su njihovi preci smatrali da ih je najbolje prepustiti svetim spisima, u muslimanskom svijetu religija je postala sveobuhvatnija, a ne manje obuhvatna, jer su "u posljednjih nekoliko decenija upravo fundamentalisti sve više predstavljali vrhunac" muslimanske kulture.<ref name="cook-43">Cook, Michael, ''The Koran: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, (2000), p.42-3</ref> Godine 2009., njemačka novinarka Sonja Zekri opisala je islamiste u Egiptu i drugim muslimanskim zemljama kao "izuzetno utjecajne. [...] Oni određuju kako će se neko oblačiti, šta će jesti. U tim oblastima, oni su nevjerovatno uspješni. [...] Čak i ako islamisti nikada ne dođu na vlast, oni su transformirali svoje zemlje."<ref name="qantara">{{cite web |url=http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |title=The Islamism Debate: God's Counterculture |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403133042/http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |archive-date=3. 4. 2008 |author=Sonja Zekri |author-link=Sonja Zekri |work=Süddeutsche Zeitung |date=2008 |translator=Phyllis Anderson}}</ref> Politički islamisti opisani su kao oni koji se "takmiče na demokratskom javnom trgu u mjestima poput [[Turska|Turske]], [[Tunis]]a, [[Malezija|Malezije]] i [[Indonezija|Indonezije]]".<ref>Farr, Thomas F. "Islam's Way to Freedom", ''First Things'', November 2008, pp. 24–28 [26]</ref> == Vrste == Islamizam nije jedinstven pokret i poprima različite oblike te obuhvata širok raspon strategija i taktika prema vlastima koje su na pozicijama – "uništenje, opozicija, kolaboracija, ravnodušnost"<ref name=ORFPI1994:24/> – ne zato (ili ne samo zato) zbog razlika u mišljenjima, već zato što varira kako se okolnosti mijenjaju.<ref name=ORFPI1994:109>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 109</ref><ref name="Valbjørn-POMEPS"/><sup>p.&nbsp;54</sup> Umjereni i reformistički islamisti koji prihvataju demokratski proces i djeluju unutar njega uključuju stranke poput tuniskog [[Pokret Ennahda|Pokreta Ennahda]]. Neki islamisti mogu biti vjerski [[populizam|populisti]] ili krajnja desnica.<ref name="k356">{{cite journal | last1=Barton | first1=Greg | last2=Yilmaz | first2=Ihsan | last3=Morieson | first3=Nicholas | title=Religious and Pro-Violence Populism in Indonesia: The Rise and Fall of a Far-Right Islamist Civilisationist Movement | journal=Religions | volume=12 | issue=6 | date=29. 5. 2021 | issn=2077-1444 | doi=10.3390/rel12060397 | doi-access=free | page=397}}</ref> Pakistanski [[Džemat-e-islami (Pakistan)|Džemat-e-islami]] u osnovi je društveno-politička i "[[avangardna stranka]]" koja djeluje unutar pakistanskog demokratskog političkog procesa, ali je također stjecao politički utjecaj putem vojnih državnih udara u prošlosti.<ref name=ORFPI1994:24/> Druge islamističke grupe, poput [[Hezbollah]]a u [[Liban]]u i [[Hamas]]a u [[Palestina|Palestini]], tvrde da učestvuju u demokratskom i političkom procesu, kao i u oružanim napadima putem svojih moćnih paravojnih krila. [[Džihadizam|Džihadističke]] organizacije poput [[El-Kaida|el-Kaide]] i [[Egipatski islamski džihad|Egipatskog islamskog džihada]], kao i grupe poput [[talibani|talibana]], u potpunosti odbacuju demokratiju, smatrajući je oblikom ''[[kufur|kufra]]'' (nevjerstva), i pozivaju na [[ofanzivni džihad]] na vjerskoj osnovi. Još jedna velika podjela unutar islamizma postoji između onoga što je [[Graham E. Fuller]] opisao kao ''konzervativne'' "čuvare tradicije" ([[selefizam|selefije]], poput onih u [[vehabizam|vehabijskom]] pokretu) i ''revolucionarnu'' "avangardu promjene i islamske reforme", čije je središte [[Muslimansko bratstvo]].<ref name="Fuller, 2003 pp. 194">Fuller, ''The Future of Political Islam'', (2003), pp. 194–95</ref> [[Olivier Roy (profesor)|Olivier Roy]] tvrdi da je "[[suniti|sunitski]] [[panislamizam]] doživio značajan pomak u drugoj polovini dvadesetog vijeka" kada je pokret Muslimansko bratstvo, sa svojim fokusom na islamizaciju [[panarabizam|panarabizma]], zasjenjen [[selefizam|selefijskim]] pokretom, s njegovim naglaskom na "šerijatu, a ne na izgradnji islamskih institucija".<ref>Roy, Olivier, ''The Politics of Chaos in the Middle East'', Columbia University Press, (2008), pp. 92–93</ref> Nakon [[Arapsko proljeće|Arapskog proljeća]] (počevši od 2011. godine), Roy je opisao islamizam kao "sve više međuzavisan" s demokratijom u većem dijelu [[Arapski svijet|arapskog muslimanskog svijeta]], tako da "nijedno sada ne može preživjeti bez drugog." Iako sama islamistička politička kultura možda nije demokratska, islamistima su potrebni demokratski izbori kako bi održali svoj legitimitet. Istovremeno, njihova popularnost je tolika da se nijedna vlada koja isključuje glavne islamističke grupe ne može nazvati demokratskom.<ref name="foreignpolicy1"/> Tvrdeći da su razlike između "radikalnog i umjerenog" ili "nasilnog i miroljubivog" islamizma bile "previše pojednostavljene", približno 2017. godine, naučnik Morten Valbjørn predložio je ove "znatno sofisticiranije tipologije" islamizma:<ref name="Valbjørn-POMEPS">{{cite web |last1=Valbjørn |first1=Morten |title=Bringing the 'Other Islamists' back in: Sunni and Shia Islamism(s) in a sectarianized new Middle East |url=https://pomeps.org/bringing-the-other-islamists-back-in-sunni-and-shia-islamisms-in-a-sectarianized-new-middle-east |website=POMEPS, Project on Middle East Political Science |publisher=Elliott School of International Affairs |access-date=27. 1. 2023 |date=c. 2017}}</ref> {{blockquote| * otporni / revolucionarni / reformistički islamizam,<ref name="Robinson, 2007">Robinson, Glenn E. (2007). "The battle for Iraq: Islamic insurgencies in comparative perspective". Third World Quarterly, vol. 28, no. 2, pp. 261–273.</ref> * islah-ihvanistički / džihadsko-ihvanistički / islah-selefijski / džihadsko-selefijski islamizam,<ref name="Utvik, 2011">Utvik, Bjørn Olav (2011). Islamismen, Oslo: Unipub.</ref> * reformistički / revolucionarni / društveni / duhovni islamizam,<ref name="Yavuz, 2003">Yavuz, M. Hakan (2003). Islamic Political Identity in Turkey, Oxford: Oxford University Press.</ref> * islamizam Trećeg svijeta / neo-islamizam Trećeg svijeta,<ref name="Strindberg and Wärn, 2005">Strindberg, Anders & Mats Wärn (2005). "Realities of Resistance: Hizballah, the Palestinian rejectionists, and el-Qa'ida compared". Journal of Palestine Studies, vol. 34, no. 3, pp. 23–41.</ref> * statistički / nestatistički islamizam,<ref name="Volpi-and-Stein-2015">Volpi, Frédéric & Ewan Stein (2015). "Islamism and the state after the Arab uprisings: Between people power and state power". Democratization, vol. 22, no. 2, pp. 276–293.</ref> * selefijsko-džihadistički / ihvanistički islamizam,<ref name="Lynch, 2010">Lynch, Marc (2010). "Islam Divided Between 'Salafi-jihad' and the 'Ikhwan'". Studies in Conflict & Terrorism, vol. 33, no. 6, pp. 467–487.</ref> ili * mejnstrim / iredentistički džihadistički / doktrinarni džihadistički islamizam.<ref name="Gerges, 2005">Gerges, Fawaz (2005). The Far Enemy : why jihad went global, Cambridge: Cambridge University Press.</ref>}} === Umjereni i reformistički islamizam === {{See also|Islamska demokratija}} Tokom osamdesetih i devedesetih godina dvadesetog vijeka, glavni umjereni islamistički pokreti poput [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i Ennahde bili su isključeni iz demokratskog političkog učešća. Barem djelimično iz tog razloga, islamisti su pokušali svrgnuti vladu u [[Alžirski građanski rat|Alžirskom građanskom ratu]] (1991–2002) i vodili su [[terorizam u Egiptu|terorističku kampanju u Egiptu]] tokom devedesetih. Ti pokušaji su slomljeni i u dvadeset prvom vijeku islamisti su se sve više okretali nenasilnim metodama,<ref name="Is">{{cite journal |url=http://carnegieendowment.org/files/pb40.hamzawy.FINAL.pdf |title=The Key to Arab Reform: Moderate Islamists |journal=Carnegie Endowment for Peace |pages=2 |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004005113/https://carnegieendowment.org/files/pb40.hamzawy.FINAL.pdf |url-status=live }}</ref> a "umjereni islamisti" sada čine većinu savremenih islamističkih pokreta.<ref name="Ham"/><ref name="Fuller, 2003 pp. 194"/><ref name="Om">Moussalli, Ahmad S. ''Islamic democracy and pluralism''. from Safi, Omid. ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism''. Oneworld Publications, 1 April 2003.</ref> Među nekim islamistima, demokratija je usklađena s islamom pomoću ''[[šura|šure]]'' (konsultacije). Tradicija po kojoj se vladar konsultuje smatra se [[sunet]]om islamskog poslanika [[Muhammed]]a,<ref name="Om"/><ref>{{cite web|url=http://www.alhewar.com/SadekShura.htm|title=The Shura Principle in Islam – by Sadek Sulaiman|website=alhewar.com|access-date=4. 12. 2017|archive-date=24. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724034351/http://www.alhewar.com/SadekShura.htm|url-status=live}}</ref><ref>Esposito, J. & Voll, J., 2001, Islam and Democracy, ''Humanities'', Volume 22, Issue 6</ref> (''Medžlis aš-šura'' je uobičajen naziv za zakonodavna tijela u islamskim zemljama). Među različitim ciljevima, strategijama i ishodima "umjerenih islamističkih pokreta" jeste formalno napuštanje njihove prvobitne vizije provođenja ''[[šerijat]]a'' (također nazvano [[postislamizam]]) – što je učinio [[Pokret Ennahda]] u Tunisu<ref>{{Cite news|url=https://www.wilsoncenter.org/article/ennahda-gives-political-islam|title=Ennahda is "Leaving" Political Islam|date=20. 5. 2016|work=Wilson Center|access-date=23. 8. 2017|archive-date=24. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824012939/https://www.wilsoncenter.org/article/ennahda-gives-political-islam|url-status=live}}</ref> i [[Stranka prosperitetne pravde]] (PKS) u Indoneziji.<ref name="Al">El-Hamdi, Ridho. (2017). ''Moving towards a Normalised Path: Political Islam in Contemporary Indonesia''. JURNAL STUDI PEMERINTAHAN (JOURNAL OF GOVERNMENT & POLITICS). Vol. 8 No. 1, February 2017. p. 53, 56–57, 62.</ref> Drugi, poput Nacionalnog kongresa Sudana, uveli su šerijat uz podršku bogatih, konzervativnih država (prvenstveno Saudijske Arabije).<ref name="Human Rights Watch Report">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1994/sudan/ |work=Human Rights Watch Report |date=novembar 1994 |volume=6 |issue=9 |title=SUDAN: "IN THE NAME OF GOD", Repression Continues in Northern Sudan |access-date=2. 12. 2016 |archive-date=5. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005172932/https://www.hrw.org/reports/1994/sudan/ |url-status=live }}</ref><ref name="Fuller, Graham E. 2003 p. 108">Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 108</ref> Prema jednoj teoriji – "uključivanje-umjerenost" – međuzavisnost političkog ishoda sa strategijom znači da što islamisti postaju umjereniji, to je vjerovatnije da će biti politički uključeni (ili nesputani); i što je vlada susretljivija, to islamisti postaju manje "ekstremni".<ref>Pahwa, Sumita (2016). ''Pathways of Islamist adaptation: the Egyptian Muslim Brothers' lessons for inclusion moderation theory''. Democratization, Volume 24, 2017 – Issue 6. pp. 1066–1084.</ref> Prototip usklađivanja islamističkih načela u okvirima moderne države bio je "[[Turski model (politika)|turski model]]", zasnovan na očiglednom uspjehu vladavine turske [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|Stranke pravde i razvoja]] (AKP) predvođene [[Recep Tayyip Erdoğan|Recepom Tayyipom Erdoğanom]].<ref>{{cite web |url=http://carnegieendowment.org/2011/12/19/can-turkish-model-gain-traction-in-new-middle-east |title=Can the Turkish Model Gain Traction in the New Middle East? |author1=Sinan Ülgen |author2=Marwan Muasher |author3=Thomas de Waal |author4=Thomas Carothers |work=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=19. 12. 2011 |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=30. 11. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130043236/http://carnegieendowment.org/2011/12/19/can-turkish-model-gain-traction-in-new-middle-east |url-status=dead }}</ref> Turski model se, međutim, "urušio" nakon [[Protesti u Turskoj 2013.|čistke i kršenja demokratskih načela od strane Erdoğanovog režima]].<ref name=surreal>{{cite journal|last=de Bellaigue|first=Christopher|title=Turkey: 'Surreal, Menacing…Pompous'|journal=New York Review of Books|date=19. 12. 2013|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/dec/19/turkey-surreel-menacing-pompous/?pagination=false|access-date=12. 12. 2013|archive-date=17. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717145313/http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/dec/19/turkey-surreel-menacing-pompous/?pagination=false|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-23-7-16">{{cite news|last1=Akyol|first1=Mustafa|title=Who Was Behind the Coup Attempt in Turkey?|url=https://www.nytimes.com/2016/07/22/opinion/who-was-behind-the-coup-attempt-in-turkey.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2016/07/22/opinion/who-was-behind-the-coup-attempt-in-turkey.html |archive-date=3. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=23. 7. 2016|work=The New York Times|date=22. 7. 2016}}{{cbignore}}</ref> Kritičari tog koncepta – koji uključuju i islamiste koji odbacuju demokratiju i antiislamiste – smatraju da su islamističke težnje u osnovi nekompatibilne s demokratskim načelima. === Selefijski pokret === {{Main|Selefizam}} [[Datoteka:Ansar Dine Rebels - VOA.jpg|mini|Grupa [[Ansar Dine]], selefijska islamistička grupa koja je djelovala između 2012. i 2017. godine, nastojala je nametnuti apsolutni [[šerijat]] širom [[Mali]]ja.]] Savremeni [[selefizam|selefijski pokret]] ponekad se opisuje kao vrsta islamizma, a ponekad kao drugačija škola islama,<ref name=ORFPI1994:35>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 35</ref> na primjer kao "faza između fundamentalizma i islamizma".<ref name=ORFPI1994:31>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 31</ref> Prvobitno reformistički pokret Džemaluddina el-Afganija, Muhameda Abduhua i Rašida Rize (Rašid Rida), koji je odbacio [[marabutizam]] (sufizam), uspostavljene škole [[fikh]]a i zahtijevao individualno tumačenje (''[[idžtihad]]'') Kur'ana i [[sunet]]a;<ref name=ORFPI1994:32-33>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 32-33</ref> evoluirao je u pokret koji je prigrlio konzervativne doktrine srednjovjekovnog [[hanbelijski mezheb|hanbelijskog]] teologa [[Ibn Tejmije|Ibn Tejmijje]]. Iako sve selefije vjeruju da islam pokriva svaki aspekt života, da se šerijatski zakon mora temeljito provoditi i da se hilafet mora ponovo stvoriti kako bi vladao muslimanskim svijetom, oni se razlikuju po strategijama i prioritetima, koji uglavnom spadaju u tri grupe: * "[[Politički kvijetizam u islamu|Kvijetistička]]" škola zagovara islamizaciju kroz propovijedanje, obrazovanje masa o [[šerijat]]u i "pročišćavanje" vjerskih praksi, ignorišući pritom vladu. * Aktivistički (ili ''haraki'') [[selefijski islamizam|selefijski aktivizam]] podstiče političko učešće – suprotstavljanje vladinim kreditima s kamatama ili normalizaciji odnosa s Izraelom itd. Od 2013. godine, ova škola čini većinu selefizma.<ref name=jof>George Joffé, ''Islamist Radicalisation in Europe and the Middle East: Reassessing the Causes of Terrorism'', p. 317. London: [[I.B. Tauris]], 2013.</ref> Selefijske političke stranke u [[Muslimanski svijet|muslimanskom svijetu]] uključuju egipatsku [[Stranka El-Nour|Stranku El-Nour]], jemensku [[Stranka El-Islah (Jemen)|Stranku El-Islah]] i bahreinsko [[El-Asalah|Društvo El-Asalah]]. * [[Selefijski džihadizam]] (pogledajte ispod) inspirisan je ideologijom [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]] ([[kutbizam]], pogledajte ispod) i smatra sekularne institucije neprijateljem islama, zagovarajući revoluciju kako bi se utro put za uspostavljanje novog [[hilafet]]a.<ref name="Mo">Mohie-Eldin, Fatima. ''The Evolution of Salafism: A History of Salafi Doctrine''. El-Noor, Fall 2015. pp. 44–47.</ref> {{anchor|Militant Islamism}} === Militantni islamizam i džihadizam === {{main|Džihadizam}} {{see also|Islamski terorizam|Islamski ekstremizam}} ==== Kutbizam ==== {{main|Kutbizam}} [[Kutbizam]] se odnosi na [[džihadizam|džihadističku]] ideologiju koju je formulirao [[Sejid Kutb]] (utjecajna ličnost [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] u [[Egipat|Egiptu]] tokom pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka). Kutbizam je tvrdio ne samo da je šerijat suštinski za islam, već da, s obzirom na to da nije na snazi, islam zapravo nije ni postojao u muslimanskom svijetu, koji se nalazio u ''džahilijetu'' (stanju predislamskog neznanja). Kako bi se ispravila ta situacija, on je poticao na dvostruki napad: 1) propovijedanje radi preobraćenja i 2) džihad radi prisilnog eliminisanja "struktura" ''džahilijeta''.<ref>''Muslim extremism in Egypt: the prophet and pharaoh'' by Gilles Kepel, pp. 55–6</ref> Odbrambeni džihad protiv ''džahilijetskih'' muslimanskih vlada ne bi bio dovoljan. "Istina i laž ne mogu koegzistirati na ovoj Zemlji", pa je bio potreban ofanzivni džihad da bi se ''džahilijet'' eliminisao ne samo iz islamske domovine već i s lica Zemlje.<ref name="SOAGE-2009-192">{{cite journal |last1=SOAGE |first1=ANA BELÉN |title=Islamism and Modernity: The Political Thought of Sejid Kutb |journal=Totalitarian Movements and Political Religions |date=juni 2009 |volume=10 |issue=2 |page=192 |doi=10.1080/14690760903119092 |s2cid=144071957 |url=https://www.researchgate.net/publication/232945375 |access-date=9. 3. 2021}}</ref> Uz to, bila bi potrebna i budnost protiv zapadnih i jevrejskih zavjera protiv islama.<ref name="carlisle.army.mil">{{cite journal |url=http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/07spring/eikmeier.pdf |title=Kutbism: An Ideology of Islamic-Fascism | archive-url=https://web.archive.org/web/20170211205245/http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/07spring/eikmeier.pdf |archive-date=11. 2. 2017 |author=Dale C. Eikmeier |journal=[[Parameters (journal)|Parameters]] |date=Spring 2007 |pages=85–98}}</ref><ref name="Ha">{{cite web |author=Hassan, Hassan |date=13. 6. 2016 |url=https://carnegieendowment.org/research/2016/12/the-sectarianism-of-the-islamic-state-ideologicel-roots-and-political-context?lang=en |title=The Sectarianism of the Islamic State: Ideological Roots and Political Context |work=Carnegie Endowment for Peace |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=29. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029150445/https://carnegieendowment.org/2016/06/13/sectarianism-of-islamic-state-ideologicel-roots-and-political-context-pub-63746 |url-status=live }}</ref> Iako je Kutb pogubljen prije nego što je uspio u potpunosti artikulisati svoju ideologiju,<ref name="Ke">Kepel, ''Jihad'', 2002, p. 31</ref> njegove ideje su se širile i nadograđivale od strane kasnijih generacija, među kojima su bili [[Abdulah Jusuf Azam]] i [[Ayman el-Zawahiri]], koji je bio učenik Kutbovog brata [[Muhamed Kutb|Muhameda Kutba]], a kasnije je postao mentor [[Osama bin Laden|Osami bin Ladenu]].<ref>Sageman, Marc, ''Understanding Terror Networks'', University of Pennsylvania Press, 2004, p. 63</ref><ref>{{cite web|url=http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|title=How Did Sejid Kutb Influence Osama bin Laden?|access-date=26. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017060150/http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|archive-date=17. 10. 2010|url-status=dead}}</ref> El-Zawahiri je pomogao u prenošenju priča o "čistoći Kutbovog karaktera" i progonu koji je pretrpio, te je odigrao veliku ulogu u normalizaciji ofanzivnog džihada među Kutbovim sljedbenicima.<ref>Wright, ''Looming Tower'', 2006, p. 32-59</ref> ==== Selefijski džihadizam ==== {{Main|Selefijski džihadizam}} [[Selefijski džihadizam]] ili revolucionarni selefizam<ref>{{Cite journal |last1=Amghar |last2=Cavatorta |first1=Samir |first2=Francesco |date=17. 3. 2023 |title=Salafism in the contemporary age: Wiktorowicz revisited |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11562-023-00524-x |journal=Contemporary Islam |volume=17 |issue=2 |doi=10.1007/s11562-023-00524-x |via=Springer |page=3 |access-date=7. 5. 2023 |archive-date=8. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508090448/https://link.springer.com/article/10.1007/s11562-023-00524-x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> postao je istaknut tokom osamdesetih godina dvadesetog vijeka kada su [[Osama bin Laden]] i hiljade drugih militantnih muslimana došli iz cijelog muslimanskog svijeta kako bi se ujedinili protiv [[Sovjetsko-afganistanski rat|Sovjetskog Saveza nakon što je on izvršio invaziju na Afganistan]].<ref name="By"/><ref name="deneoux">Deneoux, Guilain (June 2002). "The Forgotten Swamp: Navigating Political Islam". ''Middle East Policy''. pp. 69–71."</ref><ref name="BLivesey">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |title=The Salafist movement by Bruce Livesey |publisher=PBS Frontline |date=2005 |access-date=24. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628202818/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |archive-date=28. 6. 2011 |url-status=live}}</ref><ref name=Kramer2003>{{cite journal |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |author=Kramer, Martin |journal=[[Middle East Quarterly]] |date=Spring 2003 |volume=X |issue=2 |pages=65–77 |quote=French academics have put the term into academic circulation as 'jihadist-Salafism.' The qualifier of Salafism—an historical reference to the precursor of these movements—will inevitably be stripped away in popular usage. |access-date=15. 4. 2014 |archive-date=1. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101195913/http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists |url-status=live }}</ref> Lokalni afganistanski muslimani ([[mudžahedin]]i) proglasili su džihad protiv Sovjeta i pomognuti su [[Operacija Ciklon|finansijskom, logističkom i vojnom podrškom]] od strane [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i Sjedinjenih Američkih Država, ali nakon što su sovjetske snage napustile Afganistan, to finansiranje i interes Amerike i Saudijske Arabije su prestali. Međunarodni dobrovoljci (koje je prvobitno organizovao [[Abdullah Azzam]]), trijumfovali su u pobjedi, daleko od umjerenog utjecaja doma i porodice, usred radikaliziranog utjecaja drugih militanata.<ref name=kepel-orig /> Želeći iskoristiti finansijsku, logističku i vojnu mrežu koja je bila razvijena<ref name="By">{{cite web |author=Byman, Daniel L |author2=Williams, Jennifer R. |date=24. 2. 2015 |url=https://www.brookings.edu/articles/isis-vs-el-qaeda-jihadisms-globel-civil-war/ |title=ISIS vs. Al Qaeda: Jihadism's global civil war |work=Brookings |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=21. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921200819/https://www.brookings.edu/articles/isis-vs-el-qaeda-jihadisms-globel-civil-war/ |url-status=live }}</ref> nastojali su nastaviti s vođenjem džihada i na drugim mjestima.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, p.219-220</ref> Njihove nove mete, međutim, uključivale su Sjedinjene Američke Države – finansijera mudžahedina, ali "percipiranog kao najvećeg neprijatelja vjere", te vlade većinski muslimanskih država – percipirane kao otpadnike od islama.<ref name="kepel-orig">"Jihadist-Salafism" is introduced by Gilles Kepel, ''Jihad: The Trail of Political Islam'' (Harvard: Harvard University Press, 2002) pp. 219–222</ref><ref name=jihad-220>Kepel, ''Jihad'', 2002, p.220</ref> Selefijsko-džihadistička ideologija kombinovala je doslovna i tradicionalna tumačenja svetih spisa selefija, s promicanjem i vođenjem džihada protiv vojnih i [[terorizam|civilnih ciljeva]] u težnji za uspostavljanjem [[islamska država|islamske države]] i konačno novog [[hilafet]]a.<ref name="Ha"/><ref name="deneoux"/><ref name=kepel-orig/><ref>{{cite web |url=http://www.alarab.co.uk/?id=30798 |title=القطبية الإخوانية والسرورية قاعدة مناهج السلفية التكفيرية | archive-url=https://web.archive.org/web/20171205043603/http://www.alarab.co.uk/?id=30798 |archive-date=5. 12. 2017 |work=el-Arab Online}}</ref>{{NoteTag|Kao takav, selefijski džihadizam zamišlja islamističke ciljeve sličnima onima selefizma, umjesto tradicionalnog islamizma čiji je primjer Muslimansko bratstvo iz sredine 20. vijeka, a koje selefijski džihadisti smatraju pretjerano umjerenim i kojem nedostaje doslovno tumačenje svetih spisa.<ref name="KepelJihad">{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC |title = Jihad |access-date=24. 10. 2014 |isbn=978-1845112578 |last1=Kepel |first1= Gilles |last2 = Roberts |first2 = Anthony F. |year=2006 |publisher = Bloomsbury Publishing PLC }}</ref>}} Ostale karakteristike tog pokreta uključuju formalni proces polaganja ''[[Bej'a|bej'e]]'' (zakletve na vjernost) vođi (''emiru''), što je inspirisano [[hadis]]ima i ranom muslimanskom praksom i uključeno u vehabijsko učenje;<ref name="wright-12-12-16">{{cite magazine |last=Wright |first=Robin |title=AFTER THE ISLAMIC STATE |magazine=The New Yorker |date=12. 12. 2016 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2016/12/12/after-the-islamic-state |access-date=9. 12. 2016 |archive-date=7. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207140827/http://www.newyorker.com/magazine/2016/12/12/after-the-islamic-state |url-status=live }}</ref> kao i koncepte "bliskog neprijatelja" (vlade većinski muslimanskih država) i "dalekog neprijatelja" (Sjedinjene Američke Države i druge zapadne države). (Termin "bliski neprijatelj" skovao je [[Muhamed Abdul-Selam Feredž]], koji je vodio atentat na [[Anvar el-Sadat|Envera es-Sadata]] s [[Egipatski islamski džihad|Egipatskim islamskim džihadom]] (EIJ) 1981. godine.)<ref name="No">{{cite web |author=Noah, Timothy |date=26. 2. 2009 |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/chatterbox/2009/02/the_nearenemy_theory.html |title=The Near-Enemy Theory |work=Slate |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=26. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726041454/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/chatterbox/2009/02/the_nearenemy_theory.html |url-status=live }}</ref> Termin "daleki neprijatelj" uvela je [[el-Kaida]] i formalno ga proglasila metom napada 1996. godine.<ref name="No"/><ref>{{cite web |url=https://www.thenationalnews.com/el-qaeda-grows-as-its-leaders-focus-on-the-near-enemy-1.342166 |title=Al Qaeda grows as its leaders focus on the 'near enemy' |work=The National |date=30. 8. 2013 |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=29. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929145114/https://www.thenational.ae/el-qaeda-grows-as-its-leaders-focus-on-the-near-enemy-1.342166 |url-status=live }}</ref> Ideologija je doživjela svoj uspon tokom devedesetih godina dvadesetog vijeka kada je muslimanski svijet doživio brojne geopolitičke krize,<ref name="By" /> posebno [[Alžirski građanski rat]] (1991–2002), [[Rat u Bosni i Hercegovini]] (1992–1995) i [[Prvi čečenski rat]] (1994–1996). Unutar tih sukoba, politički islam često je djelovao kao mobilišući faktor za lokalne zaraćene strane, koje su zahtijevale finansijsku, logističku i vojnu podršku od el-Kaide, u zamjenu za aktivno širenje te ideologije.<ref name="By" /> Nakon [[Bombardovanja američkih ambasada 1998.|bombardovanja američkih ambasada 1998. godine]], [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra]] (2001.), [[Rat u Afganistanu (2001–2021)|invazije na Afganistan pod vodstvom SAD-a]] (2001.) i invazije na [[Rat u Iraku|Irak]] (2003.), selefijski džihadizam izgubio je svoj zamah, bivši razoren američkim antiterorističkim operacijama, što je kulminiralo [[Smrt Osame bin Ladena|bin Ladenovom smrću]] 2011. godine.<ref name="By" /> Nakon Arapskog proljeća (2011.) i kasnijeg [[Građanski rat u Siriji|Građanskog rata u Siriji]] (od 2011. do danas), ostaci franšize el-Kaide u Iraku obnovili su svoj kapacitet, brzo se razvivši u [[Islamska država|Islamsku državu]] Iraka i Levanta, šireći svoj utjecaj kroz zone sukoba u [[Regija MENA|regiji MENA]] i širom planete. Selefijski džihadizam čini manjinu savremenih islamističkih pokreta.<ref name="Economist27Jun15">{{cite news |title=Salafism: Politics and the puritanical |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21656189-islams-most-conservative-adherents-are-finding-politics-hard-it-beats |access-date=29. 6. 2015 |newspaper=[[The Economist]] |date=27. 6. 2015 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628193924/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21656189-islams-most-conservative-adherents-are-finding-politics-hard-it-beats |url-status=live }}</ref> === Šiitski islamizam === {{Main|Islamistički šiizam}} Iako je većina istraživanja i izvještavanja o islamizmu ili političkom islamu bila usmjerena na sunitske islamističke pokrete,{{NoteTag|"Proučavanje islamističkih pokreta često je implicitno značilo proučavanje ''sunitskih'' islamističkih pokreta. ... većina studija [o islamizmu] bavi se različitim oblicima sunitskog islamizma, dok su 'ostali islamisti' – različite vrste šiitskih islamističkih grupa – dobili znatno manje pažnje..."<ref name="Valbjørn-POMEPS"/>}} islamizam postoji i u [[Dvanaestoimamci|dvanaestoimamskom]] [[šiizam|šiitskom islamu]] (drugoj po veličini grani islama koja čini približno 10% svih muslimana.{{NoteTag|85% šiitskih muslimana, koji čine 10–15% svih muslimana}}). Islamistički šiizam, poznat i kao šiitski islamizam, prvenstveno je, ali ne isključivo, {{NoteTag| Šiitske islamističke grupe postoje izvan ideologije Islamske Republike – na primjer, Muhamed Bakir el-Sadr i Islamska stranka Dawa u Iraku).<ref name="Valbjørn-POMEPS"/>}} povezan s mišlju ajatolaha [[Ruholah Homeini|Ruholaha Homeinija]], s [[Iranska revolucija|Islamističkom revolucijom]] koju je predvodio, [[Historija Islamske Republike Iran|Islamskom Republikom Iran]] koju je osnovao, te s vjersko-političkim aktivnostima i resursima te republike. U poređenju sa gore navedenim "Vrste" islamizma, [[homeinizam]] se razlikuje od [[vehabizam|vehabizma]] (koji ne smatra šiizam istinski islamskim), [[selefizam|selefizma]] (kako ortodoksnog tako i džihadističkog – šiiti ne smatraju neke od najistaknutijih [[selef (islam)|selefa]] dostojnim oponašanja) i reformističkog islamizma (Islamska Republika pogubila je više od 3.400 političkih neistomišljenika između juna 1981. i marta 1982. godine u procesu konsolidacije vlasti).<ref name=":1">{{Cite web |last=Rastyad Collective |title=Rastyad: online database concerning the 1981 Massacre in Iran |url=https://rastyad.com/en/home_en/ |access-date=25. 8. 2022 |website=Rastyad.com|archive-date=12. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812190357/https://rastyad.com/en/home_en/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Amsterdam |first=Universiteit van |date=21. 6. 2022 |title=Onderzoekers lanceren online database over de grootste massamoord uit de Iraanse geschiedenis |url=https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-der-geesteswetenschappen/nieuws/2022/06/onderzoekers-lanceren-online-database-over-de-grootste-massamoord-uit-de-iraanse-geschiedenis.html |access-date=25. 8. 2022 |website=Universiteit van Amsterdam |language=nl |archive-date=25. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925121545/https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-der-geesteswetenschappen/nieuws/2022/06/onderzoekers-lanceren-online-database-over-de-grootste-massamoord-uit-de-iraanse-geschiedenis.html |url-status=live }}</ref> Homeini i njegovi sljedbenici pomogli su u prevođenju djela Mevdudija i Kutba na perzijski jezik i bili su pod njihovim utjecajem, ali su se njihovi stavovi razlikovali od njihovih i stavova drugih sunitskih islamista po tome što su bili "više ljevičarski i više klerikalni":<ref name=ORFPI1994:2/> * više ljevičarski u propagandnoj kampanji koja je prethodila revoluciji, naglašavajući eksploataciju siromašnih od strane bogatih i muslimana od strane imperijalizma;<ref name=KEA1993:30>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.30</ref>{{NoteTag|Pored toga što je Iranu pružio direktan kanal za uključivanje u politiku arapsko-izraelskog sukoba, vojni i politički utjecaj Hezbollaha dobijao je na sve većoj važnosti, posebno kada je pozicija organizacije postala nesigurnija nakon smrti ajatolaha Homeinija u junu 1989.<ref>Ranstorp, ''Hizb'allah in Lebanon'', (1997) pp. 103, 126</ref> Radikalizam je također proizašao iz Homeinijevih pokušaja da se suprotstavi privlačnosti socijalizma/marksizma omladini islamskom verzijom radikalne populističke retorike i slikovitosti klasne borbe.<ref name=KEA1993:31>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.31</ref><ref name=KEA1993:47>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.47</ref> Rane radikalne vladine politike kasnije je napustila Islamska Republika.}} * više klerikalni u novoj postrevolucionarnoj državi, gdje su klerici imali kontrolu nad polugama vlasti ([[Vrhovni vođa Irana|vrhovni vođa]], [[Vijeće čuvara (Iran)|Vijeće čuvara]] itd., pod konceptom ''[[Vilajeti-fakih|Velajet-i fakih]]''.{{NoteTag|Zvanične historije i propaganda slavile su klerike (i nikada sekularne ličnosti poput Mohammada Mosaddegha) kao zaštitnike islama i Irana od imperijalizma i kraljevskog despotizma.<ref name=KEA1993:25-26>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.25-26</ref>}}). Homeini je bio "radikalni" islamista,<ref name=ORFPI1994:36>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.36</ref> poput Kutba, a za razliku od Mevdudija. Vjerovao je da stranci, Jevreji i njihovi agenti kuju zavjeru "da nas drže nazadnima, da nas drže u našem sadašnjem jadnom stanju".<ref name=IaR1981:34>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p.34</ref> Oni koji su sebe nazivali muslimanima, ali su bili sekularni i naklonjeni vesternizaciji, nisu bili samo korumpirani ili zavedeni, već "agenti" zapadnih vlada, koji su pomagali u "pljačkanju" muslimanskih zemalja kao dio dugoročne zavjere protiv islama.<ref name="Khomeini (1981), p. 54">Khomeini (1981), p. 54</ref> Samo je vladavina islamskog pravnika, koji provodi šerijatsko pravo, stajala između te gnusote i pravde, i nije mogla čekati mirnu, postepenu tranziciju. Dužnost muslimana je da "unište" "sve tragove" bilo koje druge vrste vladavine osim istinske islamske uprave jer su to "sistemi [[kufur|nevjerstva]]".<ref name=IaR1981:48>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p.48</ref> "Problematične" grupe koje uzrokuju "korupciju u muslimanskom društvu" i štete "islamu i islamskoj državi" treba eliminisati baš kao što je [[Muhammed]] eliminisao Jevreje plemena [[Benu Kurejza|Benu Kurejze]].<ref name=IaR1981:89>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p.89</ref> Islamska revolucija za uspostavljanje "oblika vladavine koji želi islam" neće se završiti sa jednom islamskom državom u Iranu. Kada ta vlada "nastane, nijedna od vlada koje sada postoje u svijetu" neće joj se "moći oduprijeti"; one će "sve kapitulirati".<ref name=IaR1981:122>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p. 122</ref> ==== Vladajući islamski pravnik ==== [[Homeinizam|Homeinijev oblik islamizma]] bio je posebno jedinstven u svijetu jer je u potpunosti pomeo stari režim, stvorio novi režim s novim ustavom, novim institucijama i novim konceptom upravljanja (''[[Vilajeti-fakih|Velajet-i fakih]]''). Kao historijski događaj, promijenio je militantni islam od teme ograničenog utjecaja i interesa u temu s kojom su rijetki, bilo unutar ili izvan [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]], bili neupoznati.<ref name="Kepel, Jihad, 2002, p. 106">Kepel, ''Jihad'', 2002, p. 106</ref> Kako ga je prvobitno opisao u predavanjima svojim studentima, sistem "[[Islamska vlada (knjiga)|islamske vlade]]" bio je takav da će vodeći islamski pravnik provoditi šerijatski zakon – zakon koji "ima apsolutni autoritet nad svim pojedincima i islamskom vladom".<ref>Khomeini, ''Islamic Government'', 1981: p.56</ref> Pravnik se ne bi birao, a zakonodavno tijelo ne bi bilo potrebno jer je božanski zakon zahtijevao vladavinu pravnika, a "ne postoji nijedna tema u ljudskom životu za koju islam nije pružio uputstvo i uspostavio normu".<ref>Khomeini, Islamic Government, 1981: p.29-30, also p.44</ref> Bez tog sistema vladali bi nepravda, korupcija, rasipanje, eksploatacija i grijeh, a islam bi propadao. Taj plan otkriven je njegovim studentima i vjerskoj zajednici, ali nije bio široko publiciran.<ref>Abrahamian, ''Iran between two revolutions'', 1982: p.478-9</ref> Ustav Islamske Republike, napisan nakon revolucije, uključivao je zakonodavno tijelo i predsjednika, ali je cijelu vladu nadgledao "[[Vrhovni vođa Irana|vrhovni vođa]]" (pravnik čuvar). Islamistički šiizam bio je presudan za razvoj islamizma širom svijeta jer je iranski režim pokušao izvesti svoju revoluciju.<ref name="halliday">{{cite book |chapter=Revolution and World Politics |author=Fred Halliday |author-link=Fred Halliday |date=1999 |isbn=0-8223-2464-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3jCkXQRhHMgC&dq=%22export+of+revolution%22&pg=PA94 |title=Internationalism in Practice: Export of Revolution |pages=94–132 |publisher=Duke University Press |access-date=22. 3. 2023 |archive-date=2. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502221543/https://books.google.com/books?id=3jCkXQRhHMgC&dq=%22export+of+revolution%22&pg=PA94 |url-status=live }}</ref> Iako je islamistička ideologija prvobitno uvezena iz Muslimanskog bratstva, odnosi između Muslimanskog bratstva i Islamske Republike Iran pogoršali su se zbog iranskog učešća u Građanskom ratu u Siriji.<ref>{{Cite web|last=Persia|first=Track|date=15. 6. 2019|title=The historical relationship between the Iranian theocracy and Muslim Brothers in Egypt|url=https://www.trackpersia.com/historicel-relationship-iranian-theocracy-muslim-brothers-egypt/|access-date=17. 6. 2021|website=Track Persia|quote="Syrian war has been a turning point in the relations between the Iranian regime and the Muslim Brotherhood organisation, excluding its branches in Turkey and Hamas. Some of the Muslim Brothers have shown support to Syrian opposition groups against the dictatorship of the Syrian President Bashar el-Asad, Iran's close ally."|archive-date=30. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210530235155/https://www.trackpersia.com/historicel-relationship-iranian-theocracy-muslim-brothers-egypt/|url-status=dead}}</ref> Međutim, većinski [[Usulije|usulijski šiizam]] odbacuje ideju o islamističkoj državi u periodu [[Okultacija (islam)|okultacije Skrivenog Imama]].<ref name="Ghobadzadeh 1005–1027">{{Cite journal|last=Ghobadzadeh|first=Naser|date=decembar 2013|title=Religious secularity: A vision for revisionist political Islam|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0191453713507014|journal=Philosophy & Social Criticism|volume=39|issue=10|pages=1005–1027|doi=10.1177/0191453713507014|s2cid=145583418|issn=0191-4537|access-date=4. 5. 2022|archive-date=25. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225200500/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0191453713507014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== Šiizam i Iran ==== Dvanaestoimamski šiitski muslimani žive uglavnom u otprilike pola tuceta zemalja raštrkanih po Bliskom istoku i južnoj Aziji.{{NoteTag| čineći većinu u zemljama kao što su Iran, Irak, Bahrein, Azerbejdžan,<ref name="Samadov-EAN-2022">{{cite news |last1=Samadov |first1=Bahruz |title=Will new Azerbaijani Islamist movement share the fate of its predecessors? |url=https://eurasianet.org/perspectives-will-new-azerbaijani-islamist-movement-share-the-fate-of-its-predecessors |access-date=27. 1. 2023 |agency=Eurasia Net |date=18. 7. 2022 |archive-date=6. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106203650/https://eurasianet.org/perspectives-will-new-azerbaijani-islamist-movement-share-the-fate-of-its-predecessors |url-status=live }}</ref> i značajne manjine u Afganistanu, Indiji, Kuvajtu, Libanu, Pakistanu, Kataru, Siriji, Saudijskoj Arabiji i Ujedinjenim Arapskim Emiratima.<ref name="BBC">{{cite web |title=Sunnis and Shia: Islam's ancient schism |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16047709 |publisher=BBC News |access-date=27. 1. 2023 |date=4. 1. 2016 |archive-date=11. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083116/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16047709 |url-status=live }}</ref>}} Islamska Republika Iran postala je "de facto lider"<ref name="Bokhari-2013">{{cite book |last1=Bokhari |first1=Kamran |last2=Senzai |first2=Farid |title=Political Islam in the Age of Democratization |date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |page=abstract |doi=10.1057/9781137313492_9 |isbn=9781137313492 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137313492_9 |access-date=27. 1. 2023 |archive-date=27. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127220152/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137313492_9 |url-status=live }}</ref> šiitskog svijeta zahvaljujući tome što je najveća država sa šiitskom većinom, što ima dugu historiju nacionalne kohezije i šiitske vladavine, što je mjesto prve i "jedine istinske"<ref name=ORFPI1994:168>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 168</ref> [[Iranska revolucija|islamističke revolucije]] (pogledajte odjeljak o historiji ispod) te što ima finansijske resurse velikog izvoznika nafte. Utjecaj Irana proširio se na kulturno-geografsko područje "iranoarapskog šiizma", uspostavljajući iransku regionalnu moć,{{NoteTag|"... revolucionarni šiitski pokret jedini je koji je preuzeo vlast putem istinske islamske revolucije; stoga se poistovjetio s iranskom državom, koja ga je koristila kao instrument u svojoj strategiji za stjecanje regionalne moći, iako mnoštvo šiitskih grupa odražava lokalne specifičnosti (u Libanu, Afganistanu ili Iraku) jednako koliko i frakcijske borbe Teherana."<ref name=ORFPI1994:2>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 2</ref>}} podržavajući "šiitske milicije i stranke izvan svojih granica",<ref name="BBC"/>{{NoteTag|Prema riječima knjige Jona Armajanija koja podržava Islamsku Republiku: "Iranska vlada je pokušala da se svrsta uz šiitske muslimane u raznim zemljama, poput Iraka i Libana, [ona] ... je iz principa pokušala religijski njegovati i politički mobilizirati te šiite, ne samo zbog želje iranske vlade da zaštiti Iran od vanjskih prijetnji."<ref name="ARMAJANI-2020">{{cite book |last1=ARMAJANI |first1=Jon |title=Shia Islam and Politics Iran, Iraq, and Lebanon |date=2020 |publisher=Lexington Books |page=abstract |url=https://rowman.com/ISBN/9781793621375/Shia-Islam-and-Politics-Iran-Iraq-and-Lebanon |access-date=27. 1. 2023 |archive-date=31. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131072639/https://rowman.com/ISBN/9781793621375/Shia-Islam-and-Politics-Iran-Iraq-and-Lebanon |url-status=live }}</ref>}} te ispreplićući pomoć svojim šiitima s njihovom "iranizacijom".<ref name=ORFPI1994:168/> Šiitski islamizam u Iranu bio je pod utjecajem sunitskih islamista i njihovih organizacija,<ref>{{Cite journal |last=Farhosh-van Loon |first=Diede |date=2016 |title=The Fusion of Mysticism and Politics in Khomeini's Quatrains |url=https://www.jstor.org/stable/10.5325/intejperslite.1.1.0059 |journal=International Journal of Persian Literature |volume=1 |issue=1 |pages=59–88 |doi=10.5325/intejperslite.1.1.0059 |jstor=10.5325/intejperslite.1.1.0059 |issn=2376-5739 |access-date=5. 6. 2022 |archive-date=28. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095630/https://www.jstor.org/stable/10.5325/intejperslite.1.1.0059 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Khalaji|2009}} posebno [[Rašid Rida|Sejida Rashida Ride]],<ref name="Zhongmin 2013 23–28"/> [[Hasan el-Bana|Hassana el-Banne]] (osnivača organizacije [[Muslimansko bratstvo]]),{{sfn|Khalaji|2009}} [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]],<ref>{{Citation|title=Shaykh al Fawzān Warns Against The Books of Sejid Quṭb {{!}} Shaykh Ṣāliḥ al Fawzān| date=2. 5. 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dOvKL2-BNIw|access-date=22. 4. 2021|archive-date=22. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422085022/https://www.youtube.com/watch?v=dOvKL2-BNIw|url-status=live}}</ref> [[Ebu-l-Ala el-Mevdudi|Abula A'la Mevdudija]],<ref name="Fuller-Future-120"/> ali je također opisan kao "različit" od islamizma sunitskog Muslimanskog bratstva, te je "više ljevičarski i više klerikalni",<ref name=ORFPI1994:2/> sa vlastitim historijskim utjecajima: ==== Historijske ličnosti ==== * [[Šejh]] [[Fazlulah Nuri]], klerik na dvoru dinastije Kadžar i vođa antikonstitucionalista tokom [[Perzijska ustavna revolucija|Perzijske ustavne revolucije od 1905. do 1911. godine]],<ref name="HERMANN-2013-430">{{cite journal |last1=HERMANN |first1=DENIS |title=Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement |journal=Middle Eastern Studies |date=maj 2013 |volume=49 |issue=3 |pages=430–453 |doi=10.1080/00263206.2013.783828 |jstor=23471080 |s2cid=143672216 |url=https://www.jstor.org/stable/23471080 |access-date=20. 4. 2023 |archive-date=5. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305220832/https://www.jstor.org/stable/23471080 |url-status=live }}</ref> koji je proglasio novi ustav suprotnim šerijatskom zakonu.<ref>Donzel, Emeri "van" (1994). ''Islamic Desk Reference''. ISBN 90-04-09738-4. pp. 285–286</ref> * [[Nevab Safavi]], student teologije koji je osnovao ''[[Fadajani islama|Fadajan-e islam]]'', nastojeći pročistiti islam u Iranu ubijanjem 'korumpiranih pojedinaca', tj. određenih vodećih intelektualnih i političkih ličnosti (uključujući bivšeg i tadašnjeg premijera).<ref name="Taheri, 1985 p.98">Taheri, ''The Spirit of Allah'', (1985), p. 98</ref> Nakon što je vlada slomila grupu, preživjeli članovi navodno su izabrali ajatolaha Homeinija za novog duhovnog vođu.<ref name=Moin-224>Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 224</ref><ref name=Taheri-187>Taheri, Amir, ''Spirit of Allah : Khomeini and the Islamic Revolution '', Adler and Adler c1985, p. 187</ref> * [[Ali Šarijati|Ali šerijatti]], neklerikalni "socijalistički šiit" koji je usvojio marksističke ideje u Francuskoj i imao znatan utjecaj na mlade Irance putem svog propovijedanja da [[Husejn ibn Ali|imam Husein]] nije bio samo sveta ličnost već originalni potlačeni (''mazlum''), a njegov ubica, sunitski Emevijski hilafet, "analog" tome kako je šah ugnjetavao moderni iranski narod.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, pp. 107–8</ref> * [[Muhamed Bakir el-Sadr]], šiitski islamski učenjak u Iraku koji je kritikovao marksizam, socijalizam i kapitalizam te je pomogao u vođenju šiitske opozicije Baasističkom režimu Sadama Huseina prije nego što su ga oni pogubili. * [[Mahmud Talegani]], ajatolah i Homeinijev savremenik, bio je više ljevičarski nastrojen, tolerantniji i naklonjeniji demokratiji, ali manje utjecajan, iako je još uvijek imao znatan broj sljedbenika. Zbačen je s revolucionarnog rukovodećeg položaja<ref>Mackay, ''Iranians'', (1998), p. 291</ref> nakon što je upozorio da će se revolucionarno vodstvo "vratiti despotizmu".<ref>Keddie, ''Modern Iran'', (2006), p. 245</ref> == Objašnjenja za rast i popularnost islamizma == === Sociološka, ekonomska i politička === Neki zapadni politolozi smatraju nepromjenjivo društveno-ekonomsko stanje u muslimanskom svijetu glavnim faktorom. Olivier Roy smatra da "su društveno-ekonomske stvarnosti koje su održavale islamistički val još uvijek tu i da se neće promijeniti: siromaštvo, iskorijenjenost, krize vrijednosti i identiteta, propadanje obrazovnih sistema, opozicija Sjever-Jug i problem integracije imigranata u društva domaćina".<ref name=ORFPI1994:27>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 27</ref> ==== Humanitarni rad ==== Islamistički pokreti, poput [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]], "dobro su poznati po pružanju skloništa, obrazovne pomoći, besplatnih ili jeftinih medicinskih klinika, stambene pomoći studentima izvan grada, studentskih savjetodavnih grupa, olakšavanju jeftinih masovnih ceremonija vjenčanja kako bi se izbjegli izuzetno skupi zahtjevi za mirazom, po pružanju pravne pomoći, sportskih objekata i ženskih grupa." Sve se to vrlo povoljno može usporediti s nekompetentnim, neefikasnim ili nemarnim vladama čija je posvećenost socijalnoj pravdi ograničena na retoriku.<ref name=Fuller-Future-28>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 28</ref> ==== Ekonomska stagnacija ==== [[Arapski svijet]] – izvorno srce muslimanskog svijeta – pogođen je [[ekonomska stagnacija|ekonomskom stagnacijom]]. Naprimjer, procijenjeno je da je sredinom devedesetih godina dvadesetog vijeka izvoz [[Finska|Finske]], zemlje s pet miliona stanovnika, premašio izvoz cijelog arapskog svijeta od 260 miliona, isključujući prihode od nafte.<ref>''Commentary'', "Defeating the Oil Weapon", September 2002</ref> ==== Sociologija ruralne migracije ==== [[Demografska tranzicija]] (uzrokovana vremenskim jazom između smanjenja stope smrtnosti zbog medicinskog napretka i smanjenja stope fertiliteta) dovodi do rasta stanovništva koji premašuje mogućnosti obezbjeđivanja stanovanja, zapošljavanja, javnog prijevoza, kanalizacije i vode. U kombinaciji s ekonomskom stagnacijom, stvorene su [[urbana aglomeracija|urbane aglomeracije]] u Kairu, Istanbulu, Teheranu, [[Karači]]ju, [[Daka|Daki]] i [[Džakarta|Džakarti]], svaka s više od dvanaest miliona stanovnika, od kojih su milioni mladi i nezaposleni ili nedovoljno zaposleni.<ref name=Fuller-Future-68>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 68</ref> Takva demografija, otuđena od [[vesternizacija|vesterniziranih]] načina urbane elite, ali iskorijenjena iz udobnosti i pasivnijih tradicija sela iz kojih je potekla, razumljivo je povoljno naklonjena islamskom sistemu koji obećava bolji svijet<ref>Kepel, Gilles, ''Muslim extremism in Egypt: the prophet and Pharaoh'', Berkeley: University of California Press, (c2003), p. 218</ref> – ideologiji koja pruža "emocionalno poznatu osnovu za grupni identitet, solidarnost i isključenje; prihvatljivu osnovu za legitimitet i autoritet; odmah razumljivu formulaciju principa i za kritiku sadašnjosti i za program za budućnost."<ref>Lewis, Bernard, ''The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror'', (2003), p. 22</ref> Jedan američki antropolog u Iranu početkom sedamdesetih godina dvadesetog vijeka (prije revolucije), upoređujući "stabilno selo s novim urbanim sirotinjskim kvartom", otkrio je da su tamo gdje su "seljani uzimali religiju sa zadrškom, pa čak i ismijavali gostujuće propovjednike", stanovnici sirotinjskih kvartova – svi odreda nedavno razvlašteni seljaci – "koristili religiju kao zamjenu za svoje izgubljene zajednice, orijentisali društveni život oko džamije i sa žarom prihvatali učenja lokalnog mullahe."<ref>Goodell, 'The Elementary Structures of Political Life' (PhD dissertation, Columbia University, 1977); quoted in ''Iran Between Two Revolutions'' by Ervand Abrahamian, Princeton University Press, 1982 (p.426-84)</ref> [[Gilles Kepel]] također primjećuje da su se islamistički ustanci u Iranu i Alžiru, iako u razmaku od deset godina, poklopili s velikim brojem mladih koji su bili "prva generacija masovno naučena čitati i pisati, te su bili odvojeni od svojih ruralnih, nepismenih predaka kulturnim jazom koji je radikalna islamistička ideologija mogla iskoristiti". Njihovi "ruralni, nepismeni" roditelji bili su previše ukorijenjeni u tradiciji da bi se zanimali za islamizam, a njihova djeca su imala "veću vjerovatnoću da će dovesti u pitanje utopijske snove generacije iz sedamdesetih godina dvadesetog vijeka", ali su prigrlili revolucionarni politički islam.<ref name=Kepel-jihad-365>Kepel, ''Jihad'', p.365</ref> Olivier Roy također tvrdi da "nije slučajno što se Iranska revolucija dogodila upravo one godine kada je udio gradskog stanovništva u Iranu prešao granicu od 50%".<ref name=ORFPI1994:53>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 53</ref> i nudi statistiku kao podršku za druge zemlje (u Alžiru je 1990. godine stambeni prostor bio toliko pretrpan da je u prosjeku osam stanovnika živjelo u jednoj sobi, a 80% mladih od šesnaest do dvadeset devet godina i dalje je živjelo s roditeljima). "Stare klanske ili etničke solidarnosti, utjecaj starješina i porodična kontrola malo po malo blijede pred promjenama u društvenoj strukturi..."<ref name=ORFPI1994:54-5>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.54-5</ref> Ova teorija implicira da će pad nepismenosti i ruralne emigracije značiti i pad islamizma. == Geopolitika == === Državno sponzorstvo === ==== Saudijska Arabija ==== {{See also|Međunarodno širenje konzervativnog sunitskog islama}} Počevši od sredine sedamdesetih godina dvadesetog vijeka, islamski preporod bio je finansiran izobiljem novca od saudijskog izvoza nafte.<ref>Kepel, Gilles, ''Jihad: on the Trail of Political Islam'', Belknap Press of Harvard University Press, (2002), pp. 69–75</ref> Desetine milijardi dolara "[[petroislam]]ske" darežljivosti dobijene od nedavno povećane cijene nafte finansirale su procijenjenih "90% troškova cijele vjere."<ref>Dawood el-Shirian, 'What Is Saudi Arabia Going to Do?' ''El-Hayat'', 19 May 2003</ref> Širom muslimanskog svijeta, vjerske institucije za ljude, kako mlade tako i stare, od dječijih [[medresa]] do visokih stipendija, primale su saudijska sredstva,<ref>Abou al Fadl, Khaled, ''The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists'', HarperSanFrancisco, 2005, pp. 48–64</ref> "knjige, studentske stipendije, istraživačke stipendije i džamije" (naprimjer, "više od hiljadu i pet stotina džamija izgrađeno je i plaćeno novcem dobijenim iz javnih saudijskih fondova u posljednjih pedeset godina"),<ref>Kepel, Gilles, ''Jihad: on the Trail of Political Islam'', Belknap Press of Harvard University Press, (2002), p. 72</ref> uz obuku u Kraljevini za propovjednike i učitelje koji su kasnije poučavali i radili na tim univerzitetima, u školama, džamijama itd.<ref>Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 155</ref> Finansiranje se također koristilo za nagrađivanje novinara i akademika koji su slijedili saudijsko strogo tumačenje islama; a izgrađeni su i satelitski kampusi širom Egipta za [[Univerzitet El-Azhar]], najstariji i najutjecajniji islamski univerzitet na svijetu.<ref>Murphy, Caryle, ''Passion for Islam'', (2002) p. 32</ref> Tumačenje islama koje je promovirano tim finansiranjem bio je strogi, konzervativni [[vehabizam]] zasnovan u Saudijskoj Arabiji ili [[selefizam]]. U svom najgrubljem obliku propovijedalo je da se muslimani ne bi trebali samo "uvijek suprotstavljati" nevjernicima "na svaki način", već bi ih trebali "mrziti zbog njihove religije... u ime Allaha", da je demokratija "odgovorna za sve užasne ratove dvadesetog vijeka", da su [[Šiizam|šiiti]] i drugi nevehabijski muslimani [[Otpadništvo u islamu|nevjernici]], itd.<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/speciel-reports/saudi-publications-hate-ideology-invade-american-mosques |title=Saudi Publications on Hate Ideology |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505190440/https://freedomhouse.org/report/speciel-reports/saudi-publications-hate-ideology-invade-american-mosques |archive-date=5. 5. 2019 |date=januar 2006}}</ref> Iako taj napor nikako nije preobratio sve, pa čak ni većinu muslimana na vehabijsko tumačenje islama, učinio je mnogo na potiskivanju umjerenijih lokalnih tumačenja, te je uspostavio saudijsko tumačenje islama kao "zlatni standard" religije u umovima nekih ili mnogih muslimana.<ref>{{cite web|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-25472708_ITM |title=An interview with Minister Mentor of Singapore, Lee Kuan Yew |publisher=Accessmylibrary.com |date=24. 9. 2004 |access-date=21. 4. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090713151408/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-25472708_ITM |archive-date=13. 7. 2009 }}</ref> ==== Katar ==== {{Further|Muslimansko bratstvo}} Iako znatno manji Katar nije mogao obezbijediti isti nivo finansiranja kao Saudijska Arabija, on je također bio izvoznik nafte i sponzorisao je islamističke grupe. Katar je podržavao Muslimansko bratstvo u Egiptu čak i nakon [[Državni udar u Egiptu 2013.|svrgavanja režima Muslimanskog bratstva pod vodstvom Mohameda Morsija 2013. godine]], a katarski vladar šejh [[Tamim bin Hamad Al Thani]] osudio je državni udar.<ref name="Islam Hassan">{{cite journal|url=https://www.academia.edu/12696782|title=GCC's 2014 Crisis: Causes, Issues and Solutions|journal=Gulf Cooperation Council's Challenges and Prospects|author=Islam Hassan|date=31. 3. 2015|publisher=Al Jazeera Research Center|access-date=4. 6. 2015|archive-date=4. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904020157/http://www.academia.edu/12696782/GCCs_2014_Crisis_Causes_Issues_and_Solutions|url-status=live}}</ref> U junu 2016. godine, [[Muhamed Morsi]] osuđen je na doživotni zatvor zbog odavanja državnih tajni Kataru.<ref>{{cite news|title=Mohammed Morsi: Egypt's former president given life in spying case|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36567761|access-date=19. 6. 2016|publisher=BBC News|date=18. 6. 2016|archive-date=30. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830041331/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36567761|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Hendawi|first1=Hamza|title=Egyptian court sentences 2 El-Jazeera employees to death|url=https://apnews.com/74b1debcd2b24a9db4d16868a8116d32|access-date=30. 9. 2017|work=Associated Press News|date=18. 6. 2016|archive-date=30. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930181320/http://www.apnewsarchive.com/2016/Egyptian_court_sentences_2_El-Jazeera_employees_to_death/id-74b1debcd2b24a9db4d16868a8116d32|url-status=live}}</ref> Katar je također podržao islamističke frakcije u Libiji, Siriji i Jemenu. U Libiji je Katar podržao islamiste s desetinama miliona dolara pomoći, vojnom obukom i "više od dvadeset hiljada tona oružja", kako prije tako i nakon pada Muamera Gadafija 2011. godine.<ref>{{Cite web|url=http://intpolicydigest.org/2015/12/13/uae-qatar-wage-proxy-war-libya/|title=The UAE and Qatar Wage a Proxy War in Libya|date=13. 12. 2015|website=International Policy Digest|access-date=9. 6. 2016|archive-date=1. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701165508/http://intpolicydigest.org/2015/12/13/uae-qatar-wage-proxy-war-libya/|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650|title=Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern|last1=Dagher|first1=Sam|date=17. 10. 2011|last2=Tripoli|first2=Charles Levinson in|newspaper=The Wall Street Journal|issn=0099-9660|last3=Doha|first3=Margaret Coker in|access-date=9. 6. 2016|archive-date=18. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818023842/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/qatar/11110931/How-Qatar-is-funding-the-rise-of-Islamist-extremists.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/qatar/11110931/How-Qatar-is-funding-the-rise-of-Islamist-extremists.html |archive-date=11. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=How Qatar is funding the rise of Islamist extremists|last=Spencer|first=David Blair and Richard|website=Telegraph|date=20. 9. 2014 |access-date=9. 6. 2016}}{{cbignore}}</ref> Hamas, u Palestini, primio je znatnu finansijsku podršku, kao i diplomatsku pomoć.<ref name=":3"/><ref>{{Cite magazine|url=https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists|title=Qatar Is a U.S. Ally. They Also Knowingly Abet Terrorism. What's Going On?|last=Boghardt|first=Lori Plotkin|date=6. 10. 2014|magazine=New Republic|access-date=9. 6. 2016|archive-date=14. 9. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914045206/https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/15/israel-lied-about-isil-soldiers-entering-gaza-to-justify-its-sie/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/15/israel-lied-about-isil-soldiers-entering-gaza-to-justify-its-sie/ |archive-date=11. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Israel lied about Isil soldiers entering Gaza to justify its siege, Hamas claims|newspaper=The Telegraph|date=15. 5. 2016|access-date=9. 6. 2016|last1=Lazareva|first1=Inna}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.daralhayat.com/Spec/12-2003/Article-20031205-4343f65c-c0a8-01ed-0012-e4cdc62232f8/story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210145051/http://english.daralhayat.com/Spec/12-2003/Article-20031205-4343f65c-c0a8-01ed-0012-e4cdc62232f8/story.html |url-status=usurped |archive-date=10. 12. 2005 |title=Dar Al Hayat |date=10. 12. 2005 }}</ref> ==== Pakistan ==== Pakistanska podrška islamizmu je složena, dugotrajna i višestruka politika ukorijenjena u naporima državno sponzorisane islamizacije. Iako zvanično osuđuje terorizam, Pakistan je optužen da koristi ekstremističke islamističke grupe za geopolitičku polugu u Afganistanu i Džamu i Kašmiru, što je dovelo do domaćih sigurnosnih izazova i globalne zabrinutosti.<ref>{{cite web |last=Haqqani |first=Husain |title=Islamism and the Pakistani State |url=https://www.hudson.org/national-security-defense/islamism-and-the-pakistani-state |website=Hudson Institute |date=9. 8. 2013 |access-date=31. 3. 2026}}</ref> ==== Zapadna podrška islamizmu tokom i nakon Hladnog rata ==== {{further|Teorija zelenog pojasa|Aktivnosti CIA-e u Afganistanu|Operacija Ciklon|Afganistanski mudžahedini}} [[Datoteka:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|mini|Predstavnici afganistanskih mudžahedina s [[Spisak predsjednika Sjedinjenih Američkih Država|predsjednikom]] [[Ronald Reagan|Ronaldom Reaganom]] u [[Bijela kuća|Bijeloj kući]] 1983. godine.]] Tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]], posebno tokom pedesetih, šezdesetih i većeg dijela sedamdesetih godina dvadesetog vijeka, Sjedinjene Američke Države i druge zemlje u [[Zapadni blok|Zapadnom bloku]] povremeno su pokušavale iskoristiti uspon islamske religioznosti usmjeravajući ga protiv sekularnih [[Ljevica (politika)|ljevičarskih]]/[[komunizam|komunističkih]]/[[nacionalizam|nacionalističkih]] pobunjenika i protivnika, a posebno protiv [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i država [[Istočni blok|Istočnog bloka]], čija ideologija nije bila samo sekularna već i antireligijska. Godine 1957., američki predsjednik [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] i visoki zvaničnici američke vanjske politike složili su se oko politike korištenja komunističkog nedostatka religije protiv njih samih: "Trebali bismo učiniti sve što je moguće kako bismo naglasili aspekt '[[Džihad|svetog rata]]'" koji ima vrijednost na Bliskom istoku.<ref>Annie Jacobsen, "Surprise, Kill, Vanish: The Secret History of CIA Paramilitary Armies, Operators, and Assassins", (New York: Little, Brown and Company, 2019), p. 88</ref> Tokom sedamdesetih godina dvadesetog vijeka i ponekad kasnije, ta je pomoć povremeno išla novonastalim islamistima i islamističkim grupama koje su se kasnije počele smatrati opasnim neprijateljima.<ref name=Berman/> Sjedinjene Američke Države potrošile su milijarde dolara na pomoć muslimanskim afganistanskim [[Sovjetsko-afganistanski rat|mudžahedinima]], neprijateljima Sovjetskog Saveza, a neafganistanski [[Afganistanski Arapi|veterani]] rata (poput [[Osama bin Laden|Osame bin Ladena]]) vratili su se kući sa svojim prestižem, "iskustvom, ideologijom i oružjem", te su imali znatan utjecaj.<ref name=ForeignAffairsNovember2005>{{cite news|url=http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |title=Blowback Revisited |magazine=[[Foreign Affairs]] |author=[[Peter Bergen]], Alec Reynolds |date=November–December 2005 |access-date=9. 11. 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129203155/http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |archive-date=29. 11. 2007 }}</ref> Iako je snažan protivnik postojanja Izraela, [[Hamas]], zvanično osnovan 1987. godine, vuče svoje korijene iz institucija i klerika koje je Izrael podržavao tokom sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. Izrael je tolerisao i podržavao islamističke pokrete u Gazi, s ličnostima poput [[Ahmed Jasin|Ahmeda Jasina]], jer ih je smatrao poželjnijim od sekularnog i tada moćnijeg [[Fatah]]a unutar [[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]]-a.<ref name=wsj-24-1-09>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB123275572295011847 |title=How Israel Helped to Spawn Hamas |first=Andrew |last=Higgins |date=24. 1. 2009 |work=The Wall Street Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115044159/http://online.wsj.com/article/SB123275572295011847.html|archive-date=15. 1. 2013|access-date=15. 1. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.democracynow.org/2006/1/26/how_israel_and_the_united_states |title=How Israel and the United States Helped to Bolster Hamas |date=26. 1. 2006 |publisher=Democracynow.org |access-date=18. 8. 2011 |archive-date=17. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817150529/http://www.democracynow.org/2006/1/26/how_israel_and_the_united_states |url-status=live }}</ref> Egipatski predsjednik [[Anvar el-Sadat|Anwar Sadat]] – čije su politike uključivale otvaranje Egipta za zapadne investicije (''[[infitah]]''), prebacivanje savezništva Egipta sa Sovjetskog Saveza na Sjedinjene Američke Države i [[Egipatsko-izraelski mirovni sporazum|sklapanje mira s Izraelom]] – oslobodio je islamiste iz zatvora i poželio dobrodošlicu prognanima u prešutnoj razmjeni za političku podršku u njegovoj borbi protiv ljevičara. Njegovo "podsticanje pojave islamističkog pokreta" navodno su "imitirali mnogi drugi muslimanski lideri u godinama koje su uslijedile".<ref>{{cite book |title=Jihad: the trail of political Islam |first=Gilles |last=Kepel |page=83}}</ref><ref>Kepel, Gilles, ''Muslim Extremism in Egypt'', chapter 5, "Vanguard of the Umma"</ref> Taj "džentlmenski sporazum" između Sadata i islamista propao je 1975. godine, ali ne prije nego što su islamisti u potpunosti počeli dominirati univerzitetskim studentskim unijama. Sadat je kasnije ubijen u atentatu, a tokom devedesetih godina dvadesetog vijeka u Egiptu je formirana [[Terorizam u Egiptu|zastrašujuća pobuna]]. Francuska vlada je također navodno promovisala islamističke propovjednike "u nadi da će usmjeriti muslimanske energije u zone pobožnosti i milosrđa."<ref name=Berman>''Terror and Liberalism'' by Paul Berman, W.W. Norton and Company, 2003, p. 101.</ref> Zapadna podrška islamističkim grupama tokom [[Rat protiv terorizma|Rata protiv terorizma]] često je proizilazila iz geopolitičke svrsishodnosti, pri čemu je podrška specifičnim, naizgled usklađenim islamističkim militantima protiv zajedničkih neprijatelja (kao u Iraku, Libiji i Siriji) ponekad rezultirala nenamjernim, dugoročnim jačanjem ekstremističkih prijetnji. Ta je strategija ponekad bila vođena savezima s arapskim državama u Zaljevu koje su podržavale vehabijske ideologije. [[Operacija Timber Sycamore]] bila je povjerljivi program pod vodstvom CIA-e za naoružavanje i obuku [[Sirijska opozicija|sirijskih pobunjenika]] s ciljem svrgavanja predsjednika [[Bašar el-Asad|Bašara el-Asada]]. Iako je cilj bio podrška "umjerenoj" opoziciji, program je patio od lošeg nadzora, što je rezultiralo protokom oružja i obuke ekstremističkim grupama, uključujući podružnice El-Kaide i ISIL-a.<ref>{{cite news |last=Mazzetti |first=Mark |last2=Apuzzo |first2=Matt |title=U.S. Relies Heavily on Saudi Money to Support Syrian Rebels |url=https://www.nytimes.com/2016/01/24/world/middleeast/us-relies-heavily-on-saudi-money-to-support-syrian-rebels.html |work=The New York Times |date=23. 1. 2016 |access-date=31. 3. 2026}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija islamizma}} Olivier Roy datira početak islamističkog pokreta "manje-više u 1940. godinu",<ref name=ORFPI1994:3>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 3</ref> a njegov razvoj se odvija "tokom pola vijeka".<ref name=ORFPI1994:3/> === Prethodni pokreti === Neki islamski revivalistički pokreti i vođe koji su prethodili islamizmu, ali s njim dijele određene karakteristike, uključuju: * [[Ahmed Sirhindi]] (~1564–1624) bio je u velikoj mjeri odgovoran za pročišćenje, ponovno potvrđivanje i obnovu konzervativnog ortodoksnog sunitskog islama u Indiji tokom drugog milenija islama.<ref>Massington, L., Radtke, B. Chittick, W.C., Jong, F. de., Lewisohn, L., Zarcone, Th., Ernst, C, Aubin, Françoise and J.O. Hunwick, "Taṣawwuf", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs</ref><ref>Qamar-ul Huda (2003), Striving for Divine Union: Spiritual Exercises for Suhraward Sufis, RoutledgeCurzon, pp. 1–4.</ref><ref>Mortimer, ''Faith and Power'', (1982) p. 58. Quoting Aziz Ahmad, ''Studies in Islamic Culture in the Indian Environment'', Oxford University Press, (1964), p. 189</ref> * [[Ibn Taymiyyah]], sirijski islamski pravnik tokom 13. i 14. vijeka, argumentirao je protiv praksi kao što su proslava Muhammedovog rođendana i traženje pomoći na grobu Muhammeda.<ref>Haque 1982, pp. 78–81.</ref> * [[Muhamed ibn Abd-el-Wahhab]], osnivač [[Vehabizam|vehabizma]], zagovarao je uklanjanje kasnijih religijskih dodataka poput obožavanja na grobovima. * [[Šah Valijulah]] iz Indije bio je preteča reformističkih islamista poput [[Muhamed Abdu|Muhameda Abduha]], [[Muhamed Iqbal|Muhameda Iqbala]] i [[Muhamed Asad|Muhameda Asada]] u svom uvjerenju da postoji "stalna potreba za novim [[idžtihad]]om kako muslimanska zajednica napreduje.<ref>Mortimer, ''Faith and Power'', (1982) pp. 67–68.</ref> * [[Sejid Ahmed Barelvi]] bio je učenik i nasljednik sina Šaha Valijulaha koji je predvodio [[Džihadizam|džihadistički]] pokret i pokušao stvoriti islamsku državu zasnovanu na provođenju [[Šerijat|islamskog zakona]].<ref>Mortimer, ''Faith and Power'', (1982), p. 69</ref><ref name="Islamic Revival in British India">{{cite book|last=Metcalf|first=Barbara Daly|title=Islamic revival in British India : Deoband, 1860–1900|date=2002|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=0195660498|edition=3rd impression.|location=New Delhi}}</ref> * [[Deobandi|Deobandski pokret]], osnovan nakon poraza [[Indijska pobuna 1857.|Indijske pobune]], oko 1867. godine, doveo je do uspostavljanja hiljada konzervativnih islamskih škola ili [[medresa]] širom današnje Indije, Pakistana i Bangladeša.<ref>''Islam and the Muslim World'', (2004) p. 374</ref> === Rana historija === Krajem 19. vijeka došlo je do raspada većeg dijela muslimanskog [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]] od nemuslimanskih evropskih kolonijalnih sila,<ref>Mortimer, Edward, ''Faith and Power'', (1982), p. 85</ref> uprkos tome što je carstvo trošilo ogromne sume na zapadnu civilnu i vojnu tehnologiju kako bi se pokušalo modernizirati i takmičiti s nadirućim evropskim silama. U tom procesu Osmanlije su duboko utonule u dugove prema tim silama. Propovijedali su islamske alternative ovom ponižavajućem padu Jamal ed-din [[el-Afghani]] (1837–1897), [[Muhamed Abdu]] (1849–1905) i [[Rašid Rida]] (1865–1935).<ref>Mortimer, Edward, ''Faith and Power'', (1982), pp. 93, 237–40, 249</ref><ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Macmillan Reference, 2004, v.2, p. 609</ref><ref>''The New Encyclopedia of Islam'' by Cyril Glasse, Rowman and Littlefield, 2001, p. 19</ref><ref>''The Oxford Dictionary of Islam'' by John L. Esposito, OUP, 2003, p. 275 </ref><ref>''Historical Dictionary of Islam'' by Ludwig W. Wadamed, Scarecrow Press, 2001, p. 233</ref> Abduhov učenik Rida široko se smatra jednim od "ideoloških praočeva" savremenog islamističkog pokreta,<ref>{{Cite book|last=Meleagrou-Hitchens|first=Alexander|url=https://extremism.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs2191/f/Salafism%2520in%2520America.pdf&ved=2ahUKEwj7wbq0oIjzAhWo4nMBHQUfAXMQFnoECA8QAQ&usg=AOvVaw1QqUsie74bpzia9SWtxRXB|title=Salafism in America|publisher=The George Washington University|year=2018|page=65}}{{Dead link|date=decembar 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> te je uz ranu selefiju [[Hassan el-Banna|Hasana el-Bannu]] i [[Mustafa el-Siba'i|Mustafu el-Siba'ija]] propovijedao da bi istinski islamsko društvo slijedilo šerijatski zakon, odbacilo [[taklid]] (slijepo oponašanje ranijih autoriteta),<ref>''Passion for Islam: Shaping the Modern Middle East: the Egyptian Experience'' by Caryle Murphy, p. 46</ref> i obnovilo [[Hilafet]].<ref name=ORFPI1994:33>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 33</ref> ==== Sejid Rašid Rida ==== {{Također pogledajte|Rašid Rida#Islamic Political Theory|The Caliphate or the Supreme Imamate (book)|label 1=Islamske političke doktrine Rashida Ride}} [[Datoteka:RashidRida2 (cropped).jpg|mini|[[Rashid Rida|Sayyid Muhammad Rashid Rida]] ({{lang|ar|سيد رشيد رضا}}; 23. septembar 1865 – 22. august 1935).]] Sirijsko-egipatski islamski klerik Muhamed Rašid Rida bio je jedan od najranijih sunitskih učenjaka 20. vijeka koji je artikulirao moderni koncept [[Islamska država|islamske države]], utječući na [[Muslimansko bratstvo]] i druge sunitske islamističke pokrete. U svojoj utjecajnoj knjizi ''el-Khilafa aw el-Imama al-'Uzma'' ("''Hilafet ili vrhovni imamat''"), Rida je objasnio da bi društva koja se pravilno pokoravaju ''[[šerijat]]u'' bila uspješne alternative neredu i nepravdi i [[Kapitalizam|kapitalizma]] i [[Socijalizam|socijalizma]].<ref name="auto">{{Cite book|last=McHugo|first=John|title=A Concise History of the Arabs|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000mchu|publisher=The New Press|year=2013|isbn=978-1-59558-950-7|location=New York, N.Y. |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000mchu/page/286 287]}}</ref> Ovim društvom vladao bi hilafet; vladajući [[halifa]] (''khalifa'') upravljao bi putem ''[[Šura|šure]]'' (savjetovanja) i primjenjivao [[Šerijat]] (islamske zakone) u partnerstvu s islamskim pravnim klerom, koji bi koristio idžtihad za ažuriranje ''[[fikh]]a'' procjenom svetih tekstova.<ref>{{Cite book|last=Enayat|first=Hamid|title=Modern Islamic Political Thought: The Response of the Shi'i and SunnI Muslims to the Twentieth Century|publisher=The Macmillan Press Ltd|year=1982|isbn=978-0-333-27969-4|location=London|pages=69, 77}}</ref> S [[hilafet]]om koji pruža istinsku islamsku upravu, islamska civilizacija bi se revitalizirala, politička i pravna nezavisnost muslimanskog ''ummeta'' (zajednice muslimanskih vjernika) bila bi vraćena, a heretički utjecaji sufizma bili bi očišćeni iz islama.<ref>{{Cite book|last=C. Martin|first=Richard|title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World, Second Edition|publisher=Gale Publishers|year=2016|isbn=978-0-02-866269-5|location=Farmington Hills, Michigan|page=1088|chapter=State and Government}}</ref> Ova doktrina postat će nacrt budućih islamističkih pokreta.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Ruiheng|year=2016|title=A Preliminary Study on the "Islamic State" Thought in Modern Islamism|journal=Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (In Asia)|publisher=Routledge: Taylor & Francis group|volume=10|issue=4|page=27|doi=10.1080/19370679.2016.12023291|doi-access=free}}</ref> ==== Muhamed Iqbal ==== {{Glavni|Muhamed Iqbal}} {{Također pogledajte|Teorija o dvije nacije}} [[Muhamed Iqbal]] bio je filozof, pjesnik i političar<ref name="aml.org.pk"/> u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]],<ref name="aml.org.pk"/><ref name="Iqbal Academy Pakistan">{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/|title=Iqbal Academy Pakistan|access-date=25. 10. 2014|archive-date=21. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221223540/http://www.allamaiqbal.com/|url-status=dead}}</ref> široko smatran osobom koja je inspirisala [[Teorija o dvije nacije|islamski nacionalizam]] i [[Pakistanski pokret]] u Britanskoj Indiji.<ref name="aml.org.pk">{{cite web|url=http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html|title=Allama Muhamed Iqbal Philosopher, Poet, and Political leader|publisher=Aml.Org.pk|access-date=2. 3. 2012|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305000639/http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html|archive-date=5. 3. 2012}}</ref><ref name="goethezeitportal">{{cite web|author=Anil Bhatti |work=Yearbook of the Goethe Society of India |url=http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/db/wiss/goethe/bhatti_iqbal.pdf |title=Iqbal and Goethe |access-date=7. 1. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030083304/http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/db/wiss/goethe/bhatti_iqbal.pdf |archive-date=30. 10. 2008 }}</ref><ref name="rahnemaa01">{{cite journal |last=Rahnemaa |first=Saeed |title=Radical Islamism and Failed Developmentalism |journal=Third World Quarterly |volume=29 |issue=3 |pages=483–96 |doi=10.1080/01436590801931462 |year=2008 |s2cid=144880260 |url=https://zenodo.org/record/995659 |access-date=24. 9. 2017 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004075512/https://zenodo.org/record/995659 |url-status=live }}</ref> Iqbal je izrazio strah da bi [[sekularizam]] i sekularni [[nacionalizam]] mogli oslabiti duhovne temelje islama i muslimanskog društva, te da bi indijsko stanovništvo s [[Hinduizam|hinduističkom]] većinom moglo istisnuti muslimansko naslijeđe, kulturu i politički utjecaj. Godine 1930. Iqbal je iznio viziju nezavisne države za provincije s muslimanskom većinom u sjeverozapadnoj Indiji, što je inspirisalo Pakistanski pokret. Također je promovirao [[Panislamizam|panislamsko jedinstvo]] tokom svojih putovanja u Egipat, Afganistan, [[Mandatna Palestina|Palestinu]] i Siriju. Njegove ideje su kasnije utjecale na mnoge [[Reformizam|reformističke]] islamiste, npr. [[Muhamed Asad|Muhameda Asada]], [[Abul Ala Mevdudi|Sejida Abula Alu Mevdudija]] i [[Ali šerijatti|Alija šerijattija]]. ==== Sejid Abul Ala Mevdudi ==== {{Glavni|Abul Ala Mevdudi}} {{Također pogledajte|Jamaat-e-Islami}} [[Abul Ala Mevdudi|Sejid Abul Ala Mevdudi]]<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/politics/mawdudi2.html|title=Maulana Mevdudi's Two-Nation Theory|publisher=Witness-pioneer.org|date=27. 1. 2012|access-date=21. 4. 2012|archive-date=10. 11. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011110145907/http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/politics/mawdudi2.html|url-status=live}}</ref><ref name="bonney1">{{cite book | quote=Mawdudi trained with two Deobandi ulama at the Fatihpuri mosque's seminary in Delhi and received his certificates to teach religious sciences (ijazahs) in 1926. |last=Bonney | first=R |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden | url=https://archive.org/details/jihadfromquranto0000bonn | publisher=Palgrave Macmillan | location=Hampshire |year=2004 | page=[https://archive.org/details/jihadfromquranto0000bonn/page/200 201]}}</ref> bio je važna figura s početka dvadesetog vijeka u islamskom preporodu u Indiji, a potom, nakon nezavisnosti od Britanije, u Pakistanu. Mevdudi je bio islamistički ideolog i hanefijski sunitski učenjak aktivan u [[Hyderabad (država)|državi Hyderabad]] Deccan, a kasnije u [[Pakistan]]u. Mevdudi je rođen u klerikalnoj porodici i rano obrazovanje stekao je kod kuće. U dobi od jedanaest godina primljen je u javnu školu u [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabadu]]. Godine 1919. pridružio se [[Khilafat pokret|pokretu Khilafat]] i približio se učenjacima iz deobandskog pokreta.{{sfn|Rahnema|2005|p=100}} Započeo je obrazovanje po sistemu ''[[Dars-i Nizami]]'' pod nadzorom deobandske škole u džamiji Fatihpuri u Delhiju.{{sfn|Rahnema|2005|p=101}} Školovan kao pravnik, radio je kao novinar i stekao brojnu publiku svojim knjigama (prevedenim na mnoge jezike) koje su islam postavile u moderan kontekst. Njegovi spisi imali su dubok utjecaj na [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]]. Mevdudi je također osnovao stranku [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] 1941. godine i ostao njen vođa do 1972. godine.{{sfn|Rahnema|2005|pp=104–110}} Godine 1925. napisao je knjigu o džihadu, [[Al Jihad fil Islam|''el-Jihad fil-Islam'']] ({{lang|ar|الجهاد في الاسلام}}), koja se može smatrati njegovim prvim doprinosom islamizmu.{{sfn|Rahnema|2005|p=102}} Mevdudi je vjerovao da muslimansko društvo ne može biti islamsko bez šerijata (utječući na Kutba i Homeinija) i uspostavljanja islamske države koja bi ga provodila.<ref>Abu el-A'la el-Mawdudi, "Political Theory of Islam", in Khurshid Ahmad, ed., ''Islam: Its Meaning and Message'' (London: Islamic Council of Europe, 1976), pp. 159–61.</ref> Država bi se zasnivala na principima: ''[[tevhid]]'' (jednost Boga), ''[[Risalah|risala]]'' (poslanstvo) i ''[[Hilafet|khilafa]]'' (hilafet).<ref>Abu el-A'la el-Mawdudi, ''Islamic Way of Life'' (Delhi: Markazi Maktaba Islami, 1967), p. 40</ref><ref>Esposito and Piscatori, "Democratization and Islam", pp. 436–37, 440</ref><ref>Esposito, ''The Islamic Threat'', pp. 125–26; Voll and Esposito, ''Islam and Democracy'', pp. 23–26.</ref><ref>{{cite web |author= Ebu-l-Ala el-Mevdudi |url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/M_PIR/Default.htm |title=The Process of Islamic Revolution |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908034259/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/M_PIR/Default.htm |archive-date=8. 9. 2015 |date=1980}}</ref> Mevdudi nije bio zainteresiran za nasilnu revoluciju ili populističku politiku poput one u [[Iranska revolucija|Iranskoj revoluciji]], već je tražio postepenu promjenu u srcima i umovima pojedinaca od vrha društva prema dolje kroz obrazovni proces ili ''[[da'wa]]h''.<ref>{{cite book|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|date=1996|publisher=Oxford University Press|location=Oxford and New York |url=https://books.google.com/books?id=I07ykFUoKTUC&q=islam%20was%20a%20revolutionary%20ideology%20and%20a%20dynamic%20movement&pg=PA50 |ref=SVRN1996|page=77|isbn=978-0195357110}} </ref><ref>Mevdudi on social justice: "a man who owns a car can drive it; and those who do not own one should walk; and those who are crippled cannot walk but can hop along." (''Nizam el-Hayat fi el-Islam'', 1st ed., n.d. (Bayrut: Musassast el-Risalah, 1983), p. 54) See also ''Radical Islamic Fundamentalism: the Ideological and Political Discourse of Sejid Kutb'' by Ahmad S. Moussalli American University of Beirut, (1992)</ref> Mevdudi je vjerovao da je islam sveobuhvatan: "Sve u univerzumu je 'muslimansko' jer se pokorava Bogu podvrgavanjem Njegovim zakonima."<ref>{{cite book|url=https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|chapter=The Meaning of Islam|page=7|title=A. Mevdudi's 'Towards Understanding Islam'|date=juni 2008|access-date=23. 1. 2023|archive-date=23. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123174239/https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|url-status=live}}</ref> "Čovjek koji poriče Boga naziva se [[Kafir]] (onaj koji prikriva) jer on svojim nevjerovanjem prikriva ono što je inherentno njegovoj prirodi i pohranjeno u njegovoj vlastitoj duši."<ref>{{cite book|url=https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|chapter=The Meaning of Islam|page=8|title=A. Mevdudi's 'Towards Understanding Islam'|date=juni 2008|access-date=23. 1. 2023|archive-date=23. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123174239/https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="towards-ICNA-1986">{{cite book |last1=Abul ʻAla Maudoodi |first1=Syed |title=Towards Understanding Islam |date=1986 |publisher=Islamic Circle of North America |url=https://books.google.com/books?id=FzgNAQAAMAAJ&q=Everything+in+the+universe+is+%27Muslim%27+for+it+obeys+God+by+submission+to+His+laws...+The+man+who+denies+God+is+called+%5B%5BKafir%5D%5D+(concealer)+because+he+conceals+by+his+disbelief+what+is+inherent+in+his+nature+and+embalmed+in+his+own+soul. |access-date=23. 1. 2023 |archive-date=2. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002215436/https://books.google.com/books?id=FzgNAQAAMAAJ&q=Everything%20in%20the%20universe%20is%20%27Muslim%27%20for%20it%20obeys%20God%20by%20submission%20to%20His%20laws...%20The%20man%20who%20denies%20God%20is%20called%20%5B%5BKafir%5D%5D%20%28concealer%29%20because%20he%20conceals%20by%20his%20disbelief%20what%20is%20inherent%20in%20his%20nature%20and%20embalmed%20in%20his%20own%20soul. |url-status=live }}</ref> ==== Muslimansko bratstvo ==== {{Glavni|Muslimansko bratstvo}} [[Datoteka:Hassan al-Banna - Al-Alam, V2, P 233.jpg|mini|[[Hasan al-Banna]]]] Gotovo istovremeno s Mevdudijem bilo je osnivanje Muslimanskog bratstva u Ismailiji u Egiptu 1928. godine od [[Hassan el-Banna|Hasana el-Banne]]. Njegova organizacija bila je vjerovatno prva, najveća i najutjecajnija moderna islamska politička/religijska organizacija. Pod motom "Kur'an je naš ustav",<ref>{{Cite book |url=https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf |chapter=The Meaning of Islam |page=7 |title=The Message of the Teachings – Hasan el-Banna |access-date=23. 1. 2023 |archive-date=23. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123174239/https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf |url-status=live }}</ref> tražila je islamski preporod kroz propovijedanje, ali i pružanjem osnovnih društvenih usluga uključujući škole, džamije i radionice. Poput Mevdudija, El-Banna je vjerovao u neophodnost vladavine zasnovane na šerijatskom zakonu koja bi se provodila postepeno i ubjeđivanjem, te u eliminaciju svakog zapadnog imperijalističkog utjecaja u muslimanskom svijetu.<ref>*{{cite journal |last=Mura |first=Andrea |year=2012 |title=A genealogical inquiry into early Islamism: the discourse of Hasan el-Banna |journal=Journal of Political Ideologies |volume=17 |issue=1 |pages=61–85 |doi=10.1080/13569317.2012.644986 |s2cid=144873457 |url=https://philpapers.org/rec/MURAGI |access-date=28. 6. 2019 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004093428/https://philpapers.org/rec/MURAGI |url-status=live }}</ref> Neki elementi Bratstva jesu učestvovali u nasilju, izvršivši atentat na egipatskog premijera [[Mahmoud El Nokrashy Pasha|Mahmouda Fahmyja El Nokrashyja]] 1948. godine. Osnivač MB-a [[Hassan el-Banna|El-Banna]] ubijen je iz odmazde tri mjeseca kasnije.<ref>{{cite web|url=http://gemsofislamism.tripod.com/timeline_egypt.html|title=Egypt, A Timeline of Recent Events|publisher=Gemsofislamism.tripod.com|access-date=21. 4. 2012|archive-date=17. 12. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217104055/http://gemsofislamism.tripod.com/timeline_egypt.html|url-status=live}}</ref> Bratstvo je trpilo periodičnu represiju u Egiptu i zabranjivano je nekoliko puta, 1948. i nekoliko godina kasnije nakon sukoba s egipatskim predsjednikom [[Gamal Abdel Nasser|Gamalom Abdelom Nasserom]], koji je zatvorio hiljade članova na više godina. Bratstvo se proširilo na mnoge druge zemlje, posebno u [[Arapski svijet]]. U Egiptu je, uprkos periodičnoj represiji — godinama je opisivano kao "polulegalno"<ref>{{cite web|url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1159193396891&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Free Republic. The day before, and after – It's been 25 years since the Islamist genie first went on the rampage |publisher=Fr.jpost.com |access-date=21. 4. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223182128/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1159193396891&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=23. 12. 2011 }}</ref> — bilo jedina opoziciona grupa u Egiptu sposobna da istakne kandidate tokom izbora.<ref name="multiref1">{{cite web|url=http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |title=The Islamism Debate: God's Counterculture |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403133042/http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |archive-date=3. 4. 2008 |author=Sonja Zekri |work=Süddeutsche Zeitung |date=2008 |translator=Phyllis Anderson}}</ref> Na [[Egipatski parlamentarni izbori 2011–2012.|egipatskim parlamentarnim izborima 2011–2012.]], političke stranke identificirane kao "islamističke" (stranka Bratstva [[Stranka slobode i pravde (Egipat)|Stranka slobode i pravde]], selefijska [[Stranka El-Nour]] i liberalna islamistička [[Stranka El-Wasat]]) osvojile su 75% ukupnih mjesta.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/01/22/world/middleeast/muslim-brotherhood-wins-47-of-egypt-assembly-seats.html |title=Islamists Win 70% of Seats in the Egyptian Parliament |work=The New York Times |date=21. 1. 2012 |last1=Kirkpatrick |first1=David D. |access-date=27. 2. 2017 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004105215/https://www.nytimes.com/2012/01/22/world/middleeast/muslim-brotherhood-wins-47-of-egypt-assembly-seats.html |url-status=live }}</ref> [[Muhamed Morsi]], kandidat stranke Muslimanskog bratstva, bio je prvi demokratski izabran predsjednik Egipta. Međutim, smijenjen je tokom [[Vojni udar u Egiptu 2013.|egipatskog državnog udara 2013. godine]], nakon masovnih protesta protiv onoga što je viđeno kao njegovi nedemokratski potezi. Danas je Muslimansko bratstvo označeno kao [[Spisak označenih terorističkih grupa|teroristička organizacija]] od [[Bahrein]]a, Rusije, [[Sirija|Sirije]], [[Egipat|Egipta]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenih Arapskih Emirata]]. ==== Sejid Kutb (1906–1966) ==== {{Glavni|Milestones (knjiga)}} {{Također pogledajte|Sejid Kutb|Kutbizam}} [[Datoteka:Sayyid Qutb.jpg|mini|[[Sayyid Qutb]]|lijevo]] Kutb, vodeći član pokreta Muslimanskog bratstva, smatra se od nekih (Fawaz A. Gerges) "ocem osnivačem i vodećim teoretičarom" modernih džihadista, kao što je [[Osama bin Laden]].<ref>Fawaz A. Gerges, ''The Far Enemy: Why Jihad Went Global'' (Bronxville, N.Y.: Sarah Lawrence College) {{ISBN|978-0521791403}} prologue</ref><ref>{{cite web|url=http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|title=How Did Sejid Kutb Influence Osama bin Laden?|publisher=Gemsofislamism.tripod.com|access-date=21. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017060150/http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|archive-date=17. 10. 2010|url-status=dead}}</ref><ref>*{{cite journal |last=Mura |first=Andrea |year=2014 |title=The Inclusive Dynamics of Islamic Universalism: From the Vantage Point of Sejid Kutb's Critical Philosophy |journal=Comparative Philosophy |volume=5 |issue=1 |pages=29–54 |doi=10.31979/2151-6014(2014).050106 |doi-access=free }}</ref> Pogubljen je zbog navodnog sudjelovanja u zavjeri za atentat na predsjednika 1966. godine. Mevdudijeve političke ideje utjecale su na Sejida Kutba. Poput Mevdudija, vjerovao je da je šerijat ključan za islam, pa je obnova njegovog punog provođenja bila od vitalnog značaja za svijet. Budući da šerijat nije bio u potpunosti provođen vijekovima, islam je "bio izumro već nekoliko vijekova".<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', The Mother Mosque Foundation, (1981), p. 11, 19</ref> Kutb je propovijedao da se muslimani moraju angažirati u dvostranom napadu: pridobijanju pojedinaca kroz miroljubivo [[Da'wa|propovijedanje islama]], ali i korištenjem "fizičke moći i džihada".<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', p.55</ref> Sila je bila neophodna jer "oni koji su uzurpirali Božiji autoritet" ne bi predali svoju moć prijateljskim ubjeđivanjem.<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', p.59</ref> Poput Homeinija, na kojeg je utjecao, vjerovao je da Zapad vodi opaki višestoljetni rat protiv islama.<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', pp.124, 116, 160</ref> === Šestodnevni rat (1967) === {{Glavni|Šestodnevni rat}} Poraz armija nekoliko arapskih država od [[Izrael]]a tokom [[Šestodnevni rat|Šestodnevnog rata]] označio je značajan trenutak u arapskom svijetu. Gubitak, zajedno s ekonomskom stagnacijom u tim zemljama, neki su pripisali sekularnom [[Arapski nacionalizam|arapskom nacionalizmu]] vladajućih režima. Ovaj period doživio je pad popularnosti i kredibiliteta sekularnih, socijalističkih i nacionalističkih ideologija, kao što su [[Baatizam]], [[Arapski socijalizam]] i arapski nacionalizam. Nasuprot tome, razni islamistički pokreti, i demokratski i antidemokratski, inspirisani ličnostima poput [[Abul Ala Mevdudi|Mevdudija]] i [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]], počeli su dobijati utjecaj.<ref name="Mayer1">Mayer, p. 110</ref> === Iranska revolucija (1978–1979) === {{Glavni|Iranska revolucija}} {{Također pogledajte|Konsolidacija Iranske revolucije|Velayat-e Faqih}} Prva moderna "islamistička država" (s mogućim izuzetkom Zijinog Pakistana)<ref>"The Islamic Resurgence: Prospects and Implications" by Kemal A. Faruki, from ''Voices of Resurgent Islam'', ed. by John L. Esposito, OUP, (1983), p. 283</ref> uspostavljena je među [[Šiizam|šiitima]] u Iranu. U velikom šoku za ostatak svijeta, muslimanski i nemuslimanski, revolucija predvođena [[ajatolah]]om [[Ruholah Homeini|Ruholahom Homeinijem]] srušila je sekularnu, naftom bogatu, dobro naoružanu i proameričku monarhiju šaha [[Muhameda Reze Pahlavija]]. Revolucija je bila "neosporna korjenita promjena";<ref name="Parvaz-shook-2014">{{cite news |last1=Parvaz |first1=D. |title=Iran 1979: the Islamic revolution that shook the world |url=https://www.aljazeera.com/features/2014/2/11/iran-1979-the-islamic-revolution-that-shook-the-world |access-date=22. 5. 2023 |publisher=Al Jazeera|date=11. 2. 2014 |archive-date=22. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522174248/https://www.aljazeera.com/features/2014/2/11/iran-1979-the-islamic-revolution-that-shook-the-world |url-status=live }}</ref> islamizam je bio tema ograničenog utjecaja i interesa prije 1979. godine, ali nakon revolucije, "niko unutar muslimanskog svijeta ili izvan njega" nije ostao nesvjestan militantnog islama.<ref name="Kepel, Jihad, 2002, p. 106"/> Entuzijazam za iransku revoluciju u muslimanskom svijetu mogao je biti intenzivan;{{NoteTag|Čak i nakon što je neprijateljstvo između sunita i šiita eskaliralo, iranske vođe su često "išle direktno na stvari koje ih čine vrlo nepopularnim na Zapadu, a vrlo popularnim na arapskim ulicama. Tako je iranski predsjednik [Mahmoud] Ahmadinejad počeo napadati Izrael i dovoditi u pitanje holokaust."<ref>[http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=35720 'Removing Saddam strengthened Iran'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605124425/http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=35720 |date=5. 6. 2011 }}</ref>}} a bilo je mnogo razloga za optimizam među islamistima izvan Irana. Homeini je provodio islamski zakon.<ref name="Ataie-LSE-2021">{{cite web |last1=Ataie |first1=Mohammad |last2=Lefèvre |first2=Raphaël |last3=Matthiesen |first3=Toby |title=How Iran's 1979 Revolution Affected Sunni Islamists in the Middle East |url=https://blogs.lse.ac.uk/mec/2021/04/26/how-irans-1979-revolution-affected-sunni-islamists-in-the-middle-east/ |website=London School of Economics Blog |access-date=22. 5. 2023 |date=26. 4. 2021 |archive-date=22. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522174249/https://blogs.lse.ac.uk/mec/2021/04/26/how-irans-1979-revolution-affected-sunni-islamists-in-the-middle-east/ |url-status=live }}</ref> Bio je zainteresiran za panislamsko (i panislamističko) jedinstvo i uložio je napore da "premosti jaz" između šiita i sunita, proglasivši "dopuštenim šiitima da klanjaju iza sunitskih imama",<ref>{{cite web |url-status=deviated |url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1175008835987&pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout#9 |website=IslamOnline |title=Frequently Asked Questions on Iran |archive-url= https://web.archive.org/web/20091107074118/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1175008835987&pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout |archive-date=7. 11. 2009 }}</ref> i zabranivši šiitima da "kritiziraju halife koji su prethodili [[Alija ibn Ebu-Talib|Aliji]]" (koje suniti poštuju, ali ne i šiiti).<ref>Ansari, Hamid, ''The Narrative of Awakening'', The Institute for the Compilation and Publication of the works of the Imam Khomeini, (no date), p.253</ref> Islamska Republika je također umanjila značaj šiitskih rituala (kao što je [[Dan Ašure]]) i svetišta {{NoteTag| Homeini nikada nije predsjedavao niti posjećivao šiitska svetišta,<ref name="Nasr, Shia Revival, 135">Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 135</ref> (smatra se jer je vjerovao da islam treba biti o [[Šerijat|islamskom zakonu]],<ref name="Nasr, Shia Revival, 135"/> a njegova revolucija (u koju je vjerovao) bila je od "jednakog značaja" kao [[Bitka kod Kerbele]] u kojoj je [[Husejn ibn Ali|imam Husejn]] postao šehid).<ref name="Nasr, Shia Revival, 136">Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 136</ref>}} Prije revolucije, Homeinijevi sljedbenici (kao što je današnji [[Vrhovni vođa Irana]], [[Ali Khamenei]]), prevodili su i zastupali djela džihadističkog teoretičara Muslimanskog bratstva, [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]],{{sfn|Khalaji|2009}} i drugih sunitskih islamista/revivalista.{{sfn|Khalaji|2009}} Međutim, ova kampanja nije nadživjela njegovu smrt. Kako su prethodno pokorni šiiti (obično manjine) postajali odlučniji, suniti su vidjeli uglavnom "šiitske spletke" i izazov sunitskoj dominaciji.<ref>Nasr, Vali, ''The Shia Revival'' (Norton), 2006), p. 143-4</ref> "Ono što je uslijedilo bila je borba sunita protiv šiita za dominaciju, i postala je intenzivna."<ref name="Nasr, revival, 148-9">Nasr, Vali, ''The Shia Revival'' (Norton), 2006), p. 148-9</ref> Netrpeljivost između dvije sekte u Iranu i njegovim susjedima je sistemska od 2014. godine,<ref>{{cite news|author=Paul Vallely|date=19. 2. 2014|title=The vicious schism between Sunni and Shia has been poisoning Islam for 1,400 years – and it's getting worse|work=The Independent|location=London|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-vicious-schism-between-sunni-and-shia-has-been-poisoning-islam-for-1400-years--and-its-getting-worse-9139525.html|access-date=2. 3. 2014|archive-date=24. 5. 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220524/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-vicious-schism-between-sunni-and-shia-has-been-poisoning-islam-for-1400-years--and-its-getting-worse-9139525.html|url-status=live}}</ref> s hiljadama ubijenih u sektraškim borbama u Iraku i Pakistanu.<ref name="CFR-Tensions-1979-2021">{{cite news |title=1979 – 2021 Modern Sunni-Shia Tensions |url=https://www.cfr.org/timeline/modern-sunni-shia-tensions |access-date=22. 5. 2023 |agency=Council on Foreign Relations |archive-date=25. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025054157/https://www.cfr.org/timeline/modern-sunni-shia-tensions |url-status=live }}</ref> Sliku revolucije su također ukaljali "čistke, pogubljenja i zvjerstva",<ref>Kepel, Gilles, ''Jihad'', Harvard University Press, (2002), p. 118</ref> te periodični i sve rašireniji [[Protesti povodom smrti Mahse Amini|domaći nemiri i protesti]] mladih Iranaca. Među "najvažnijim nusproizvodima iranske revolucije" (prema Mehrzadu Boroujerdiju od 2014.) ubrajaju se "pojava [[Hezbollah]]a u Libanu, moralni poticaj pružen šiitskim snagama u Iraku, regionalni hladni rat protiv Saudijske Arabije i Izraela, davanje islamskog prizvuka antiimperijalističkom i antiameričkom osjećaju na Bliskom istoku, te nenamjerno produbljivanje jaza između sunita i šiita".<ref name="Parvaz-shook-2014"/> Islamska Republika je također zadržala vlast u Iranu uprkos [[Odnosi Sjedinjenih Američkih Država i Irana|ekonomskim sankcijama SAD-a]], te je stvorila ili pomogla istomišljeničke šiitske terorističke grupe u Iraku ([[SCIRI]])<ref>Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', Basic Books, (1984), p. 233</ref> i Libanu ([[Hezbollah]])<ref>"Hezbollah Shia group is coy about revealing the sums it has received from Iran. ... Reports have spoken of figures ranging from 10 to 15 million dollars per month, but it is possible that Hezbollah has received larger sums. It is only in recent years (after 1989) that Iran has decreased its aid." from: Jaber, Hala, ''Hezbollah: Born with a vengeance'', New York: Columbia University Press, (1997), p. 150</ref> (dvije muslimanske zemlje koje također imaju veliki procenat šiita). Kampanja za svrgavanje šaha predvođena Homeinijem imala je snažan klasni karakter (Homeini je propovijedao da šah produbljuje jaz između bogatih i siromašnih; osuđujući radničku klasu na život u siromaštvu, bijedi i teškom radu, itd.);<ref name=KEA1993:30/> a pristup "za selo i za siromašne"<ref name="Isfahani-economy-2019">{{cite web |last1=Isfahani |first1=Djavad Salehi |title=Iran's economy 40 years after the Islamic Revolution |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/03/14/irans-economy-40-years-after-the-islamic-revolution/ |website=Brookings |access-date=22. 5. 2023 |date=14. 3. 2019 |archive-date=22. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622130650/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/03/14/irans-economy-40-years-after-the-islamic-revolution/ |url-status=live }}</ref> doveo je do gotovo univerzalnog pristupa električnoj energiji i čistoj vodi,<ref name="Isfahani-40-Brookings">{{cite web |last1=Isfahani |first1=Djavad Salehi |title=The Islamic Revolution at 40 |url=https://www.brookings.edu/opinions/the-islamic-revolution-at-40/ |website=Brookings |access-date=22. 5. 2023 |date=12. 2. 2019 |archive-date=22. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522174247/https://www.brookings.edu/opinions/the-islamic-revolution-at-40/ |url-status=live }}</ref> ali kritičari režima se žale na data, a neispunjena obećanja: "sinovi vođa revolucije i poslovne klase koja odlučuje raditi unutar pravila režima ... razmeću se svojim bogatstvom, vozeći luksuzne sportske automobile po Teheranu, objavljujući slike na Instagramu sa svojih skijanja i plaža širom svijeta, dok se siromašni i srednja klasa bore da prežive ili održe privid dostojanstvenog života" (prema Shadi Mokhtari).<ref name="Priborkin-40years-2019">{{cite web |last1=Priborkin |first1=Emily |title=40 Years Later: Iran after the Islamic Revolution |url=https://www.american.edu/sis/news/20190408-40-years-later-iran-after-the-islamic-revolution.cfm |website=American University |access-date=22. 5. 2023 |date=8. 4. 2019 |archive-date=10. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310094340/https://www.american.edu/sis/news/20190408-40-years-later-iran-after-the-islamic-revolution.cfm |url-status=live }}</ref> Jedna obaveza (prema njegovim sljedbenicima, ako ne i iranskoj javnosti) koja je ispunjena jeste starateljstvo islamskog pravnika (''Velayat-e Faqih''). Ali umjesto jačanja islama i eliminacije sekularnih vrijednosti i praksi, "režim je uništio vjeru iranskog naroda u religiju" ("anonimni ekspert").<ref name="Priborkin-40years-2019"/> === Zauzimanje Velike džamije (1979) === {{Further|Opsada Velike džamije}} Snaga islamističkog pokreta očitovala se u događaju koji se mogao činiti sigurnim da okrene muslimansko javno mnijenje protiv [[Fundamentalizam|fundamentalizma]], ali se desilo upravo suprotno. Godine 1979. [[Mesdžidul-haram|Veliku džamiju]] u [[Meka|Meki]] u Saudijskoj Arabiji zauzela je naoružana fundamentalistička grupa i držala je duže od sedam dana. Deseci su ubijeni, uključujući mnoge hodočasnike prolaznike<ref>Wright, ''Sacred Rage'', (2001), p. 148</ref> u grubom kršenju jednog od najsvetijih mjesta u islamu (i onog gdje su oružje i nasilje strogo zabranjeni).<ref>{{cite web|url=http://www.ourdialogue.com/m22.htm |title=Masjid-ul-Haram: Sacred and forbidden |publisher=Ourdialogue.com |access-date=21. 4. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420195838/http://www.ourdialogue.com/m22.htm |archive-date=20. 4. 2012 }}</ref><ref>Wright, Lawrence, ''The Looming Tower: Al Qaeda and the Road to 9/11''. New York: Knopf, (2006), pp. 103–04</ref> Umjesto da potakne reakciju protiv pokreta koji je inspirisao napadače, Saudijska Arabija, koja je već bila vrlo konzervativna, odgovorila je jačanjem svojih fundamentalističkih vjerodajnica s još više islamskih ograničenja. Uslijedile su oštre mjere protiv svega, od trgovaca koji se nisu zatvarali radi molitve i novina koje su objavljivale slike žena, do prodaje lutaka, plišanih medvjedića (slike živih bića smatraju se [[haram]]om) i hrane za pse (psi se smatraju nečistim).<ref>Wright, Robin, ''Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam'', p. 155</ref> U drugim muslimanskim zemljama krivica i gnjev zbog zauzimanja nisu bili usmjereni protiv fundamentalista, već protiv najvećeg geopolitičkog neprijatelja islamskog fundamentalizma — Sjedinjenih Američkih Država. Ajatolah [[Ruholah Homeini|Homeini]] je potaknuo napade na američke ambasade kada je objavio: "Nije izvan nagađanja da je ovo djelo kriminalnog [[Američki imperijalizam|američkog imperijalizma]] i međunarodnog cionizma", uprkos činjenici da je predmet fundamentalističke pobune bila Kraljevina Saudijska Arabija, glavni saveznik Amerike u regionu. Antiameričke demonstracije uslijedile su na Filipinima, u Turskoj, Bangladešu, Indiji, [[Ujedinjeni Arapski Emirati|UAE]], Pakistanu i Kuvajtu. Američku ambasadu u Libiji spalili su demonstranti skandirajući pro-homeinijevske slogane, a ambasada u [[Islamabad]]u u Pakistanu spaljena je do temelja.<ref>Wright, Robin, ''Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam'', p. 149</ref> === Islamizacija Pakistana (1979) === Godine 1979, nakon puča Zijaul-Haka, vođa je uveo Hudud uredbe (''Hudood Ordinances''). Neki od ovih zakona i danas postoje u Pakistanu. === Sovjetska invazija na Afganistan (1979–1989) === [[Datoteka:October_87_-_Khalis-loyal_Muja.jpg|mini|Afganistanski mudžahedini iz [[Hezb-i Islami Khalis|Hezb-i Islamija]], 1986.]] Godine 1979. [[Sovjetsko-afganistanski rat|Sovjetski Savez je rasporedio svoju 40. armiju u Afganistan]], pokušavajući ugušiti islamsku pobunu protiv savezničkog marksističkog režima u [[Rat u Afganistanu (1978–danas)|Afganistanskom građanskom ratu]]. Sukob, u kojem su se osiromašeni muslimani starosjedioci ([[mudžahedini]]) borili protiv antireligijske supersile, podstakao je hiljade muslimana širom svijeta da pošalju pomoć, a ponekad i da sami odu da se bore za svoju vjeru. Predvodnik ovog panislamskog napora bio je palestinski učenjak [[Abdulah Jusuf Azam]]. Iako je vojna efikasnost ovih "[[Afganistanski Arapi|afganistanskih Arapa]]" bila marginalna, procjenjuje se da je između 16.000<ref name=Atkins>{{cite book|last1=Atkins |first1=Stephen E.|author-link=Stephen E. Atkins|title=Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups|date=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atki/page/35 35] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atki|url-access=registration |quote=abdullah azzam afghanistan. |access-date=5. 10. 2014|isbn=978-0-313-32485-7}}</ref> i 35.000 dobrovoljaca muslimana<ref name=Commins-174 /> došlo iz cijelog svijeta da se bori u Afganistanu.<ref name=Commins-174>{{cite book|last1=Commins|first1=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|date=2006|publisher=I.B.Tauris & Co Ltd|location=London|page=174|quote=In all, perhaps 35,000 Muslim fighters went to Afghanistan between 1982 and 1992, while untold thousands more attended frontier schools teeming with former and future fighters.}}</ref><ref name=rashid-129>Rashid, Ahmed, ''Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia'' (New Haven, 2000), p. 129.</ref> Kada je Sovjetski Savez napustio marksistički Nedžibulahov režim i povukao se iz Afganistana 1989. godine (režim je konačno pao 1992.), pobjeda je kod mnogih muslimana viđena kao trijumf islamske vjere nad nadmoćnom vojnom silom i tehnologijom koji se može ponoviti drugdje. <blockquote>Džihadisti su stekli legitimitet i prestiž svojim trijumfom kako unutar militantne zajednice tako i među običnim muslimanima, kao i samopouzdanje da prenesu svoj džihad u druge zemlje u kojima su vjerovali da je muslimanima potrebna pomoć.<ref name=for-aff-bergen>{{cite magazine |url=http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |title=blowback revisited |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129203155/http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |archive-date=29. 11. 2007 |magazine=Foreign Affairs |date=2005 |author=Peter Bergen}}</ref></blockquote> Sam raspad Sovjetskog Saveza 1991. godine mnogi islamisti, uključujući Bin Ladena, vidjeli su kao poraz supersile od ruku islama. Povodom pomoći od šest milijardi dolara koju su dali SAD i pakistanske vojne obuke i obavještajne podrške mudžahedinima,<ref>{{cite news |title=How the CIA created Osama bin Laden |url=https://www.greenleft.org.au/node/24198 |date=19. 9. 2001 |newspaper=[[Green Left Weekly]] |access-date=9. 1. 2007 |archive-date=12. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912101441/https://www.greenleft.org.au/node/24198 |url-status=live }}</ref> bin Laden je napisao: "[S]AD nema spomena vrijednu ulogu" u "[[Raspad Sovjetskog Saveza|raspadu Sovjetskog Saveza]]... nego zasluga ide [[Allah|Bogu]] i mudžahedinima" Afganistana.<ref>{{cite web |url=http://www.anusha.com/osamaint.htm |title=bin Laden interview with Peter Arnett, March 1997 |publisher=Anusha.com |access-date=8. 6. 2012 |archive-date=18. 8. 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818075220/http://www.anusha.com/osamaint.htm |url-status=live }}</ref> === Zaljevski rat (1990–1991) === {{Također pogledajte|Zaljevski rat}} Drugi faktor s početka 1990-ih koji je utjecao na radikalizaciju islamističkog pokreta bio je [[Zaljevski rat]], koji je doveo nekoliko stotina hiljada američkih i savezničkih nemuslimanskih vojnih lica na tlo Saudijske Arabije kako bi se stalo u kraj [[Saddam Hussein|Sadamovoj]] [[Okupacija Kuvajta|okupaciji Kuvajta]]. Prije 1990. Saudijska Arabija je igrala važnu ulogu u obuzdavanju mnogih islamističkih grupa koje su primale njenu pomoć. Ali kada je Sadam, sekularistički i [[Baatizam|baatistički]] diktator susjednog Iraka, napao Kuvajt (svog neprijatelja u ratu), zapadne trupe su došle da zaštite saudijsku monarhiju. Islamisti su optužili saudijski režim da je marioneta Zapada. Ovi napadi su odjeknuli kod konzervativnih muslimana, a problem nije nestao ni sa Sadamovim porazom, budući da su američke trupe ostale stacionirane u kraljevstvu, a razvila se i de facto saradnja s palestinsko-izraelskim mirovnim procesom. Saudijska Arabija je pokušala kompenzirati gubitak prestiža među ovim grupama represijom nad onim domaćim islamistima koji su je napadali (bin Laden je primarni primjer), te povećanjem pomoći islamskim grupama (islamističkim medresama širom svijeta, pa čak i pomaganjem nekim nasilnim islamističkim grupama) koje to nisu činile, ali je njen predratni utjecaj u korist umjerenosti uveliko smanjen.<ref>''Jihad: The Trail of Political Islam'' [[Gilles Kepel]] pp. 205–17</ref> Jedan od rezultata toga bila je kampanja napada na vladine zvaničnike i turiste u [[el-Gama'a el-Islamiyya|Egiptu]], krvavi građanski rat u [[Spisak masakara tokom Alžirskog građanskog rata|Alžiru]] i teroristički napadi [[Osama bin Laden|Osame bin Ladena]] koji su kulminirali [[Napadi 11. septembra 2001.|napadima 11. septembra]].<ref>''Jihad: The Trail of Political Islam'' [[Gilles Kepel]] p. 207</ref> === Društveni i kulturni trijumf u 2000-im i 2010-im === Do početka dvadeset prvog vijeka, "riječ sekularno, oznaka koja se ponosno nosila" 1960-ih i 1970-ih, bila je "izbjegavana" i "korištena za ocrnjivanje" političkih neprijatelja u Egiptu i ostatku muslimanskog svijeta.<ref name="murphy-161"/> Islamisti su nadmašili malu sekularnu opoziciju u smislu "upornosti, hrabrosti", "preuzimanja rizika" ili "organizacionih vještina".<ref name="murphy-160"/> Godine 2002: <blockquote>Na Bliskom istoku i u Pakistanu religijski diskurs dominira društvima, medijima i razmišljanjem o svijetu. Radikalne džamije su se namnožile širom Egipta. Knjižarama dominiraju djela s religijskim temama... Zahtjev za šerijatom, uvjerenje da su njihove vlade [[Takfir|nevjerne islamu]] i da je islam odgovor na sve probleme, te sigurnost da je Zapad objavio [[Kontroverza o ratu protiv islama|rat islamu]]; to su teme koje dominiraju javnom raspravom. Islamisti možda ne kontroliraju parlamente ili vladine palače, ali su zaposjeli narodnu maštu.<ref>''The Age of Sacred Terror'' by Daniel Benjamin and Steven Simon, Random House, 2002, pp. 172–73</ref></blockquote> Istraživanja javnog mnijenja u raznim islamskim zemljama pokazala su da se značajna većina protivi grupama poput [[Islamska država Iraka i Levanta|ISIL-a]], ali također želi da religija igra veću ulogu u javnom životu.<ref>{{Cite news|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/12/07/muslims-and-islam-key-findings-in-the-u-s-and-around-the-world/|title=Muslims and Islam: Key findings in the U.S. and around the world|date=22. 7. 2016|newspaper=Pew Research Center|access-date=11. 11. 2016|archive-date=18. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160718103140/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/12/07/muslims-and-islam-key-findings-in-the-u-s-and-around-the-world/|url-status=live}}</ref> === "Postislamizam" === {{Također pogledajte|Postislamizam}} Do 2020. godine, otprilike 40 godina nakon islamskog svrgavanja iranskog šaha i zauzimanja Velike džamije od ekstremista, brojni posmatrači ([[Olivier Roy (profesor)|Olivier Roy]], Mustafa Akyol, Nader Hashemi) primijetili su pad vitalnosti i popularnosti islamizma. Islamizam je bio idealiziran/utopijski koncept za poređenje s mračnom realnošću statusa quo, ali tokom više od četiri decenije nije uspio uspostaviti "konkretan i održiv nacrt za društvo" uprkos ponovljenim naporima (Olivier Roy);<ref name=Roy-2004>{{cite journal |last1=Sinanovic |first1=Ermin |title=[Book review] Post-Islamism: The Failure of Islamic Activism? |journal=International Studies Review |date=2005 |volume=7 |pages=433–436 |doi=10.1111/j.1468-2486.2005.00508.x |jstor=3699758 |url=https://www.jstor.org/stable/3699758 |access-date=30. 12. 2020 |archive-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103844/https://www.jstor.org/stable/3699758 |url-status=live }}</ref> i umjesto toga je ostavio nimalo inspirativne rezultate svog utjecaja na svijet (Nader Hashemi).<ref name="Hashemi-40-2021"/> Shodno tome, pored trenda ka umjerenosti islamističkih ili bivših islamističkih stranaka (kao što su [[Stranka prosperitetne pravde|PKS u Indoneziji]], [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|AKP u Turskoj]] i [[Svemalezijska islamska stranka|PAS u Maleziji]]) spomenutih gore, došlo je do društvene/religijske, a ponekad i političke reakcije protiv islamističke vladavine u zemljama poput Turske, Irana i Sudana (Mustafa Akyol).<ref name="Akyol-ruining">{{cite web |last1=Akyol |first1=Mustafa |title=How Islamists are Ruining Islam |url=https://www.hudson.org/research/16131-how-islamists-are-ruining-islam |website=Hudson Institute |access-date=30. 12. 2020 |date=12. 6. 2020 |archive-date=15. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615160745/https://www.hudson.org/research/16131-how-islamists-are-ruining-islam |url-status=live }}</ref> Pišući 2020. godine, Mustafa Akyol tvrdi da postoji snažna reakcija mnogih muslimana protiv političkog islama, uključujući slabljenje religijske vjere — upravo onoga što je islamizam trebao ojačati. Sugerira da je ova reakcija protiv islamizma među muslimanskom omladinom proizašla iz svih "strašnih stvari" koje su se dogodile u arapskom svijetu u dvadeset prvom vijeku "u ime islama" — poput "sektraških građanskih ratova u [[Građanski rat u Siriji|Siriji]], [[Rat u Iraku (2013–2017)|Iraku]] i [[Građanski rat u Jemenu (2014–danas)|Jemenu]]".<ref name="Akyol-ruining"/> Ankete koje je proveo [[Arab Barometer]] u šest arapskih zemalja – Alžiru, Egiptu, Tunisu, Jordanu, Iraku i Libiji – otkrile su da "Arapi gube vjeru u religijske stranke i vođe". U periodu 2018–2019, u svih šest zemalja, manje od 20% upitanih da li vjeruju islamističkim strankama odgovorilo je potvrdno. Taj procenat je pao (u svih šest zemalja) u odnosu na period 2012–2014, kada je postavljeno isto pitanje. Posjećenost džamijama je također opala za više od 10 poena u prosjeku, a udio onih Arapa koji sebe opisuju kao "nereligiozne" skočio je sa 8% u 2013. na 13% u 2018–2019.<ref name="Akyol-ruining"/><ref>{{cite news |title=Arabs are Losing Faith in Religious Parties and Leaders |newspaper=The Economist |date=5. 12. 2019 |url=https://www.arabbarometer.org/2019/12/arabs-are-losing-faith-in-religious-parties-and-leaders/ |access-date=4. 5. 2021 |archive-date=5. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005093023/https://www.arabbarometer.org/2019/12/arabs-are-losing-faith-in-religious-parties-and-leaders/ |url-status=live }}</ref> U Siriji Sham el-Ali izvještava o "rastućem otpadništvu od vjere među sirijskom omladinom".<ref name="Akyol-ruining"/><ref>{{cite web |author=Sham el-Ali |title=On Rising Apostasy Among Syrian Youths |work=El-Jumhuriya |date=22. 8. 2017 |url=https://www.aljumhuriya.net/en/el-jumhuriya-fellowship/on-rising-apostasy |access-date=4. 5. 2021 |archive-date=22. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122153843/https://www.aljumhuriya.net/en/el-jumhuriya-fellowship/on-rising-apostasy |url-status=live }}</ref> Pišući 2021. godine, Nader Hashemi napominje da u Iraku, Sudanu, Tunisu, Egiptu, Gazi, Jordanu i drugim mjestima gdje su islamističke stranke došle na vlast ili vodile kampanju, "stoji jedna opšta tema. Narodni prestiž političkog islama ukaljan je njegovim iskustvom s državnom moći."<ref name="Hashemi-40-2021">{{cite journal |last1=Hashemi |first1=Nader |title=Political Islam: A 40 Year Retrospective |journal=Religions |date=2021 |volume=12 |issue=2 |page=130 |doi=10.3390/rel12020130 |doi-access=free }}</ref><ref name="Zakaria-10-years-29-4-21">{{cite news |last1=Zakaria |first1=Fareed |title=Opinion: Ten years later, Islamist terrorism isn't the threat it used to be |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/globel-opinions/ten-years-later-islamist-terrorism-isnt-the-threat-it-used-to-be/2021/04/29/deb88256-a91c-11eb-bca5-048b2759a489_story.html |access-date=4. 5. 2021 |newspaper=The Washington Post|date=29. 4. 2021 |archive-date=16. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116153800/https://www.washingtonpost.com/opinions/globel-opinions/ten-years-later-islamist-terrorism-isnt-the-threat-it-used-to-be/2021/04/29/deb88256-a91c-11eb-bca5-048b2759a489_story.html |url-status=live }}</ref> U Iranu se tvrdolinijaški ajatolah Mohammad-Taqi Mesbah Yazdi žalio: "Iranci izbjegavaju religijska učenja i okreću se sekularizmu."<ref>David Brooks, "This Is How Theocracy Shrivels", ''The New York Times'', 27 August 2021 </ref> Čak je i islamistički terorizam bio u opadanju i težio je da bude "lokalan" umjesto panislamski. Od 2021. godine El-Kaida se sastojala od "gomile milicija" bez efikasne centralne komande (Fareed Zakaria).<ref name="Zakaria-10-years-29-4-21"/></pre> == Kritike == {{Glavni|Kritika islamizma}} {{Također pogledajte|Kritika islama|Spisak kritičara islama}} [[Datoteka:"Freedom go to hell".jpg|mini|Dana 6. februara 2006. islamistički demonstrant u [[London]]u nosi natpis na kojem piše "Sloboda, idi u pakao"]] Islamizam, ili elementi islamizma, kritikovani su po brojnim osnovama, uključujući potiskivanje slobode izražavanja i individualnih prava, rigidnost, licemjerje, [[Antisemitizam u islamu|antisemitizam]],<ref>{{cite web |author=Wistrich, Robert S. |url=https://www.jpost.com/Opinion/Anti-Semitism-and-Jewish-destiny-403703 |title=Anti-Semitism and Jewish destiny |work=The Jerusalem Post |date=20. 5. 2015 |access-date=26. 5. 2015 |archive-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527082212/http://www.jpost.com/Opinion/Anti-Semitism-and-Jewish-destiny-403703 |url-status=live }}</ref> pogrešno tumačenje [[Kur'an]]a i [[Sunnet]]a, nedostatak istinskog razumijevanja islama i uvođenje novotarija ([[bid'at]]) – uprkos tome što islamisti proklamuju protivljenje svakoj takvoj inovaciji. == Stranke i organizacije == {{Main|Islamističke grupe}} {{Main|Spisak islamskih političkih stranaka|Islamski ekstremizam#Aktivne islamske ekstremističke grupe}} == Literatura == {{refbegin|30em}} === Knjige === * {{cite book |author-link=John Esposito |first=John |last=Esposito |title=Islam and Politics |url=https://archive.org/details/islampolitics04edunse |edition=Četvrto |publisher=Syracuse University Press |year=1998 |place=Syracuse NY}} * {{cite book |first=Andrea |last=Mura |title=The Symbolic Scenarios of Islamism: A Study in Islamic Political Thought |url=https://www.routledge.com/products/9781472443892 |publisher=Routledge |year=2015 |place=London |access-date=11. 2. 2016 |archive-date=11. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311084048/https://www.routledge.com/products/9781472443892 |url-status=live }} * {{cite book |editor-first1=Yvonne |editor-last1=Yazbeck Haddad |editor-first2=John |editor-last2=Esposito |title=Islam, Gender, and Social Change |publisher=Oxford University Press |place=New York |year=1998}} * {{cite book |author-link=Fred Halliday |first=Fred |last=Halliday |title=Islam and the Myth of Confrontation |url=https://archive.org/details/islammythofconfr00hall_0 |url-access=registration |edition=2. izdanje |place=London, New York |publisher=I.B. Tauris |year=2003 |isbn=9781850439592 }} * {{cite book|author-link=Riaz Hassan |last=Hassan |first=Riaz |title=Faithlines: Muslim Conceptions of Islam and Society |url=http://www.us.oup.com/us/catalog/general/subject/ReligionTheology/Islam/?view=usa&ci=9780195799309 |publisher=Oxford University Press |year=2002 }}{{dead link|date=februar 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |last=Hassan |first=Riaz |title=Inside Muslim Minds |url=https://archive.org/details/insidemuslimmind0000hass |publisher=Melbourne University Press |year=2008}} * {{cite book|last1=Kepel|first1=Gilles|title=Jihad: The Trail of Political Islam|url=https://archive.org/details/jihad00gill_0|url-access=registration|quote=Jihad: The Trail of Political Islam.|date=2002|publisher=Harvard University Press.|ref=GKJTPI2002|isbn=978-0674010901}} * {{cite book |author-link=Peter Mandaville |last=Mandaville |first=Peter |title=Transnational Muslim Politics |year=2007 |place=Abingdon (Oxon), New York |publisher=Routledge}} * {{cite book |editor-first1=Richard C. |editor-last1=Martin |editor-first2=Abbas |editor-last2=Barzegar |title=Islamism: Contested Perspectives on Political Islam |publisher=Stanford University Press |year=2010}} * {{cite book |author-link=Nazih Ayubi |first=Nazih |last=Ayubi |title=Political Islam |url=https://archive.org/details/politicalislamre0000ayub |place=London |publisher=Routledge |year=1991}} * {{cite book |editor-last=Rashwan |editor-first=Diaa |title=The spectrum of Islamist movements |publisher=Schiler |year=2007}} * {{Cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The Failure of Political Islam |url=https://archive.org/details/failureofpolitic0000oliv |date=1994 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge Massachusetts |translator-last=Volk |translator-first=Carol |trans-title=Echec de l'Islam Politique |ref=ORFPI1994 |isbn=978-0674291416}} * {{cite book |first=S. |last=Sejid |title=A Fundamental Fear: Eurocentrism and Emergence of Islamism |edition=2. izdanje |place=London, New York |publisher=Zed Press |year=2003}} * {{cite book |first1=Anders |last1=Strindberg |first2=Mats |last2=Wärn |title=Islamism |url=https://archive.org/details/islamismreligion0000stri |publisher=Polity Press |place=Cambridge, Malden MA |year=2011}} *Valentine, Simon Ross, Force and Fanaticism: Wahhabism in Saudi Arabia and Beyond, (2015), London/New York, Hurst & Co. * {{cite book |last1=Teti |first1=Andrea |last2=Mura |first2=Andrea |chapter=Sunni Islam and politics |title=Routledge Handbook of Religion and Politics |editor=Jeff Haynes |place=Abingdon (Oxon), New York |publisher=Routledge |year=2009}} * {{cite book |first=Frédéric |last=Volpi |title=Political Islam Observed |publisher=Hurst |year=2010}} * {{cite book |editor-first=Frédéric |editor-last=Volpi |title=Political Islam: A Critical Reader |publisher=Routledge |year=2011}} * {{cite book |last1=Sayej |first1=Caroleen Marji |title=Patriotic Ayatollahs: Nationalism in Post-Saddam Iraq |date=2018 |publisher=[[Cornell University Press]] |page=67 |location=Ithaca, NY |isbn=9781501714856 |doi=10.7591/cornell/9781501715211.001.0001 |url=https://cornell.universitypressscholarship.com/view/10.7591/cornell/9781501715211.001.0001/upso-9781501715211 |access-date=4. 5. 2022 |archive-date=20. 9. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920053737/https://cornell.universitypressscholarship.com/view/10.7591/cornell/9781501715211.001.0001/upso-9781501715211 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Farzaneh |first1=Mateo Mohammad |title=Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani |date=Mart 2015 |publisher=[[Syracuse University Press]] |location=Syracuse, NY |isbn=9780815633884 |oclc=931494838 |url=https://press.syr.edu/supressbooks/467 }} * {{Cite book |last=Rosefsky Wickham |first=Carrie |title=[[The Muslim Brotherhood: Evolution of an Islamist Movement]] |year=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691163642}} === Časopisi === * {{Cite journal|last=Hermann|first=Denis|date=1. 5. 2013|title=Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2013.783828|jstor=23471080|journal=Middle Eastern Studies|volume=49|issue=3|pages=430–453|doi=10.1080/00263206.2013.783828|s2cid=143672216|issn=0026-3206|access-date=4. 5. 2022|archive-date=5. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005080847/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2013.783828|url-status=live|url-access=subscription}} * {{cite book | last=Bayat | first=Mangol | title=Iran's First Revolution | url=https://archive.org/details/iransfirstrevolu0000baya | publisher=Oxford University Press | date=1991 | isbn=978-0-19-506822-1}} * {{Cite journal|last=Nouraie|first=Fereshte M.|date=1975|title=The Constitutional Ideas of a Shi'ite Mujtahid: Muhamed Husayn Na'ini|url=https://www.jstor.org/stable/4310208|jstor=4310208|journal=Iranian Studies|volume=8|issue=4|pages=234–247|doi=10.1080/00210867508701501|issn=0021-0862|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121724/https://www.jstor.org/stable/4310208|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Martin|first=V. A.|date=april 1986|title=The Anti-Constitutionalist Arguments of Shaikh Fazlallah Nuri|url=https://www.jstor.org/stable/4283111|jstor=4283111|journal=Middle Eastern Studies|volume=22|issue=2|pages=181–196|doi=10.1080/00263208608700658|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121727/https://www.jstor.org/stable/4283111|url-status=live|url-access=subscription}} * {{Cite journal|last=Khalaji|first=Mehdi|date=27. 11. 2009|title=The Dilemmas of Pan-Islamic Unity|url=https://www.hudson.org/research/9859-the-dilemmas-of-pan-islamic-unity-|journal=Current Trends in Islamist Ideology|volume=9|pages=64–79|access-date=5. 6. 2022|archive-date=7. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064236/https://www.hudson.org/research/9859-the-dilemmas-of-pan-islamic-unity-|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Fuchs|first=Simon Wolfgang|date=24. 5. 2021|title=A Direct Flight to Revolution: Mevdudi, Divine Sovereignty, and the 1979-Moment in Iran|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=32|issue=2|pages=333–354|doi=10.1017/S135618632100033X|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Aziz|first=T. M.|date=maj 1993|title=The Role of Muhamed Baqir el-Sadr in Shi'i Political Activism in Iraq from 1958 to 1980|url=https://www.jstor.org/stable/164663|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=25|issue=2|pages=207–222|doi=10.1017/S0020743800058499|jstor=164663|s2cid=162623601|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121730/https://www.jstor.org/stable/164663|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Fuchs|first=Simon Wolfgang|date=juli 2014|title=Third Wave Shi'ism: Sejid Arif Husain el-Husaini and the Islamic Revolution in Pakistan|url=https://www.jstor.org/stable/43307315|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=24|issue=3|pages=493–510|doi=10.1017/S1356186314000200|jstor=43307315|s2cid=161577379|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121722/https://www.jstor.org/stable/43307315|url-status=live}} * {{cite book |last1=Rahnema |first1=Ali |title=Pioneers of Islamic Revival |date=1. 11. 2005 |publisher=[[Zed Books]] |location=London, UK |isbn=9781842776155 |url=https://www.bloomsbury.com/us/pioneers-of-islamic-revival-9781842776155/ |access-date=5. 6. 2022 |archive-date=7. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007001215/https://www.bloomsbury.com/us/pioneers-of-islamic-revival-9781842776155/ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Rahnema |first1=Ali |title=An Islamic Utopian – A Political Biography of Ali Shari'ati |date=2000 |publisher=[[I.B. Tauris]] |location=London, NY |isbn=1860645526 |url=https://www.bloomsbury.com/us/islamic-utopian-9781780768021/ |access-date=5. 6. 2022 |archive-date=4. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204114749/https://www.bloomsbury.com/us/islamic-utopian-9781780768021/ |url-status=live }} * {{Cite journal|last=Bohdan|first=Siarhei|date=Summer 2020|title="They Were Going Together with the Ikhwan": The Influence of Muslim Brotherhood Thinkers on Shi'i Islamists during the Cold War|url=https://www.ingentaconnect.com/content/mei/mei/2020/00000074/00000002/art00005;jsessionid=3669aj37j07cl.x-ic-live-03|journal=The Middle East Journal|volume=74|issue=2|pages=243–262|doi=10.3751/74.2.14|s2cid=225510058|issn=1940-3461|access-date=5. 6. 2022|archive-date=26. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035121/https://www.ingentaconnect.com/content/mei/mei/2020/00000074/00000002/art00005;jsessionid=3669aj37j07cl.x-ic-live-03|url-status=live|url-access=subscription}} {{refend}} == Također pogledajte == {{columns-list|colwidth=20em|* [[Islam i sekularizam]] * [[Antizapadno raspoloženje]] * [[Anticionizam]] * [[Islamistički šiizam]] * ''[[Sukob civilizacija]]'' * [[Klerofašizam]] * [[Hindutva]] * [[Kršćanska desnica]] * [[Dominionizam]] * [[Islamizam (čvor)]] * [[Islamizam po državama]] }} {{clear}} === Napomene === {{NoteFoot}} == Reference == {{refspisak}} {{Islamizam}} {{Islamske teme}} {{Političke ideologije}} {{Authority control}} [[Kategorija:Islamizam| ]] [[Kategorija:Kontroverze u vezi s islamom]] [[Kategorija:Političke ideologije]] [[Kategorija:Antiizraelsko raspoloženje]] [[Kategorija:Anticionizam]] [[Kategorija:Antiimperijalizam]] nh3r78x2ztihefd8gi0njy9opdit8nv Restauracijska ekologija 0 534280 3936940 3930997 2026-10-24T19:02:42Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936940 wikitext text/x-wiki [[Slika:Wetland restoration in Australia.jpg|thumb|280px| Nedavno izgrađena regeneracija močvarnog područja u Australiji, na lokaciji koja se ranije koristila za poljoprivredu]] [[Slika:Johnson creek pasture reclamation P2222.jpg|thumb| Rehabilitacija dijela potoka Johnson Creek (rijeka Willamette) kako bi se obnovile biološke talase i funkcije kontrole [[poplava]] na zemljištu koje je dugo bilo pretvoreno u pašnjak za ispašu krava. Horizontalni balvani mogu plutati, ali su usidreni stubovima. Novozasađeno drveće će na kraju stabilizirati tlo. Srušena stabla s korijenjem koje strše u potok namijenjena su poboljšanju staništa divljih životinja.]] [[Slika:Sankey diagram for the evolution of keywords used in restoration papers over time - facets-2022-0157 f4.jpg|thumb|[[Sankeyjev dijagram]] za evoluciju ključnih riječi korištenih u publikacijama o ekološkoj obnovi u Kanadi tokom vremena]] '''Ekološka obnova''' ili '''ekosistemska obnova''' i '''ekološka remedijacija''', jest proces pomoći u oporavku [[ekosistem]]a koji je degradiran, oštećen, uništen <ref name=":8">{{Cite web |last=Society for Ecological Restoration |title=Restoration Resource Center What is Ecological Restoration? |url=https://ser-rrc.org/what-is-ecological-restoration/ |access-date=22. 11. 2023 |website=ser-rrc.org}}</ref> ili transformiran.<ref name=":15">{{Cite book |last=Holl |first=Karen Davis |title=Primer of Ecological Restoration |date=3. 3. 2020 |publisher=Island Press |isbn=978-1-61091-972-2 |location=United Kingdom |chapter=Chapter 1}}</ref> Razlikuje se od [[Pokret za očuvanje prirode|za očuvanje prirode]], po tome što pokušava retroaktivno popraviti već oštećene ekosisteme, umjesto da preduzima preventivne mjere.<ref>{{Cite web |title=Restoration Resource Center What is Ecological Restoration? |url=https://ser-rrc.org/what-is-ecological-restoration/ |access-date=4. 2. 2024 |website=ser-rrc.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Martin |first=Laura |title=Wild by Design: The Rise of Ecological Restoration |publisher=Harvard University Press |year=2022 |isbn=978-0-674-97942-0 |pages=5}}</ref> Ekološka restauracija može pomoći u preokretanju gubitka [[biodiverzitet]]a, borbi protiv [[klimatske promjene|klimatskih promjena]], podršci pružanju ekosistemskih usluga i podršci lokalnim [[ekonomija]]ma.<ref>{{Cite web |last=UNEP-WCMC |title=10 years to boost ecosystem restoration for people and planet |url=https://production-wordpress.unep-wcmc.org/10-years-to-boost-ecosystem-restoration-for-people-and-planet/ |access-date=12. 7. 2023 |website=UNEP-WCMC |date=30. 4. 2020 |language=en}}</ref> [[Ujedinjene nacije]] proglasile su period od 2021. do 2030. Decenijom obnove ekosistema.<ref>{{Cite web |title=UN Decade on Restoration |url=http://www.decadeonrestoration.org/node |access-date=22. 11. 2023 |website=UN Decade on Restoration |language=en}}</ref> Obnova [[staništa]] uključuje namjernu rehabilitaciju određenog područja kako bi se ponovo uspostavio funkcionalni ekosistem. Ovo se može razlikovati od historijskih osnova (prvobitnog stanja ekosistema u određenom trenutku).<ref name=":16">{{Cite book |last=Holl |first=Karen Davis |title=Primer of Ecological Restoration |date=3. 3. 2020 |publisher=Island Press |isbn=978-1-61091-972-2 |location=United Kingdom |chapter=Chapter 2}}</ref><ref name=":17">{{Cite journal |last1=Jones |first1=Lizzie P. |last2=Turvey |first2=Samuel T. |last3=Massimino |first3=Dario |last4=Papworth |first4=Sarah K. |date=20. 8. 2020 |editor-last=Chen |editor-first=Xiaodong |title=Investigating the implications of shifting baseline syndrome on conservation |journal=People and Nature |language=en |volume=2 |issue=4 |pages=1131–1144 |doi=10.1002/pan3.10140 |bibcode=2020PeoNa...2.1131J |issn=2575-8314|doi-access=free }}</ref> Da bi se postigla uspješna obnova staništa, neophodno je razumjeti [[životni ciklus|životne cikluse]] i interakcije vrsta, kao i bitne elemente poput hrane, vode, [[nutrijent|hranjivih tvari]], prostora i skloništa potrebne za održavanje populacija vrsta. Naučnici procjenjuju da je trenutna stopa izumiranja vrsta, ili stopa [[holocensko izumiranja|holocenskog izumiranja]], 1.000 do 10.000 puta veća od normalne, pozadinske stope.<ref>{{Cite journal|last1=Pimm|first1=Stuart L.|last2=Russell|first2=Gareth J.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Brooks|first4=Thomas M.|date=21. 7. 1995|title=The Future of Biodiversity|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-07-21_269_5222/page/347|journal=Science|volume=269|issue=5222|pages=347–350|doi=10.1126/science.269.5222.347|issn=0036-8075|pmid=17841251|bibcode=1995Sci...269..347P|s2cid=35154695}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Simberloff|first=Daniel|date=januar 1996|title=Lawton, J. H. and May, R. M. (Eds.). Extinction Rates. 1995. Oxford University Press, Oxford. xii + 233 pp. Price: f17.95.|isbn=0-19-854829-X|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=9|issue=1|pages=[https://archive.org/details/extinctionrates00lawt/page/124 124–126]|doi=10.1046/j.1420-9101.1996.t01-1-9010124.x|issn=1010-061X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/extinctionrates00lawt/page/124|doi-access=free}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=Sciences|first=National Academy of|date=1. 1. 1988|title=Biodiversity|doi=10.17226/989|pmid=25032475|bibcode=1988nap..book..989N |isbn=978-0-309-03739-6}}</ref> [[Gubitak staništa]] je vodeći uzrok izumiranja vrsta<ref name=":5"/> i smanjenja usluga ekosistema.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Daily|first=Gretchen C.|date=1997|title=Ecosystem Services: Benefits Supplied to Human Societies by Natural Ecosystems|url=https://www.esa.org/esa/wp-content/uploads/2013/03/issue2.pdf|journal=Issues in Ecology}}</ref> Dvije metode su identificirane za usporavanje stope izumiranja vrsta i smanjenja usluga ekosistema: očuvanje kvalitetnog staništa i obnova degradiranog staništa. Broj i veličina projekata ekološke obnove eksponencijalno su se povećali posljednjih godina, sa stotinama hiljada projekata širom svijeta.<ref>{{Cite journal |last1=Crowther |first1=Thomas W. |last2=Thomas |first2=Stephen M. |last3=Hoogen |first3=Johan van den |last4=Robmann |first4=Niamh |last5=Chavarría |first5=Alfredo |last6=Cottam |first6=Andrew |last7=Cole |first7=Rebecca |last8=Elliott |first8=Thomas |last9=Clark |first9=Emily |last10=Max |first10=Simeon |last11=Danylo |first11=Olga |last12=Rowe |first12=Clara |date=20. 5. 2022 |title=Restor: Transparency and connectivity for the global environmental movement |journal=One Earth |language=English |volume=5 |issue=5 |pages=476–481 |doi=10.1016/j.oneear.2022.04.003 |bibcode=2022OEart...5..476C |issn=2590-3330|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Young|first1=T. P.|last2=Petersen|first2=D. A.|last3=Clary|first3=J. J.|date=28. 4. 2005|title=The ecology of restoration: historical links, emerging issues and unexplored realms|journal=Ecology Letters|volume=8|issue=6|pages=662–673|doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00764.x|issn=1461-023X|doi-access=free|bibcode=2005EcolL...8..662Y }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=BenDor |first1=Todd |last2=Lester |first2=T. William |last3=Livengood |first3=Avery |last4=Davis |first4=Adam |last5=Yonavjak |first5=Logan |date=17. 6. 2015 |title=Estimating the Size and Impact of the Ecological Restoration Economy |journal=PLOS ONE |language=en |volume=10 |issue=6 |doi=10.1371/journal.pone.0128339 |issn=1932-6203 |pmc=4470920 |pmid=26083034 |doi-access=free |bibcode=2015PLoSO..1028339B }}</ref> Ciljevi restauracije odražavaju političke izbore i razlikuju se ovisno o mjestu i kulturi.<ref>{{cite journal |last1=Lackey |first1=Robert |date=2004 |title=Societal values and the proper role of restoration ecologists |url=http://blogs.oregonstate.edu/lackey/files/2017/07/8.-Societal-Values-and-the-Proper-Role-of-Restoration-Ecologists.pdf |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=22 |issue=4 |pages=45–46}}</ref><ref name="auto">{{Cite book |last=Martin |first=Laura J. |title=Wild by design: the rise of ecological restoration |date=2022 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97942-0 |location=Cambridge, Massachusetts}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hall |first=Marcus |title=Earth Repair: A Transatlantic History of Environmental Restoration |url=https://archive.org/details/earthrepairtrans0000hall |publisher=University of Virginia Press |year=2005}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Higgs |first1=Eric S. |title=Nature by design: people, natural process, and ecological restoration |url=https://archive.org/details/naturebydesignpe0000eric |last2=Higgs |first2=Eric |date=2003 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-58226-1 |location=Cambridge, Mass.}}</ref> Na globalnom nivou, koncept pozitivnog pristupa prirodi pojavio se kao društveni cilj za postizanje potpunog oporavka prirode do 2050, uključujući i obnovu degradiranih [[ekosistem]]a kako bi se preokrenuo gubitak biodiverziteta.<ref>{{Cite journal |last1=Milner-Gulland |first1=E.J. |last2=Addison |first2=Prue |last3=Arlidge |first3=William N.S. |last4=Baker |first4=Julia |last5=Booth |first5=Hollie |last6=Brooks |first6=Thomas |last7=Bull |first7=Joseph W. |last8=Burgass |first8=Michael J. |last9=Ekstrom |first9=Jon |last10=zu Ermgassen |first10=Sophus O.S.E. |last11=Fleming |first11=L. Vincent |last12=Grub |first12=Henry M.J. |last13=von Hase |first13=Amrei |last14=Hoffmann |first14=Michael |last15=Hutton |first15=Jonathan |date=22. 1. 2021 |title=Four steps for the Earth: mainstreaming the post-2020 global biodiversity framework |journal=One Earth |volume=4 |issue=1 |pages=75–87 |doi=10.1016/j.oneear.2020.12.011 |bibcode=2021OEart...4...75M |issn=2590-3322}}</ref><ref>{{Cite web |date=21. 6. 2024 |title=Nature Positive - A Global Goal for Nature |url=https://www.naturepositive.org/ |access-date=17. 7. 2024 |website=Nature Positive Initiative |language=en-GB}}</ref> Ekološka restauracija postala je važna globalna strategija za očuvanje biodiverziteta i održavanje ekosistemskih usluga. Inicijative za restauraciju često imaju za cilj vraćanje [[ekosistem]]a u njihovo prvobitno stanje ili poboljšanje ekološkog integriteta i funkcije ekosistema.<ref>{{Cite journal |last1=Sapkota |first1=R. P. |last2=Stahl |first2=P. D. |last3=Rijal |first3=K. |date=1. 9. 2018 |title=Restoration governance: An integrated approach towards sustainably restoring degraded ecosystems |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211464517303378 |journal=Environmental Development |volume=27 |pages=83–94 |doi=10.1016/j.envdev.2018.07.001 |bibcode=2018EnvDe..27...83S |issn=2211-4645|url-access=subscription }}</ref> ==Definicija== [[Društvo za ekološku restauraciju]] definira restauraciju kao "proces pomoći u oporavku ekosistema koji je degradiran, oštećen ili uništen. "<ref name=":8"/> [[Ekologija]] restauracije je akademska nauka o restauraciji, dok je ekološka restauracija primjena od strane praktičara.<ref>{{Cite book |last=Palmer |first=Margaret |title=Foundations of Restoration Ecology |publisher=Island Press |year=2016 |isbn=978-1-61091-697-4}}</ref> Ekološka restauracija uključuje širok spektar metoda, uključujući kontrolu erozije, pošumljavanje, uklanjanje stranih vrsta i korova, obnovu vegetacije poremećenih područja, osvjetljavanje [[potok]]a, ponovno uvođenje domaćih vrsta, poboljšanje staništa i područja rasprostranjenosti ciljanih [[vrsta]].<ref>{{Cite book |title=Restoration ecology: a synthetic approach to ecological research |date=1996 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-33110-4 |editor-last=Jordan |editor-first=William R. |edition=Repr |location=Cambridge}}</ref> i uspostavljanje [[koridor za divlje životinje|koridora za divlje životinje]].<ref>{{Cite web |title=Habitat loss / restoration |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/habitat-loss-restoration/ |access-date=12. 4. 2024 |website=Understanding Global Change |language=en-US}}</ref> Mnogi naučnici i praktičari tvrde da ekološka obnova mora uključivati lokalne zajednice i zainteresovane strane: ovaj proces nazivaju "socijalno-ekološkom obnovom".<ref>Fernández‐Manjarrés, J.F., Roturier, S. and Bilhaut, A.‐G. (2018), The emergence of the social‐ecological restoration concept. Restor Ecol, 26: 404–410. {{doi|10.1111/rec.12685}}</ref> Cilj obnove [[ekosistem]]a zavisi od specifičnog konteksta svake lokacije. Tradicionalno, cilj je bio vratiti ekosisteme u prošlo stanje (historijsku osnovu), na osnovu ideje da prošli uslovi predstavljaju 'netaknuto' ili idealno funkcionalno stanje.''<ref name=":15"/>'' Međutim, ovaj pristup sada se dovodi u pitanje jer promjene u okolišu uzrokovane ljudskim djelovanjem, uključujući [[klimatske promjene]], kontinuirano mijenjaju ekosisteme, što rezultira [[pomjeranje osnovne linije|pomjeranjem osnovne linije]].''<ref name=":17" />'' Danas je široko priznato da može postojati nekoliko mogućih ciljeva za obnovu, na osnovu niza faktora.''<ref name=":16" />'' Ciljevi se postavljaju na osnovu faktora kao što su nivo degradacije ekosistema, koliko funkcionalnosti ekosistema realno može biti obnovljeno, stavovi lokalne zajednice i troškovi napora za obnovu.<ref>{{Cite book |last=Holl |first=Karen Davis |title=Primer of Ecological Restoration |date=3. 3. 2020 |publisher=Island Press |isbn=978-1-61091-972-2 |location=United Kingdom |chapter=Chapter 2", "Chapter 4}}</ref> Napori obnove imaju za cilj podršku samoodrživim ekološkim procesima i daljnju podršku interakcijama unutar ekosistema. == Obrazloženje == Postoji mnogo razloga za obnovu ekosistema. Neki od njih uključuju:<ref>{{cite journal |last1=Osborne |first1=Tracey |last2=Brock |first2=Samara |last3=Chazdon |first3=Robin |last4=Chomba |first4=Susan |last5=Garen |first5=Eva |last6=Gutierrez |first6=Victoria |last7=Lave |first7=Rebecca |last8=Lefevre |first8=Manon |last9=Sundberg |first9=Juanita |date=2021 |title=The political ecology playbook for ecosystem restoration: Principles for effective, equitable, and transformative landscapes |journal=Global Environmental Change |volume=70|doi=10.1016/j.gloenvcha.2021.102320 |doi-access=free|bibcode=2021GEC....7002320O }}</ref> * Obnavljanje [[prirodni kapital|prirodnog kapitala]] kao što su pitka voda ili populacije divljih životinja * Obnavljanje [[degradacija okoliša|degradiranog okoliša]] * Pomoć ljudskim zajednicama i ekosistemima od kojih zavise da se prilagode uticajima klimatskih promjena (kroz [[adaptacija zasnovana na ekosistemu|adaptaciju zasnovanu na ekosistemu]]) * Ublažavanje [[klimatske promjene|klimatskih promjena]] (npr. putem [[sekvestracija ugljika|sekvestracije ugljika]])<ref>{{Cite journal |last1=Strassburg |first1=Bernardo B. N. |last2=Iribarrem |first2=Alvaro |last3=Beyer |first3=Hawthorne L. |last4=Cordeiro |first4=Carlos Leandro |last5=Crouzeilles |first5=Renato |last6=Jakovac |first6=Catarina C. |last7=Braga Junqueira |first7=André |last8=Lacerda |first8=Eduardo |last9=Latawiec |first9=Agnieszka E. |last10=Balmford |first10=Andrew |last11=Brooks |first11=Thomas M. |date=14. 10. 2020 |title=Global priority areas for ecosystem restoration |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2784-9.epdf?sharing_token=LPSdnk_pg1a12z8RGboeptRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0O-LQbPFf5E56f7ybAlUXkbEcA7aLEGu3q7w6l0xApcTXmYYMVgN-tgINCfirLktyJyDG9m1CEvnslFto7xoRH_jLyCDVxwocrnMZ-PfbfqBl4JTXeACcU8tZeFOTyjiQBD4XWFRfjnk3CvnO_-WmW1tdMHvhH5F02GKQ6Z7b8oRVLsm32kOhTZKDKH1ZKkLS4wXr3PdPZMQpqyXA1kd9F5hqLn4TH0imcW8-NuSiVtqZj3iQe-8Q0xJ0UHdM7ONsw4XSqJAbVYbhzQBRGLI8F3BCELnUdpHZR-n96KdsAUth-MwvJRXGS0Ly-jmVKE4qkeGVu_MMCrzIjpda-i5n1ysQtj-I7v0VHJNnxgdKpqw9jf7zzvjol9CB55h1yKGzFEvYrTaDwO8u5YDLhxo66bmOawBADVqlTlBcPaOmCojGV7okKh2_fU8FEz20HlOlHldgON_55IJyzHRautpGSh&tracking_referrer=www.theguardian.com |journal=Nature |language=en |volume=586 |issue=7831 |pages=724–729 |bibcode=2020Natur.586..724S |doi=10.1038/s41586-020-2784-9 |issn=0028-0836 |pmid=33057198 |s2cid=222350130 |hdl-access=free |hdl=11336/137992|url-access=subscription }}</ref> * Pomaganje zaštićenim ili [[ugrožena vrsta|ugroženim vrstama]]<ref>Silva, S., Lowry, M., Macaya-Solis, C., Byatt, B., & Lucas, M. C. (2017). Can navigation locks be used to help migratory fishes with poor swimming performance pass tidal barrages? A test with lampreys. Ecological engineering, 102, 291–302</ref> * Estetski razlozi <ref>{{Cite journal |vauthors=Harris JA, Hobbs RJ, Higgs ES, Aronson JA |year=2006 |title=Ecological restoration and climate change |journal=Restoration Ecology |volume=14 |issue=2 |pages=170–76 |doi=10.1111/j.1526-100x.2006.00136.x |s2cid=17605839}}</ref> * Moralni razlozi: ljudska intervencija je neprirodno uništila mnoga staništa i postoji urođena obaveza da se ta uništena staništa obnove. * Regulisano korištenje/žetva, posebno za egzistenciju.<ref name=":132">{{Cite journal |last=Baldy |first=Cutcha Risling |date=decembar 2013 |title=Why we gather: traditional gathering in native Northwest California and the future of bio-cultural sovereignty |journal=Ecological Processes |volume=2 |issue=1 |doi=10.1186/2192-1709-2-17 |issn=2192-1709 |doi-access=free|bibcode=2013EcoPr...2...17B }}</ref> * Kulturni značaj za autohtono stanovništvo <ref name=":132" /><ref>{{Cite book |last=SIMPSON |first=LEANNE BETASAMOSAKE |title=As We Have Always Done |url=https://archive.org/details/aswehavealwaysdo0000simp |date=17. 10. 2017 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-1-4529-5600-8 |doi=10.5749/j.ctt1pwt77c}}</ref> * Ekološko zdravlje obližnjeg stanovništva <ref>{{Cite journal |last=Wendelowski |first=Karyn I. |date=1995 |title=A Matter of Trust: Federal Environmental Responsibilities to Native Americans under Customary International Law |url=https://digitalcommons.law.ou.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1285&context=ailr |journal=American Indian Law Review |volume=20 |issue=2 |pages=423–458 |doi=10.2307/20068803 |issn=0094-002X |jstor=20068803|url-access=subscription }}</ref> [[Slika:Restoration in action at Buffelsdraai.jpg|thumb|Projekt pošumljavanja zajednice Buffelsdraai: Obnova šuma u akciji na [[Projekt pošumljavanja zajednice na deponiji Buffelsdraai]] u Južnoj Africi]] Postoje značajne razlike u mišljenjima o tome kako postaviti ciljeve obnove i definirati njihov uspjeh.<ref>{{cite journal |last1=Hobbs |first1=Richard J. |date=2004 |title=Restoration ecology: the challenge of social values and expectations |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=2 |pages=43–48 |doi=10.1890/1540-9295(2004)002[0043:RETCOS]2.0.CO;2}}</ref> As Laura J. Martin writes, "Restoration targets are moral and political matters as well as logistical and scientific ones."<ref>{{Cite book |last=Martin |first=Laura |title=Wild by Design: The Rise of Ecological Restoration |publisher=Harvard University Press |year=2022 |isbn=978-0-674-97942-0}}</ref> Neki restauratori zagovaraju aktivnu obnovu (npr. ubijanje invazivnih životinja), dok drugi vjeruju da zaštićena područja trebaju imati minimalno ljudsko uplitanje, kao što je [[Ponovno divljanje (biologija očuvanja)|ponovno divljanje]]. [[Datoteka:Young_Trees_Planted_to_Restore_a_Damaged_Ecosystem.jpg|thumb|Mlada stabla zasađena radi obnove oštećenog ekosistema]] Skeptici sumnjaju da koristi opravdavaju ekonomska ulaganja ili ukazuju na neuspješne projekte obnove i dovode u pitanje izvodljivost obnove u potpunosti. Može biti teško postaviti ciljeve obnove jer, kako piše Anthony Bradshaw, "ekosistemi nisu statični, već u stanju dinamičke ravnoteže. "<ref>{{Cite book |last=Urbanska |first=Krystyna |title=Restoration Ecology and Sustainable Development |year=2000 |isbn=978-0-521-59989-4 |pages=11|publisher=Cambridge University Press }}</ref> Neki naučnici tvrde da, iako se [[ekosistem]] možda neće vratiti u prvobitno stanje, funkcije "[[novi ekosistem|novog ekosistema]]" i dalje su vrijedne.<ref>{{Cite journal |last1=Hobbs |first1=Richard J. |last2=Higgs |first2=Eric |last3=Harris |first3=James A. |date=1. 11. 2009 |title=Novel ecosystems: implications for conservation and restoration |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169534709002018 |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=24 |issue=11 |pages=599–605 |doi=10.1016/j.tree.2009.05.012 |pmid=19683830 |bibcode=2009TEcoE..24..599H |s2cid=2129320 |issn=0169-5347|url-access=subscription }}</ref> Obnova ekosistema može [[Ublažavanje klimatskih promjena|ublažiti klimatske promjene]] kroz aktivnosti kao što je [[pošumljavanje]]. Međutim, pošumljavanje može imati negativne uticaje na [[biodiverzitet]], posebno kada se razmatraju inicijative [[sadnja drveća|sadnje drveća]] u [[tropski i suptropski travnjaci, savane i grmlje|tropskim savanama]].<ref>{{Cite journal |last1=Veldman |first1=Joseph W. |last2=Overbeck |first2=Gerhard E. |last3=Negreiros |first3=Daniel |last4=Mahy |first4=Gregory |last5=Le Stradic |first5=Soizig |last6=Fernandes |first6=G. Wilson |last7=Durigan |first7=Giselda |last8=Buisson |first8=Elise |last9=Putz |first9=Francis E. |last10=Bond |first10=William J. |date=9. 9. 2015 |title=Where Tree Planting and Forest Expansion are Bad for Biodiversity and Ecosystem Services |journal=BioScience |volume=65 |issue=10 |pages=1011–1018 |doi=10.1093/biosci/biv118 |issn=1525-3244}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dudley |first1=Nigel |last2=Eufemia |first2=Luca |last3=Fleckenstein |first3=Martina |last4=Periago |first4=Maria E. |last5=Petersen |first5=Ilka |last6=Timmers |first6=Jean F. |date=21. 8. 2020 |title=Grasslands and savannahs in the <scp>UN</scp> Decade on Ecosystem Restoration |journal=Restoration Ecology |volume=28 |issue=6 |pages=1313–1317 |doi=10.1111/rec.13272 |issn=1061-2971}}</ref> Uticaji pošumljavanja na vodosnabdijevanje i kvalitet vode također su predmet rasprave i razlikuju se ovisno o regiji, klimi i starosti projekata pošumljavanja.<ref>{{Cite journal |last1=Ellison |first1=David |last2=N. Futter |first2=Martyn |last3=Bishop |first3=Kevin |date=1. 11. 2011 |title=On the forest cover–water yield debate: from demand- to supply-side thinking |journal=Global Change Biology |language=en |volume=18 |issue=3 |pages=806–820 |doi=10.1111/j.1365-2486.2011.02589.x |issn=1354-1013|pmc=3597246 }}</ref> [[Kompenzacija ugljika]], zasnovana na šumarstvu je kontroverzna i ponekad se kritizira kao ugljični kolonijalizam.<ref>{{Cite news |last=Kron |first=Josh |date=22. 9. 2011 |title=In Scramble for Land, Group Says, Company Pushed Ugandans Out |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/09/22/world/africa/in-scramble-for-land-oxfam-says-ugandans-were-pushed-out.html |access-date=22. 11. 2023 |issn=0362-4331}}</ref> Još jedan pokretač projekata obnove u Sjedinjenim Američkim Državama je pravni okvir [[Zakon o čistoj vodi|Zakona o čistoj vodi]], koji često zahtijeva ublažavanje štete nanesene vodenim sistemima razvojem ili drugim aktivnostima.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web |date=20. 8. 2015 |title=Compensatory Mitigation Methods |url=https://www.epa.gov/cwa-404/what-does-compensatory-mitigation-mean-under-cwa-section-404 |access-date=4. 6. 2018 |website=United States Environmental Protection Agency}}</ref> == Teorijske osnove == Ekološka restauracija se oslanja na širok spektar ekoloških koncepata. === Poremećaj === [[Poremećaj (ekologija)|Poremećaj]] je promjena uslova okoline koja remeti funkcionisanje ekosistema. Poremećaj se može javiti na različitim prostornim i vremenskim skalama i prirodna je komponenta mnogih zajednica.<ref>{{Cite book|title=Assembly rules and restoration ecology: bridging the gap between theory and practice|url=https://archive.org/details/isbn_9781559633758|date=2004|publisher=Island Press|others=Temperton, Vicky M.|isbn=978-1-4294-9513-4|location=Washington, D.C.|chapter=Chapter 17: Disturbance, Succession, and Community Assembly in Terrestrial Plant Communities|oclc=173134455}}</ref> Naprimjer, mnoge obnove [[šuma]] i [[travnjak]]a primjenjuju [[šumski požar]] kao režim prirodnih poremećaja.<ref>{{Cite book |last=Bond |first=William J. |title=Open Ecosystems |date=26. 7. 2019 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198812456.001.0001 |isbn=978-0-19-881245-6}}</ref> Međutim, ozbiljnost i obim antropogenog utjecaja porasli su u posljednjih nekoliko stoljeća. Razlikovanje poremećaja uzrokovanih ljudskim djelovanjem i onih koji se prirodno javljaju važno je ako želimo razumjeti kako obnoviti prirodne procese i minimizirati antropogene utjecaje na ekosisteme. === Sukcesija === [[Ekološka sukcesija]] je proces kojim se zajednica mijenja tokom vremena, posebno nakon poremećaja. U mnogim slučajevima, [[ekosistem]] će se promijeniti od jednostavnog nivoa organizacije s nekoliko dominantnih [[pionirska vrsta|pionirskih vrsta]], do sve složenije zajednice s mnogo međuzavisnih vrsta. Obnova se često sastoji od pokretanja, pomaganja ili ubrzavanja ekoloških sukcesijskih procesa, ovisno o ozbiljnosti poremećaja.<ref>{{Cite book|title=Directing ecological succession|url=https://archive.org/details/directingecologi0000luke|author=Luken, James O.|date=1990|publisher=Chapman and Hall|isbn=978-0-412-34450-3|edition= 1st |location=London|oclc=21376331}}</ref> Nakon blagih do umjerenih prirodnih i antropogenih poremećaja, obnova u ovim sistemima uključuje ubrzavanje prirodnih sukcesijskih putanja kroz pažljivo upravljanje. Međutim, u sistemu koji je pretrpio ozbiljniji poremećaj (kao što su urbani ekosistemi), obnova može zahtijevati intenzivne napore kako bi se ponovo stvorili uslovi okoline koji pogoduju prirodnim sukcesijskim procesima.<ref name="wallace2017">{{cite journal |last1=Wallace |first1=K. J. |last2=Laughlin |first2=Daniel C. |last3=Clarkson |first3=Bruce D. |title=Exotic weeds and fluctuating microclimate can constrain native plant regeneration in urban forest restoration |journal=Ecological Applications |date=2017 |volume=27 |issue=4 |pages=1268–1279 |doi=10.1002/eap.1520 |pmid=28182314 |bibcode=2017EcoAp..27.1268W |hdl=10289/12974 |hdl-access=free }}</ref> === Fragmentacija === [[Fragmentacija staništa]] opisuje prostorne diskontinuitete u biološkom sistemu, gdje se ekosistemi dijele na manje dijelove, zbog promjena u korištenju zemljišta (npr. [[poljoprivreda]]) i prirodnih poremećaja. To smanjuje veličinu populacije i povećava stepen izolacije. Ove manje i izolovane populacije su sklonije [[izumiranje|izumiranju]]. Fragmentacija ekosistema smanjuje kvalitet staništa. [[Efekti ruba|rub fragmenta]] ima drugačiji raspon uslova okoline i stoga podržava različite vrste nego unutrašnjost.<ref name=":19">{{Cite web |title=Science |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |access-date=18. 4. 2026 |website=AAAS |language=en |doi=10.1126/sciadv.1500052 |pmc=4643828 |pmid=26601154}}</ref> Restorativni projekti mogu povećati efektivnu veličinu populacije dodavanjem odgovarajućeg staništa i smanjiti izolaciju stvaranjem [[koridor divljih životinja|koridora staništa]] koji povezuju izolirane fragmente.<ref name=":19"/> Preokretanje efekata fragmentacije važna je komponenta ekologije restauracije.<ref>{{cite journal|title=Targeted habitat restoration can reduced extinction rates in fragrmented forests|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=114|issue=36|pages=9635–9640|doi=10.1073/pnas.1705834114|pmid=28827340|pmc=5594666|year=2017|last1=Newmark|first1=William D.|last2=Jenkins|first2=Clinton N.|last3=Pimm|first3=Stuart L.|last4=McNeally|first4=Phoebe B.|last5=Halley|first5=John M.|bibcode=2017PNAS..114.9635N |doi-access=free}}</ref><ref name="repairing1">{{Citation | author1=Goosem, Stephen | author2=Tucker, Nigel | author3=Wet Tropics Management Authority, (issuing body.) | title=Repairing the rainforest | year=2013 | publication-date=2013 | publisher=Wet Tropics Management Authority; [Tarzali, Queensland] : Biotropica Australia | edition=2 | pages=57–85 | isbn=978-1-921591-66-2}}</ref><ref name="Tracey">{{Citation | author1=Tracey, J. G. (John Geoffrey), 1920-2004 | author2=Australian National University. Centre for Resource and Environmental Studies | title=Trees on the Atherton Tableland: remnants, regrowth and opportunities for planting | year= 1986 | publication-date=1986 | publisher=Australian National University, Centre for Resource and Environmental Studies | isbn=978-0-86740-253-7}}</ref> Sastav okolnog pejzaža također može utjecati na učinkovitost projekata obnove. Na primjer, lokacija obnove koja je bliže preostaloj vegetaciji imat će veće šanse da se prirodno regenerira putem [[disperzija sjemena|rasipanja sjemena]] nego lokacija koja je dalje.<ref>{{Cite journal |last1=Gilby |first1=Ben L |last2=Olds |first2=Andrew D |last3=Connolly |first3=Rod M |last4=Henderson |first4=Christopher J |last5=Schlacher |first5=Thomas A |date=1. 12. 2018 |title=Spatial Restoration Ecology: Placing Restoration in a Landscape Context |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/68/12/1007/5162986 |journal=BioScience |language=en |volume=68 |issue=12 |pages=1007–1019 |doi=10.1093/biosci/biy126 |issn=0006-3568|hdl=10072/382942 |hdl-access=free }}</ref> === Funkcija ekosistema === Funkcija ekosistema opisuje najosnovnije i najbitnije temeljne procese bilo kojeg prirodnog sistema, uključujući cikluse hranjivih tvari i [[protok energije]]. Razumijevanje složenosti ovih funkcija [[ekosistem]]a neophodno je za rješavanje svih ekoloških procesa koji mogu biti degradirani. Funkcije ekosistema su nova svojstva sistema kao cjeline, stoga su praćenje i upravljanje prirodnim resursima ključni za dugoročnu stabilnost ekosistema. Potpuno samoodržavajući i potpuno funkcionalan ekosistem je krajnji cilj restorativnih napora. Mora se razumjeti koja svojstva ekosistema utiču na druga kako bi se obnovile željene funkcije i dostigli taj cilj.<ref>{{cite journal |last1=Wallace |first1=K. J. |last2=Laughlin |first2=Daniel C. |last3=Clarkson |first3=Bruce D. |last4=Schipper |first4=Louis A. |title=Forest canopy restoration has indirect effects on litter decomposition and no effect on denitrification |journal=Ecosphere |date=2018 |volume=9 |issue=12 |pages=e02534 |doi=10.1002/ecs2.2534 |doi-access=free |bibcode=2018Ecosp...9E2534W |hdl=10289/13010 |hdl-access=free }}</ref> === Okupljanje zajednice === Okupljanje zajednice "je okvir koji može ujediniti gotovo cijelu [[ekologija zajednice|ekologiju zajednice]] pod jednim konceptualnim kišobranom".<ref>{{Cite book|title=Urban ecology: an introduction|author=Douglas, Ian|others=James, Philip (Professor of ecology)|isbn=978-1-136-26696-6|location=New York, NY|oclc=894509632|date = 30. 10. 2014}}</ref> Teorija ski zajednica pokušava objasniti postojanje ekološki sličnih mjesta s različitim skupinama vrsta. Pretpostavlja da vrste imaju slične zahtjeve za [[ekološka niša|nišu]], tako da je formiranje zajednica proizvod slučajnih fluktuacija iz zajedničkog [[fond vrsta|fonda vrsta]].<ref>{{Cite journal|last1=Young|first1=Truman P.|last2=Chase|first2=Jonathan M.|last3=Huddleston|first3=Russell T.|date=2001|title=Community Succession and Assembly: Comparing, Contrasting and Combining Paradigms in the Context of Ecological Restoration|jstor=43440887|journal=Ecological Restoration|volume=19|issue=1|pages=5–18|doi=10.3368/er.19.1.5|s2cid=87540012}}</ref> U okupljanju, ako su sve vrste ekološki prilično ekvivalentne, onda nasumične varijacije u kolonizaciji, te stope migracije i izumiranja između vrsta, uzrokuju razlike u [[sastav vrsta|sastavu vrsta]] između lokacija sa sličnim uslovima okoline.<ref>{{Cite book|last1=Douglas|first1=Ian|url=https://books.google.com/books?id=bRAhBQAAQBAJ&q=Community+assembly+%22is+a+framework+that+can+unify+virtually+all+of+(community)+ecology+under+a+single+conceptual+umbrella%22.+Community+assembly+theory+attempts+to+explain+the+existence+of+environmentally+similar+sites+with+different+assemblage+of+species.+It+assumes+that+species+have+similar+niche+requirements,+so+that+community+formation+is+a+product+of+random+fluctuations+from+a+common+species+pool.+Essentially,+if+all+species+are+fairly+ecologically+equivalent,+then+random+variation+in+colonization,+and+migration+and+extinction+rates+between+species,+drive+differences+in+species+composition+between+sites+with+comparable+environmental+conditions&pg=PA314|title=Urban Ecology: An Introduction|last2=James|first2=Philip|date=30. 10. 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-26696-6|page=314|language=en}}</ref> === Populacijska genetika === {{glavni| Populacijska genetika}} Pokazalo se da je [[genetička raznolikost]] jednako važna kao i raznolikost vrsta za obnavljanje procesa ekosistema.<ref>{{Cite journal|last1=Hughes|first1=A. Randall|last2=Inouye|first2=Brian D.|last3=Johnson|first3=Marc T. J.|last4=Underwood|first4=Nora|last5=Vellend|first5=Mark|date=8. 4. 2008|title=Ecological consequences of genetic diversity|journal=Ecology Letters|volume=11|issue=6|pages=609–623|doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01179.x|pmid=18400018|issn=1461-023X|doi-access=free|bibcode=2008EcolL..11..609H }}</ref> Stoga ekološke restauracije sve više uključuju genetičkke procese u upravljačke prakse. Populacijskogenetički procesi koje je važno uzeti u obzir kod obnovljenih [[populacija]] uključuju [[efekt osnivača]], [[inbridinška depresija|inbridinšku]] i [[autbridinška depresija|autbridinšku depresiju]], te [[genetički drift]], [[neadaptacija|neadaptaciju]] i [[genski tok]]. Takvi procesi mogu predvidjeti hoće li se vrsta uspješno uspostaviti na mjestu restauracije.<ref>{{Cite journal|last1=Montalvo|first1=Arlee M.|last2=Rice|first2=Susan L. Williams|last3=Buchmann|first3=Stephen L.|last4=Cory|first4=Coleen|last5=Handel|first5=Steven N.|last6=Nabhan|first6=Gary P.|last7=Robichaux|first7=Robert H.|date=decembar 1997|title=Restoration Biolog y: A Population Biolog y Perspective|url=https://archive.org/details/sim_restoration-ecology_1997-12_5_4/page/276|journal=Restoration Ecology|volume=5|issue=4|pages=277–290|doi=10.1046/j.1526-100x.1997.00542.x|bibcode=1997ResEc...5..277M |s2cid=56366398|issn=1061-2971}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Crutsinger|first1=Gregory M.|last2=Collins|first2=Michael D.|last3=Fordyce|first3=James A.|last4=Gompert|first4=Zachariah|last5=Nice|first5=Chris C.|last6=Sanders|first6=Nathan J.|date=18. 8. 2006|title=Plant Genotypic Diversity Predicts Community Structure and Governs an Ecosystem Process|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-08-18_313_5789/page/966|journal=Science|volume=313|issue=5789|pages=966–968|doi=10.1126/science.1128326|issn=0036-8075|pmid=16917062|bibcode=2006Sci...313..966C|s2cid=12968062}}</ref> == Primjena == === Akumulacija lisnog otpada === Akumulacija [[lisni otpad|lisnog otpada]] ima važnu ulogu u procesu obnove. Veće količine lisnog otpada drže viši nivo vlažnosti, što je ključni faktor za uspostavljanje biljaka. Proces akumulacije zavisi od faktora poput vjetra i šumskog [[sastav vrsta|sastava vrsta]]. Lisni otpad, koji se nalazi u primarnim šumama je obilniji, dublji i sadrži više vlage nego u sekundarnim šumama. Važno je uzeti u obzir ova tehnička razmatranja prilikom planiranja projekta obnove.<ref>{{Cite journal|last=Barrientos|first=Zaidett|date=2012|title=Dynamics of leaf litter humidity, depth and quantity: two restoration strategies failed to mimic ground microhabitat conditions of a low montane and premontane forest in Costa Rica.|url=https://investiga.uned.ac.cr/ecologiaurbana/wp-content/uploads/sites/30/2017/09/ZBL-2012-Hojarasca-Restauracion.pdf|journal=Revista de Biología Tropical|volume=60|issue=3|pages=1041–1053|doi=10.15517/rbt.v60i3.1756|pmid=23025078|doi-access=free}}</ref> === Uticaj heterogenosti tla na heterogenost zajednice === Prostorna heterogenost resursa može uticati na sastav, raznolikost i putanju formiranja biljne zajednice. Baer i saradnici (2005) su manipulisali heterogenošću resursa tla u projektu restauracije prerije visoke [[trave]]. Otkrili su sve veću heterogenost resursa, koja sama po sebi nije bila dovoljna da osigura raznolikost vrsta u situacijama u kojima jedna vrsta može dominirati u rasponu nivoa resursa. Njihovi nalazi su u skladu sa teorijom o ulozi ekoloških filtera u formiranju zajednice. Uspostavljanje jedne vrste, [[adaptacija|najbolje prilagođene]] fizičkim i biološkim uslovima, može imati izuzetno važnu ulogu u određivanju strukture zajednice.<ref>{{Cite journal|last1=Baer|first1=Sara G.|last2=Collins|first2=Scott L|last3=Blair|first3=John M.|last4=Knapp|first4=Alan K.|last5=Fiedler|first5=Anna K.|date=2005|title=Soil Heterogeneity Effects on Tallgrass Prairie Community Heterogeneity: An Application of Ecological Theory to Restoration Ecology|url=https://archive.org/details/sim_restoration-ecology_2005-06_13_2/page/412|journal=Restoration Ecology|volume=13|issue=2|pages=413–424|doi=10.1111/j.1526-100x.2005.00051.x|bibcode=2005ResEc..13..413B |s2cid=55420256|issn=1061-2971}}</ref> === Invazija i restauracija === Restauracija se koristi kao alat za smanjenje širenja invazivnih biljnih vrsta na mnogo načina. Prva metoda restauraciju prvenstveno posmatra kao sredstvo za smanjenje prisustva [[invazivna vrsta|invazivnih vrsta]] i ograničavanje njihovog širenja. Budući da ovaj pristup naglašava kontrolu osvajača, tehnike restauracije mogu se razlikovati od tipičnih projekata restauracije.<ref>{{Cite journal|last1=Epanchin-Niell|first1=Rebecca|last2=Englin|first2=Jeffrey|last3=Nalle|first3=Darek|date=novembar 2009|title=Investing in rangeland restoration in the Arid West, USA: Countering the effects of an invasive weed on the long-term fire cycle|journal=Journal of Environmental Management|volume=91|issue=2|pages=370–379|doi=10.1016/j.jenvman.2009.09.004|pmid=19781845|bibcode=2009JEnvM..91..370E }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Török|first1=Péter|last2=Miglécz|first2=Tamás|last3=Valkó|first3=Orsolya|last4=Kelemen|first4=András|last5=Deák|first5=Balázs|last6=Lengyel|first6=Szabolcs|last7=Tóthmérész|first7=Béla|date=januar 2012|title=Recovery of native grass biodiversity by sowing on former croplands: Is weed suppression a feasible goal for grassland restoration?|journal=Journal for Nature Conservation|volume=20|issue=1|pages=41–48|doi=10.1016/j.jnc.2011.07.006|bibcode=2012JNatC..20...41T |doi-access=free}}</ref> Cilj takvih projekata nije nužno obnavljanje cijelog [[ekosistem]]a ili [[staništa]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fs.fed.us/rm/pubs/rmrs_p008/rmrs_p008_001_016.pdf|title=Selecting Plant Species for Ecological Restoration: a Perspective for Land Managers|last1=Brown|first1=Ray|last2=Amacher|first2=Michael|date=1999|website=USDA Forest Service Proceedings RMRS-P-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505022949/https://www.fs.fed.us/rm/pubs/rmrs_p008/rmrs_p008_001_016.pdf|archive-date=5. 5. 2017}}</ref> Ovi projekti često koriste mješavine agresivnih domaćih vrsta niže raznolikosti, posijane pri velikoj gustoći.<ref>{{Cite journal|last1=Wilson|first1=Rob G.|last2=Orloff|first2=Steve B.|last3=Lancaster|first3=Donald L.|last4=Kirby|first4=Donald W.|last5=Carlson|first5=Harry L.|date=2010|title=Integrating Herbicide Use and Perennial Grass Revegetation to Suppress Weeds in Noncrop Areas|journal=Invasive Plant Science and Management|volume=3|issue=1|pages=81–92|doi=10.1614/ipsm-09-008.1|bibcode=2010IPSM....3...81W |s2cid=86706900|issn=1939-7291}}</ref> They are not always actively managed following seeding.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Kettenring|first1=Karin M. |author-link1=Karin M. Kettenring |last2=Adams|first2=Carrie Reinhardt|date=1. 8. 2011|title=Lessons learned from invasive plant control experiments: a systematic review and meta-analysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=48|issue=4|pages=970–979|doi=10.1111/j.1365-2664.2011.01979.x|issn=1365-2664|doi-access=free|bibcode=2011JApEc..48..970K }}</ref> Ciljna područja za ovu vrstu restauracije su ona u kojima u velikoj mjeri dominiraju invazivne vrste. Ciljevi su prvo ukloniti vrstu, a zatim na taj način smanjiti broj invazivnog sjemena koje se širi na okolna područja. Primjer za to je upotreba bioloških sredstava za suzbijanje (kao što su [[biljojedi]] [[insekti]]) koji suzbijaju invazivne korovske vrste, dok stručnjaci za restauraciju istovremeno siju domaće biljne vrste koje koriste oslobođene resurse.<ref>{{cite journal |last1=Cutting |first1=K. J. |last2=Hough-Goldstein |first2=J. |title=Integration of biological control and native seeding to restore invaded plant communities |journal=Restoration Ecology |date=2013 |volume=21 |issue=5 |pages=648–655 |doi=10.1111/j.1526-100X.2012.00936.x |bibcode=2013ResEc..21..648C |s2cid=82148885 }}</ref> Ovi pristupi su se pokazali efikasnim u smanjenju korova, iako to nije uvijek održivo rješenje dugoročno bez dodatnog suzbijanja korova, poput košnje ili ponovne sjetve.<ref name=":0"/><ref name=":1" /><ref>{{Cite journal|last1=Dana|first1=Blumenthal|last2=Nicholas|first2=Jordan|last3=Elizabeth|first3=Svenson|date=6. 3. 2003|title=Weed Control as a Rationale for Restoration: The Example of Tallgrass Prairie|journal=Conservation Ecology|volume=7|issue=1|doi=10.5751/ES-00480-070106|bibcode=2003ConEc...7Tar.6B |issn=1195-5449|hdl=10535/3228|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Blumenthal|first1=Dana M.|last2=Jordan|first2=Nicholas R.|last3=Svenson|first3=Elizabeth L.|date=20. 5. 2005|title=Effects of prairie restoration on weed invasions|url=https://archive.org/details/agriculture-ecosystems-environment_2005-05-20_107_2-3/page/221|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|volume=107|issue=2–3|pages=221–230|doi=10.1016/j.agee.2004.11.008|bibcode=2005AgEE..107..221B }}</ref> Projekti restauracije se također koriste kao način da se bolje razumije šta čini ekološku zajednicu otpornom na invaziju. Budući da projekti restauracije imaju širok spektar strategija i metoda implementacije koje se koriste za kontrolu invazivnih vrsta, ekolozi ih mogu koristiti za testiranje teorija o invaziji.<ref name=":1" /> Projekti restauracije su korišteni da se razumije kako raznolikost vrsta uvedenih u restauraciji utiče na invaziju. Znamo da prerije s većom raznolikošću uglavnom imaju niže nivoe invazije.<ref>{{Cite journal|last1=Montoya|first1=Daniel|last2=Rogers|first2=Lucy|last3=Memmott|first3=Jane|date=1. 12. 2012|title=Emerging perspectives in the restoration of biodiversity-based ecosystem services|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=27|issue=12|pages=666–672|doi=10.1016/j.tree.2012.07.004|pmid=22883537|bibcode=2012TEcoE..27..666M }}</ref> Uključivanje [[funkcionalna ekologija|funkcionalne ekologije]] pokazalo je da funkcionalno raznolikije restauracije imaju niže nivoe invazije.<ref>{{Cite journal|last1=Pokorny|first1=Monica L.|last2=Sheley|first2=Roger L.|last3=Zabinski|first3=Catherine A.|last4=Engel|first4=Richard E.|last5=Svejcar|first5=Tony J.|last6=Borkowski|first6=John J.|date=1. 9. 2005|title=Plant Functional Group Diversity as a Mechanism for Invasion Resistance|journal=Restoration Ecology|volume=13|issue=3|pages=448–459|doi=10.1111/j.1526-100X.2005.00056.x|bibcode=2005ResEc..13..448P |s2cid=53447999|issn=1526-100X|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1461&context=usdaarsfacpub|url-access=subscription}}</ref> Nadalje, studije su pokazale da korištenje autohtonost (biologija)|[[domaćih vrsta]] funkcionalno sličnih [[invazivna vrsta|invazivnim vrstama]] bolje konkurira invazivnim vrstama.<ref>{{Cite journal|last1=Cleland|first1=Elsa E.|last2=Larios|first2=Loralee|last3=Suding|first3=Katharine N.|date=1. 5. 2013|title=Strengthening Invasion Filters to Reassemble Native Plant Communities: Soil Resources and Phenological Overlap|journal=Restoration Ecology|volume=21|issue=3|pages=390–398|doi=10.1111/j.1526-100x.2012.00896.x|bibcode=2013ResEc..21..390C |s2cid=85974542|issn=1526-100X}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Firn|first1=Jennifer|last2=MacDougall|first2=Andrew S.|last3=Schmidt|first3=Susanne|last4=Buckley|first4=Yvonne M.|date=1. 7. 2010|title=Early emergence and resource availability can competitively favour natives over a functionally similar invader|journal=Oecologia|volume=163|issue=3|pages=775–784|doi=10.1007/s00442-010-1583-7|pmid=20179971|issn=0029-8549|bibcode=2010Oecol.163..775F|s2cid=22315364}}</ref> Za restauraciju također su korištene razne strategije primijenjene na različitim mjestima restauracije, kako bi bolje razumjeli najuspješnije tehnike upravljanja za kontrolu invazije.<ref>{{Cite journal|last=Rowe|first=Helen I.|date=1. 11. 2010|title=Tricks of the Trade: Techniques and Opinions from 38 Experts in Tallgrass Prairie Restoration|journal=Restoration Ecology|volume=18|pages=253–262|doi=10.1111/j.1526-100X.2010.00663.x|bibcode=2010ResEc..18S.253R |s2cid=84240914|issn=1526-100X}}</ref> Razvijanje ekologije restauracije u potpunu nauku i unapređenje njene prakse zahtijeva generalizacije o procesima koji upravljaju razvojem obnovljenih zajednica. Iako se mogu osmisliti novi eksperimenti, jedan od načina za napredak je korištenje podataka iz postojećih studija restauracije kako bi se povezalo ponašanje biljnih vrsta s njihovim ekološkim karakteristikama.<ref>{{Cite journal |last1=Pywell |first1=Richard F. |last2=Bullock |first2=James M. |last3=Roy |first3=David B. |last4=Warman |first4=Liz |last5=Walker |first5=Kevin J. |last6=Rothery |first6=Peter |date=februar 2003 |title=Plant traits as predictors of performance in ecological restoration: Plant traits as predictors of performance |url=http://doi.wiley.com/10.1046/j.1365-2664.2003.00762.x |journal=Journal of Applied Ecology |language=en |volume=40 |issue=1 |pages=65–77 |doi=10.1046/j.1365-2664.2003.00762.x|url-access=subscription }}</ref> === Sukcesijske putanje === Napredak duž željenog sukcesijskog puta može biti otežan ako postoji više stabilnih stanja. Promatrajući podatke o obnovi močvara iz više od 40 godina, Klötzli i Gootjans (2001) tvrde da neočekivani i neželjeni vegetacijski sklopovi "mogu ukazivati na to da uslovi okoline nisu pogodni za ciljne zajednice".<ref>{{Cite journal|last1=Klotzli|first1=Frank|last2=Grootjans|first2=Ab P.|date=2001|title=Restoration of Natural and Semi-Natural Wetland Systems in Central Europe: Progress and Predictability of Developments|journal=Restoration Ecology|volume=9|issue=2|pages=209–219|doi=10.1046/j.1526-100x.2001.009002209.x|bibcode=2001ResEc...9..209K |issn=1061-2971|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/restoration-of-natural-and-seminatural-wetland-systems-in-central-europe(477aedb5-d154-4121-b6ef-2cb616eaf70e).html|hdl=11370/477aedb5-d154-4121-b6ef-2cb616eaf70e|s2cid=73522613|hdl-access=free}}</ref> Sukcesija se može kretati u nepredviđenim smjerovima, ali ograničavanje uslova okoline unutar uskog raspona može obuzdati moguće sukcesijske putanje i povećati vjerovatnoću željenog ishoda.<ref>{{Cite web|url=http://environment-ecology.com/what-is-ecology/140-restoration-ecology.html|title=Restoration Ecology|website=environment-ecology.com|access-date=22. 4. 2020}}</ref><ref name="repairing">{{Citation | author1=Goosem, Stephen | author2=Tucker, Nigel | author3=Wet Tropics Management Authority, (issuing body.) | title=Repairing the rainforest | year=2013 | publication-date=2013 | publisher=Wet Tropics Management Authority; [Tarzali, Queensland] : Biotropica Australia | edition=2 | pages=28, 29, 30 | isbn=978-1-921591-66-2}}</ref> === Pronalaženje zemljišta za obnovu === Studija je kvantificirala [[ublažavanje klimatskih promjena]] potencijale 'visokoprihodnih' zemalja [[emisije stakleničkih plinova iz poljoprivrede|promjena prehrane – od konzumacije mesa]] – i obnovu pošteđenog zemljišta. Otkrili su da bi hipotetska promjena prehrane "mogla smanjiti godišnje emisije poljoprivredne proizvodnje iz prehrane visokoprihodnih zemalja za 61%, a istovremeno vezati čak 98,3 (55,6–143,7) Gt{{CO2}} ekvivalenta, što je jednako približno 14 godina tekućiih globalnih poljoprivrednih emisija dok prirodna vegetacija ne sazrije", rezultate nazivaju "dvostrukom klimatskom dividendom".<ref>{{cite news |title=How plant-based diets not only reduce our carbon footprint, but also increase carbon capture |url=https://phys.org/news/2022-01-plant-based-diets-carbon-footprint-capture.html |access-date=14. 2. 2022 |work=Leiden University |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sun |first1=Zhongxiao |last2=Scherer |first2=Laura |last3=Tukker |first3=Arnold |last4=Spawn-Lee |first4=Seth A. |last5=Bruckner |first5=Martin |last6=Gibbs |first6=Holly K. |last7=Behrens |first7=Paul |title=Dietary change in high-income nations alone can lead to substantial double climate dividend |journal=Nature Food |date=januar 2022 |volume=3 |issue=1 |pages=29–37 |doi=10.1038/s43016-021-00431-5 |pmid=37118487 |s2cid=245867412 |language=en |issn=2662-1355 |url=https://www.researchgate.net/publication/357723207 |url-access=subscription}}</ref> === Nabavka materijala za restauraciju === Za većinu projekata restauracije generalno se preporučuje nabavka materijala od lokalnog stanovništva kako bi se povećale šanse za uspjeh restauracije i minimizirali efekti [[maladaptacija|nepravilne adaptacije]].<ref>{{Cite journal|last1=Breed|first1=Martin F.|last2=Stead|first2=Michael G.|last3=Ottewell|first3=Kym M.|last4=Gardner|first4=Michael G.|last5=Lowe|first5=Andrew J.|date=1. 2. 2013|title=Which provenance and where? Seed sourcing strategies for revegetation in a changing environment|journal=Conservation Genetics|volume=14|issue=1|pages=1–10|doi=10.1007/s10592-012-0425-z|bibcode=2013ConG...14....1B |s2cid=12813499|issn=1566-0621}}</ref> Međutim, definicija lokalnog može varirati ovisno o vrsti, staništu i regiji.<ref>{{Cite journal|last1=McKay|first1=John K.|last2=Christian|first2=Caroline E.|last3=Harrison|first3=Susan|author-link3=Susan Harrison (ecologist) |last4=Rice|first4=Kevin J.|date=2005|title="How Local Is Local?"-A Review of Practical and Conceptual Issues in the Genetics of Restoration|url=https://archive.org/details/sim_restoration-ecology_2005-09_13_3/page/n9|journal=Restoration Ecology|volume=13|issue=3|pages=432–440|doi=10.1111/j.1526-100x.2005.00058.x|issn=1061-2971|doi-access=free|bibcode=2005ResEc..13..432M }}</ref> Šumarska služba SAD-a nedavno je razvila privremene zone sjemena zasnovane na kombinaciji zona minimalnih zimskih temperatura, aridnosti i ekoregiona nivoa III.<ref>{{Cite journal|last1=Bower|first1=Andrew D.|last2=Clair|first2=J. Bradley St.|last3=Erickson|first3=Vicky|date=1. 7. 2014|title=Generalized provisional seed zones for native plants|journal=Ecological Applications|volume=24|issue=5|pages=913–919|doi=10.1890/13-0285.1|pmid=25154085|s2cid=30260358 |issn=1939-5582|doi-access=free|bibcode=2014EcoAp..24..913B }}</ref> Umjesto strogih preporuka za udaljenost, druge smjernice preporučuju nabavku sjemena koja odgovara sličnim uvjetima okoline kojima je vrsta izložena, bilo sada ili u uvjetima predviđenih klimatskih promjena. Na primjer, nabavka za ''[[Castilleja levisecta]]'' pokazala je da su populacije s udaljenijim izvorima koje su odgovarale sličnim varijablama okoline bile pogodnije za projekt obnove od populacija s bližim izvorima.<ref>{{Cite journal|last1=Lawrence|first1=Beth A.|last2=Kaye|first2=Thomas N.|date=1. 3. 2011|title=Reintroduction of Castilleja levisecta: Effects of Ecological Similarity, Source Population Genetics, and Habitat Quality|journal=Restoration Ecology|volume=19|issue=2|pages=166–176|doi=10.1111/j.1526-100x.2009.00549.x|bibcode=2011ResEc..19..166L |s2cid=85653946|issn=1526-100X}}</ref> Slično tome, niz novih metoda istražuje [[interakcija gena i okoline|interakcije gena i okoline]] kako bi se identificirale optimalne izvorne populacije, na osnovu genetske adaptacije na uvjete okoline.<ref>{{Cite journal|last1=Borrell|first1=James S.|last2=Zohren|first2=Jasmin|last3=Nichols|first3=Richard A.|last4=Buggs|first4=Richard J. A.|date=2020|title=Genomic assessment of local adaptation in dwarf birch to inform assisted gene flow|journal=Evolutionary Applications|language=en|volume=13|issue=1|pages=161–175|doi=10.1111/eva.12883|pmid=31892950|pmc=6935589|bibcode=2020EvApp..13..161B |issn=1752-4571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rellstab|first1=Christian|last2=Zoller|first2=Stefan|last3=Walthert|first3=Lorenz|last4=Lesur|first4=Isabelle|last5=Pluess|first5=Andrea R.|last6=Graf|first6=René|last7=Bodénès|first7=Catherine|last8=Sperisen|first8=Christoph|last9=Kremer|first9=Antoine|last10=Gugerli|first10=Felix|date=decembar 2016|title=Signatures of local adaptation in candidate genes of oaks ( Quercus spp.) with respect to present and future climatic conditions|journal=Molecular Ecology|language=en|volume=25|issue=23|pages=5907–5924|doi=10.1111/mec.13889|pmid=27759957|bibcode=2016MolEc..25.5907R |s2cid=31814079}}</ref> == Izazovi == Neki smatraju da je obnova ekosistema nepraktična, dijelom i zato što obnove često ne ispunjavaju svoje ciljeve. Hilderbrand i saradnici ističu da se mnogo puta neizvjesnost (o funkcijama ekosistema, odnosima vrsta i slično) ne rješava i da su vremenski okviri postavljeni za 'potpunu' obnovu nerazumno kratki, dok se drugi kritični markeri za obnovu u punom obimu ili ignorišu ili skraćuju zbog zabrinutosti oko izvodljivosti.<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Hilderbrand |first1=Robert |last2=Watts |first2=Adam |last3=Randle |first3=April |date=25. 4. 2005 |title=The Myths of Restoration Ecology |url=https://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss1/art19/ |journal=Ecology and Society |language=en |volume=10 |issue=1 |doi=10.5751/ES-01277-100119 |issn=1708-3087|hdl=2027.42/142557 |hdl-access=free }}</ref> U drugim slučajevima, ekosistem može biti toliko degradiran da napuštanje (dopuštanje ozbiljno degradiranom ekosistemu da se sam oporavi) može biti najmudrija opcija.<ref>{{Cite journal|last1=HOLL|first1=KAREN D.|last2=HAYES|first2=GREY F.|date=27. 2. 2006|title=Challenges to Introducing and Managing Disturbance Regimes for Holocarpha macradenia, an Endangered Annual Grassland Forb|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2006-08_20_4/page/1121|journal=Conservation Biology|volume=20|issue=4|pages=1121–1131|doi=10.1111/j.1523-1739.2006.00416.x|pmid=16922228|bibcode=2006ConBi..20.1121H |s2cid=18822692|issn=0888-8892}}</ref> Lokalne zajednice ponekad se protive restauracijama koje uključuju uvođenje velikih predatora ili biljaka koje zahtijevaju [[režim uznemiravanja|režime uznemiravanja]] poput redovnih požara, navodeći kao razlog prijetnju ljudskom stanovanju u tom području.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Macdonald|first=David|date=2002|title=The ecological context: a species population perspective|journal=Handbook of Ecological Restoration|volume=1|pages=47–65|doi=10.1017/CBO9780511549984.006|isbn=978-0-521-79128-1}}</ref> Visoki ekonomski troškovi mogu se također percipirati kao negativan uticaj procesa obnove. Međutim, rezultati obnove često su varijabilni i pod uticajem su faktora kao što su prošla upotreba zemljišta, [[klimatske promjene]] i interakcije [[vrsta]].<ref>{{Cite journal |last=Suding |first=Katharine N. |date=1. 12. 2011 |title=Toward an Era of Restoration in Ecology: Successes, Failures, and Opportunities Ahead |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-ecolsys-102710-145115 |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |language=en |volume=42 |issue= |pages=465–487 |doi=10.1146/annurev-ecolsys-102710-145115 |issn=1543-592X|url-access=subscription }}</ref>. Prema eri obnove u ekologiji. [[Slika:Regenerated habitat for superb parrot on the abandoned Boorowa railway line.jpg|thumb|Obnova ekosistema za [[sjajni papagaj|sjajnog papagaja]] na napuštenoj željezničkoj pruzi u Australiji]] Javno mnijenje je veoma važno u izvodljivosti obnove; ako javnost vjeruje da troškovi obnove nadmašuju koristi, neće je podržati.<ref name=":10" /> Mnogi neuspjesi su se dogodili u prošlim projektima obnove, mnogo puta zato što nisu postavljeni jasni ciljevi kao cilj obnove ili je nepotpuno razumijevanje osnovnog ekološkog okvira dovelo do nedovoljnih mjera. To može biti zato što, kako kaže Peter Alpert, "ljudi možda ne znaju [uvijek] kako efikasno upravljati prirodnim sistemima".<ref>Alpert, P. 2002. Managing the wild: should stewards be pilots? Frontiers in Ecology and the Environment 9(2): 494–499.</ref> Nadalje, mnoge pretpostavke se izvode o mitovima o restauraciji, kao što je [[kopija]], gdje se plan restauracije, koji je funkcionirao u jednom području, primjenjuje na drugo s istim očekivanim rezultatima, ali ne i ostvarenim.<ref name=":9" /> === Jaz između nauke i prakse === [[Datoteka:Restored Prairie at the West Eugene Wetlands (8745659774).jpg|thumb| Obnovljena [[prerija]] u močvarama West Eugene u [[Eugene, Oregon]]]] Jedan od problema za oba područja je jaz između ekologije restauracije i ekološke restauracije u praksi. Mnogi praktičari restauracije, kao i naučnici, smatraju da nauka nije adekvatno uključena u projekte ekološke restauracije.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Dickens|first1=Sara Jo M.|last2=Suding|first2=Katharine N.|date=1. 6. 2013|title=Spanning the Science-Practice Divide: Why Restoration Scientists Need to be More Involved with Practice|journal=Ecological Restoration|volume=31|issue=2|pages=134–140|doi=10.3368/er.31.2.134|bibcode=2013EcoRe..31..134D |s2cid=4657808|issn=1522-4740}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last1=Cabin|first1=Robert J.|last2=Clewell|first2=Andre|last3=Ingram|first3=Mrill|last4=McDonald|first4=Tein|last5=Temperton|first5=Vicky|date=1. 11. 2010|title=Bridging Restoration Science and Practice: Results and Analysis of a Survey from the 2009 Society for Ecological Restoration International Meeting|journal=Restoration Ecology|volume=18|issue=6|pages=783–788|doi=10.1111/j.1526-100x.2010.00743.x|bibcode=2010ResEc..18..783C |issn=1526-100X|hdl=2027.42/79142|s2cid=46326690|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=David|first1=Erica|last2=Dixon|first2=Kingsley W.|last3=Menz|first3=Myles H. M.|date=1. 5. 2016|title=Cooperative Extension: A Model of Science–Practice Integration for Ecosystem Restoration|url=http://www.cell.com/trends/plant-science/abstract/S1360-1385(16)00002-9|journal=Trends in Plant Science|language=en|volume=21|issue=5|pages=410–417|doi=10.1016/j.tplants.2016.01.001|pmid=26838476|bibcode=2016TPS....21..410D |issn=1360-1385|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Burbidge|first1=Allan H.|last2=Maron|first2=Martine|last3=Clarke|first3=Michael F.|last4=Baker|first4=Jack|last5=Oliver|first5=Damon L.|last6=Ford|first6=Greg|date=1. 4. 2011|title=Linking science and practice in ecological research and management: How can we do it better?|journal=Ecological Management & Restoration|volume=12|issue=1|pages=54–60|doi=10.1111/j.1442-8903.2011.00569.x|bibcode=2011EcoMR..12...54B |issn=1442-8903}}</ref> U anketi provedenoj 2009. među praktičarima i naučnicima, "jaz između nauke i prakse" naveden je kao drugi najčešće navođeni razlog koji ograničava rast i nauke i prakse restauracije.<ref name=":3"/> Postoji niz teorija o uzroku ovog jaza. Međutim, dobro je utvrđeno da je jedan od glavnih problema to što pitanja koja proučavaju ekolozi restauracije često nisu korisna ili lako primjenjiva od strane upravitelja zemljišta.<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite journal|last=Cabin|first=Robert J.|date=1. 3. 2007|title=Science-Driven Restoration: A Square Grid on a Round Earth?|journal=Restoration Ecology|volume=15|issue=1|pages=1–7|doi=10.1111/j.1526-100x.2006.00183.x|bibcode=2007ResEc..15....1C |s2cid=73715844|issn=1526-100X}}</ref> Naprimjer, mnoge publikacije iz oblasti ekologije restauracije detaljno karakteriziraju obim problema, bez pružanja konkretnih rješenja.<ref name=":4"/> Osim toga, mnoge studije ekologije restauracije provode se pod kontroliranim uvjetima i često u razmjerima mnogo manjim od stvarnih restauracija.<ref name=":1"/> Često je nepoznato da li ovi obrasci važe u primijenjenom kontekstu. Postoje dokazi da ovi eksperimenti malog obima povećavaju stope grešaka tipa II i razlikuju se od ekoloških obrazaca u stvarnim restauracijama.<ref>{{Cite journal|last1=Duc|first1=M. G. Le|last2=Pakeman|first2=R. J.|last3=Marrs|first3=R. H.|date=1. 6. 2003|title=Changes in the rhizome system of bracken subjected to long-term experimental treatment|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-ecology_2003-06_40_3/page/508|journal=Journal of Applied Ecology|volume=40|issue=3|pages=508–522|doi=10.1046/j.1365-2664.2003.00818.x|bibcode=2003JApEc..40..508D |issn=1365-2664}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Erskine Ogden|first1=Jennifer A.|last2=Rejmánek|first2=Marcel|date=oktobar 2005|title=Recovery of native plant communities after the control of a dominant invasive plant species, Foeniculum vulgare: Implications for management|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2005-10_125_4/page/426|journal=Biological Conservation|volume=125|issue=4|pages=427–439|doi=10.1016/j.biocon.2005.03.025|bibcode=2005BCons.125..427E }}</ref> Jedan od pristupa rješavanju ovog jaza bio je razvoj Međunarodnih principa i standarda za praksu ekološke restauracije od strane Društva za ekološku restauraciju (vidi dolje) – međutim, ovaj pristup je osporavan, a naučnici aktivni u ovoj oblasti sugerišu da je to restriktivan, te da umjesto toga principi i smjernice nude fleksibilnost.<ref>Higgs, E.S., Harris, J.A., Heger, T. et al. (2018) Keep ecological restoration open and flexible. Nat Ecol Evol 2, 580.</ref> Dodatna komplikacija je u tome što se ekolozi koji se bave restauracijom, a žele prikupljati podatke velikih razmjera o projektima restauracije, mogu suočiti s ogromnim preprekama u prikupljanju podataka. Menadžeri se razlikuju u količini podataka koje prikupljaju i koliko zapisa čuvaju. Neke agencije čuvaju samo nekoliko fizičkih kopija podataka, što istraživačima otežava pristup.<ref>{{Cite journal|last1=Bernhardt|first1=Emily S.|last2=Sudduth|first2=Elizabeth B.|last3=Palmer|first3=Margaret A.|last4=Allan|first4=J. David|last5=Meyer|first5=Judy L.|last6=Alexander|first6=Gretchen|last7=Follastad-Shah|first7=Jennifer|last8=Hassett|first8=Brooke|last9=Jenkinson|first9=Robin|date=1. 9. 2007|title=Restoring Rivers One Reach at a Time: Results from a Survey of U.S. River Restoration Practitioners|journal=Restoration Ecology|volume=15|issue=3|pages=482–493|doi=10.1111/j.1526-100x.2007.00244.x|bibcode=2007ResEc..15..482B |issn=1526-100X|hdl=2027.42/72915|s2cid=20534915|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/72915/1/j.1526-100X.2007.00244.x.pdf|hdl-access=free}}</ref> Mnogi projekti obnove su ograničeni vremenom i novcem, tako da prikupljanje podataka i vođenje evidencije nisu uvijek izvodljivi.<ref name=":3" /> Međutim, ovo ograničava sposobnost da se analiziraju projekti obnove i daju preporuke na osnovu empirijskih podataka. === Sigurnost hrane i degradacija prirode === [[Poljoprivreda]] je pokretač [[degradacija okoliša]]. Međutim, ključno je da napori za obnovu ekosistema ne budu u sukobu sa rastućim [[potreba za sigurnošću hrane|za proizvodnjom hrane]].<ref name="10.1016/j.oneear.2022.06.002"/> Okviri za obnovu imaju za cilj da pomognu u donošenju političkih odluka minimiziranjem kompromisa između ekološke obnove i proizvodnje<ref>{{Cite journal |last1=Stefanes |first1=Maurício |last2=Ochoa-Quintero |first2=Jose Manuel |last3=Roque |first3=Fabio |last4=Sugai |first4=Larissa Sayuri |last5=Tambosi |first5=Leandro |last6=Lourival |first6=Reinaldo |last7=Laurance |first7=Susan |date=20. 12. 2016 |title=Incorporating resilience and cost in ecological restoration strategies at landscape scale |url=https://www.ecologyandsociety.org/vol21/iss4/art54/ |journal=Ecology and Society |language=en |volume=21 |issue=4 |doi=10.5751/ES-08922-210454 |issn=1708-3087|hdl=11449/174024 |hdl-access=free }}</ref> i procjenu najboljeg korištenja zemljišta za uravnoteženje skladištenja ugljika i uzgoja hrane.<ref>{{Cite journal |last1=Searchinger |first1=Timothy D. |last2=Wirsenius |first2=Stefan |last3=Beringer |first3=Tim |last4=Dumas |first4=Patrice |date=12. 12. 2018 |title=Assessing the efficiency of changes in land use for mitigating climate change |url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0757-z |journal=Nature |language=en |volume=564 |issue=7735 |pages=249–253 |doi=10.1038/s41586-018-0757-z |pmid=30542169 |bibcode=2018Natur.564..249S |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> Naprimjer, [[agrošumarstvo]] se sve više smatra održivom strategijom obnove ekosistema, posebno u zemljama s velikim poljoprivrednim otiskom.<ref>{{Cite journal |last1=Gopalakrishna |first1=Trisha |last2=Lomax |first2=Guy |last3=Aguirre-Gutiérrez |first3=Jesús |last4=Bauman |first4=David |last5=Roy |first5=Parth Sarathi |last6=Joshi |first6=Pawan K. |last7=Malhi |first7=Yadvinder |date=18. 1. 2022 |title=Existing land uses constrain climate change mitigation potential of forest restoration in India |journal=Conservation Letters |volume=15 |issue=2 |doi=10.1111/conl.12867 |bibcode=2022ConL...15E2867G |issn=1755-263X|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chapman |first1=Melissa |last2=Walker |first2=Wayne S. |last3=Cook-Patton |first3=Susan C. |last4=Ellis |first4=Peter W. |last5=Farina |first5=Mary |last6=Griscom |first6=Bronson W. |last7=Baccini |first7=Alessandro |date=2. 6. 2020 |title=Large climate mitigation potential from adding trees to agricultural lands |journal=Global Change Biology |volume=26 |issue=8 |pages=4357–4365 |doi=10.1111/gcb.15121 |pmid=32301542 |bibcode=2020GCBio..26.4357C |issn=1354-1013}}</ref> === Obnova kao zamjena za naglo smanjenje emisija === Klimatske koristi od obnove prirode su "zasjenjene razmjerama [[Ublažavanje klimatskih promjena|tekućih emisija fosilnih goriva]]".<ref name="10.1016/j.oneear.2022.06.002">{{cite journal |last1=Dooley |first1=Kate |last2=Nicholls |first2=Zebedee |last3=Meinshausen |first3=Malte |title=Carbon removals from nature restoration are no substitute for steep emission reductions |journal=One Earth |date=15. 7. 2022 |volume=5 |issue=7 |pages=812–824 |doi=10.1016/j.oneear.2022.06.002 |bibcode=2022OEart...5..812D |s2cid=250231236 |language=English |issn=2590-3330|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite news |last1=Dooley |first1=Kate |last2=Nicholls |first2=Zebedee |title=Nature restoration no substitute for cutting fossil fuels |url=https://phys.org/news/2022-07-nature-substitute-fossil-fuels.html |access-date=21. 8. 2022 |work=phys.org |language=en}}</ref> Rizikuje se "pretjeranim oslanjanjem na [[zemljište]] za ublažavanje [[klimatske promjene|klimatskih promjena]] na štetu postepenog ukidanja fosilnih goriva". Uprkos ovim problemima, obnova prirode dobija sve veću pažnju, a studija zaključuje da je "obnova zemljišta važna opcija za borbu protiv klimatskih promjena, ali ne može nadoknaditi kašnjenja u smanjenju emisija fosilnih goriva" jer je "malo vjerovatno da će se uraditi dovoljno brzo da bi se značajno smanjile globalne vršne temperature koje se očekuju u narednih nekoliko decenija".<ref name="10.1016/j.oneear.2022.06.002"/> Istraživači su otkrili da je, u smislu ekoloških usluga, bolje izbjeći nego dozvoliti deforestaciju radi naknadnog ponovnog pošumljavanja, jer prvo dovodi do nepovratnih efekata u smislu [[gubitak biodiverziteta|gubitka biodiverziteta]] i [[degradacija tla|degradacije tla]].<ref>{{cite web |title=Press corner |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/MEMO_08_632 |access-date=28. 9. 2020 |website=European Commission – European Commission |language=en}}</ref> Nadalje, [[vjerovatnoća]] da će se naslijeđeni [[ugljik]] osloboditi iz tla veća je u mlađim borealnim šumama.<ref>{{cite journal |last1=Walker |first1=Xanthe J. |last2=Baltzer |first2=Jennifer L. |last3=Cumming |first3=Steven G. |last4=Day |first4=Nicola J. |last5=Ebert |first5=Christopher |last6=Goetz |first6=Scott |last7=Johnstone |first7=Jill F. |last8=Potter |first8=Stefano |last9=Rogers |first9=Brendan M. |last10=Schuur |first10=Edward A. G. |last11=Turetsky |first11=Merritt R. |last12=Mack |first12=Michelle C. |author-link12=Michelle Cailin Mack |date=august 2019 |title=Increasing wildfires threaten historic carbon sink of boreal forest soils |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1474-y |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7770 |pages=520–523 |bibcode=2019Natur.572..520W |doi=10.1038/s41586-019-1474-y |issn=1476-4687 |pmid=31435055 |s2cid=201124728 |access-date=28. 9. 2020|url-access=subscription }}</ref> Globalne emisije stakleničkih plinova uzrokovane oštećenjem tropskih kišnih šuma možda su bile znatno potcijenjene do otprilike 2019.<ref>{{cite news |date=31. 10. 2019 |title=Climate emissions from tropical forest damage 'underestimated by a factor of six' |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/31/climate-emissions-from-tropical-forest-damage-underestimated-by-a-factor-of-six |access-date=28. 9. 2020 |work=The Guardian |language=en}}</ref> Osim toga, efekti pošumljavanja ili ponovnog pošumljavanja bit će dalje u budućnosti od očuvanja postojećih [[šuma]] netaknutim.<ref>{{cite web |title=Why Keeping Mature Forests Intact Is Key to the Climate Fight |url=https://e360.yale.edu/features/why-keeping-mature-forests-intact-is-key-to-the-climate-fight |access-date=28. 9. 2020 |website=Yale E360}}</ref> Potrebno je mnogo duže vrijeme – nekoliko decenija – da se koristi globalnog zagrijavanja manifestuju u istim koristima od [[sekvestracija ugljika|sekvestracije ugljika]] od zrelog drveća u tropskim šumama, a samim tim i od ograničavanja deforestacije.<ref>{{cite web |date=1. 9. 2012 |title=Would a Large-scale Reforestation Effort Help Counter the Global Warming Impacts of Deforestation? |url=https://blog.ucsusa.org/elliott-negin/would-reforestation-help-counter-deforestation |access-date=28. 9. 2020 |website=Union of Concerned Scientists}}</ref> Stoga naučnici smatraju "zaštitu i oporavak ekosistema bogatih [[ugljik]]om i dugovječnih, posebno prirodnih šuma" "glavnim klimatskim [[Rješenja zasnovana na prirodi|rješenjem]]".<ref>{{cite web |title=Planting trees is no substitute for natural forests |url=https://phys.org/news/2019-08-trees-substitute-natural-forests.html |access-date=2. 5. 2021 |website=phys.org |language=en}}</ref> == Suprotstavljanje ekologije restauracije i konzervacijske biologije == I ekolozi restauracije i [[konzervacijska biologija|konzervacijski biolozi]] slažu se da je zaštita i obnova staništa važna za zaštitu biodiverziteta. Međutim, [[konzervacijska biologija]] prvenstveno je ukorijenjena u [[populacijska biologija|populacijskoj biologiji]]. Zbog toga je uglavnom organizirana na nivou [[populacijska genetika|populacijska genetike]] i procjenjuje populacije specifičnih vrsta (tj. [[ugrožene vrste]]). Ekologija restauracije organizirana je na nivou [[ekologija zajednice|zajednice]], koja se fokusira na šire grupe unutar ekosistema.<ref name=":7">{{Cite journal|last=Young|first=Truman P|date=2000|title=Restoration ecology and conservation biology|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2000-01_92_1/page/72|journal=Biological Conservation|volume=92|issue=1|pages=73–83|doi=10.1016/s0006-3207(99)00057-9|bibcode=2000BCons..92...73Y |issn=0006-3207|citeseerx=10.1.1.493.1604}}</ref> Osim toga, konzervacijska biologija često se koncentrira na [[kičmenjak]]e i [[beskičmenjak]]e zbog njihove istaknutosti i popularnosti, dok se ekologija restauracije koncentrira na biljke. Ekologija restauracije fokusira se na biljke jer projekti restauracije obično počinju uspostavljanjem biljnih zajednica. Ekološka restauracija, uprkos tome što je fokusirana na biljke, može imati i "krovne vrste" za pojedinačne ekosisteme i projekte restauracije.<ref name=":7"/> Naprimjer, leptir monarh je krovna vrsta za očuvanje i obnovu staništa biljke Asclepias, jer leptirima monarhima trebaju biljke mliječne trave za razmnožavanje. Konačno, ekologija restauracije ima jači fokus na tlo, strukturu tla, gljive i mikroorganizme jer tlo pruža osnovu funkcionalnih kopnenih [[ekosistem]]a.<ref>{{Cite journal|last=Allen|first=Craig D|date=2002|title=Ecological restoration of southwestern Ponderosa pine ecosystems: A broad perspective|url=https://archive.org/details/ecological-applications_2002-10_12_5/page/1418|journal=Ecological Applications|volume=12|issue=5|pages=1418–1433|doi=10.1890/1051-0761(2002)012[1418:EROSPP]2.0.CO;2}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Harris|first=J. A.|date=decembar 2003|title=Measurements of the soil microbial community for estimating the success of restoration|url=https://archive.org/details/sim_european-journal-of-soil-science_2003-12_54_4/page/801|journal=European Journal of Soil Science|volume=54|issue=4|pages=801–808|doi=10.1046/j.1351-0754.2003.0559.x|s2cid=96561755|issn=1351-0754|doi-access=free|bibcode=2003EuJSS..54..801H }}</ref> == Međunarodni principi i standardi za praksu ekološke restauracije == [[Društvo za ekološku restauraciju]] (SER) objavilo je drugo izdanje Međunarodnih standarda za praksu ekološke restauracije 27. septembra 2019. u [[Cape Town]]u, [[Južna Afrika]], na SER-ovoj 8. svjetskoj konferenciji o ekološkoj restauraciji.<ref>{{Cite news|url=https://www.ser.org/page/SERStandards/International-Standards-for-the-Practice-of-Ecological-Restoration.htm|title=International Principles & Standards for the Practice of Ecological Restoration, 2nd Edition|date=27. 9. 2019|access-date=15. 1. 2019}}</ref> Publikacija pruža ažurirane i proširene smjernice o praksi ekološke restauracije, pojašnjava širinu ekološke restauracije i srodnih aktivnosti sanacije okoliša, te uključuje ideje i doprinose raznolike međunarodne grupe naučnika i praktičara koji se bave restauracijom. Drugo izdanje se nadovezuje na prvo izdanje Standarda, koje je objavljeno 12. decembra 2016. na 13. Konferenciji stranaka [[Konvencija o biološkoj raznolikosti|Konvencije o biološkoj raznolikosti]] u Cancunu, [[Meksiko]]. Razvoj ovih Standarda bio je široko konsultativan. Prvo izdanje distribuirano je desetinama praktičara i str0učnjaka radi povratnih informacija i pregleda. Nakon objavljivanja prvog izdanja, SER je održao radionice i sesije slušanja, tražio povratne informacije od ključnih međunarodnih partnera i zainteresovanih strana, otvorio anketu za članove, pridružene članove i podržavaoce, te razmotrio i odgovorio na objavljene kritike. Međunarodni principi i standardi za praksu ekološke restauracije: * Predstavljaju robustan okvir za vođenje projekata restauracije ka postizanju željenih ciljeva. * Rješavanje izazova obnove, uključujući: efikasan dizajn i implementaciju, uzimanje u obzir složene dinamike ekosistema (posebno u kontekstu klimatskih promjena) i snalaženje u kompromisima povezanim s prioritetima i odlukama upravljanja zemljištem. * Istaknuti ulogu ekološke obnove u povezivanju društvenih, zajedničkih, produktivnih i održivih ciljeva. * Preporučiti mjere učinka za aktivnosti obnove koje industrije, zajednice i vlade trebaju razmotriti. * Proširiti popis praksi i akcija koje vode praktičare u planiranju, implementaciji i praćenju aktivnosti, uključujući: odgovarajuće pristupe procjeni lokacije i identifikaciji referentnih ekosistema, različite pristupe obnovi, uključujući prirodnu regeneraciju, i ulogu ekološke obnove u globalnim inicijativama obnove. * Uključiti prošireni glosar terminologije obnove. * Pružiti tehnički dodatak o nabavci sjemena i drugih propagula za obnovu. ==Implementacija po zemlji/regiji== [[Autohtoni narodi]], upravitelji zemljišta, čuvari i laici praktikuju ekološku obnovu ili ekološko upravljanje hiljadama godina.<ref name="anderson2005">{{Cite book |last=Anderson |first=K. |title=Tending the Wild: Native American Knowledge and the Management of California's Natural Resources |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |date=2005 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23856-5 |location=Berkeley |oclc=56103978}}</ref> Ekologija restauracije pojavila se kao zasebna oblast u [[ekologija|ekologiji]] krajem dvadesetog vijeka.<ref name="auto"/> Termin su skovali [[John Aber]] i [[Bill Jordan|William Jordan III]] kada su bili na [[Univerzitet Wisconsin–Madison|Univerzitetu Wisconsin–Madison]].<ref name="jordan2011">{{Cite book |last=Jordan, III |first=W. R. |title=Making Mature Whole: A History of Ecological Restoration |date=2011 |publisher=Island Press |isbn=978-1-61091-042-2 |location=Washington, DC |oclc=750183084}}</ref> === Evropska unija === [[Evropska unija]] je 2024. usvojila zakon o obnovi prirode s ciljem obnove 20% degradiranih ekosistema do 2030. i 100% do 2050. godine. Predstavnica Austrije, [[Leonore Gewessler]], glasala je protiv volje svoje vlade i zbog toga se može suočiti s do 10 godina zatvora.<ref>{{cite news |title=EU ministers approve contested Nature Restoration Law |url=https://www.dw.com/en/eu-ministers-approve-contested-nature-restoration-law/a-69382916 |access-date=18. 6. 2024 |agency=Deutsche Welle |date=17. 6. 2024}}</ref><ref>{{cite web |last1=J. Kurmayer |first1=Nikolaus |title=Nature restoration: Austrian conservatives charge Gewessler for abuse of office |url=https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/nature-restoration-austrian-conservatives-charge-gewessler-for-abuse-of-office/ |website=Euractive |date=17. 6. 2024 |access-date=18. 6. 2024}}</ref> === SAD === Prije pojave [[ekologija|ekologije]] kao naučne discipline, restauracija velikih razmjera započela je obnovom populacija krupne divljači, početkom 20. stoljeća.<ref name="auto"/> Prvi projekt restauracije autohtonih biljaka u Sjedinjenim Državama pokrenula je 1907. Eloise Butler u [[Minneapolis]]u, [[Minnesota]].<ref>{{Cite web |last=Martin |first=Laura |date=2022 |title=The Women Who Saved Wildflowers {{!}} Sierra Club |url=https://www.sierraclub.org/sierra/women-who-saved-wildflowers-wildflower-preservation-society |access-date=22. 11. 2023 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Eloise Butler Wildflower Garden and Bird Sanctuary {{!}} Public Gardens of Minnesota |url=https://mngardens.horticulture.umn.edu/eloise-butler-wildflower-garden-and-bird-sanctuary |access-date=22. 11. 2023 |website=mngardens.horticulture.umn.edu}}</ref> Nakon toga je uslijedio program obnove Ekološke laboratorije [[Vassar College]]a, koji je osnovala profesorica [[Edith A. Roberts|Edith Roberts]], 1921.<ref name="auto"/> Prva restauracija [[prerija visoke trave|prerije visoke trave]] bila je Curtisova prerija 1936. u [[Arboretum]]u Univerziteta [[Wisconsin]]–[[Madison]].<ref name="jordan2011" /><ref name="court2012">{{Cite book |last=Court |first=F. E. |title=Pioneers of Ecological Restoration: The People and Legacy of the University of Wisconsin Arboretum |date=2012 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-28663-7 |location=Madison |oclc=814694131}}</ref> Radnici [[Civilna organizacija za zaštitu prirode|Civilne organizacije za zaštitu prirode]] ponovo su zasadili obližnje prerijske vrste na bivši [[pašnjak]] za [[konj]]e, pod nadzorom univerzitetskog osoblja, uključujući [[Aldo Leopold|Alda Leopolda]], [[Theodor Sperry|Theodora Sperryja]], [[Henry C. Greene|Henryja C. Greenea]] i [[John Thomas Curtis|Johna T. Curtisa]].<ref name="curtis1971">{{Cite book |last=Curtis |first=J. T. |title=The Vegetation of Wisconsin: An Ordination of Plant Communities |url=https://archive.org/details/vegetationofwisc0000john |date=1971 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-01943-3 |location=Madison |oclc=811410421}}</ref> Arboretum Univerziteta Washington bio je centar istraživanja [[prerija]] visokih travnatih trava tokom prve polovine 20. vijeka i proučavanja tehnika poput [[Kontrolisanog spaljivanja|propisanog spaljivanja]].<ref name="court2012"/> Nakon toga uslijedio je Schulenberg Prairie površine 40 hektara u [[Morton Arboretum]]u, koji su 1962. pokrenuli Ray Schulenberg i Robert Betz. Betz je zatim sarađivao sa ''The Nature Conservancy'', kako bi uspostavio [[Fermilab|Fermi National Laboratory]]jsku preriju visokih [[trava]], površine 260 hektara u 1974.<ref>{{Cite web |title=Fermilab {{!}} History and Archives {{!}} Site and Natural History |url=https://history.fnal.gov/historical/site/restoration_beginning.html |access-date=22. 3. 2023 |website=history.fnal.gov}}</ref> Restauracijska ekologija pojavila se kao zasebna poddisciplina ekologije i upravljanja prirodnim resursima s dramatičnim porastom broja zaštićenih prirodnih područja 1980-ih.<ref name="auto"/> Godine 1997. Nacionalna federacija za divlje životinje potpisala je memorandum o razumijevanju s Međuplemenskom zadrugom za [[bizon]]e, prvi sporazum o očuvanju prirode između ekološke organizacije i međuplemenske grupe, kako bi se zalagala za obnovu divljih bizona na [[pleme]]nskim zemljištima.<ref>{{Cite web |title=Tribal Bison Restoration |url=https://www.nwf.org/Home/Our-Work/Wildlife-Conservation/Bison/Tribal-Lands |access-date=22. 11. 2023 |website=National Wildlife Federation |language=en}}</ref> Anishinaabek/Neshnabék širom regije Velikih jezera vode projekte ekološke obnove koji, riječima Kylea Whytea, "nastoje učiti iz, prilagođavati i primjenjivati u praksi lokalne ljudske i neljudske odnose i priče na spoju duboke historije Anishinaabea i disruptivnih kampanja industrijskih doseljenika."<ref>{{Cite book |last=Whyte |first=Kyle |date=2017 |title=Our Ancestors' Dystopia Now: Indigenous Conservation and the Anthropocene |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315766355-32/ancestors-dystopia-indigenous-conservation-anthropocene-kyle-powys-whyte |pages=222–231 |doi=10.4324/9781315766355-32 |isbn=978-1-315-76635-5 }}</ref> === Australija === [[Australija]] jest bila mjesto historijski značajnih projekata ekološke obnove, počevši od 1930-ih. Ovi projekti bili su odgovori na opsežnu štetu okolišu koju su nanijeli kolonizacijski doseljenici, nakon prisilnog raseljavanja zajednica [[Aboridžini|Prvih australskih naroda]]. Značajno tradicionalno ekološko znanje zajednica Prvih naroda nije korišteno u projektima historijske obnove. Mnoge od prvih projekata obnove australijskih doseljenika pokrenuli su volonteri, često u obliku društvenih grupa. Mnogi od njih cijenili su i koristili naučne resurse, poput botaničkog i ekološkog znanja. Učestvovale su lokalne i državne vladine agencije, kao i industrija. Australijski naučnici počeli su imati sve važniju ulogu. Istaknuti naučnik koji se zanimao za preokretanje degradacije vegetacije bio je botaničar i biljni ekolog, profesor [[Theodore Osborn|T G Osborn]], Univerzitet u [[Adelaide]]u, koji je 1920-ih proveo pionirsko istraživanje uzroka degradacije autohtone vegetacije u sušnim zonama. Od tada, australijski botaničari, biljni ekolozi i istraživači erozije tla sve više razvijaju interes za oporavak ekološkog funkcioniranja na degradiranim mjestima. Najraniji poznati pokušaj australijskih doseljenika da obnove degradirani prirodni ekosistem započeo je 1896. u Nairmu (kako je poznat ljudima naroda Kulin) ili Port Phillip Bayu u [[Melbourne]]u.<ref name=":14">Ardill, Peter J (2021) [https://ecologicalrestorationhistory.org/articles/ Innovative Federation and Inter-war Period repair of degraded natural areas and their ecosystems: local government and community restoration of Coast Teatree Leptospermum laevigatum at Port Phillip Bay, Victoria, Australia]. The Repair Press Sydney (February), p. 34</ref> Lokalne vlasti i društvene grupe ponovo su zasadile degradirana područja priobalnih rezervata autohtonom biljnom vrstom, obalnim čajevcem (''[[Leptospermum laevigatum]]'').<ref name=":14"/> Projekti su bili motivirani utilitarističkim razlozima: očuvanjem rekreacijskih mjesta i promocijom turizma. Međutim, neki lokalni stanovnici, uključujući australijskog novinara, pisca o prirodi i amaterskog ornitologa, [[Donald Alaster Macdonald|Donald Macdonald]], bili su uznemireni gubitkom vrijednih bioloških kvaliteta i vodili su kampanju za potpunu obnovu ekosistema čajevca i očuvanje njih i njihove autohtone faune.<ref name=":14"/> Degradirana sušna područja Australije bila su mjesto historijskih projekata ekološke obnove. Pastoralna industrija uspostavljena u sušnim područjima Južne Australije i Novog Južnog Walesa rezultirala je značajnom degradacijom ovih područja do oko 1900, što je rezultiralo jakom erozijom vjetrom. Od otprilike 1930, australijski stočari su provodili projekte revegetacije s ciljem značajne do potpune obnove autohtone flore na degradiranim, vjetrom erodiranim područjima.{{sfn|Ardill|2022}} U svojoj istraživačkoj stanici Koonamore u aridnoj zoni Južne Australije, osnovanoj 1925., profesor T. G. Osborn je proučavao gubitak autohtone vegetacije, uzrokovan prekomjernim naseljima i rezultirajućom erozijom i degradacijom vjetrom, zaključujući da je obnova autohtonih vegetacijskih zajednica slanog grmlja (''[[Atriplex]]'' spp.), plavog grmlja (''[[Maireana]]'' spp.) i mulge (''[[Acacia aneura]]'') moguća ako se na degradirane pašnjake primijeni tehnika zatvaranja stoke i prirodne regeneracije revegetacije.{{sfn|Ardill|2022|p=9}} Najvjerovatnije pod utjecajem Osbornovog istraživanja, južnoaustralijski stočari su tokom 1930-ih usvojili ovu tehniku revegetacije. Naprimjer, na stanici Wirraminna (ili imanju, ranču), nakon ograđivanja radi sprječavanja ulaska stoke, veliki nanosi tla su u potpunosti obnovljeni i stabilizirani prirodnom regeneracijom autohtone vegetacije. Također je utvrđeno da je brazdiranje (ili oranje) erodiranih područja rezultiralo prirodnom regeneracijom autohtone vegetacije. Ovi programi su bili toliko uspješni da ih je vlada Južne Australije usvojila kao odobrene državne politike očuvanja tla 1936. Zakonodavstvo uvedeno 1939. kodificiralo je ove politike. {{sfn|Ardill|2022|pp=32–34}} Godine 1936. rudarski ispitivač [[Albert Morris]] i njegove kolege za restauraciju pokrenuli su projekt regeneracije područja Broken Hill. Ovaj projekt uključivao je prirodnu regeneraciju autohtone flore na stotinama hektara koje je jako erodirano vjetrom, a nalazi se u sušnom zapadnom Novom Južnom Walesu.<ref name=":12"/> Lokalne i državne vlasti, te rudarska industrija Broken Hilla, podržali su i financirali projekt.<ref name=":12">Ardill, Peter J. (2017) "Albert Morris and the Broken Hill regeneration area: time, landscape and renewal." Australian Association of Bush Regenerators (AABR). Sydney http://www.aabr.org.au/morris-broken-hill/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305040536/https://www.aabr.org.au/morris-broken-hill/ |date=5. 3. 2021 }}</ref> U stvari, budući da je projekat regeneracije područja bio tako dobro prilagođen teškim uslovima sušne zone, vlada države Novi Južni Vels usvojila ga je kao model za predloženu obnovu dvadeset miliona hektara sušnog zapadnog dijela države koji je bio sveden na ozbiljno erodirano stanje. Zakon u tom smislu usvojen je 1949. godine.<ref>Ardill 2022: 54</ref> Još jedan značajan projekat ekološke obnove ranih australijskih doseljenika dogodio se na sjevernoj obali Novog Južnog Velsa. Od otprilike 1840. doseljenici su prisilno okupirali obalna zaleđa, progonili zajednice Prvih naroda, uništavali opsežna područja biološki raznolike prašume i pretvarali zemlju u farme. Preživjeli su samo mali dijelovi prašume. Godine 1935. mljekar Ambrose Crawford počeo je obnavljati degradirani dio lokalne prašume od četiri jutra (1,7 hektara), ili "Veliki grm" (nizijska tropska prašuma), kako se nazivala, u rezervatu Lumley Park, [[Alstonville]].<ref>McDonald T in Jordan, William R. & Lubick, George M. (2012) ''Making Nature Whole: A History of Ecological Restoration''. Washington, D.C. Island Press p.73 {{ISBN|9781597265126}}</ref> Njegove glavne tehnike obnove bile su uklanjanje korova koji je gušio biljke prašume i sadnja odgovarajućih autohtonih vrsta prašume. Crawford je koristio profesionalne vladine botaničare kao savjetnike i dobio je podršku od svog lokalnog vladinog vijeća. Obnovljeni rezervat prašume i danas postoji. === Ujedinjeno Kraljevstvo === ==== Preporuka Komiteta za prirodni kapital za 25-godišnji plan ==== Komitet za prirodni kapital [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] (NCC) dao je preporuku u svom drugom izvještaju o stanju prirodnog kapitala objavljenom u martu 2014. da je, kako bi se ispunio cilj Vlade da bude prva [[generacija]] koja će ostaviti okoliš u boljem stanju nego što je naslijeđen, potreban dugoročni 25-godišnji plan za održavanje i poboljšanje prirodnog kapitala Engleske. Državni sekretar Ministarstva za okoliš, hranu i ruralna pitanja Ujedinjenog Kraljevstva, Owen Paterson, opisao je svoju ambiciju za prirodni okoliš i kako se rad Odbora uklapa u to na događaju NCC-a u novembru 2012. godine: "Međutim, ne želim samo održati naša prirodna bogatstva; želim ih poboljšati. Želim da iz njih izvučemo najveću moguću korist, a istovremeno osigurati da budu dostupna generacijama koje dolaze. To je ono na što je usmjeren inovativni rad NCC-a."<ref>{{Cite news |last=Paterson |first=Owen |date=27. 11. 2012 |title=Owen Paterson's speech to Royal Society on Natural Capital Committee |work=gov.uk |url=https://www.gov.uk/government/speeches/owen-paterson-s-speech-to-royal-society-on-natural-capital-committee |access-date=4. 6. 2018}}</ref> == Tradicionalno ekološko znanje == [[Tradicionalno ekološko znanje]] (TEK) iz [[Autohtoni narodi]] pokazuje kako je ekologija restauracije historijsko polje, kojim ljudi žive hiljadama godina.<ref>{{Cite journal |last1=Stocker |first1=Laura |last2=Collard |first2=Leonard |last3=Rooney |first3=Angela |date=2. 7. 2016 |title=Aboriginal world views and colonisation: implications for coastal sustainability † |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13549839.2015.1036414 |journal=Local Environment |language=en |volume=21 |issue=7 |pages=844–865 |doi=10.1080/13549839.2015.1036414 |bibcode=2016LoEnv..21..844S |issn=1354-9839 |s2cid=143198003|url-access=subscription }}</ref> Autohtoni narodi su stekli ekološko znanje kroz posmatranje, iskustvo i upravljanje prirodnim resursima i okolinom oko sebe. U prošlosti su upravljali svojom okolinom i mijenjali strukturu vegetacije ne samo kako bi zadovoljili svoje osnovne potrebe (hrana, voda, sklonište, lijekovi), već i kako bi poboljšali željene karakteristike, pa čak i povećali populaciju i [[biodiverzitet]]. Na taj način su ostvarili bliski odnos s okolinom i naučili lekcije koje autohtoni narodi čuvaju u svojoj kulturi.<ref name="anderson2005"/> To znači da se mnogo toga može naučiti od lokalnog stanovništva koje je autohtono u ekosistemu koji se obnavlja<ref>{{Cite journal |last1=Douterlungne |first1=David |last2=Levy-Tacher |first2=Samuel I. |last3=Golicher |first3=Duncan J. |last4=Dañobeytia |first4=Francisco Román |date=29. 10. 2008 |title=Applying Indigenous Knowledge to the Restoration of Degraded Tropical Rain Forest Clearings Dominated by Bracken Fern |journal=Restoration Ecology |volume=18 |issue=3 |pages=322–329 |doi=10.1111/j.1526-100x.2008.00459.x |issn=1061-2971 |s2cid=85960569}}</ref> zbog duboke povezanosti i [[biokulturna i jezička raznolikost|biokulturne i jezičke raznolikosti]] mjesta.<ref>{{Cite journal |last=Maffi |first=Luisa |date=16. 9. 2005 |title=Linguistic, cultural, and biological diversity |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.anthro.34.081804.120437 |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue=1 |pages=599–617 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.081804.120437 |issn=0084-6570|url-access=subscription }}</ref> Korištenje prirodnih resursa od strane autohtonog stanovništva uzima u obzir mnoge kulturne, društvene i ekološke aspekte, budući da su oduvijek imali blisku vezu sa životinjama i biljkama oko sebe tokom stoljeća, budući da su sebi obezbjeđivali egzistenciju iz okoline koja ih okružuje.<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=M. Kat |title=Tending the Wild |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |date=14. 6. 2005 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93310-1 |doi=10.1525/9780520933101}}</ref> Restauracijski ekolozi moraju uzeti u obzir da je TEK zavisan od lokacije zbog bliske veze.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=E.T. |last2=Wehi |first2=P.M. |author-link2=Priscilla Wehi |last3=Nelson |first3=N.J. |last4=Beggs |first4=J.R. |last5=Whaanga |first5=H |date=2019 |title=Kaitiakitanga, place and the urban restoration agenda |url=https://newzealandecology.org/nzje/3381 |journal=New Zealand Journal of Ecology |volume=43 |issue=3 |page=34 |doi=10.20417/nzjecol.43.34 |bibcode=2019NZJE...43...34W |doi-access=free}}</ref> i stoga, prilikom angažovanja autohtonih naroda da uključe znanje u svrhe restauracije, mora se voditi računa o poštovanju i pažnji kako bi se izbjeglo prisvajanje TEK-a.<ref name=":11">{{Cite journal |last1=Hall |first1=Monique Mae |last2=Wehi |first2=Priscilla M. |author-link2=Priscilla Wehi |last3=Whaanga |first3=Hēmi |last4=Walker |first4=Erana T. |last5=Koia |first5=Jonni Hazeline |last6=Wallace |first6=Kiri Joy |date=2021 |title=Promoting social and environmental justice to support Indigenous partnerships in urban ecosystem restoration |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/rec.13305 |journal=Restoration Ecology |language=en |volume=29 |issue=1|doi=10.1111/rec.13305 |bibcode=2021ResEc..2913305H |issn=1526-100X |s2cid=228960211|hdl=10289/15955 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> Uspješnu ekološku obnovu koja uključuje autohtone narode moraju voditi autohtoni narodi,<ref name=":11"/> kako bi se osiguralo da neautohtoni narodi priznaju nejednak odnos moći.<ref>{{Cite journal |last1=Broughton |first1=D |last2=(Te Aitanga-a-Hauiti, Taranaki, Ngā |last3=McBreen |first3=K |last4=(Waitaha, Kāti Māmoe, Ngāi Tahu) |date=3. 4. 2015 |title=Mātauranga Māori, tino rangatiratanga and the future of New Zealand science |journal=Journal of the Royal Society of New Zealand |language=en |volume=45 |issue=2 |pages=83–88 |doi=10.1080/03036758.2015.1011171 |bibcode=2015JRSNZ..45...83B |issn=0303-6758 |s2cid=129384221|doi-access=free }}</ref> Jedan od načina da se to postigne je korištenje okvira "hodanja na dvije noge" koji je kreirao starješina Secwépemca, poglavar dr. Ronald E. Ignice, a koji navodi da su TEK i zapadno znanje dvije noge koje bi trebali pokretati umovi starosjedilaca.<ref>{{Cite journal |last1=Dickson-Hoyle |first1=Sarah |last2=Ignace |first2=Ronald E. |last3=Ignace |first3=Marianne B. |last4=Hagerman |first4=Shannon M. |last5=Daniels |first5=Lori D. |last6=Copes-Gerbitz |first6=Kelsey |date=maj 2022 |title=Walking on two legs: a pathway of Indigenous restoration and reconciliation in fire-adapted landscapes |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec.13566 |journal=Restoration Ecology |language=en |volume=30 |issue=4 |doi=10.1111/rec.13566 |bibcode=2022ResEc..3013566D |issn=1061-2971|url-access=subscription }}</ref> Naprimjer, kalifornijski [[Indijanci|autohtoni narodi]] imaju rigidnu i složenu praksu žetve, upravljanja i proizvodnje, uglavnom tipične hortikulturne tehnike i koncentrirano paljenje šuma. Imali su bogato znanje o ekologiji i prirodnim tehnikama kako bi razumjeli obrasce paljenja, biljni materijal, uzgoj, orezivanje, kopanje; šta je jestivo, a šta nije. Ovo znanje se proteže i na upravljanje divljim životinjama – koliko je brojna, gdje je rasprostranjena i koliko je raznolika [[populacij]]a velikih [[sisar]]a.<ref name=":13">{{Cite book |last=Anderson |first=M. Kat |title=Tending the Wild: Native American Knowledge and the Management of California's Natural Resources |url=https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande |publisher=Berkeley: University of California Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/tendingwildnativ0000ande/page/1 1]–10, 358–364}}</ref> Iako su Sjedinjene Države suzbile degradaciju, fragmentaciju i gubitak staništa izdvajanjem zemljišta izvan svakog ljudskog utjecaja, prakse autohtonog stanovništva mogle bi doprinijeti obnovi ekosistema i upravljanju divljim životinjama.<ref name=":13" /> == Također pogledajte == {{div col|colwidth=22em}} * [[Primijenjena ekologija]] * [[Bioremedijacija]] * [[Regeneracija grmlja]] * [[Konzervacijska biologija]] * [[Ozelenjavanje pustinje]] * [[Ekološki dizajn]] * [[Ekološko inženjerstvo]] * [[Ekološka trijaža]] * [[Ekološki zasnovano upravljanje invazivnim biljkama]] * [[Obnova poplavnih područja]] * [[Obnova šuma]] * [[Sanacija podzemnih voda]] * [[Obnova ostrva]] * [[Rehabilitacija zemljišta]] * [[Zakon o obnovi prirode]] * [[Ekologija pomirenja]] * [[Ekonomija obnove]] * [[Obnova priobalne zone]] * [[Obnova vodotoka]] {{div col end}} == Reference == === Bilješke === {{refspisak|30em}} === Povezani časopisi === *''Restoration Ecology ('', journal of the Society for Ecological Restoration (SER)<ref>[http://www.ser.org/resources/resources-detail-view/restoration-ecology-journal "Restoration Ecology", SER.] Accessed: September 14, 2015.</ref> *''Ecological Management & Restoration'', published by the Ecological Society of Australia (ESA)<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/journal/10.1111/(ISSN)1442-8903 "Ecological Management & Restoration", John Wiley & Sons.] Accessed: September 14, 2015.</ref> * ''Ecological Restoration'', published by the University of Wisconsin Press<ref>[http://uwpress.wisc.edu/journals/journals/er.html "Ecological Restoration", University of Wisconsin Press.] Accessed: September 14, 2015.</ref> === Bibliografija === {{refbegin|2|indent=yes}} * Allen, M.F., Jasper, D.A. & Zak, J.C. (2002). Micro-organisms. In Perrow M.R. & Davy, A.J. (Eds.), Handbook of Ecological Restoration, Volume 1 Principles of Restoration, pp.&nbsp;257–278. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-79128-6}} * Anderson, M.K. (2005). Tending the Wild: Native American knowledge and the management of California's natural resources. Berkeley: University of California Press. {{ISBN|0-520-23856-7}} * Ardill, Peter J. (2017) Albert Morris and the Broken Hill regeneration area: time, landscape and renewal. Australian Association of Bush Regenerators (AABR). Sydney. http://www.aabr.org.au/morris-broken-hill/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305040536/https://www.aabr.org.au/morris-broken-hill/ |date=5. 3. 2021 }} * Ardill, Peter J (2021) 'Innovative Federation and Inter-war Period repair of degraded natural areas and their ecosystems: local government and community restoration of Coast Teatree ''Leptospermum laevigatum'' at Port Phillip Bay, Victoria, Australia' The Repair Press Sydney (February) https://ecologicalrestorationhistory.org/articles/ * {{cite journal|last=Ardill|first=Peter J.|year=2022|title=Rekindling memory of environmental repair responses to the Australian wind erosion crisis of 1930–45: ecologically aligned restoration of degraded arid-zone pastoral lands and the resultant shaping of state soil conservation policies|publisher=The Repair Press Sydney|journal=Ecological Restoration History|url=https://ecologicalrestorationhistory.files.wordpress.com/2022/01/ardill-2022-rekindling-memory-of-environmental-repair-responses.pdf}} * Baer, S.G., Collins, S.L., Blair, J.M., Knapp, A.K. & Fiedler, A.K. 2005. "Soil heterogeneity effects on tallgrass prairie community heterogeneity: an application of ecological theory to restoration ecology". Restoration Ecology 13 (2), 413–424. * Bradshaw, A.D. (1987). Restoration: the acid test for ecology. In Jordan, W.R., Gilpin, M.E. & Aber, J.D. (Eds.), Restoration Ecology: A Synthetic Approach to Ecological Research, pp.&nbsp;23–29. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33728-3}} * {{aut|Bradshaw, A. D.}} 1997. What do we mean by restoration?. Restoration ecology and sustainable development., eds. Krystyna M., Urbanska, Nigel R., Webb, Edwards P. University Press, Cambridge. * Court, Franklin E. (2012) Pioneers of ecological restoration: the people and legacy of the University of Wisconsin Arboretum. Madison: University of Wisconsin Press. {{ISBN|9780299286644}} * Daily, G.C., Alexander, S., Ehrlich, P.R., Goulder, L., Lubchenco, J., Matson, P.A., Mooney, H.A., Postel, S., Schneider, S.H., Tilman, D. & Woodwell, G.M. (1997) "Ecosystem Services: Benefits Supplied to Human Societies by Natural Ecosystems". Issues in Ecology 1 (2), 1–18. * Harris, J.A. (2003) Measurements of the soil microbial community for estimating the success of restoration. European Journal of Soil Science. 54, 801–808. * Harris, J.A., Hobbs, R.J, Higgs, E. and Aronson, J. (2006) Ecological restoration and global climate change. Restoration Ecology 14(2) 170 – 176. * {{aut|Hilderbrand et al.}} 2005. The myths of restoration ecology. Ecology and Society 10(2): 19. [http://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss1/art19/ES-2005-1277.pdf Full Article] * {{aut|Holl, K.}} 2006. Professor of environmental studies at the university of California santa cruz. Personal Communication. * Jordan, William R. & Lubick, George M. (2012) Making nature whole: a history of ecological restoration. Washington, D.C. Island Press. {{ISBN|9781597265126}} * Klotzi, F. & Gootjans, A.P. (2001). Restoration of natural and semi-natural wetland systems in Central Europe: progress and predictability of developments. Restoration Ecology 9 (2), 209–219. * Liu, John D (2011). Finding Sustainability in Ecosystem Restoration. Kosmos Fall | Winter 2011. [http://www.kosmosjournal.org/LiteratureRetrieve.aspx?ID=108645 Full Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204201737/http://www.kosmosjournal.org/LiteratureRetrieve.aspx?ID=108645 |date=4. 12. 2013 }} * Luken, J.O. (1990). Directing Ecological Succession. New York: Chapman and Hall. {{ISBN|0-412-34450-5}} * {{aut|MacDonald et al.}} 2002. The ecological context: a species population perspective. Cambridge University Press, Cambridge. * Novacek, M.J. & Cleland, E.E. (2001). "The current biodiversity extinction event: Scenarios for mitigation and recovery". Proceedings of the National Academy of Sciences 98 (10), 5466–5470. * Seabloom, E.W., Harpole, W.S., Reichman, O.J. & Tilman, D. 2003. "Invasion, competitive dominance, and resource use by exotic and native California grassland species". Proceedings of the National Academy of Sciences 100 (23), 13384–13389. * SER (2004). The SER Primer on Ecological Restoration, Version 2. Society for Ecological Restoration Science and Policy Working Group. https://web.archive.org/web/20060207050251/http://www.ser.org/reading_resources.asp * Shears N.T. (2007) Biogeography, community structure and biological habitat types of subtidal reefs on the South Island West Coast, New Zealand. ''Science for Conservation 281''. p 53. Department of Conservation, New Zealand. [http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/sfc281.pdf] * {{aut|Speth, J. G.}} 2004. Red Sky at Morning: America and the Crisis of the Global Environment. Yale University Press, Connecticut. * van Andel, J. & Grootjans, A.P. (2006). Restoration Ecology: The New Frontier . In van Andel, J. & Aronson, J. (Eds.), Restoration Ecology, pp.&nbsp;16–28. Massachusetts: Blackwell. {{ISBN|0-632-05834-X}} * White, P.S. & Jentsch, A. (2004). Disturbance, succession and community assembly in terrestrial plant communities. In Temperton, V.K., Hobbs, R.J., Nuttle, T. & Halle, S. (Eds.), Assembly Rules and Restoration Ecology: Bridging the Gap Between Theory and Practice, pp.&nbsp;342–366. Washington, DC: Island Press. {{ISBN|1-55963-375-1}} * Wilson, E. O. (1988). Biodiversity. Washington DC: National Academy. {{ISBN|0-309-03739-5}} * Young, T.P. (2000). "Restoration ecology and conservation biology". Biological Conservation. 92, 73–83. * Young, T.P., Chase, J.M. & Huddleston, R.T. (2001). "Succession and assembly as conceptual bases in community ecology and ecological restoration". Ecological Restoration. 19, 5–19. * Young, T.P., Petersen, D.A. & Clary, J.J. (2005). "The ecology of restoration: historical links, emerging issues and unexplored realms". Ecology Letters 8, 662–673. {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Ecological restoration}} *[https://www.ser.org/page/RestorationEcology Restoration Ecology: The Journal of the Society for Ecological Restoration] *[https://ecologicalrestorationhistory.org/ Australian Ecological Restoration History] *[https://www.ser.org/ Society for Ecological Restoration] *[http://www.restoration-ecology.eu/ Restoration ecology working group] * [http://www.nature-revive.org/accordions/view/nrs Nature – Revive Service] * [https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/restoration-ecology-13339059/ Nature Education Knowledge entry on Restoration Ecology] (peer-reviewed) at nature.com * [https://www.asla.org/ContentDetail.aspx?id=24076 Green Infrastructure Resource Guide] at asla.org * [https://web.archive.org/web/20161221111240/https://www.nal.usda.gov/sites/default/files/resources/ceapbrochure.pdf Conservation Effects Assessment Project bibliographies] at nal.usda.gov * [http://www.seagrassli.org/ Seagrass Restoration Information] * [https://www.backtonatives.org/ Back to Natives Restoration] (''non-profit organization'') * [https://www.ser-rrc.org/resource/a-guide-to-prairie-and-wetland-r/ A Guide to Prairie and Wetland Restoration In Eastern Nebraska] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604232718/https://www.ser-rrc.org/resource/a-guide-to-prairie-and-wetland-r/ |date=4. 6. 2023 }} * [http://www.eemp.org/ EEMP] – a non-profit 501(c)(3) organization dedicated to communicate the lessons of restoration through media around the world. * [https://vimeo.com/19661805 Hope in a Changing Climate] awarded documentary film on the potential of global ecosystem restoration * [https://www.mass.gov/orgs/division-of-ecological-restoration Massachusetts Division of Ecological Restoration] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ekološka restauracija| 01]] [[Kategorija:Bioremedijacija]] [[Kategorija:Konzervacijaka biologija]] [[Kategorija:Stanište]] [[Kategorija:Staništa]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Biljke za fitoremedijaciju]] [[Kategorija:Održivo vrtlarstvo]] [[Kategorija:Ekološke podoblasti]] 56nl92yyw2p3eiecfmcmvlshsj959af Velika istočna kriza 0 536678 3936991 3927226 2026-10-24T20:49:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936991 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = Velika istočna kriza | dio = [[Istočno pitanje|Istočnog pitanja]] | slika = Clash with Cherkessians.jpg | velicina_slike = 300px | alt = Historijska ilustracija sukoba srpskih i osmanskih čerkeških snaga | opis_slike = Srpske snage u sukobu s osmanskim čerkeškim jedinicama tokom ratova 1876–1878. | datum = 1875–1878. | mjesto = [[Balkan]]<br>[[Kavkaz]] {{Malo|(tokom Rusko-osmanskog rata)}} | teritorija = * stvaranje autonomne [[Kneževina Bugarska|Kneževine Bugarske]] i [[Istočna Rumelija|Istočne Rumelije]] * međunarodno priznanje nezavisnosti [[Kneževina Srbija|Srbije]], [[Kneževina Crna Gora|Crne Gore]] i [[Rumunija|Rumunije]] * [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine]] * teritorijalna proširenja Srbije, Crne Gore, Rumunije i Rusije * [[Kars]], [[Ardahan]] i [[Batum]] pripali [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]] | rezultat = [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski sporazum]] }} '''Velika istočna kriza''' bila je politička, vojna i diplomatska kriza koja je od 1875. do 1878. zahvatila evropske oblasti [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i širi Balkan te predstavljala jednu od najvažnijih faza [[Istočno pitanje|Istočnog pitanja]]. Započela je ustankom protiv osmanske vlasti u [[Hercegovina|Hercegovini]] u ljeto 1875, koji se proširio i na dijelove Bosne, a zatim prerasla u niz međusobno povezanih ustanaka, ratova i diplomatskih intervencija evropskih velikih sila. Tokom krize izbili su Aprilski ustanak u bugarskim oblastima, ratovi Srbije i Crne Gore s Osmanskim Carstvom te Rusko-osmanski rat 1877-1878.<ref name="Schulz2011">{{Cite book |last=Schulz |first=Matthias |chapter=The guarantees of humanity: the Concert of Europe and the origins of the Russo–Ottoman War of 1877 |editor-last1=Simms |editor-first1=Brendan |editor-last2=Trim |editor-first2=D. J. B. |title=Humanitarian Intervention: A History |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=184–204 |doi=10.1017/CBO9780511921292.008 }}</ref><ref name="Kovic2010">{{Cite journal |last=Ković |first=Miloš |title=The Beginning of the 1875 Serbian Uprising in Herzegovina: The British Perspective |journal=Balcanica |issue=41 |year=2010 |pages=55–71 |doi=10.2298/BALC1041055K }}</ref> Kriza je izbila u širem kontekstu slabljenja osmanskog položaja na Balkanu, neriješenih društvenih i agrarnih pitanja, razvoja nacionalnih pokreta, suparništva velikih sila i finansijskih teškoća Osmanskog Carstva. U Bosni i Hercegovini britanski diplomatski izvori koje analizira Miloš Ković neposredne uzroke ustanka prvenstveno povezuju s agrarnim nezadovoljstvom i načinom ubiranja desetine. Uloga susjednih država i drugih vanjskih aktera u izbijanju i razvoju ustanka različito je ocjenjivana.<ref name="Kovic2010" /> Niz diplomatskih pokušaja, među kojima su bili Andrašijeva nota, Berlinski memorandum, [[Carigradska konferencija]] i Londonski protokol, nije doveo do sporazuma kojim bi kriza bila okončana. Nakon osmanskog odbijanja Londonskog protokola Rusija je u aprilu 1877. objavila rat Osmanskom Carstvu. Ruska pobjeda dovela je do [[Sanstefanski mir|Sanstefanskog mira]] u martu 1878, ali su njegova rješenja ubrzo podvrgnuta međunarodnoj reviziji zbog protivljenja drugih velikih sila povećanju ruskog utjecaja.<ref name="FRUS1877-325" /><ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Diplomatska faza krize završena je [[Berlinski kongres|Berlinskim kongresom]] i [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinskim sporazumom]] od 13. jula 1878. Sporazumom je međunarodno priznata nezavisnost Srbije, Crne Gore i Rumunije, uspostavljena autonomna Kneževina Bugarska, a Istočna Rumelija uređena kao autonomna osmanska provincija. Rusija je zadržala dio teritorijalnih dobitaka na Kavkazu, dok je Austro-Ugarska dobila pravo da okupira i administrira Bosnu i Hercegovinu. Provođenje te odluke u Bosni i Hercegovini izazvalo je oružani otpor i novu vojnu kampanju tokom ljeta 1878.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Velika istočna kriza izazvala je i masovna raseljavanja stanovništva te snažnu međunarodnu političku i humanitarnu mobilizaciju. Izvještaji o nasilju nad civilima, naročito tokom gušenja bugarskog ustanka i Rusko-osmanskog rata, snažno su odjeknuli u evropskoj javnosti, a tokom krize proširilo se i djelovanje ranog međunarodnog humanitarnog pokreta.<ref name="Ruprecht2021">{{Cite journal |last=Ruprecht |first=Adrian |title=The Great Eastern Crisis (1875–1878) as a global humanitarian moment |journal=Journal of Global History |volume=16 |issue=2 |year=2021 |pages=159–184 |doi=10.1017/S1740022821000085 }}</ref><ref name="Methodieva2025">{{Cite journal |last=Methodieva |first=Milena |title=Becoming a Muhacir: Writings and Narratives of Displacement in the Late Ottoman Empire |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=57 |issue=3 |year=2025 |pages=494–513 |doi=10.1017/S0020743825101049 }}</ref> == Pozadina == {{Glavni|Istočno pitanje}} === Istočno pitanje i interesi velikih sila === Velika istočna kriza razvila se u okviru Istočnog pitanja, dugotrajnog međunarodnog problema povezanog sa slabljenjem osmanske moći i suparništvom evropskih sila oko političke budućnosti teritorija Osmanskog Carstva. Tokom 19. stoljeća osmanski teritorijalni gubici, stvaranje autonomnih i nezavisnih balkanskih političkih jedinica te sve veće uključivanje evropskih sila učinili su položaj osmanskih provincija na Balkanu jednim od važnih pitanja evropske diplomatije.<ref name="Schulz2011" /> [[Rusko Carstvo]] nastojalo je sačuvati i proširiti politički utjecaj na Balkanu i među pravoslavnim stanovništvom Osmanskog Carstva. [[Austro-Ugarska]] je posebnu pažnju posvećivala susjednoj Bosni i Hercegovini. Britanska politika povezivala je očuvanje osmanskog teritorijalnog integriteta s evropskom ravnotežom snaga i ograničavanjem ruskog širenja. Njemačko Carstvo pod [[Otto von Bismarck|Ottom von Bismarckom]] nastojalo je održati saradnju Rusije i Austro-Ugarske, pa je ustanak u Bosni i Hercegovini ubrzo dobio širi međunarodni značaj.<ref name="Schulz2011" /> Interesi velikih sila mijenjali su se tokom krize. Prema historičaru Stevenu Belleru, austrougarski ministar vanjskih poslova [[Gyula Andrássy]] zalagao se 1878. za okupaciju Bosne i Hercegovine umjesto neposredne aneksije i zbog unutrašnje dualističke ravnoteže Monarhije, koju bi uključivanje dodatnog slavenskog stanovništva moglo dodatno opteretiti.<ref name="Beller2018">{{Cite book |last=Beller |first=Steven |chapter=1867–1879: Liberalisation |title=The Habsburg Monarchy 1815–1918 |url=https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000bell |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |pages=[https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000bell/page/128 128]–159 |doi=10.1017/9781316135679.006 }}</ref> === Političke i društvene prilike u Osmanskom Carstvu === Osmanska država je od 1839. provodila niz reformi poznatih kao [[Tanzimat]]. Njima su centralne vlasti nastojale reorganizirati upravu, vojsku, pravni poredak i poreski sistem te ojačati djelovanje države u provincijama. Reformski proces trajao je nekoliko decenija i nije se jednako provodio u svim dijelovima Carstva.<ref name="Findley2008">{{Cite book |last=Findley |first=Carter V. |chapter=The Tanzimat II |editor-last=Kasaba |editor-first=Reşat |title=The Cambridge History of Turkey |volume=4 |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=9–37 |doi=10.1017/CHOL9780521620963.003 }}</ref> Na Balkanu su istovremeno jačali nacionalni pokreti i politički utjecaj postojećih autonomnih kneževina. [[Kneževina Srbija]] i [[Kneževina Crna Gora]] održavale su različite političke i društvene veze sa stanovništvom susjednih osmanskih oblasti. Događaje u Bosni i Hercegovini pomno su pratili i Austro-Ugarska, Rusija te politički krugovi izvan Osmanskog Carstva.<ref name="Kovic2010" /> U [[Bosanski vilajet|Bosanskom vilajetu]] posebno je važno bilo agrarno pitanje. Odnosi između zemljoposjednika i zavisnog seljaštva, poreska opterećenja i način ubiranja desetine stvarali su dugotrajno nezadovoljstvo među dijelom kršćanskog seoskog stanovništva. Ković, analizirajući britanske diplomatske izvore i stariju historiografiju, navodi da su britanski izvori neposredni uzrok ustanka u Hercegovini 1875. prvenstveno vidjeli u agrarnom nezadovoljstvu, naročito u načinu prikupljanja desetine.<ref name="Kovic2010" /> Uloga vanjskih aktera ostala je predmet različitih tumačenja. Savremenici i kasniji historičari nisu jednako ocjenjivali ulogu Srbije, Crne Gore, Rusije, Austro-Ugarske i panslavističkih organizacija u pripremi i razvoju ustanka.<ref name="Kovic2010" /> === Finansijska kriza Osmanskog Carstva === Finansijski položaj Osmanskog Carstva pogoršavao se tokom decenija koje su prethodile Velikoj istočnoj krizi. Porta je prvi veliki strani zajam uzela tokom [[Krimski rat|Krimskog rata]] 1854, nakon čega je zaduživanje na evropskim finansijskim tržištima postalo sve značajniji izvor državnog finansiranja.<ref name="Eldem2005">{{Cite journal |last=Eldem |first=Edhem |title=Ottoman financial integration with Europe: foreign loans, the Ottoman Bank and the Ottoman public debt |journal=European Review |volume=13 |issue=3 |year=2005 |pages=431–445 |doi=10.1017/S1062798705000554 }}</ref> Akumulacija novih zajmova tokom narednih decenija sve je više opterećivala državne finansije. Međunarodni finansijski poremećaji nakon 1873, smanjenje prihoda i unutrašnji problemi dodatno su otežali servisiranje javnog duga. U oktobru 1875. osmanska vlada prepolovila je isplate na javni dug, a tokom 1876. potpuno ih je obustavila.<ref name="Pamuk1984">{{Cite journal |last=Pamuk |first=Şevket |title=The Ottoman Empire in the “Great Depression” of 1873–1896 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1984-03_44_1/page/107 |journal=The Journal of Economic History |volume=44 |issue=1 |year=1984 |pages=107–118 }}</ref><ref name="Stolz2022">{{Cite journal |last=Stolz |first=Daniel A. |title='Impossible to provide an accurate estimate': the interested calculation of the Ottoman public debt, 1875–1881 |journal=The British Journal for the History of Science |volume=55 |issue=4 |year=2022 |pages=477–493 |doi=10.1017/S0007087421000637 }}</ref> Finansijska kriza povećala je pritisak na državnu upravu, ali se izbijanje balkanskih ustanaka ne može objasniti samo finansijskim teškoćama. Njihovi neposredni uzroci zavisili su od lokalnih društvenih, političkih i agrarnih prilika.<ref name="Kovic2010" /> Problem osmanskog javnog duga nastavljen je i nakon završetka Velike istočne krize. Godine 1881. osnovana je [[Uprava osmanskog javnog duga]], kojoj je povjereno prikupljanje dijela državnih prihoda radi servisiranja obaveza prema stranim povjeriocima.<ref name="Eldem2005" /> == Tok krize == === Ustanak u Bosni i Hercegovini 1875. === Velika istočna kriza započela je ustankom protiv osmanske vlasti koji je u ljeto 1875. izbio u istočnoj Hercegovini, a zatim se proširio i na dijelove Bosne. Britanski diplomatski izvori početkom jula već su bilježili nemire. Nastavak sukoba tokom ljeta pokazao je da ih osmanske vlasti neće brzo lokalizirati i ugušiti.<ref name="Kovic2010" /><ref name="Radusic2020">{{Cite journal |last=Radušić |first=Edin |title=Narratives on the Beginning of the 1875-1878 Uprising in Bosnia and Herzegovina in the British Public Discourse |journal=Radovi (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija) |volume=7 |issue=2 |year=2020 |pages=145–179 |doi=10.46352/23036974.2020.2.145 }}</ref> Uzroci ustanka bili su višestruki. Britanski diplomatski i novinski izvori koje analizira Ković neposredni uzrok pobune prvenstveno su nalazili u agrarnom nezadovoljstvu i načinu ubiranja desetine, dok su značaj vanjskog utjecaja Srbije, Crne Gore, Rusije i Austro-Ugarske različito ocjenjivali.<ref name="Kovic2010" /> Ustanak je ubrzo proizveo posljedice izvan osmanske teritorije. Izbjeglice su prelazile u susjednu Austro-Ugarsku i Crnu Goru, a vijesti o sukobima podsticale su političku i javnu mobilizaciju među južnoslavenskim stanovništvom izvan Bosne i Hercegovine. Produženje borbi i sve aktivnije uključivanje evropskih sila postepeno su pretvarali lokalni ustanak u međunarodnu krizu.<ref name="Radusic2020" /> === Internacionalizacija krize i Andrašijeva nota === Produženje ustanka tokom druge polovine 1875. pretvorilo je događaje u Bosni i Hercegovini u pitanje evropske diplomatije. Austro-Ugarska je zbog neposredne granice, priliva izbjeglica i političkog odjeka unutar Monarhije imala poseban interes za smirivanje krize. Rusija i Njemačka nastojale su djelovati u okviru tadašnje saradnje triju careva. Krajem decembra 1875. austrougarski ministar vanjskih poslova Gyula Andrássy pripremio je diplomatski prijedlog poznat kao '''Andrašijeva nota'''. Prijedlog je usaglašen s Rusijom i Njemačkom i sadržavao je reformske mjere kojima se pokušavalo pacificirati Bosnu i Hercegovinu bez neposredne promjene njenog međunarodnopravnog položaja.<ref name="MosslangWhatmore2016">{{Cite book |editor-last1=Mösslang |editor-first1=Markus |editor-last2=Whatmore |editor-first2=Helen |title=British Envoys to the Kaiserreich, 1871–1897 |volume=I: 1871–1883 |series=Camden Fifth Series 51 |publisher=Cambridge University Press |year=2016 }}</ref> Osmanska vlada načelno je prihvatila reformski program, ali on nije doveo do prestanka pobune. Prema kasnijem zajedničkom memorandumu triju carskih sila, ustanici i izbjeglice nisu vjerovali da će ranije obećane reforme biti provedene bez djelotvornih evropskih garancija. Porta je, s druge strane, tvrdila da ozbiljnije reforme nije moguće provoditi dok traje oružani ustanak.<ref name="FRUS1877-325" /> === Bugarski ustanak i politička kriza 1876. === Dok je ustanak u Bosni i Hercegovini trajao, kriza se u proljeće 1876. proširila na bugarske oblasti Osmanskog Carstva. Krajem aprila revolucionarne grupe pokrenule su Aprilski ustanak protiv osmanske vlasti.<ref name="Klose2021">{{Cite book |last=Klose |first=Fabian |chapter=The Protection of Christian Minorities in the Ottoman Empire as a Selective Practice of Imperial Intervention |title=In the Cause of Humanity: A History of Humanitarian Intervention in the Long Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=162–207 |doi=10.1017/9781009029186.012 }}</ref> Osmanske vlasti ugušile su ustanak regularnim i neregularnim snagama. Među pripadnicima neregularnih jedinica bilo je i muslimanskih izbjeglica s Kavkaza, uključujući Čerkeze.<ref name="HamedTroyansky2025">{{Cite journal |last=Hamed-Troyansky |first=Vladimir |title=Abandoned Land: Muslim Refugees' Property in the Post-Ottoman Balkans |journal=Past & Present |year=2025 |doi=10.1093/pastj/gtaf028 }}</ref> Tokom gušenja pobune počinjeni su masakri nad kršćanskim civilima, a događaji u [[Batak (Bugarska)|Bataku]] dobili su posebno mjesto u evropskom javnom diskursu o nasilju u bugarskim oblastima.<ref name="Klose2021" /> [[Datoteka:Пиотровский. батакская резня. 1889 год.jpeg|mini|alt=Historijska slika koja prikazuje posljedice masakra u Bataku|Prikaz masakra u Bataku iz 1889. Nasilje tokom gušenja Aprilskog ustanka imalo je snažan međunarodni odjek.]] Izvještaji Eugenea Schuylera, novinskog dopisnika Januariusa MacGahana i drugih posmatrača doprinijeli su snažnoj javnoj reakciji u Ujedinjenom Kraljevstvu. Liberalni političar [[William Ewart Gladstone]] uključio se u kampanju pamfletom ''Bulgarian Horrors and the Question of the East''.<ref name="Ruprecht2021" /> Kriza je zahvatila i osmanski politički vrh. Sultan [[Abdulaziz]] svrgnut je 30. maja 1876, a naslijedio ga je [[Murat V]].<ref name="Ates2013">{{Cite book |last=Ateş |first=Sabri |chapter=The Borderland between the Crimean War and the Berlin Congress |title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates/page/186 186]–228 |doi=10.1017/CBO9781139522496.007 }}</ref> Nakon njegove kratke vladavine, završene 31. augusta, na prijestolje je stupio [[Abdulhamid II]].<ref name="Methodieva2025" /> === Berlinski memorandum === Neuspjeh Andrašijeve note, nastavak borbi u Bosni i Hercegovini i dodatno zaoštravanje krize naveli su Austro-Ugarsku, Njemačku i Rusiju na novu diplomatsku inicijativu. Njihovi predstavnici u maju 1876. usaglasili su '''Berlinski memorandum'''.<ref name="FRUS1877-325">{{Cite web |title=No. 325. Mr. Maynard to Mr. Evarts |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d325 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 325, 31 May 1877 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Memorandum je predlagao dvomjesečnu obustavu neprijateljstava u Bosni i Hercegovini i neposredne pregovore između Porte i predstavnika ustanika. Među predloženim mjerama bili su pomoć pri obnovi kuća i vjerskih objekata povratnika, uključivanje mješovite lokalne komisije u provođenje reformi, privremeno ograničavanje rasporeda osmanskih trupa, zadržavanje oružja kod kršćana i muslimana te konzularni nadzor nad provođenjem reformi i povratkom izbjeglica.<ref name="FRUS1877-325" /> Tri carske sile ostavile su otvorenom mogućnost daljnjeg zajedničkog djelovanja ako primirje i reforme ne uspiju. Britanska vlada odbila je pristupiti memorandumu. Ministar vanjskih poslova lord Derby smatrao je da bi predloženo primirje moglo omogućiti ustanicima da ojačaju položaje, a London se protivio i predviđenoj ulozi stranih konzula u nadzoru reformi.<ref name="FRUS1877-325" /> === Ratovi Srbije i Crne Gore s Osmanskim Carstvom === Kriza je krajem juna 1876. prešla iz faze ustanaka i diplomatskog pritiska u otvoreni međudržavni rat. Kneževina Srbija objavila je rat Osmanskom Carstvu 30. juna, a Kneževina Crna Gora pridružila joj se 2. jula.<ref name="MosslangWhatmore2016" /> Srbija i Crna Gora nisu u rat ušle iz jednakog položaja, niti su njihove kampanje imale isti tok. Srpske snage tokom 1876. nisu uspjele ostvariti očekivane rezultate i našle su se u teškom vojnom položaju. U njihovim redovima djelovali su i dobrovoljci iz Rusije, dok su ruski panslavistički krugovi prikupljali novac i drugu pomoć za balkanske saveznike.<ref name="Schulz2011" /><ref name="Ruprecht2021" /> Ulazak Srbije i Crne Gore u rat dodatno je proširio krizu. Položaj balkanskih kneževina, mogućnost ruske intervencije i budućnost osmanskih evropskih provincija postali su neposredna pitanja evropske diplomatije i ravnoteže snaga.<ref name="Schulz2011" /> === Diplomatski pokušaji rješavanja krize 1876-1877. === ==== Carigradska konferencija ==== Nakon prekida većih borbi između Osmanskog Carstva i Srbije tokom jeseni 1876. evropske sile ponovo su pokušale postići diplomatsko rješenje. Predstavnici Austro-Ugarske, Francuske, Njemačke, Italije, Rusije i Ujedinjenog Kraljevstva okupili su se u Carigradu i održavali pripremne sastanke radi usaglašavanja zajedničkog programa.<ref name="FRUS1877-318">{{Cite web |title=No. 318. Mr. Maynard to Mr. Fish |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d318 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 318, 26 December 1876 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Prva plenarna sjednica [[Carigradska konferencija|Carigradske konferencije]] održana je 23. decembra 1876. Među vodećim evropskim predstavnicima bili su ruski ambasador Nikolaj Ignjatjev i britanski izaslanik lord Salisbury, a Osmansko Carstvo predstavljali su Safvet-paša i Edhem-paša.<ref name="FRUS1877-318" /> Istog dana proglašen je prvi osmanski ustav, ''Kanun-ı Esasi''. Osmanska vlada kasnije se pozivala na vlastiti ustavni i reformski poredak kao argument protiv uspostavljanja posebnih režima međunarodnog nadzora u pojedinim provincijama.<ref name="Findley2008" /><ref name="FRUS1877-318" /> Prijedlozi velikih sila obuhvatali su posebna rješenja za Srbiju i Crnu Goru te širok reformski program za Bosnu, Hercegovinu i bugarske oblasti. Predviđeni su generalni guverneri imenovani uz saglasnost sila, izabrani lokalni organi, promjene u poreskom sistemu i sudstvu, vjerske slobode i sigurnosne reforme.<ref name="FRUS1877-319">{{Cite web |title=No. 319. Mr. Maynard to Mr. Fish |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d319 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 319, 30 January 1877 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Za Bosnu i Hercegovinu program je posebno predviđao mjere u vezi s agrarnim odnosima, povratkom izbjeglica, lokalnim prihodima i zabranom neregularnih vojnih jedinica. Provođenje reformi trebalo je pratiti putem međunarodnih kontrolnih komisija.<ref name="FRUS1877-319" /> Porta je odbila završni zajednički prijedlog velikih sila, a konferencija je 20. januara 1877. završila bez sporazuma.<ref name="FRUS1877-319" /> ==== Londonski protokol ==== Nakon neuspjeha Carigradske konferencije diplomatski pregovori nastavljeni su tokom februara i marta 1877. Posljednji zajednički pokušaj velikih sila da spriječe izbijanje novog rata bio je '''Londonski protokol''', koji su 31. marta potpisali predstavnici Austro-Ugarske, Francuske, Njemačke, Italije, Rusije i Ujedinjenog Kraljevstva.<ref name="FRUS1877-322">{{Cite web |title=No. 322. Mr. Maynard to Mr. Evarts |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d322 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1877 |at=No. 322, 25 April 1877 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Protokol je konstatirao da je mir između Porte i Srbije već zaključen, dok je u odnosima s Crnom Gorom još trebalo postići dogovor o granici i plovidbi Bojanom. Od Osmanskog Carstva traženo je da smanji snage na mirnodopski nivo i bez daljnjeg odlaganja počne provoditi reforme razmatrane na Carigradskoj konferenciji.<ref name="FRUS1877-322" /> Britanska vlada potpisala je protokol uz posebnu izjavu prema kojoj bi on postao ništavan ako ne dovede do uzajamnog razoružavanja Rusije i Osmanskog Carstva i očuvanja mira. Ruska strana povezivala je vlastitu demobilizaciju s mirom s Crnom Gorom i ozbiljnim provođenjem osmanskih reformi.<ref name="FRUS1877-322" /> Osmanska vlada odbila je protokol 9. aprila. Safvet-paša osporio je pravo sila da bez učešća Porte donose odluke o unutrašnjim poslovima Carstva i pozvao se na osmanski ustav, državni suverenitet i odredbe [[Pariški mir (1856)|Pariškog mira iz 1856.]] o neintervenciji.<ref name="FRUS1877-322" /> Rusija je 24. aprila 1877. objavila rat Osmanskom Carstvu. Ruska vlada odluku je obrazlagala neuspjehom prethodnih diplomatskih pokušaja i neprovođenjem reformi. Britanska vlada osporavala je tvrdnju da su time iscrpljene mogućnosti diplomatskog rješenja.<ref name="FRUS1877-325" /> === Rusko-osmanski rat 1877-1878. === Glavne operacije Rusko-osmanskog rata vođene su na Balkanu i Kavkazu. Na balkanskom ratištu ruska vojska prošla je preko Rumunije i Dunava te u početnoj fazi brzo napredovala u sjevernoj Bugarskoj.<ref name="Akcakaya2023">{{Cite journal |last=Akçakaya |first=Umut |title=How to Lost a War: Strategic Command Faults and Defeat in the Ottoman-Russian War of 1877-1878 |journal=Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi |volume=8 |issue=1 |year=2023 |pages=1–33 }}</ref> Rusko napredovanje usporeno je kod [[Pleven|Plevne]], gdje su osmanske snage pod Osman-pašom pružile višemjesečni otpor. Teške borbe vodile su se i za Šipski prijevoj, čije je zadržavanje bilo važno za ruske komunikacije preko Balkanskog gorja.<ref name="Akcakaya2023" /><ref name="StatievShipka">{{Cite journal |last=Statiev |first=Alexander |title=The Thorns of the Wild Rose: Russian Ordeals at the Shipka Pass During the Russo-Turkish War of 1877–1878 |journal=The Journal of Slavic Military Studies |volume=32 |issue=3 |year=2019 |pages=367–387 |doi=10.1080/13518046.2019.1646907 }}</ref> Nakon pada Plevne ruske snage ponovo su preuzele inicijativu. Tokom zime 1877–1878. prešle su Balkansko gorje i nastavile napredovanje prema Jedrenu i Carigradu.<ref name="StatievBreakthrough">{{Cite journal |last=Statiev |first=Alexander |title=A Hitch on the Path to Glory: The Breakthrough Across the Balkan Ridge During the Russo-Turkish War of 1877–78 |journal=The Journal of Slavic Military Studies |volume=32 |issue=4 |year=2019 |pages=507–525 |doi=10.1080/13518046.2019.1684012 }}</ref> Na kavkaskom frontu ruska vojska također je ostvarila teritorijalne dobitke, uključujući zauzimanje Karsa. Početkom 1878. osmanski vojni položaj znatno se pogoršao. Porta je zatražila prekid neprijateljstava, a pregovori su doveli do preliminarnog mira u San Stefanu. === Sanstefanski mir === {{Glavni|Sanstefanski mir}} Rusija i Osmansko Carstvo zaključili su 3. marta 1878. u San Stefanu, nedaleko od Carigrada, preliminarni mirovni sporazum kojim je okončan njihov rat.<ref name="FRUS1878-SanStefano">{{Cite web |title=No. 510. Mr. Maynard to Mr. Evarts |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d515 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1878 |at=No. 510; inclosure: Treaty of Peace of San Stefano, signed 3 March 1878 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Sporazum je priznao nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije te predvidio teritorijalna proširenja Srbije i Crne Gore. Za Bugarsku je predviđeno stvaranje velike autonomne tributne kneževine pod formalnim suverenitetom sultana, s kršćanskom vladom i vlastitom milicijom.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Bugarskog kneza trebalo je izabrati stanovništvo uz potvrdu Porte i saglasnost velikih sila. Organiziranje nove uprave povjereno je ruskom carskom komesaru, a ruske trupe trebale su privremeno ostati u kneževini tokom uspostavljanja nove uprave i milicije.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Sporazum je sadržavao i posebne odredbe o Bosni i Hercegovini. Članom 14. predviđeno je neposredno provođenje reformskog programa Carigradske konferencije, uz dodatno međudržavno usaglašavanje pojedinih odredbi. Zaostali porezi nisu trebali biti naplaćivani, a dio tekućih prihoda bio je namijenjen pomoći izbjeglicama i drugim žrtvama sukoba te lokalnim potrebama.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Rusiji je trebala biti vraćena južna Besarabija, dok je Rumuniji namijenjena teritorija u Dobrudži. Na Kavkazu su među teritorijama predviđenim za Rusiju bili Kars, Ardahan i Batum.<ref name="FRUS1878-SanStefano" /> Sanstefansko rješenje nije prihvaćeno kao konačni evropski poredak. Britanska vlada osporavala je veličinu predviđene Bugarske, rusku ulogu u njenom uređenju i šire povećanje ruskog utjecaja. Također je tvrdila da se međunarodni ugovorni poredak iz 1856. i 1871. ne može trajno mijenjati samo bilateralnim rusko-osmanskim sporazumom.<ref name="FRUS1878-Salisbury">{{Cite web |title=The Marquis of Salisbury's circular |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d516 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1878 |at=1 April 1878 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Ruska vlada osporavala je dio britanskih tumačenja svojih namjera i karaktera predviđenog bugarskog uređenja.<ref name="FRUS1878-Salisbury" /> Protivljenje Velike Britanije i Austro-Ugarske, zajedno s drugim neslaganjima među silama, dovelo je do sazivanja međunarodnog kongresa radi revizije sanstefanskih rješenja. === Berlinski kongres === {{Glavni|Berlinski kongres|Berlinski sporazum (1878)}} Predstavnici velikih sila sastali su se u Berlinu u junu i julu 1878. radi revizije Sanstefanskog sporazuma. Kongres je omogućio kolektivno preuređenje prethodnog rusko-osmanskog sporazuma u skladu s odnosima i interesima evropskih velikih sila.<ref name="Tzouvala2018">{{Cite journal |last=Tzouvala |first=Ntina |title='These Ancient Arenas of Racial Struggles': International Law and the Balkans, 1878–1949 |journal=European Journal of International Law |volume=29 |issue=4 |year=2018 |pages=1149–1171 |doi=10.1093/ejil/chy067 }}</ref> Kongres je izmijenio ključna teritorijalna rješenja iz San Stefana. Sanstefanski projekt velike bugarske kneževine znatno je sužen. Sjeverno od Balkanskog gorja i u Sofijskoj oblasti uspostavljena je autonomna [[Kneževina Bugarska]], dok je južno od planinskog lanca osnovana [[Istočna Rumelija]] s administrativnom autonomijom unutar Osmanskog Carstva.<ref name="FRUS1878-Berlin">{{Cite web |title=Treaty of Berlin |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d523 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian |year=1878 |at=Signed 13 July 1878 |access-date=20. 8. 2026 }}</ref> Berlinski sporazum međunarodno je priznao nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije, uz teritorijalne promjene i obaveze u pogledu vjerske ravnopravnosti. Rusija je zadržala Kars, Ardahan i Batum, dok su neka druga područja koja su joj bila dodijeljena Sanstefanskim mirom vraćena Osmanskom Carstvu.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Za Bosnu i Hercegovinu presudan je bio član 25. Berlinskog sporazuma. Njime je Austro-Ugarskoj dato pravo da zemlju okupira i administrira. Osmanska uprava ostala je u Novopazarskom sandžaku, dok je Austro-Ugarska dobila pravo držanja garnizona i izgradnje vojnih i trgovačkih puteva u tom području.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Berlinski sporazum nije predstavljao formalnu aneksiju Bosne i Hercegovine. Zemlja je do austrougarske aneksije 1908. ''de jure'' ostala dio Osmanskog Carstva, iako je nakon 1878. njome upravljala Austro-Ugarska.<ref name="Bumann2022">{{Cite journal |last=Bumann |first=Ninja |title=Contesting Juridical Authority: Sharia, Marriage, and Morality in Habsburg Bosnia and Herzegovina |journal=Austrian History Yearbook |volume=53 |year=2022 |pages=150–168 |doi=10.1017/S0067237822000054 }}</ref> === Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine}} Odluka Berlinskog kongresa o okupaciji Bosne i Hercegovine nije provedena jednostavnom predajom vlasti. U Sarajevu je tokom jula jačao pokret za oružani otpor, a autoritet osmanske pokrajinske vlasti postepeno se urušavao.<ref name="Baykal1979">{{Cite book |last=Baykal |first=Bekir Sitki |chapter=Pitanje Bosne i Hercegovine i osmanska država 1878. godine |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |series=Posebna izdanja, knjiga XLIII, Odjeljenje društvenih nauka, knjiga 8 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 |pages=95–108 }}</ref> Prema Bekiru Sitkiju Baykalu, osmanska centralna vlast nije službeno pozvala na oružani otpor okupaciji. U osmanskim arhivskim dokumentima koje je analizirao Porta je početkom jula bosanskim vlastima naložila da bez nove odluke centralne vlade ne reagiraju oružjem na eventualni austrougarski napad.<ref name="Baykal1979" /> Baykal također navodi da u pregledanoj arhivskoj građi nije pronašao dokument koji bi dokazao pretpostavku o tajnoj podršci Porte organiziranom otporu. Dana 27. jula predstavnici pokreta u Sarajevu zatražili su povlačenje osmanskih pokrajinskih činovnika. Prema Hajrudinu Ćuriću, narednog dana proglašena je [[Narodna vlada Bosne i Hercegovine (1878)|Narodna vlada]]. Hafiz-paša zadržan je kao civilni poglavar protiv svoje volje, dok su Smail-beg Selmanović i Muhamed Hadžijamaković dobili vodeće vojne dužnosti.<ref name="Curic1979">{{Cite book |last=Ćurić |first=Hajrudin |chapter=Bosanskohercegovački ustanak 1878. godine |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 |pages=325–348 }}</ref> Nova vlast pokušavala je koordinirati odbranu i slala je komandante i jedinice prema drugim područjima, ali nije uspjela uspostaviti jedinstven operativni sistem za cijelu zemlju.<ref name="Bojic1979">{{Cite book |last=Bojić |first=Mehmedalija |chapter=Svrgavanje turske vlasti i odbrambeni rat Bosne i Hercegovine protiv austrougarske invazije 1878. godine |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 |pages=71–94 }}</ref> Austrougarske snage prešle su granicu 29. jula i tokom narednih sedmica naišle na organiziran otpor u više dijelova Bosne i Hercegovine. Prema Bojićevoj rekonstrukciji, muslimansko stanovništvo činilo je glavninu organiziranih oružanih snaga otpora, dok su u političkim strukturama pokreta i pojedinim vojnim formacijama učestvovali i pripadnici drugih konfesionalnih zajednica.<ref name="Bojic1979" /> Narodna vlada prestala je djelovati neposredno prije pada Sarajeva. Bojić i Ćurić razlikuju se u pojedinostima hronologije njenog prestanka, ali oba prikaza smještaju njen kraj u dane neposredno prije austrougarskog napada na grad. Austrougarske snage zauzele su Sarajevo 19. augusta nakon teških borbi.<ref name="Curic1979" /><ref name="Bojic1979" /> Pad Sarajeva nije odmah okončao oružani otpor. Borbe su se u pojedinim dijelovima Bosne i Hercegovine nastavile tokom narednih sedmica, dok su austrougarske snage postepeno uspostavljale kontrolu nad zemljom.<ref name="Schindler2004">{{Cite journal |last=Schindler |first=John R. |title=Defeating Balkan Insurgency: The Austro-Hungarian Army in Bosnia-Hercegovina, 1878–82 |url=https://archive.org/details/journal-of-strategic-studies_2004-09_27_3/page/528 |journal=Journal of Strategic Studies |volume=27 |issue=3 |year=2004 |pages=528–552 |doi=10.1080/1362369042000283010 }}</ref> == Međunarodno javno mnijenje i humanitarni odjek == Velika istočna kriza imala je značajan odjek izvan diplomatskih krugova i neposredno zahvaćenih područja Balkana. Historičar Adrian Ruprecht zbog intenziteta političke i humanitarne mobilizacije u Britaniji, Švicarskoj, Rusiji i Indiji krizu opisuje kao „globalni humanitarni trenutak“ u razvoju modernog transnacionalnog humanitarizma.<ref name="Ruprecht2021" /> === Štampa i javne kampanje === Međunarodni interes za krizu rastao je već tokom ustanka u Bosni i Hercegovini, ali je posebno snažnu reakciju izazvalo gušenje Aprilskog ustanka u bugarskim oblastima. Izvještaji novinskih dopisnika, misionara i diplomata opisivali su ubistva civila i uništavanje naselja, a među najutjecajnijim bili su izvještaji Eugenea Schuylera i Januariusa MacGahana.<ref name="Ruprecht2021" /> U Ujedinjenom Kraljevstvu vijesti o nasilju u bugarskim oblastima izazvale su veliku javnu i političku kampanju. William Ewart Gladstone oštro je kritizirao osmansku politiku i dotadašnji britanski odnos prema Porti, a Istočno pitanje postalo je i predmet šireg britanskog stranačkog sukoba.<ref name="Ruprecht2021" /> Humanitarni i politički diskurs nije bio usmjeren isključivo na kršćanske žrtve. Tokom Rusko-osmanskog rata britanska štampa izvještavala je i o nasilju nad muslimanskim stanovništvom, dok su u Britaniji djelovale organizacije koje su prikupljale pomoć za osmanske ranjenike i druge žrtve rata.<ref name="Ruprecht2021" /> === Humanitarne organizacije i pomoć === Kriza se odvijala tokom ranog razvoja međunarodnog pokreta Crvenog križa. U zimu 1875–1876. Međunarodni komitet Crvenog križa poslao je tri delegata u Crnu Goru radi pomoći ranjenicima, podrške stvaranju lokalnog društva za pomoć i širenja načela Ženevske konvencije iz 1864. Camille Meyre tu misiju opisuje kao prvu terensku misiju Međunarodnog komiteta Crvenog križa.<ref name="Meyre2025">{{Cite journal |last=Meyre |first=Camille |title=Cautious or zealous? The ICRC's humanitarian action in Montenegro (1875–1876) |journal=International Review of the Red Cross |volume=107 |issue=930 |year=2025 |pages=1218–1240 |doi=10.1017/S1816383125101008 }}</ref> Tokom ratova 1876–1878. humanitarne organizacije i nacionalna društva prikupljali su sanitetski materijal, medicinsko osoblje i novčanu pomoć za ranjenike i izbjeglice. Humanitarna pomoć pritom se često preplitala s političkom, vjerskom i nacionalnom solidarnošću prema pojedinim stranama u sukobima.<ref name="Ruprecht2021" /> === Transnacionalna mobilizacija === Kriza je izazvala snažnu mobilizaciju u Ruskom Carstvu. Panslavistička društva, crkvene i građanske organizacije prikupljali su sredstva za balkanske ustanike i države, organizirali pomoć i podržavali odlazak dobrovoljaca.<ref name="Ruprecht2021" /> Odjek događaja proširio se i izvan Evrope. U Britanskoj Indiji muslimanske organizacije, uglednici i lokalne zajednice organizirali su skupove i prikupljali sredstva za pomoć Osmanskom Carstvu i njegovom stanovništvu. Ruprecht te različite kampanje smješta u širi proces internacionalizacije humanitarnog djelovanja tokom krize.<ref name="Ruprecht2021" /> == Posljedice == === Teritorijalno i političko preuređenje Balkana === Velika istočna kriza dovela je do velikih promjena političke karte Balkana. Berlinskim sporazumom međunarodno je priznata nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije, uz teritorijalna proširenja i izmjene njihovih granica.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Rješenje bugarskog pitanja znatno se razlikovalo od onoga predviđenog Sanstefanskim mirom. Uspostavljena je autonomna Kneževina Bugarska, dok je južno od Balkanskog gorja osnovana Istočna Rumelija kao autonomna provincija Osmanskog Carstva. Makedonija i druge oblasti koje su prema Sanstefanskom sporazumu trebale ući u veliku bugarsku kneževinu ostale su pod neposrednijom osmanskom upravom.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Rumunija je priznanje nezavisnosti dobila uz teritorijalnu razmjenu. Rusiji je vraćen dio južne Besarabije, dok je Rumunija dobila Sjevernu Dobrudžu i područje dunavske delte. Na Kavkazu je Rusija zadržala Kars, Ardahan i Batum.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Berlinski sporazum ograničio je dio ruskih dobitaka iz San Stefana, ali nije obnovio stanje prije rata. Osmansko Carstvo izgubilo je znatan dio svojih evropskih teritorija i stanovništva, dok su Srbija, Crna Gora i Rumunija dobile međunarodno priznatu nezavisnost, a Bugarska vlastite autonomne političke institucije.<ref name="FRUS1878-Berlin" /><ref name="Methodieva2025" /> === Bosna i Hercegovina === {{Glavni|Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj}} Bosna i Hercegovina dobila je položaj različit od ostalih osmanskih teritorija obuhvaćenih Berlinskim sporazumom. Članom 25. Austro-Ugarskoj je dato pravo da zemlju okupira i administrira, ali nije izvršena formalna aneksija.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Bosna i Hercegovina do 1908. ''de jure'' je ostala dio Osmanskog Carstva, dok je upravu nad zemljom vršila Austro-Ugarska.<ref name="Bumann2022" /> U februaru 1879. poslovi uprave preneseni su Zajedničkom ministarstvu finansija, unutar kojeg je djelovao poseban odjel za Bosnu i Hercegovinu. Nadležnosti tog sistema dodatno su uređene 1880.<ref name="Kasumovic2022">{{Cite journal |last=Kasumović |first=Amila |title=Understanding Colonial Archives: Reflections on Records from Habsburg Times in the Archives of Bosnia and Herzegovina |journal=Comparative Southeast European Studies |volume=70 |issue=4 |year=2022 |pages=667–685 |doi=10.1515/soeu-2022-0038 }}</ref> Nova uprava nije odmah ukinula postojeći osmanski pravni poredak. Dijelovi tanzimatskog zakonodavstva i pojedine sudske institucije nastavili su se primjenjivati, a austrougarske vlasti postepeno su ih mijenjale i uključivale u novi upravni sistem.<ref name="Bumann2022" /> === Izbjeglice i demografske promjene === Ratovi, ustanci i promjene granica tokom 1875–1878. izazvali su masovna pomjeranja stanovništva. Posebno veliko raseljavanje pratilo je Rusko-osmanski rat, kada su stotine hiljada ljudi napustile područja zahvaćena borbama i teritorijalnim promjenama.<ref name="Methodieva2025" /> U građi koju analizira Methodieva najveći dio raseljenih činili su muslimani koji su napuštali područja pod ruskom okupacijom ili teritorije koje su nakon rata pripale novim balkanskim državama. Među izbjeglicama su, međutim, bili i Bugari, Jevreji, Grci i pripadnici drugih zajednica.<ref name="Methodieva2025" /> Pouzdano utvrđivanje ukupnog broja raseljenih nije moguće. Jedna osmanska medicinska komisija zabilježila je više od pola miliona muslimanskih izbjeglica s Balkana koji su prošli kroz Carigrad, ali taj podatak nije predstavljao ukupan broj raseljenih.<ref name="Methodieva2025" /> Promjene granica otvorile su i pitanje imovine stanovništva koje je napustilo novopripojena područja. Berlinski sporazum sadržavao je odredbe o državnoj, vakufskoj i privatnoj imovini na pojedinim teritorijama koje su pripale novim balkanskim državama.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Hamed-Troyansky pokazuje da su napuštena zemlja i imovinska prava muslimanskih izbjeglica postali važno pitanje u izgradnji postosmanskih balkanskih država.<ref name="HamedTroyansky2025" /> === Nacionalni pokreti i međunarodne garancije === Berlinsko preuređenje Balkana nije riješilo sva nacionalna i teritorijalna pitanja otvorena tokom krize. Pojedine odluke Kongresa podstakle su nove političke mobilizacije i teritorijalne sporove. Među Albancima je mogućnost ustupanja pojedinih oblasti susjednim balkanskim državama doprinijela političkoj mobilizaciji koja je 1878. dovela do stvaranja [[Prizrenska liga|Prizrenske lige]]. Liga je nastojala spriječiti ustupanje područja koja su njeni pripadnici smatrali albanskim i izboriti političko priznanje interesa albanskog stanovništva unutar Osmanskog Carstva.<ref name="Sohrabi2018">{{Cite journal |last=Sohrabi |first=Nader |title=Reluctant Nationalists, Imperial Nation-State, and Neo-Ottomanism: Turks, Albanians, and the Antinomies of the End of Empire |journal=Social Science History |volume=42 |issue=4 |year=2018 |pages=835–870 |doi=10.1017/ssh.2018.4 }}</ref> Berlinski sporazum povezao je priznanje nezavisnosti pojedinih balkanskih država s odredbama o vjerskoj ravnopravnosti i građanskim i političkim pravima.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Takve odredbe kasnije su u historiografiji često uključivane u dužu historiju međunarodne zaštite manjina. Savremena istraživanja, međutim, upozoravaju da pojam „manjine“ 1878. još nije imao političku i pravnu funkciju kakvu je stekao nakon Prvog svjetskog rata.<ref name="DalleMulle2026">{{Cite journal |last=Dalle Mulle |first=Emmanuel |title=The Switch: How Nationality Questions Morphed into Minority Questions and Were Confined to Eastern Europe in the Process |journal=Nationalities Papers |year=2026 |pages=1–21 |doi=10.1017/nps.2026.10135 }}</ref> Poseban značaj imao je član 61, kojim se Porta obavezala provesti reforme u provincijama naseljenim Armencima i o njihovom provođenju izvještavati velike sile.<ref name="FRUS1878-Berlin" /> Johnston i Steinberg ocjenjuju da je tom odredbom Armensko pitanje dobilo trajniju međunarodnu diplomatsku dimenziju. Raniji prijedlog neposrednijeg ruskog nadzora zamijenjen je neodređenijim kolektivnim nadzorom velikih sila, dok je provođenje obećanih reformi postalo važno pitanje armenskog političkog djelovanja u zapadnoj Evropi.<ref name="JohnstonSteinberg2023">{{Cite journal |last1=Johnston |first1=Jean-Michel |last2=Steinberg |first2=Oded Y. |title=Armenians, Jews, and Humanitarianism in the 'Age of Questions', 1830–1900 |journal=The Historical Journal |volume=66 |issue=1 |year=2023 |pages=72–100 |doi=10.1017/S0018246X22000218 }}</ref> === Odnosi velikih sila === Berlinski kongres omogućio je velikim silama da pregovorima riješe neposredni spor izazvan ruskom pobjedom nad Osmanskim Carstvom, ali nije uklonio njihova suparništva na Balkanu. Ruski položaj predviđen Sanstefanskim sporazumom oslabljen je evropskom revizijom, dok je Austro-Ugarska okupacijom Bosne i Hercegovine proširila svoje neposredno političko i vojno prisustvo na Balkanu.<ref name="FRUS1878-Berlin" /><ref name="Beller2018" /> Kriza je posebno opteretila odnose Rusije i Austro-Ugarske. Njemačka se nakon krize čvršće povezala s Austro-Ugarskom, s kojom je 1879. sklopila [[Dvojni savez (1879)|Dvojni savez]].<ref name="Beller2018" /> Saradnja Njemačke, Austro-Ugarske i Rusije kasnije je obnovljena, ali se njihovi interesi na Balkanu nisu trajno uskladili. Berlinski poredak zato nije okončao Istočno pitanje, nego je uspostavio novi politički okvir unutar kojeg su se nastavili balkanski teritorijalni i međunarodni sporovi. == Vidi također == * [[Istočno pitanje]] * [[Berlinski kongres]] * [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine]] * [[Narodna vlada Bosne i Hercegovine (1878)]] * [[Rusko–turski rat (1877-1878)|Rusko-osmanski rat 1877–1878.]] * [[Prizrenska liga]] {{Commonscat|Great Eastern Crisis (1875–78)}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{Cite book |last=Anderson |first=M. S. |title=The Eastern Question, 1774–1923: A Study in International Relations |url=https://archive.org/details/easternquestion10000msan |publisher=Macmillan |location=London |year=1966 }} * {{Cite book |last=Clay |first=Christopher |title=Gold for the Sultan: Western Bankers and Ottoman Finance, 1856–1881 |url=https://archive.org/details/goldforsultanwes0000clay |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2000 |isbn=9781860644764 }} * {{Cite book |editor-last1=Yavuz |editor-first1=M. Hakan |editor-last2=Sluglett |editor-first2=Peter |title=War and Diplomacy: The Russo-Turkish War of 1877–1878 and the Treaty of Berlin |publisher=University of Utah Press |location=Salt Lake City |year=2011 |isbn=9781607811503 }} * {{Cite book |editor-last=Ekmečić |editor-first=Milorad |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=1979 }} {{Velika istočna kriza}} [[Kategorija:Velika istočna kriza]] [[Kategorija:Historija Balkana]] [[Kategorija:Historija Osmanskog Carstva]] tr0f9xghkol1cr2usd4ax97awgn4mbw Wikipedia:Američki mjesec/2026. 4 536689 3937076 3936786 2026-10-25T09:55:39Z AnToni 2325 /* Članci */ 3937076 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin Američki mjesec 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;">[[Datoteka:Wikipedia_American_Month_Logo.svg|180px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Američki mjesec 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Američki mjesec''' godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o [[Amerika|Americi]]. Održava se svakog oktobra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za američke zemlje. Korisnici Wikipedije koji naprave najviše članaka na ovoj Wikipediji dobit će nagrade u vidu vaučera Amazona == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom oktobra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. oktobra i 23:59 31. oktobra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za [[Amerika|američku zemlju]]. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada do oktobra. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za Američki mjesec? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-Američki-mjesec-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> [[Datoteka:LocationAmericas.png|center|200px]] <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Nagrade == Nagrade će biti dodijeljene urednicima s najviše napisanih članaka u formi vaučera Amazona. * 1. nagrada 40 € * 2. nagrada 30 € * 3. nagrada 20 € * 4. nagrada 10 € Za sudjelovanje u dodjeli nagrada potrebno je napisati najmanje 20 novih članaka, koje treba potvrditi žiri. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Američki mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 55 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=51 |ime_stuba2= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=43 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=13 }} [[Kategorija:Wikipedia:Američki mjesec|2026]] bgoypzh3cv4sqmu3hsm8afx7tsl0z2u 3937080 3937076 2026-10-25T09:58:59Z AnToni 2325 /* Članci */ ako sam koji zaboravio javi! 3937080 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin Američki mjesec 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;">[[Datoteka:Wikipedia_American_Month_Logo.svg|180px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Američki mjesec 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Američki mjesec''' godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o [[Amerika|Americi]]. Održava se svakog oktobra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za američke zemlje. Korisnici Wikipedije koji naprave najviše članaka na ovoj Wikipediji dobit će nagrade u vidu vaučera Amazona == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom oktobra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. oktobra i 23:59 31. oktobra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za [[Amerika|američku zemlju]]. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada do oktobra. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za Američki mjesec? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-Američki-mjesec-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> [[Datoteka:LocationAmericas.png|center|200px]] <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Nagrade == Nagrade će biti dodijeljene urednicima s najviše napisanih članaka u formi vaučera Amazona. * 1. nagrada 40 € * 2. nagrada 30 € * 3. nagrada 20 € * 4. nagrada 10 € Za sudjelovanje u dodjeli nagrada potrebno je napisati najmanje 20 novih članaka, koje treba potvrditi žiri. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Američki mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 55 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=48 |ime_stuba2= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=43 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=13 }} [[Kategorija:Wikipedia:Američki mjesec|2026]] rnyl62hfb3eoksuldm261wqf9rqiw0p Razgovor o Wikipediji:Američki mjesec/2026. 5 536691 3936917 3921656 2026-10-24T18:00:01Z Panasko 146730 /* Fountain */ novi odlomak 3936917 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}} == Žiri == Treba li bi dobrovoljce za žiri. Prijavite se!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mogu ja. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Nagrade == Od prošlog maratona je ostalo za nagrade. Pa da se dogovorimo kako da podijelimo. Za ovaj maraton 100 € (Amazon) po nekom modalitetu: npr. 40-30-20-10, a da je broj članaka najmanje 20-25. Ima li neko druge prijedloge?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mislim da je ok prijedlog. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Fountain == {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Bosancica by MK}} radi li vama fountain alat? Ja vec danima ne mogu da se ulogujem da dodam clanke koje sam napravio u okviru maratona. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:00, 24 oktobar 2026 (CEST) r76zd970ttcnel6lznrvatuevmnb495 3936920 3936917 2026-10-24T18:06:02Z Bosancica by MK 173186 /* Fountain */ odgovor 3936920 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}} == Žiri == Treba li bi dobrovoljce za žiri. Prijavite se!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mogu ja. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Nagrade == Od prošlog maratona je ostalo za nagrade. Pa da se dogovorimo kako da podijelimo. Za ovaj maraton 100 € (Amazon) po nekom modalitetu: npr. 40-30-20-10, a da je broj članaka najmanje 20-25. Ima li neko druge prijedloge?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mislim da je ok prijedlog. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Fountain == {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Bosancica by MK}} radi li vama fountain alat? Ja vec danima ne mogu da se ulogujem da dodam clanke koje sam napravio u okviru maratona. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:00, 24 oktobar 2026 (CEST) :Proradio je jučer ili prije dva dana, a nije radio nekoliko dana. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 20:06, 24 oktobar 2026 (CEST) ts03hwkd9w0505u575ovi0c5zgpqeg8 3936923 3936920 2026-10-24T18:20:22Z Panasko 146730 /* Fountain */ odgovor 3936923 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}} == Žiri == Treba li bi dobrovoljce za žiri. Prijavite se!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mogu ja. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Nagrade == Od prošlog maratona je ostalo za nagrade. Pa da se dogovorimo kako da podijelimo. Za ovaj maraton 100 € (Amazon) po nekom modalitetu: npr. 40-30-20-10, a da je broj članaka najmanje 20-25. Ima li neko druge prijedloge?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mislim da je ok prijedlog. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Fountain == {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Bosancica by MK}} radi li vama fountain alat? Ja vec danima ne mogu da se ulogujem da dodam clanke koje sam napravio u okviru maratona. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:00, 24 oktobar 2026 (CEST) :Proradio je jučer ili prije dva dana, a nije radio nekoliko dana. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 20:06, 24 oktobar 2026 (CEST) ::Meni i dalje ne radi, ocistio cache, probao kroz private tab uvijek isti error ::OAuth callback URL not found in cache. This is probably an error in how the application makes requests to the server. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:20, 24 oktobar 2026 (CEST) 438pnbkyhcx48p2gqtzfcmrw7xek0ix 3936939 3936923 2026-10-24T19:01:44Z Bosancica by MK 173186 /* Fountain */ odgovor 3936939 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}} == Žiri == Treba li bi dobrovoljce za žiri. Prijavite se!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mogu ja. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Nagrade == Od prošlog maratona je ostalo za nagrade. Pa da se dogovorimo kako da podijelimo. Za ovaj maraton 100 € (Amazon) po nekom modalitetu: npr. 40-30-20-10, a da je broj članaka najmanje 20-25. Ima li neko druge prijedloge?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mislim da je ok prijedlog. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Fountain == {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Bosancica by MK}} radi li vama fountain alat? Ja vec danima ne mogu da se ulogujem da dodam clanke koje sam napravio u okviru maratona. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:00, 24 oktobar 2026 (CEST) :Proradio je jučer ili prije dva dana, a nije radio nekoliko dana. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 20:06, 24 oktobar 2026 (CEST) ::Meni i dalje ne radi, ocistio cache, probao kroz private tab uvijek isti error ::OAuth callback URL not found in cache. This is probably an error in how the application makes requests to the server. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:20, 24 oktobar 2026 (CEST) :::Probam ponovo da vidimo da nije slučajno ponovo prestao raditi, pa ti se javim. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:01, 24 oktobar 2026 (CEST) 9ixah7jknoyddk0c0joyuoosuhkdmqe 3936945 3936939 2026-10-24T19:16:47Z Bosancica by MK 173186 /* Fountain */ odgovor 3936945 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}} == Žiri == Treba li bi dobrovoljce za žiri. Prijavite se!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mogu ja. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Nagrade == Od prošlog maratona je ostalo za nagrade. Pa da se dogovorimo kako da podijelimo. Za ovaj maraton 100 € (Amazon) po nekom modalitetu: npr. 40-30-20-10, a da je broj članaka najmanje 20-25. Ima li neko druge prijedloge?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mislim da je ok prijedlog. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Fountain == {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Bosancica by MK}} radi li vama fountain alat? Ja vec danima ne mogu da se ulogujem da dodam clanke koje sam napravio u okviru maratona. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:00, 24 oktobar 2026 (CEST) :Proradio je jučer ili prije dva dana, a nije radio nekoliko dana. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 20:06, 24 oktobar 2026 (CEST) ::Meni i dalje ne radi, ocistio cache, probao kroz private tab uvijek isti error ::OAuth callback URL not found in cache. This is probably an error in how the application makes requests to the server. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:20, 24 oktobar 2026 (CEST) :::Probam ponovo da vidimo da nije slučajno ponovo prestao raditi, pa ti se javim. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:01, 24 oktobar 2026 (CEST) :::Provjerila sam ponovo, kod mene alat trenutno radi. :::Što se mene tiče, slobodno bilježi sve napisane članke na stranici maratona (ili u evidenciji/razgovoru), pa ćemo ih unijeti naknadno kroz Fountain čim se tehnički zastoj na Toolforgeu potpuno raščisti. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:16, 24 oktobar 2026 (CEST) f4hem33gf6hebgnjql22h2lajbqwag8 3937059 3936945 2026-10-25T09:48:04Z AnToni 2325 3937059 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}} == Žiri == Treba li bi dobrovoljce za žiri. Prijavite se!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mogu ja. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Nagrade == Od prošlog maratona je ostalo za nagrade. Pa da se dogovorimo kako da podijelimo. Za ovaj maraton 100 € (Amazon) po nekom modalitetu: npr. 40-30-20-10, a da je broj članaka najmanje 20-25. Ima li neko druge prijedloge?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 22 august 2026 (CEST) :Mislim da je ok prijedlog. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:28, 22 august 2026 (CEST) == Fountain == {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Bosancica by MK}} radi li vama fountain alat? Ja vec danima ne mogu da se ulogujem da dodam clanke koje sam napravio u okviru maratona. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:00, 24 oktobar 2026 (CEST) :Proradio je jučer ili prije dva dana, a nije radio nekoliko dana. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 20:06, 24 oktobar 2026 (CEST) ::Meni i dalje ne radi, ocistio cache, probao kroz private tab uvijek isti error ::OAuth callback URL not found in cache. This is probably an error in how the application makes requests to the server. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 20:20, 24 oktobar 2026 (CEST) :::Probam ponovo da vidimo da nije slučajno ponovo prestao raditi, pa ti se javim. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:01, 24 oktobar 2026 (CEST) :::Provjerila sam ponovo, kod mene alat trenutno radi. :::Što se mene tiče, slobodno bilježi sve napisane članke na stranici maratona (ili u evidenciji/razgovoru), pa ćemo ih unijeti naknadno kroz Fountain čim se tehnički zastoj na Toolforgeu potpuno raščisti. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:16, 24 oktobar 2026 (CEST) :::: Meni radi! Možda si prijavljen na drugom računaru, jer se nakon promjene (mislim) ne može biti prijavljen na drugom aparatu. Postavim ja tvoje članke.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:48, 25 oktobar 2026 (CET) er50b8sehz07uqwllvaqxx5dczpvssd Protein S 0 537113 3936971 3935811 2026-10-24T20:16:48Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936971 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein S''' (također poznat kao '''PROS''') je plazmatski [[glikoprotein]] zavisan od [[vitamin K| vitamina K]], sintetiziran u [[jetra|jetri]]. U cirkulaciji, protein S postoji u dva oblika: slobodnom obliku i kompleksnom obliku vezanom za protein [[sistem komplementa|komplementa]] [[protein koji veže C4b]] (C4BP). Kod [[ljudi]], protein S [[kodon|kodiran]] je [[gen]]om ''PROS1'' sa [[hromosom 3|hromosoma 3]], tačnije na citogenetičkoj poziciji 3q11.2.<ref name="pmid2944113">{{cite journal | vauthors = Lundwall A, Dackowski W, Cohen E, Shaffer M, Mahr A, Dahlbäck B, Stenflo J, Wydro R | title = Isolation and sequence of the cDNA for human protein S, a regulator of blood coagulation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 83 | issue = 18 | pages = 6716–6720 | date = September 1986 | pmid = 2944113 | pmc = 386580 | doi = 10.1073/pnas.83.18.6716 | doi-access = free | bibcode = 1986PNAS...83.6716L }}</ref><ref name="pmid2829367">{{cite journal | vauthors = Long GL, Marshall A, Gardner JC, Naylor SL | title = Genes for human vitamin K-dependent plasma proteins C and S are located on chromosomes 2 and 3, respectively | url = https://archive.org/details/somatic-cell-and-molecular-genetics_1988-01_14_1/page/93 | journal = Somatic Cell and Molecular Genetics | volume = 14 | issue = 1 | pages = 93–98 | date = January 1988 | pmid = 2829367 | doi = 10.1007/BF01535052 | s2cid = 31236887 }}</ref> Protein S ima ulogu u koagulaciji. ==Historija== Protein S je dobio ime po [[Seattle]]u, [[Washington]], gdje je prvobitno otkriven i pročišćen. <ref>{{cite web | vauthors = Bauer KA | date = February 2025 | veditors = Leung LL, Tirnauer JS |title=Protein S deficiency|url=https://www.uptodate.com/contents/protein-s-deficiency?source=machineLearning&search=protein%20s%20deficiency%20adult&selectedTitle=1~110&sectionRank=1&anchor=H3#H3|website=UpToDate|access-date=May 10, 2017}}</ref> od strane grupe [[Earl Davie|Earla Daviea]] u 1977.<ref>{{cite book | vauthors = Kaushansky K, Lichtman M, Prchal J, Levi M, Press O, Burns L, Caligiuri M |title=Williams Hematology | url = https://archive.org/details/williamshematolo0000unse_o9n5 |date=2015 |publisher=McGraw-Hill |page=1926}}</ref> ==Aminokoselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} {{hidde |content= {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MRVLGGRCGA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LLACLLLVLP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VSEANFLSKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QASQVLVRKR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RANSLLEETK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QGNLERECIE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ELCNKEEARE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VFENDPETDY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FYPKYLVCLR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SFQTGLFTAA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} RQSTNAYPDL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RSCVNAIPDQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CSPLPCNEDG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YMSCKDGKAS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FTCTCKPGWQ {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GEKCEFDINE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKDPSNINGG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CSQICDNTPG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SYHCSCKNGF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VMLSNKKDCK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVDECSLKPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ICGTAVCKNI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PGDFECECPE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GYRYNLKSKS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CEDIDECSEN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MCAQLCVNYP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GGYTCYCDGK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGFKLAQDQK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SCEVVSVCLP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LNLDTKYELL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YLAEQFAGVV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LYLKFRLPEI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRFSAEFDFR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TYDSEGVILY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AESIDHSAWL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LIALRGGKIE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VQLKNEHTSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ITTGGDVINN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GLWNMVSVEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LEHSISIKIA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KEAVMDINKP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GPLFKPENGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LETKVYFAGF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRKVESELIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PINPRLDGCI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} RSWNLMKQGA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SGIKEIIQEK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QNKHCLVTVE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSYYPGSGI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AQFHIDYNNV {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAEGWHVNV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TLNIRPSTGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GVMLALVSGN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NTVPFAVSLV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DSTSEKSQDI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LLSVENTVIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RIQALSLCSD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QQSHLEFRVN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RNNLELSTPL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KIETISHEDL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QRQLAVLDKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKAKVATYLG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GLPDVPFSAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVNAFYNGCM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EVNINGVQLD {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LDEAISKHND {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRAHSCPSVW {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KKTKNS {{!)}} == Struktura == Protein S je djelimično [[homologija (biologija)|homologan]] drugim proteinima koagulacije plazme zavisnim od [[vitamin K|vitamina K]], kao što su [[protein C]] i faktori [[faktor VII|VII]], [[faktor IX|IX]] i [[faktor X|X]]. Slično njima, ima [[Gla domen]] i nekoliko [[EGF-slični domen|EGF-sličnih domena]] (četiri umjesto dva), ali nema domen [[serin]]ske [[proteaza|proteaze]]. Umjesto toga, postoji veliki [[C-terminal]]ni domen koji je homologan proteinima plazme koji vežu [[steroid]]ne hormone kao što su [[spolne hormon vezujuči globulin]] i [[kortikosteroid-vezujući globulin]]. Može imati ulogu u funkcijama proteina kao [[kofaktor (biohemija)|kofaktor]] za [[aktivirani protein C]] (APC) ili u vezivanju [[C4BP]].<ref>{{cite journal | vauthors = Stenflo J | title = Contributions of Gla and EGF-like domains to the function of vitamin K-dependent coagulation factors | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 9 | issue = 1 | pages = 59–88 | date = 1999 | pmid = 10200912 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.v9.i1.50 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosner W | title = Plasma steroid-binding proteins | url = https://archive.org/details/sim_endocrinology-and-metabolism-clinics-of-north-america_1991-12_20_4/page/697 | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 20 | issue = 4 | pages = 697–720 | date = December 1991 | pmid = 1778174 | doi = 10.1016/S0889-8529(18)30240-8 }}</ref> Osim toga, protein S ima peptid između Gla domene i EGF-slične domene, koji se cijepa [[trombin]]. Gla i EGF-slične domene ostaju povezane nakon cijepanja [[disulfidna veza|disulfidnom vezom]]. Međutim, protein S gubi svoju funkciju APC kofaktora nakon ovog cijepanja ili vezivanja C4BP.<ref>{{cite journal | vauthors = Dahlbäck B, Lundwall A, Stenflo J | title = Primary structure of bovine vitamin K-dependent protein S | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 83 | issue = 12 | pages = 4199–4203 | date = June 1986 | pmid = 2940598 | pmc = 323699 | doi = 10.1073/pnas.83.12.4199 | doi-access = free | bibcode = 1986PNAS...83.4199D }}</ref> == Funkcija == Najbolje okarakterisana funkcija proteina S je njegova uloga u antikoagulacijskoj putanji, gdje djeluje kao kofaktor za [[protein C]] u inaktivaciji [[faktor V|faktora Va]] i [[faktor VIII|VIIIa]]. Samo slobodni oblik ima kofaktorsku aktivnost.<ref name="pmid18695379">{{cite journal | vauthors = Castoldi E, Hackeng TM | title = Regulation of coagulation by protein S | journal = Current Opinion in Hematology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 529–536 | date = September 2008 | pmid = 18695379 | doi = 10.1097/MOH.0b013e328309ec97 | s2cid = 11522770 }}</ref> Protein S se veže za negativno nabijene [[fosfolipid]]e, putem karboksiliranog Gla domena. Ovo svojstvo omogućava proteinu S da olakša uklanjanje ćelija koje prolaze kroz [[apoptoza|apoptozu]], oblik strukturirane ćelijske smrti koji tijelo koristi za uklanjanje neželjenih ili oštećenih ćelija. U zdravim ćelijama, [[enzim]] zavisan od ATP-a ([[adenozin-trifosfat]]) uklanja negativno nabijene fosfolipide poput fosfatidil serina iz vanjskog sloja ćelijske membrane. Apoptotska ćelija (tj. ona koja prolazi kroz [[apoptoza|apoptozu]]) više ne upravlja aktivno distribucijom fosfolipida u svojoj vanjskoj membrani i stoga počinje prikazivati negativno nabijene fosfolipide na svojoj vanjskoj površini. Ove negativno nabijene [[fosfolipid]]e prepoznaju [[fagocit]]i poput [[makrofag]]a. Protein S se veže za negativno nabijene fosfolipide i funkcionira kao most između apoptotske ćelije i fagocita. Ovo premošćivanje ubrzava [[fagocitoza|fagocitozu]] i omogućava uklanjanje ćelije bez izazivanja [[upale]] ili drugih znakova oštećenja tkiva. Protein S se ne veže za nascentni kompleks komplementa C5,6,7 kako bi spriječio njegovo umetanje u membranu. Ovo je drugačiji protein komplementa S, poznat i kao [[vitronektin]], koga proizvodi gen VTN, a ne treba ga miješati s koagulacijskim proteinom S koji proizvodi gen PROS, o kojem se govori na ovoj wiki stranici. ==Patologija== [[Mutacije]] u genu PROS1 mogu dovesti do [[nedostatak proteina S|nedostatka proteina S]], što je rijedak poremećaj krvi koji može dovesti do povećanog rizika od [[tromboza|tromboze]].<ref name="pmid15147381">{{cite journal | vauthors = Beauchamp NJ, Dykes AC, Parikh N, Campbell Tait R, Daly ME | title = The prevalence of, and molecular defects underlying, inherited protein S deficiency in the general population | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-haematology_2004-06_125_5/page/647 | journal = British Journal of Haematology | volume = 125 | issue = 5 | pages = 647–654 | date = June 2004 | pmid = 15147381 | doi = 10.1111/j.1365-2141.2004.04961.x | s2cid = 705661 }}</ref><ref name="pmid17849042">{{cite journal | vauthors = García de Frutos P, Fuentes-Prior P, Hurtado B, Sala N | title = Molecular basis of protein S deficiency | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 98 | issue = 3 | pages = 543–556 | date = September 2007 | pmid = 17849042 | doi = 10.1160/th07-03-0199 | s2cid = 17274778 }}</ref> Pokazano je da [https://proteopedia.org/wiki/index.php/SARS-CoV-2_enzyme_Papain-like [[papain]]-lika [[proteaza]] (PLpro)] cijepa sekvencu (LRGG*KIEVQL) u PROS1.<ref name="reynolds">{{cite journal | vauthors = Reynolds ND, Aceves NM, Liu JL, Compton JR, Leary DH, Freitas BT, Pegan SD, Doctor KZ, Wu FY, Hu X, Legler PM | title = The SARS-CoV-2 SSHHPS Recognized by the Papain-like Protease | journal = ACS Infectious Diseases | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1483–1502 | date = June 2021 | pmid = 34019767 | pmc = 8171221 | doi = 10.1021/acsinfecdis.0c00866 }}</ref> Cijepanje PROS1 gena može dovesti do prolaznog nedostatka PROS1 tokom ili nakon infekcije i može biti povezano sa [[Simptomi COVID-19|COVID koagulopatijom]].<ref name="Baroni, et al">{{cite journal | vauthors = Baroni M, Beltrami S, Schiuma G, Ferraresi P, Rizzo S, Passaro A, Molina JM, Rizzo R, Di Luca D, Bortolotti D | title = In Situ Endothelial SARS-CoV-2 Presence and PROS1 Plasma Levels Alteration in SARS-CoV-2-Associated Coagulopathies | journal = Life | volume = 14 | issue = 2 | page = 237 | date = February 2024 | pmid = 38398746 | pmc = 10890393 | doi = 10.3390/life14020237 | doi-access = free | bibcode = 2024Life...14..237B }}</ref> == Interakcije == Pokazano je da protein S [[interakcija protein-protein|interraguje]] sa [[Faktor V|faktorom V]].<ref name=pmid10593904>{{cite journal | vauthors = Heeb MJ, Kojima Y, Rosing J, Tans G, Griffin JH | title = C-terminal residues 621-635 of protein S are essential for binding to factor Va | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 51 | pages = 36187–36192 | date = December 1999 | pmid = 10593904 | doi = 10.1074/jbc.274.51.36187 | s2cid = 45995946 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid8428962>{{cite journal | vauthors = Heeb MJ, Mesters RM, Tans G, Rosing J, Griffin JH | title = Binding of protein S to factor Va associated with inhibition of prothrombinase that is independent of activated protein C | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 268 | issue = 4 | pages = 2872–2877 | date = February 1993 | pmid = 8428962 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)53854-0 | doi-access = free }}</ref> Sekvenca u PROS1 može biti presječena papain-sličnom proteazom SARS-CoV-2.<ref name="reynolds" /> ==Također pogledajte== * [[Hemostaza]] ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Dodatni izvori== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Dahlbäck B | title = Protein S and C4b-binding protein: components involved in the regulation of the protein C anticoagulant system | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 66 | issue = 1 | pages = 49–61 | date = July 1991 | pmid = 1833851 | doi = 10.1055/s-0038-1646373 | s2cid = 24929072 }} * {{cite journal | vauthors = Witt I | title = [Molecular biological basis and diagnosis of hereditary defect of antithrombin III, protein c and protein S] | language = de | journal = Hamostaseologie | volume = 22 | issue = 2 | pages = 14–24 | date = May 2002 | pmid = 12193972 | doi = 10.1055/s-0037-1619540 | trans-title = Molecular biological basis and diagnosis of hereditary defect of antithrombin III, protein c and protein S | s2cid = 58077740 }} * {{cite journal | vauthors = Rezende SM, Simmonds RE, Lane DA | title = Coagulation, inflammation, and apoptosis: different roles for protein S and the protein S-C4b binding protein complex | journal = Blood | volume = 103 | issue = 4 | pages = 1192–1201 | date = February 2004 | pmid = 12907438 | doi = 10.1182/blood-2003-05-1551 | s2cid = 133028 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dahlbäck B | title = The tale of protein S and C4b-binding protein, a story of affection | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 98 | issue = 1 | pages = 90–96 | date = July 2007 | pmid = 17597997 | doi = 10.1160/th07-04-0269 | s2cid = 18823655 }} * {{cite journal | vauthors = García de Frutos P, Fuentes-Prior P, Hurtado B, Sala N | title = Molecular basis of protein S deficiency | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 98 | issue = 3 | pages = 543–556 | date = September 2007 | pmid = 17849042 | doi = 10.1160/th07-03-0199 | s2cid = 17274778 }} * {{cite journal | vauthors = Maillard C, Berruyer M, Serre CM, Dechavanne M, Delmas PD | title = Protein-S, a vitamin K-dependent protein, is a bone matrix component synthesized and secreted by osteoblasts | journal = Endocrinology | volume = 130 | issue = 3 | pages = 1599–1604 | date = March 1992 | pmid = 1531628 | doi = 10.1210/endo.130.3.1531628 }} * {{cite journal | vauthors = Griffin JH, Gruber A, Fernández JA | title = Reevaluation of total, free, and bound protein S and C4b-binding protein levels in plasma anticoagulated with citrate or hirudin | journal = Blood | volume = 79 | issue = 12 | pages = 3203–3211 | date = June 1992 | pmid = 1534488 | doi = 10.1182/blood.V79.12.3203.bloodjournal79123203 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Guglielmone HA, Vides MA | title = A novel functional assay of protein C in human plasma and its comparison with amidolytic and anticoagulant assays | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 67 | issue = 1 | pages = 46–49 | date = January 1992 | pmid = 1615482 | doi = 10.1055/s-0038-1648377 | s2cid = 27769717 }} * {{cite journal | vauthors = Bertina RM, Ploos van Amstel HK, van Wijngaarden A, Coenen J, Leemhuis MP, Deutz-Terlouw PP, van der Linden IK, Reitsma PH | title = Heerlen polymorphism of protein S, an immunologic polymorphism due to dimorphism of residue 460 | journal = Blood | volume = 76 | issue = 3 | pages = 538–548 | date = August 1990 | pmid = 2143091 | doi = 10.1182/blood.V76.3.538.538 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Schmidel DK, Tatro AV, Phelps LG, Tomczak JA, Long GL | title = Organization of the human protein S genes | journal = Biochemistry | volume = 29 | issue = 34 | pages = 7845–7852 | date = August 1990 | pmid = 2148110 | doi = 10.1021/bi00486a010 }} * {{cite journal | vauthors = Ploos van Amstel HK, Reitsma PH, van der Logt CP, Bertina RM | title = Intron-exon organization of the active human protein S gene PS alpha and its pseudogene PS beta: duplication and silencing during primate evolution | journal = Biochemistry | volume = 29 | issue = 34 | pages = 7853–7861 | date = August 1990 | pmid = 2148111 | doi = 10.1021/bi00486a011 }} * {{cite journal | vauthors = Allaart CF, Aronson DC, Ruys T, Rosendaal FR, van Bockel JH, Bertina RM, Briët E | title = Hereditary protein S deficiency in young adults with arterial occlusive disease | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 64 | issue = 2 | pages = 206–210 | date = October 1990 | doi = 10.1055/s-0038-1647286 | pmid = 2148653 }} * {{cite journal | vauthors = Ohlin AK, Landes G, Bourdon P, Oppenheimer C, Wydro R, Stenflo J | title = Beta-hydroxyaspartic acid in the first epidermal growth factor-like domain of protein C. Its role in Ca2+ binding and biological activity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1988-12-15_263_35/page/19240 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 263 | issue = 35 | pages = 19240–19248 | date = December 1988 | pmid = 2461936 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)37415-5 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Schwarz HP, Heeb MJ, Lottenberg R, Roberts H, Griffin JH | title = Familial protein S deficiency with a variant protein S molecule in plasma and platelets | journal = Blood | volume = 74 | issue = 1 | pages = 213–221 | date = July 1989 | pmid = 2526663 | doi = 10.1182/blood.V74.1.213.213 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ploos van Amstel HK, van der Zanden AL, Reitsma PH, Bertina RM | title = Human protein S cDNA encodes Phe-16 and Tyr 222 in consensus sequences for the post-translational processing | journal = FEBS Letters | volume = 222 | issue = 1 | pages = 186–190 | date = September 1987 | pmid = 2820795 | doi = 10.1016/0014-5793(87)80217-X | s2cid = 46365357 | doi-access = free | bibcode = 1987FEBSL.222..186V }} * {{cite journal | vauthors = Dahlbäck B, Lundwall A, Stenflo J | title = Primary structure of bovine vitamin K-dependent protein S | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 83 | issue = 12 | pages = 4199–4203 | date = June 1986 | pmid = 2940598 | pmc = 323699 | doi = 10.1073/pnas.83.12.4199 | doi-access = free | bibcode = 1986PNAS...83.4199D }} * {{cite journal | vauthors = Lundwall A, Dackowski W, Cohen E, Shaffer M, Mahr A, Dahlbäck B, Stenflo J, Wydro R | title = Isolation and sequence of the cDNA for human protein S, a regulator of blood coagulation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 83 | issue = 18 | pages = 6716–6720 | date = September 1986 | pmid = 2944113 | pmc = 386580 | doi = 10.1073/pnas.83.18.6716 | doi-access = free | bibcode = 1986PNAS...83.6716L }} * {{cite journal | vauthors = Engesser L, Broekmans AW, Briët E, Brommer EJ, Bertina RM | title = Hereditary protein S deficiency: clinical manifestations | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1987-05_106_5/page/677 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 106 | issue = 5 | pages = 677–682 | date = May 1987 | pmid = 2952034 | doi = 10.7326/0003-4819-106-5-677 }} * {{cite journal | vauthors = Watkins PC, Eddy R, Fukushima Y, Byers MG, Cohen EH, Dackowski WR, Wydro RM, Shows TB | title = The gene for protein S maps near the centromere of human chromosome 3 | journal = Blood | volume = 71 | issue = 1 | pages = 238–241 | date = January 1988 | pmid = 2961379 | doi = 10.1182/blood.V71.1.238.238 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=5627}} {{Koagulacija}} {{Glikoproteini}} [[Kategorija:Sistem koagulacije]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 3]] 20t4vpzaeibhgis7rn4l64ycbjon942 Protein C 0 537114 3936969 3935697 2026-10-24T20:14:42Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936969 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati| C-peptid|C-reaktivni protein|proteinska kinaza C}} {{Infokutija gen}} '''Protein C''' (C-protein), također poznat kao '''autoprotrombin IIA''' i '''faktor koagulacije krvi XIV''', jeste [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran [[gen]]om '''PROC''' na dugom (q) kraku [[hromosom 2|hromosoma 2]], tačnije na citogenetičkoj lokaciji 2q14.3.<ref name="mather">{{cite book | vauthors = Hall JA, Morton I | title = Concise dictionary of pharmacological agents: properties and synonyms | url = https://archive.org/details/concisedictionar0000mort | publisher = Kluwer Academic | year = 1999 | isbn = 978-0-7514-0499-9 }}</ref>{{rp|6822}}<ref name="morton"/>To je [[zimogen]], odnosno neaktivni [[enzim]]. Aktivirani oblik ima važnu ulogu u regulaciji [[abtikoagulans|antikoagulacije]], [[upala]] i [[apoptoza|ćelijske smrti]] te održavanju [[vaskularna permeabilnost|propustljivosti]] zidova [[krvni sud|krvnih sudova]] kod ljudi i ostalih životinja. '''Aktivirani protein C''' ('''APC''') obavlja ove operacije prvenstveno [[proteoliza|proteolitski]], inaktivirajući proteine [[Faktor V|Faktor V<sub>a</sub>]] i [[Faktor VIII|Faktor VIII<sub>a</sub>]]. APC je klasifikovan kao [[serinska proteaza]] jer sadrži [[ostatak (hemija)|ostatak]] [[serin]]a u svom [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. <ref name=nicolaes/>{{rp|35}} Kod [[ljudi]], protein C [kodon|kodiran]] je [[gen]]om '''PROC''' koji se nalazi na [[hromosom 2|hromosomu 2]].<ref name=foster/> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MWQLTSLLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VATWGISGTP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} APLDSVFSSS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ERAHQVLRIR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KRANSFLEEL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} RHSSLERECI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EEICDFEEAK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EIFQNVDDTL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AFWSKHVDGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QCLVLPLEHP {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CASLCCGHGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CIDGIGSFSC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCRSGWEGRF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CQREVSFLNC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SLDNGGCTHY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CLEEVGWRRC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SCAPGYKLGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLLQCHPAVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FPCGRPWKRM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKKRSHLKRD {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} TEDQEDQVDP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLIDGKMTRR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDSPWQVVLL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DSKKKLACGA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLIHPSWVLT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AAHCMDESKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LLVRLGEYDL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRWEKWELDL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DIKEVFVHPN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YSKSTTDNDI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ALLHLAQPAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LSQTIVPICL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PDSGLAEREL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NQAGQETLVT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GWGYHSSREK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EAKRNRTFVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NFIKIPVVPH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NECSEVMSNM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VSENMLCAGI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LGDRQDACEG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DSGGPMVASF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HGTWFLVGLV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SWGEGCGLLH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NYGVYTKVSR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YLDWIHGHIR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DKEAPQKSWA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} P {{!)}} ==Pregled== Zimogeni oblik proteina C je [[vitamin K]]-zavisni [[glikoprotein]] koji cirkuliše u [[krvna plazma| krvnoj plazmi]]. Njegova struktura je dvolančani [[polipeptid]] koji se sastoji od lahkog i teškog lanca povezanih [[disulfidna veza|disulfidnom vezom]].<ref name=foster/>{{rp|4673}} Zimogen proteina C se aktivira kada se veže za [[trombin]], još jedan protein koji je u velikoj mjeri uključen u koagulaciju, a aktivaciju proteina C uveliko podstiče prisustvo [[trombomodulin]]a i [[endotelni receptor proteina C| endotelnog receptora proteina C]] (EPCR). Zbog uloge [[EPCR]]-a, aktivirani protein C nalazi se prvenstveno u blizini [[endotel]]nih ćelija (tj. onih koje čine zidove krvnih sudova), i upravo su te ćelije i [[leukociti|bijela krvna zrnca]] te na koje APC utiče.<ref name=nicolaes />{{rp|34}}<ref name=mosnier />{{rp|3162}} Zbog ključne uloge koju protein C ima kao [[antikoagulans]], osobe s nedostatkom proteina C ili nekom vrstom [[otpornosti na aktivirani protein C|otpornosti na APC]], pate od značajno povećanog rizika od stvaranja opasnih krvnih ugrušaka ([[tromboza]]). Istraživanje kliničke upotrebe [[rekombinantna DNK|rekombinantnog]] oblika ljudskog aktiviranog proteina C (rhAPC) poznatog kao [[Drotrekogin alfa|Drotrekogin alfa-aktivirani]], pod nazivom Xigris od strane [[Eli Lilly and Company]], okruženo je kontroverzama. Eli Lilly je vodio agresivnu marketinšku kampanju kako bi promovirao njegovu upotrebu kod osoba s teškom [[sepsa|sepsom]] i septičkim šokom te je sponzorirao Smjernice za [[kampanju za preživljavanje sepse]] iz 2004. godine.<ref name="pmid17050887"/> Međutim, [[Cochraneov pregled]] iz 2012. godine utvrdio je da se njegova upotreba ne može preporučiti jer ne poboljšava preživljavanje i povećava rizik od krvarenja.<ref name="pmid23235609"/> U oktobru 2011. godine, Eli Lilly je povukao Xigris s tržišta zbog veće smrtnosti u ispitivanju među odraslima.<ref name="Kylat"/> ==Historija== Ulogu proteina C kao [[antikoagulans]]a u ljudskom tijelu prvi su primijetili Seegers ''et al.'' 1960. godine,<ref name="seegers"/> koji su proteinu C dali njegovo originalno ime, ''autoprotrombin II-a''.<ref name=mather/>{{rp|6822}} Protein C je prvi izolovao [[Johan Stenflo]] iz [[govedo|goveđe]] [[krvna plazma|plazme]] 1976. godine, a Stenflo je utvrdio da je to [[protein zavisan od vitamina K]].<ref name="stenflo"/> Nazvao ga je protein ''C'' jer je to bio treći protein ("vrh C") koji je [[eluacija|eluiran]] iz [[DEAE-Sefaroza|DEAE-Sefaroze]] [[ionska hromatografija|ionsko-izmjenjivačkog hromatografa]]. Seegers je u to vrijeme tražio faktore koagulacije zavisne od vitamina K, a koje nisu otkrili [[Analiza koagulacije|testovi zgrušavanja]], koji mjere globalnu funkciju zgrušavanja. Ubrzo nakon toga, Seegers je prepoznao da je Stenflovo otkriće identično njegovom vlastitom.<ref name=mather/>{{rp|6822}} Aktivirani protein C otkriven je kasnije te godine,<ref name="kisiel"/> a 1977. godine prvi put je prepoznato da APC inaktivira faktor V<sub>a</sub>.<ref name="mosnier2"/>{{rp|2382}}<ref name="kisiel2"/> Godine 1980., Vehar i Davie su otkrili da APC također inaktivira faktor VIII<sub>a</sub>,<ref name="vehar"/> i ubrzo nakon toga, Walker je prepoznao [[Protein S]] kao [[kofaktor (biohemija)|kofaktor]].<ref name="walker"/> U 1982., porodična studija koju su proveli Griffin ''et al''. prvi put povezali [[nedostatak proteina C]] sa simptomima [[venska tromboza|venske tromboze]].<ref name="griffin"/> [[Homozigot]]ni nedostatak proteina C i posljedične ozbiljne zdravstvene posljedice opisane su 1984. godine od strane nekoliko naučnika. <ref name=goldenberg />{{rp|1214}} Kloniranje [[cDNK]] proteina C prvi put je izvršeno 1984. godine od strane Beckmanna ''et al.'' koji su proizveli mapu gena odgovornog za proizvodnju proteina C u jetri.<ref name="beckmann"/> Godine 1987. izveden je ključni eksperiment (Taylor ''et al.'') u kojem je pokazano da aktivirani protein C sprječava [[koagulopatija| koagulopatiju]] i smrt kod [[babun]]a [[put primjene|infuzijama]] sa letalnim koncentracijama ''[[Escherichia coli|E. coli]].''<ref name=mosnier2 />{{rp|2382}}<ref name="taylor"/> U 1993., nasljednu rezistenciju na APC otkrili su [[Björn Dahlbäck|Dahlbäck]] ''et al.'' i povezali je s familijarnom [[trombofilija|trombofilijom]].<ref name="dahlback2"/> Godine 1994. zabilježena je relativno česta genetilka mutacija koja proizvodi [[Faktor V Leiden|Faktor V<sub>Leiden</sub>]] (Bertina ''et al.'').<ref name="bertina"/> Dvije godine kasnije, APC bez Gla-domena snimljen je u rezoluciji od 2,8&nbsp;[[Ångström]]a.{{Cref|α}}<ref name=mather /> Počevši od PROWESS [[kliničko ispitivanje|kliničkog ispitivanja]] iz 2001.,<ref name="bernard"/> prepoznato je da se mnogi simptomi [[sepsa|sepse]] mogu ublažiti infuzijom APC-a, a stope smrtnosti pacijenata sa sepsom mogu se značajno smanjiti.<ref name=mosnier />{{rp|3161,6}} Pred kraj te godine, [[Drotrekogin alfa (aktivirani)]], rekombinantni humani aktivirani protein C, postao je prvi lijek koji je odobrila američka [[FDA]] Uprava za hranu i lijekove za liječenje teške sepse.<ref name="hosac"/> U 2002., ''[[Science]]'' objavio je članak koji je prvi pokazao da protein C aktivira [[receptor faktora koagulacije II|receptor-1 aktiviran proteazom]] (PAR-1) i ovaj proces objašnjava modulaciju [[imunski sistem|imunskog sistema]] od strane proteina.<ref name=mosnier2 />{{rp|2382}}<ref name="riewald"/> ==Genetika== Biološke upute za sintezu proteina C kod ljudi kodirane su u genu koji se službeno naziva "protein C (inaktivator faktora koagulacije Va i VIIIa)". Simbol gena koji je odobrio [[HUGO Komitet za nomenklaturu gena]] je "PROC" od "'''pro'''tein '''C'''". Nalazi se na [[hromosom2|hromosomu 2]] (sekvenca 2q13-q14) i sastoji se od devet [[egzon]]a.<ref name=foster/><ref name=mosnier2/>{{rp|2383}} Nukleotidna sekvenca koja kodira ljudski protein C duga je približno 11.000 baza.<ref name=foster />{{rp|4675}} ==Struktura i prerada== Ljudski protein C je [[glikoprotein]] zavisan od [[vitamin K|vitamina K]], strukturno sličan drugim proteinima zavisnim od vitamina K koji utiču na zgrušavanje krvi,<ref name=wildhagen/> kao što su [[trombin|protrombin]], [[Faktor VII]], [[Faktor IX]] i [[Faktor X]].<ref name=goldenberg />{{rp|1215}} Sinteza proteina C odvija se u jetri i počinje molekulom prekursora s jednim lancem: [[N-kraj]] [[signalni peptid]] od 32 aminokiseline koji prethodi [[propeptid]]u.<ref name="dursi"/>{{rp|S11}} Protein C nastaje kada se ukloni [[dipeptid]] Lys<sup>198</sup> i Arg<sup>199</sup>; Ovo uzrokuje transformaciju u [[dimer (hemija)|heterodimer]] sa ''N''-vezanim [[ugljikohidrati]]ma na svakom lancu. Protein ima jedan laki lanac ({{val|21|ul=kDa}}) i jedan teški lanac (41&nbsp;kDa) povezane [[disulfidna veza| disulfidnom vezom]] između Cys<sup>183</sup> i Cys<sup>319</sup>. [[File:Protein C 1D schematic.png|thumb|410px| Dijagram cijevi koji predstavlja linearni slijed [[aminokiselina]] preproproteina C (dugačak 461 aminokiselina) i zrelog heterodimera (lahki + teški lanci) s istaknutim lokacijama signalnih (1–32), gla (43–88), EGF-1 (97–132), EGF-2 (136–176), aktivacijskog peptida (200–211) i serinske proteaze (212–450) domena. Lahki (43–197) i teški (212–461) lanci heterodimera spojeni su linijom koja predstavlja disulfidnu vezu između [[cistein]]skih ostataka 183 i 319. [[Proteinski domen|Domenska]] struktura preproproteina C (gore) i zrelog heterodimera (dolje).]] Neaktivni protein C sadrži 419 aminokiselina u više [[proteinski domen|domena]]:<ref name=mosnier2 />{{rp|2383}} jedan [[Gla domen]] (ostaci 43–88); spiralni [[aromatske aminokiseline|aromatski]] segment (89–96); dva [[EGF-liki domen|domena slična epidermalnom faktoru rasta (EGF)]] (97–132 i 136–176); aktivacijski peptid (200–211); i [[tripsin]]-oliki serinski proteazni domen (212–450). Lahki lanac sadrži Gla- i EGF-like domene i aromatski segment. Teški lanac sadrži proteazni domen i aktivacijski peptid. U ovom obliku 85–90% proteina C cirkuliše u plazmi kao [[zimogen]], čekajući da bude aktiviran.<ref name=mather/>{{rp|6822}} Preostali protein C zimogen sastoji se od blago modificiranih oblika proteina.<!--<ref name=mosnier2 />{{rp|2383}} detaljan opis postoji--> Aktivacija enzima događa se kada molekula trombina odvoji aktivacijski peptid od [[N-terminal]]a teškog lanca.<ref name="foster"/>{{rp|4673}}<ref name="dursi"/>{{rp|S11}} [[Aktivno mjesto]] sadrži [[katalitska trijada|katalitsku trijadu]] tipičnu za [[serin]]ske [[proteaza|proteaze]] (His<sup>253</sup>, Asp<sup>299</sup> i Ser<sup>402</sup>).<ref name=mosnier2 />{{rp|2833}} Gla domen je posebno koristan za vezivanje za negativno nabijene [[fosfolipide]] za antikoagulaciju i za EPCR za [[citoprotekcija|citoprotekciju]]. Jedan poseban [[Egzozit (biologija)|egzozit]] povećava sposobnost proteina C da efikasno inaktivira Faktor V<sub>a</sub>. Drugi je neophodan za interakciju s trombomodulinom.<ref name=mosnier2 />{{rp|2833}} '''Posttranslacijske modifikacije''': Ljudski protein C ima najmanje pet vrsta [[Posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]]: (1) gama-[[karboksilacija]] na prvih devet ostataka [[glutamat|glutaminske kiseline]] u proteinskoj sekvenci. Ovaj događaj modifikacije izvodi [[mikrosom]]ska [[karboksilaza]] zavisna od vitamina K. Za punu aktivnost proteina C potreban je puni komplement Gla. (2) beta-[[Hidroksilacija]] Asp71 u jednom od dva [[EGF-liki domen|EGF-slične domene]] da bi se dobio eritro-L-beta-hidroksi-[[aspartat]] (bHA). Modifikacija je potrebna za funkcionalnu aktivnost, što je pokazano mutacijom Asp71 u Glu. (3) N-vezana [[glikozilacija]] na tri moguća mjesta glikozilacije. Prijavljeno je da ljudski protein C u plazmi sadrži 23% ugljikohidrata po težini. (4) Formiranje disulfida. (5) Višestruka [[Proteoliza|proteolitska cijepanja]] polipeptidnog skeleta da bi se uklonio [[signalni peptid]] od 18 aminokiselina, propeptid od 24 aminokiseline, a zatim cijepanja na aminokiselinama 155-156 i 157-158 da bi se dobila dvolančana struktura cirkulirajućeg zimogena.<ref>{{cite journal | Authors = Yan SC, Grinnell BW, Wold F | title = Posttranslational modifications of proteins: some problems to be solved | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 14 | issue = 7 | pages = 264–268 | date = July 1989 | pmid = 2672445 | doi = 10.1016/0968-0004(89)90060-1 }}<ref> == Fiziologija == Aktivaciju proteina C snažno potiču [[trombomodulin]] i [[endotelni proteinski receptor C]] (EPCR), od kojih se potonji nalazi prvenstveno na [[endotel|endotelnim ćelijama]] (ćelije unutar krvnih sudova). Prisustvo trombomodulina ubrzava aktivaciju za nekoliko redova veličine,<ref name=nicolaes />{{rp|34}}, a EPCR ubrzava aktivaciju za faktor 20. Ako bilo koji od ova dva proteina nedostaje u mišjim uzorcima, miš umire od prekomjernog zgrušavanja krvi dok je još u embrionalnom stanju.<ref name=weiler-guettler />{{rp|1983}}<ref name=gu />{{rp|43335}} Na endotelu, APC ima glavnu ulogu u regulaciji zgrušavanja krvi, [[upala]] i [[ćelijska smrt|ćelijske smrti]] ([[apoptoza]]).<ref name=esmon />{{rp|28S}} Zbog ubrzavajućeg efekta trombomodulina na aktivaciju proteina C, može se reći da protein nije aktiviran trombinom, već kompleksom trombin-trombomodulin (ili čak trombin-trombomodulin-EPCR).<ref name="mosnier2"/>{{rp|2381}} Jednom kada je u aktivnom obliku, APC može, ali i ne mora ostati vezan za EPCR, prema kojem ima približno isti afinitet kao i protein zimogen.<ref name=mosnier />{{rp|3162}} Protein C u obliku [[zimogen]]a prisutan je u normalnoj odrasloj ljudskoj [[krvna plazma|plazmi]] u koncentracijama između 65 i 135&nbsp;[[internacionalne jedinice|IU]]/[[decilitar|dL]]. Aktivirani protein C nalazi se u nivoima približno 2000 puta nižim od ovoga.<ref name="mosnier"/>{{rp|3161}} Blagi nedostatak proteina C odgovara nivoima u plazmi iznad 20&nbsp;IU/dL, ali ispod normalnog raspona. Umjereno teški nedostaci opisuju koncentracije u krvi između 1 i 20 IU/dL; teški nedostaci daju nivoe proteina C koji su ispod 1&nbsp;IU/dL ili se ne mogu detektovati. Nivoi proteina C kod zdravog [[prijevremeni porođaj|donošenog djeteta]] u prosjeku iznose 40&nbsp;IU/dL. Koncentracija proteina C raste do šest mjeseci, kada je prosječni nivo 60&nbsp;IU/dL; Nivo ostaje nizak tokom djetinjstva sve dok ne dostigne nivo odraslih nakon [[asolescencija|adolescencije]].<ref name=goldenberg />{{rp|1216}} [[Poluživot]] aktiviranog proteina C je oko 15 minuta.<ref name=mather />{{rp|6823}} == Putevi == Putevi proteina C su specifične [[hemijska reakcija|hemijske reakcije]] koje kontrolišu nivo ekspresije APC-a i njegovu aktivnost u tijelu.<ref name=nicolaes />{{rp|34}} Protein C je [[pleiotropizam|pleiotropan]], sa dvije glavne klase funkcija: antikoagulacija i citoprotekcija (njegov direktan uticaj na ćelije). Koju funkciju protein C obavlja zavisi od toga da li APC ostaje vezan za EPCR nakon što je aktiviran; antikoagulacijski efekti APC-a se javljaju kada to ne učini. U ovom slučaju, protein C funkcioniše kao antikoagulant tako što nepovratno proteolitski inaktivira [[Faktor V|Faktor V<sub>a</sub>]] i [[Faktor VIII|Faktor VIII<sub>a</sub>]], pretvarajući ih u Faktor V<sub>i</sub> i Faktor VIII<sub>i</sub>. Kada je još uvijek vezan za EPCR, aktivirani protein C vrši svoje citoprotektivne efekte, djelujući na [[efektor (biologija)|efektor]] [[enzimski supstrat|supstrat]] PAR-1, [[receptor faktora koagulacije II|receptor aktiviran proteazom-1]]. Do određene mjere, antikoagulantna svojstva APC-a su nezavisna od njegovih citoprotektivnih, u smislu da ekspresija jednog puta nije pogođena postojanjem drugog.<ref name=mosnier />{{rp|3162}}<ref name="esmon"/>{{rp|26S}} Aktivnost proteina C može biti smanjena, smanjenjem količine dostupnog trombomodulina ili EPCR-a. To se može postići upalnim [[citokin]]ima, kao što su [[IL1B|interleukin-1β]] (IL-1β) i [[faktor tumorske nekroze-alfa|faktor tumorske nekroze-α]] (TNF-α). Aktivirani [[leukociti]] oslobađaju ove upalne medijatore tokom upale, inhibirajući stvaranje i trombomodulina i EPCR-a, te inducirajući njihovo oslobađanje s [[endotel]]ne površine. Obje ove akcije smanjuju aktivaciju proteina C. Sam trombin također može imati utjecaj na nivoe EPCR-a. Osim toga, proteini oslobođeni iz ćelija mogu ometati aktivaciju proteina C, naprimjer [[eozinofil]], što može objasniti trombozu kod [[sindrom hipereozinofilnosti|hipereozinofilnog]] srčanog oboljenja.{{Cref|β}} Protein C može biti pojačana regulacija pomoću [[trombocitni faktor 4]]. Pretpostavlja se da ovaj citokin poboljšava aktivaciju proteina C formiranjem elektrostatskog mosta (mosta [[soli]] (proteina i supramolekula)) od Gla domene proteina C do [[glikozaminoglikan]]a (GAG) domene trombomodulina, smanjujući [[Michaelisova konstanta|Michaelisovu konstantu]] (K<sub>M</sub>) za njihovu reakciju.<ref name=mosnier2 />{{rp|2386}}<ref name=esmon />{{rp|29S}} Osim toga, protein C je inhibiran pomoću [[inhibitor proteina C|inhibitora proteina C]].<ref name="espana"/>{{rp|369}} === Antikoagulacijski efekti === [[Slika:Coagulation full.svg|right|thumb|360px| Shematski dijagram puta koagulacije krvi (trombin; lijevo) i proteina C (desno). U putu koagulacije krvi, trombin djeluje tako što pretvara faktor Xi u XIa, VIII u VIIIa, V u Va, fibrinogena u fibrin. Osim toga, trombin potiče aktivaciju i agregaciju trombocita putem aktivacije receptora aktiviranih proteazom na ćelijskoj membrani trombocita. Trombin također prelazi u put proteina C pretvarajući protein C u APC. APC zauzvrat pretvara faktor V u Vi, a VIIIa u VIIIi. Konačno, APC aktivira PAR-1 i EPCR. | Koagulacija krvi i put antikoagulacije proteina C]] Protein C je glavna komponenta antikoagulacije u ljudskom tijelu. Djeluje kao [[serinska proteaza]] [[zimogen]]: APC proteolizira peptidne veze u aktiviranom [[Faktor V|Faktoru V]] i [[Faktor VIII| Faktoru VIII]] (Faktor V<sub>a</sub> i Faktor VIII<sub>a</sub>), a jedna od [[aminokiselina]] u vezi je [[serin]]om.<ref name=mosnier2 />{{rp|2381}} Ovi proteini koje APC inaktivira, Faktor V<sub>a</sub> i Faktor VIII<sub>a</sub>, su visoko prokoagulantni kofaktori u stvaranju [[trombin]]a, koji je ključni element u zgrušavanju krvi; Zajedno su dio [[protrombinaza|protrombinaznog kompleksa]].<ref name=esmon/>{{rp|26S}} Kofaktori u inaktivaciji Faktora V<sub>a</sub> i Faktora VIII<sub>a</sub> uključuju [[protein S]], Faktor V, [[lipoprotein visoke gustoće]], anionske [[fosfolipid]]e i [[glikosfingolipid]]e.<ref name="mosnier"/>{{rp|3161}} Faktor V<sub>a</sub> se veže za [[protrombin]] i faktor X<sub>a</sub>, povećavajući brzinu kojom se trombin proizvodi za četiri reda veličine (10.000x). Inaktivacija faktora V<sub>a</sub> tako praktično zaustavlja proizvodnju trombina. S druge strane, faktor VIII je kofaktor u proizvodnji aktiviranog faktora X, koji zauzvrat pretvara protrombin u trombin. Faktor VIII<sub>a</sub> povećava aktivaciju faktora X za faktor od oko 200.000. Zbog svoje važnosti u zgrušavanju, Faktor VIII je također poznat kao antihemofilni faktor, a nedostaci Faktora VIII uzrokuju [[hemofilija A| hemofiliju A]].<ref name=mosnier2/>{{rp|2382,3}} APC inaktivira Faktor V<sub>a</sub> tako što pravi tri cijepanja (Arg<sup>306</sup>, Arg<sup>506</sup>, Arg<sup>679</sup>). Cijepanje i na Arg<sup>306</sup> i na Arg<sup>506</sup> smanjuje privlačnost molekule prema Faktoru X<sub>a</sub>, i iako se prvo od ovih mjesta sporo cijepa, ono je u potpunosti neophodno za funkcionisanje Faktora V. Protein S pomaže ovom procesu kataliziranjem proteolize na Arg<sup>306</sup>, gdje je A2 domen Faktora V disociran od ostatka proteina.<ref name=nicolaes3 /> Protein S se također veže za Faktor X<sub>a</sub>, inhibirajući potonji da smanji inaktivaciju Faktora V<sub>a</sub>od strane APC-a.<ref name=mosnier2 />{{rp|2386}} Inaktivacija Faktora VIII<sub>a</sub> nije dobro shvaćena. Poluživot Faktora VIII<sub>a</sub> je samo oko dvije minute, osim ako nije prisutan Faktor IX<sub>a</sub> da ga stabilizira. Neki su doveli u pitanje značaj APC-ove inaktivacije Faktora VIII<sub>a</sub>, a nije poznato u kojoj mjeri su Faktor V i protein S kofaktori u njegovoj [[proteoliza|proteolizi]]. Poznato je da APC djeluje na Faktor VIII<sub>a</sub> cijepanjem na dva mjesta, Arg<sup>336</sup> i Arg<sup>562</sup>, od kojih je bilo koje dovoljno da onesposobi Faktor VIII<sub>a</sub> i pretvori ga u Faktor VIII<sub>i</sub>.<ref name=mosnier2 />{{rp|2387}} === Citoprotektivni efekti === Kada se APC veže za EPCR, on obavlja niz važnih citoprotektivnih (tj. funkcija koje štite ćelije) funkcija, od kojih je većina poznata po tome što zahtijeva EPCR i PAR-1. To uključuje regulaciju [[ekspresija gena]], protivupalne efekte, antiapoptotske efekte i zaštitu funkcije endotelne barijere.<ref name=mosnier />{{rp|3162}} Tretman ćelija APC-om pokazuje da njegova modulacija ekspresije gena efikasno kontrolira glavne puteve upalnog i [[apoptoza|apoptotskog]] ponašanja. Postoji oko 20 gena koji su pojačano regulirani proteinom C i 20 gena koji su smanjeno regulirani: prvi su uglavnom protivupalni i antiapoptotski putevi, dok drugi imaju tendenciju da budu proinflamatorni i proapoptotski. Mehanizmi APC-a za promjenu profila ekspresije gena nisu dobro shvaćeni, ali se vjeruje da barem djelimično uključuju inhibitorni učinak na aktivnost [[transkripcijski faktor| transkripcijskog faktora]].<ref name=mosnier />{{rp|3162,4}}<!--potpuna tabela postoji{{rp|3163}}--> Važni proteini koje APC pojačano regulira uključuju [[Bcl-2]], [[Endotelni NOS|eNOS]] i [[Inhibitor apoptoze|IAP]]. APC značajno smanjuje regulaciju [[p53]] i [[Bax (biohemija)|Bax]].<ref name=mosnier2 />{{rp|2388}} APC ima protivupalne efekte na [[endotel|endotelne]] ćelije i [[bijela krvna zrnca|leukocite]]. APC utiče na endotelne ćelije inhibirajući [[oslobađanje upalnih medijatora]] i smanjujući [[molekule ćelijske adhezije|molekule vaskularne adhezije]]. Ovo smanjuje adheziju [[leukocit]]a i infiltraciju u tkiva, a istovremeno ograničava oštećenje temeljnog tkiva. APC podržava funkciju endotelne barijere i smanjuje [[hemotaksija|hemotaksiju]]. APC inhibira oslobađanje medijatora upalnog odgovora u leukocitima, kao i u endotelnim ćelijama, smanjujući odgovor [[citokin]]a i možda smanjujući sistemski upalni odgovor, kao što se vidi kod [[sepsa]]. Studije na pacovima i ljudima pokazale su da APC smanjuje [[endotoksin]]-inducirano oštećenje i upalu [[pluća]].<ref name=mosnier />{{rp|3164}} Naučnici prepoznaju antiapoptotske efekte aktiviranog proteina C, ali nisu jasni tačni mehanizmi kojima se [[apoptoza]] inhibira. Poznato je da je APC neuroprotektivan. Antiapoptoza se postiže smanjenom aktivacijom kaspaze 3 i kaspaze 8, poboljšanim odnosom Bax/Bcl-2 i smanjenjem p53.<ref name=mosnier2 />{{rp|2388}} Aktivirani protein C također pruža značajnu zaštitu endotelne barijerne funkcije. Razgradnja endotelne barijere i odgovarajuće povećanje endotelne permeabilnosti povezani su sa [[edem|oticanjem]], hipotenzijom i upalom, što su svi problemi sepse. APC štiti funkciju endotelne barijere indukcijom aktivacije [[sfingozin-kinaza 1|sfingozin-kinaze-1]] zavisne od PAR-1 i pojačavanjem [[sfingozin-1-fosfata]] pomoću [[sfingozin-kinaza]].<ref name=mosnier/>{{rp|3165}} Nekoliko studija je pokazalo da proteolitska aktivnost APC doprinosi uočenim citoprotektivnim svojstvima APC-a, ali varijante koje su proteolitski neaktivne također su sposobne regulirati stvaranje PAR-aktivatora trombina i faktora Xa te ispoljavati citoprotektivna svojstva ''in vitro'' i ''in vivo''.<ref name=nicolaes2 /><ref name=wildhagen2 /> == Klinički značaj == Genetički, [[deficijencija proteina C]], u svom blagom obliku povezana sa [[heterozigotnost|jednostavnom heterozigotnošću]], uzrokuje značajno povećan rizik od [[venska tromboza|venske tromboze]] kod odraslih. Ako je fetus [[homozigot]]an ili [[složeni heterozigot]] za nedostatak, može doći do ispoljavanja ''[[purpura fulminans]]'', teške [[diseminirana intravaskularna koagulacija|diseminirane intravaskularne koagulacije]] i istovremene [[venska tromboembolija| venske tromboembolije]] u maternici;<ref name="goldenberg"/>{{rp|1214}} ovo je vrlo teško i obično fatalno. <ref name="Ansell_2008"/>{{rp|211s}} [[Delecija gena]] proteina C kod miševa uzrokuje smrt [[fetus]]a oko vremena rođenja. Fetusni miševi bez proteina C u početku se normalno razvijaju, ali doživljavaju ozbiljno [[krvarenje]], [[koagulopatija|koagulopatiju]], taloženje [[fibrin]]a i [[nekroza|nekrozu]] jetre.<ref name=mosnier />{{rp|3161}} Učestalost nedostatka proteina C među asimptomskim osobama je između 1/200 i 1/500. Nasuprot tome, značajni simptomi nedostatka se mogu otkriti kod 1/20.000 osoba. Nisu otkrivene rasne ni etničke pristranosti.<ref name=goldenberg />{{rp|1215}} Otkriveno je najmanje 177 mutacija koje uzrokuju bolesti u ovom genu.<ref name = "Šimčíková_2019 - dodatna tabela S7">{{cite journal | vauthors = Šimčíková D, Heneberg P | title = Improving evolutionary medicine predictions based on clinical evidence for manifestations of Mendelian diseases | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1| date = December 2019 | pmid = 31819097 | pmc = 6901466 | doi = 10.1038/s41598-019-54976-4 | bibcode = 2019NatSR...918577S }}<ref> [[Rezistencija na aktivirani protein C]] nastaje kada APC nije u stanju obavljati svoje funkcije. Ova bolest ima slične simptome kao i nedostatak proteina C. Najčešća mutacija koja dovodi do rezistencije na aktivirani protein C među [[kavkazoidi]]ma je na mjestu cijepanja Faktora V za APC. Tamo se Arg<sup>506</sup> zamjenjuje sa Gln, stvarajući [[Faktor V Leiden]]. Ova mutacija se također naziva R506Q.<ref name=mosnier2/>{{rp|2382}} Mutacija koja dovodi do gubitka ovog mjesta cijepanja zapravo sprječava APC da efikasno inaktivira i Faktor V<sub>a</sub> i Faktor VIII<sub>a</sub>. Stoga se krv osobe previše lako zgrušava i ona je stalno izložena povećanom riziku od tromboze.<ref name="dahlback"/>{{rp|3}} Pojedinci heterozigotni za mutaciju Faktora V<sub>Leiden</sub> nose rizik od venske tromboze 5–7 puta veći nego u općoj populaciji. Homozigotni subjekti imaju rizik 80 puta veći.<ref name=nicolaes />{{rp|40}} Ova mutacija je također najčešći nasljedni rizik za vensku trombozu među [[kavkazoidi]]ma.<ref name=mosnier2 />{{rp|2382}} Oko 5% APC rezistencije nije povezano s gore navedenom mutacijom i faktorom V<sub>Leiden</sub>. Druge genetičke mutacije uzrokuju APC rezistenciju, ali nijedna u mjeri u kojoj to čini faktor V<sub>Leiden</sub>. Ove mutacije uključuju razne druge verzije faktora V, spontano stvaranje [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerenih na faktor V i disfunkciju bilo kojeg od APC kofaktora.<ref name=mosnier2 />{{rp|2387}} Također, neka stečena stanja mogu smanjiti efikasnost APC-a u obavljanju njegovih antikoagulacijskih funkcija.<ref name="nicolaes"/>{{rp|33}} Studije pokazuju da između 20% i 60% trombofilnih pacijenata pati od nekog oblika APC rezistencije.<ref name=nicolaes />{{rp|37}} [[Varfarinska nekroza]] je stečeni nedostatak proteina C zbog liječenja [[varfarin]]om, koji je antagonist vitamina K i sam antikoagulants. Međutim, liječenje varfarinom može izazvati paradoksalne lezije kože slične onima koje se viđaju kod ''purpura fulminans''. Varijanta ovog odgovora se manifestuje kao venska [[gangrena]] udova, kada se varfarin koristi za liječenje duboke venske tromboze povezane s rakom. U tim situacijama, varfarin se može ponovo započeti u niskoj dozi kako bi se osiguralo da se nedostatak proteina C ne pojavi prije nego što se suzbiju faktori koagulacije vitamina K II, IX i X.<ref name="Ansell_2008"/>{{rp|211s}} Aktivirani protein C cijepa [[histon]]e ''[[Plasmodium falciparum]]'' koji se oslobađaju tokom infekcije: cijepanje ovih histona eliminira njihove proupalne efekte.<ref name=Gillrie2012>{{cite journal | vauthors = Gillrie MR, Lee K, Gowda DC, Davis SP, Monestier M, Cui L, Hien TT, Day NP, Ho M | title = Plasmodium falciparum histones induce endothelial proinflammatory response and barrier dysfunction | journal = The American Journal of Pathology | volume = 180 | issue = 3 | pages = 1028–1039 | date = March 2012 | pmid = 22260922 | pmc = 3448071 | doi = 10.1016/j.ajpath.2011.11.037 }}</ref> == Uloga u medicini == {{Glavni|Drotrekogin alfa}} U novembru 2001. godine, [[Administracija za hranu i lijekove]] odobrila je [[Drotrekogin alfa|Drotrekogin alfa-aktivirani]] (DrotAA) za kliničko liječenje odraslih osoba koje pate od teške sepse i s visokim rizikom od smrti.<ref name="abraham"/>{{rp|1332}} Drotrekogin alfa-aktivirani je [[rekombinantna DNK|rekombinantni]] oblik ljudskog aktiviranog proteina C (rhAPC). Na tržištu ga prodaje [[Eli Lilly and Company]] kao Xigris,<ref name=hosac />{{rp|224}} Drotrekogin alfa-aktivirani bio je predmet značajnih kontroverzi dok je odobren za kliničku upotrebu jer je utvrđeno da povećava krvarenje, a ne smanjuje [[smrtnost]].<ref name="apc">{{cite journal | vauthors = Martí-Carvajal AJ, Solà I, Lathyris D, Cardona AF | title = Human recombinant activated protein C for severe sepsis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = March 2012 | pmid = 22419295 | doi = 10.1002/14651858.CD004388.pub5 | veditors = Martí-Carvajal AJ }}</ref>{{Update inline|reason=Updated version https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23235609|date = October 2024}} In October 2011 rhAPC (Xigris) was withdrawn from the market by Eli Lilly due to a higher mortality in a trial among adults.<ref name="Kylat"/><ref name="apc" /> APC je proučavan kao način liječenja povreda [[pluća]], nakon što su studije pokazale da su kod pacijenata s povredom pluća smanjeni nivoi APC-a u određenim dijelovima pluća povezani s lošijim ishodima.<ref name=mosnier />{{rp|3167,8}} APC je također razmatran za upotrebu u poboljšanju ishoda pacijenata u slučajevima ishemijskog [[možgani udar|moždanog udara]], medicinske hitne situacije u kojoj arterijska blokada lišava područje mozga kisika, uzrokujući smrt tkiva. Obećavajuće studije ukazuju na to da bi se APC mogao kombinovati sa trenutno jedinim odobrenim tretmanom, [[aktivator tkivnog plazminogena|aktivatorom tkivnog plazminogena]] (tPA), kako bi se zaštitio [[mozak]] od vrlo štetnih nuspojava tPA, pored sprečavanja ćelijske smrti zbog nedostatka kisika ([[hipoksija]]).<ref name="griffin_2006"/>{{rp|211}} Klinička upotreba APC-a je također predložena za poboljšanje ishoda [[transplantacija otočića|transplantacije pankreasnih otočića]] u liječenju [[dijabetes tipa I|dijabetesa tipa I]].<ref name=mosnier2 />{{rp|2392}} Ceprotin je odobren za medicinsku upotrebu u [[Evropska unija| Evropskoj uniji]], u julu 2001.<ref name="Ceprotin EPAR">{{cite web | title=Ceprotin EPAR | website=European Medicines Agency (EMA) | date=17 September 2018 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ceprotin | access-date=29 November 2020}}</ref> Ceprotin je indiciran kod ''[[purpura fulminans]]'' i nekroze kože izazvane [[kumarin]]om kod osoba s teškim kongenitalnim nedostatkom proteina C.<ref name="Ceprotin EPAR" /> == Također pogledajte == * [[Aktivirani protein C – inhibitor proteina C]] == Napomene == * {{Cnote|α|GLA-domainless protein&nbsp;C is produced by selective proteolysis between residues 82 and 83 to remove the [[N-terminal]] portion of the protein that includes essentially all of the [[GLA domain]] (residues 47–88). The N-terminus was removed in order to make crystallization of the protein easier.<ref name=esmon2 />{{rp|5548}}}} * {{Cnote|β|In hypereosinophilia, excess eosinophil-specific granule proteins (such as [[major basic protein]], [[erythropoietin]] and [[eosinophil cationic protein]]) on the endothelial surface bind to thrombomodulin and inhibit its participation in the activation of protein&nbsp;C by electrostatic interaction on the surface of thrombomodulin.<ref name=slungaard />{{rp|1728}}}} == Reference == {{refspisak | colwidth=30em | refs = <ref name="abraham">{{cite journal | vauthors = Abraham E, Laterre PF, Garg R, Levy H, Talwar D, Trzaskoma BL, François B, Guy JS, Brückmann M, Rea-Neto A, Rossaint R, Perrotin D, Sablotzki A, Arkins N, Utterback BG, Macias WL | title = Drotrecogin alfa (activated) for adults with severe sepsis and a low risk of death | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 353 | issue = 13 | pages = 1332–1341 | date = September 2005 | pmid = 16192478 | doi = 10.1056/NEJMoa050935 | s2cid = 6918625 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Ansell_2008">{{cite journal | vauthors = Ansell J, Hirsh J, Hylek E, Jacobson A, Crowther M, Palareti G | title = Pharmacology and management of the vitamin K antagonists: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines (8th Edition) | journal = Chest | volume = 133 | issue = 6 Suppl | pages = 160S–198S | date = June 2008 | pmid = 18574265 | doi = 10.1378/chest.08-0670 }}</ref> <ref name="beckmann">{{cite journal | vauthors = Beckmann RJ, Schmidt RJ, Santerre RF, Plutzky J, Crabtree GR, Long GL | title = The structure and evolution of a 461 amino acid human protein C precursor and its messenger RNA, based upon the DNA sequence of cloned human liver cDNAs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 13 | issue = 14 | pages = 5233–5247 | date = July 1985 | pmid = 2991859 | pmc = 321861 | doi = 10.1093/nar/13.14.5233 }}</ref> <ref name="bernard">PROWESS: recombinant Human Activated '''PRO'''tein C '''W'''orldwide '''E'''valuation in '''S'''evere '''S'''epsis; {{cite journal | vauthors = Bernard GR, Vincent JL, Laterre PF, LaRosa SP, Dhainaut JF, Lopez-Rodriguez A, Steingrub JS, Garber GE, Helterbrand JD, Ely EW, Fisher CJ | title = Efficacy and safety of recombinant human activated protein C for severe sepsis | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 344 | issue = 10 | pages = 699–709 | date = March 2001 | pmid = 11236773 | doi = 10.1056/NEJM200103083441001 | doi-access = free | hdl = 2078.1/42889 | hdl-access = free }}</ref> <ref name="bertina">{{cite journal | vauthors = Bertina RM, Koeleman BP, Koster T, Rosendaal FR, Dirven RJ, de Ronde H, van der Velden PA, Reitsma PH | title = Mutation in blood coagulation factor V associated with resistance to activated protein C | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-05-05_369_6475/page/64 | journal = Nature | volume = 369 | issue = 6475 | pages = 64–67 | date = May 1994 | pmid = 8164741 | doi = 10.1038/369064a0 | s2cid = 4314040 | bibcode = 1994Natur.369...64B }}</ref> <ref name="dahlback">{{cite journal | vauthors = Dahlbäck B | title = The discovery of activated protein C resistance | journal = Journal of Thrombosis and Haemostasis | volume = 1 | issue = 1 | pages = 3–9 | date = January 2003 | pmid = 12871530 | doi = 10.1046/j.1538-7836.2003.00016.x | s2cid = 2147784 | doi-access = free }}</ref> <ref name="dahlback2">{{cite journal | vauthors = Dahlbäck B, Carlsson M, Svensson PJ | title = Familial thrombophilia due to a previously unrecognized mechanism characterized by poor anticoagulant response to activated protein C: prediction of a cofactor to activated protein C | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 3 | pages = 1004–1008 | date = February 1993 | pmid = 8430067 | pmc = 45799 | doi = 10.1073/pnas.90.3.1004 | doi-access = free | bibcode = 1993PNAS...90.1004D }}</ref> <ref name="dursi">{{cite journal | vauthors = D'Ursi P, Marino F, Caprera A, Milanesi L, Faioni EM, Rovida E | title = ProCMD: a database and 3D web resource for protein C mutants | journal = BMC Bioinformatics | volume = 8 | issue = Suppl 1 | date = March 2007 | pmid = 17430555 | pmc = 1885840 | doi = 10.1186/1471-2105-8-S1-S11 | doi-access = free }}</ref> <ref name="esmon">{{cite journal | vauthors = Esmon CT | title = The protein C pathway | journal = Chest | volume = 124 | issue = 3 Suppl | pages = 26S–32S | date = September 2003 | pmid = 12970121 | doi = 10.1378/chest.124.3_suppl.26S }}</ref> <ref name="esmon2">{{cite journal | vauthors = Esmon NL, DeBault LE, Esmon CT | title = Proteolytic formation and properties of gamma-carboxyglutamic acid-domainless protein C | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 258 | issue = 9 | pages = 5548–5553 | date = May 1983 | pmid = 6304092 | doi = 10.1016/S0021-9258(20)81925-5 | doi-access = free }}</ref> <ref name="espana">{{cite journal | vauthors = España F, Berrettini M, Griffin JH | title = Purification and characterization of plasma protein C inhibitor | url = https://archive.org/details/sim_thrombosis-research_1989-08-01_55_3/page/369 | journal = Thrombosis Research | volume = 55 | issue = 3 | pages = 369–384 | date = August 1989 | pmid = 2551064 | doi = 10.1016/0049-3848(89)90069-8 }}</ref> <ref name="foster">{{cite journal | vauthors = Foster DC, Yoshitake S, Davie EW | title = The nucleotide sequence of the gene for human protein C | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 82 | issue = 14 | pages = 4673–4677 | date = July 1985 | pmid = 2991887 | pmc = 390448 | doi = 10.1073/pnas.82.14.4673 | doi-access = free | bibcode = 1985PNAS...82.4673F }}</ref> <ref name="goldenberg">{{cite journal | vauthors = Goldenberg NA, Manco-Johnson MJ | title = Protein C deficiency | journal = Haemophilia | volume = 14 | issue = 6 | pages = 1214–1221 | date = November 2008 | pmid = 19141162 | doi = 10.1111/j.1365-2516.2008.01838.x | s2cid = 2979452 | doi-access = free }}</ref> <ref name="griffin_2006">{{cite journal | vauthors = Griffin JH, Fernández JA, Mosnier LO, Liu D, Cheng T, Guo H, Zlokovic BV | title = The promise of protein C | journal = Blood Cells, Molecules & Diseases | volume = 36 | issue = 2 | pages = 211–216 | year = 2006 | pmid = 16464623 | doi = 10.1016/j.bcmd.2005.12.023 }}</ref> <ref name="griffin">{{cite journal | vauthors = Griffin JH, Evatt B, Zimmerman TS, Kleiss AJ, Wideman C | title = Deficiency of protein C in congenital thrombotic disease | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 68 | issue = 5 | pages = 1370–1373 | date = November 1981 | pmid = 6895379 | pmc = 370934 | doi = 10.1172/JCI110385 }}</ref> <ref name="gu">{{cite journal | vauthors = Gu JM, Crawley JT, Ferrell G, Zhang F, Li W, Esmon NL, Esmon CT | title = Disruption of the endothelial cell protein C receptor gene in mice causes placental thrombosis and early embryonic lethality | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 45 | pages = 43335–43343 | date = November 2002 | pmid = 12218060 | doi = 10.1074/jbc.M207538200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="hosac">{{cite journal | vauthors = Hosac AM | title = Drotrecogin alfa (activated): the first FDA-approved treatment for severe sepsis | journal = Proceedings | volume = 15 | issue = 2 | pages = 224–227 | date = April 2002 | pmid = 16333441 | pmc = 1276518 | doi = 10.1080/08998280.2002.11927844 }}</ref> <!--<ref name="jalbert">{{cite journal | vauthors = Jalbert LR, Rosen ED, Moons L, Chan JC, Carmeliet P, Collen D, Castellino FJ | title = Inactivation of the gene for anticoagulant protein&nbsp;C causes lethal perinatal consumptive coagulopathy in mice | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1998-10-15_102_8/page/1481 | journal = J. Clin. Invest. | volume = 102 | issue = 8 | pages = 1481–8 |date=October 1998 | pmid = 9788960 | pmc = 508997 | doi = 10.1172/JCI3011 }}</ref>--> <ref name="kisiel">{{cite journal | vauthors = Kisiel W, Ericsson LH, Davie EW | title = Proteolytic activation of protein C from bovine plasma | journal = Biochemistry | volume = 15 | issue = 22 | pages = 4893–4900 | date = November 1976 | pmid = 990250 | doi = 10.1021/bi00667a022 }}</ref> <ref name="kisiel2">{{cite journal | vauthors = Kisiel W, Canfield WM, Ericsson LH, Davie EW | title = Anticoagulant properties of bovine plasma protein C following activation by thrombin | journal = Biochemistry | volume = 16 | issue = 26 | pages = 5824–5831 | date = December 1977 | pmid = 588557 | doi = 10.1021/bi00645a029 }}</ref> <ref name="Kylat">{{cite journal | vauthors = Kylat RI, Ohlsson A | title = Recombinant human activated protein C for severe sepsis in neonates | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2012 | issue = 4 | date = April 2012 | pmid = 22513930 | pmc = 6984667 | doi = 10.1002/14651858.CD005385.pub3 }}</ref> <ref name="morton">{{cite book |vauthors=Hall JA, Morton I | title = Concise dictionary of pharmacological agents: properties and synonyms |url=https://archive.org/details/concisedictionar0000mort | publisher = Kluwer Academic | year = 1999 | isbn = 978-0-7514-0499-9 }}</ref> <ref name="mosnier">{{cite journal | vauthors = Mosnier LO, Zlokovic BV, Griffin JH | title = The cytoprotective protein C pathway | journal = Blood | volume = 109 | issue = 8 | pages = 3161–3172 | date = April 2007 | pmid = 17110453 | doi = 10.1182/blood-2006-09-003004 | doi-access = free }}</ref> <ref name="mosnier2">{{cite journal | vauthors = Mosnier LO, Griffin JH | title = Protein C anticoagulant activity in relation to anti-inflammatory and anti-apoptotic activities | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 11 | pages = 2381–2399 | date = September 2006 | pmid = 16720321 | doi = 10.2741/1977 | doi-access = free }}</ref> <ref name="nicolaes">{{cite journal | vauthors = Nicolaes GA, Dahlbäck B | title = Congenital and acquired activated protein C resistance | journal = Seminars in Vascular Medicine | volume = 3 | issue = 1 | pages = 33–46 | date = February 2003 | pmid = 15199491 | doi = 10.1055/s-2003-38331 | s2cid = 260369702 }}</ref> <ref name="pmid17050887">{{cite journal | vauthors = Eichacker PQ, Natanson C, Danner RL | title = Surviving sepsis--practice guidelines, marketing campaigns, and Eli Lilly | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-10-19_355_16/page/1640 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 16 | pages = 1640–1642 | date = October 2006 | pmid = 17050887 | doi = 10.1056/NEJMp068197 }}</ref> <ref name="pmid23235609">{{cite journal | vauthors = Martí-Carvajal AJ, Solà I, Gluud C, Lathyris D, Cardona AF | title = Human recombinant protein C for severe sepsis and septic shock in adult and paediatric patients | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2012 | pmid = 23235609 | pmc = 6464614 | doi = 10.1002/14651858.CD004388.pub6 }}</ref> <ref name="riewald">{{cite journal | vauthors = Riewald M, Petrovan RJ, Donner A, Mueller BM, Ruf W | title = Activation of endothelial cell protease activated receptor 1 by the protein C pathway | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-06-07_296_5574/page/1880 | journal = Science | volume = 296 | issue = 5574 | pages = 1880–1882 | date = June 2002 | pmid = 12052963 | doi = 10.1126/science.1071699 | s2cid = 43006410 | bibcode = 2002Sci...296.1880R }}</ref> <ref name="seegers">{{cite journal | vauthors = Mammen EF, Thomas WR, Seegers WH | title = Activation of purified prothrombin to autoprothrombin I or autoprothrombin II (platelet cofactor II or autoprothrombin II-A) | journal = Thrombosis et Diathesis Haemorrhagica | volume = 5 | pages = 218–249 | date = December 1960 | pmid = 13765990 }}</ref> <ref name="slungaard">{{cite journal | vauthors = Slungaard A, Vercellotti GM, Tran T, Gleich GJ, Key NS | title = Eosinophil cationic granule proteins impair thrombomodulin function. A potential mechanism for thromboembolism in hypereosinophilic heart disease | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 91 | issue = 4 | pages = 1721–1730 | date = April 1993 | pmid = 8386194 | pmc = 288152 | doi = 10.1172/JCI116382 }}</ref> <ref name="stenflo">{{cite journal | vauthors = Stenflo J | title = A new vitamin K-dependent protein. Purification from bovine plasma and preliminary characterization | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 251 | issue = 2 | pages = 355–363 | date = January 1976 | pmid = 1245477 | doi = 10.1016/S0021-9258(17)33886-3 | doi-access = free }}</ref> <ref name="taylor">{{cite journal | vauthors = Taylor FB, Chang A, Esmon CT, D'Angelo A, Vigano-D'Angelo S, Blick KE | title = Protein C prevents the coagulopathic and lethal effects of Escherichia coli infusion in the baboon | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 79 | issue = 3 | pages = 918–925 | date = March 1987 | pmid = 3102560 | pmc = 424237 | doi = 10.1172/JCI112902 }}</ref> <ref name="vehar">{{cite journal | vauthors = Vehar GA, Davie EW | title = Preparation and properties of bovine factor VIII (antihemophilic factor) | journal = Biochemistry | volume = 19 | issue = 3 | pages = 401–410 | date = February 1980 | pmid = 7356933 | doi = 10.1021/bi00544a001 }}</ref> <ref name="walker">{{cite journal | vauthors = Walker FJ | title = Regulation of activated protein C by a new protein. A possible function for bovine protein S | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 255 | issue = 12 | pages = 5521–5524 | date = June 1980 | pmid = 6892911 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)70660-7 | doi-access = free }}</ref> <ref name="weiler-guettler">{{cite journal | vauthors = Weiler-Guettler H, Christie PD, Beeler DL, Healy AM, Hancock WW, Rayburn H, Edelberg JM, Rosenberg RD | title = A targeted point mutation in thrombomodulin generates viable mice with a prethrombotic state | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 101 | issue = 9 | pages = 1983–1991 | date = May 1998 | pmid = 9576763 | pmc = 508785 | doi = 10.1172/JCI2006 }}</ref> <ref name="wildhagen">{{cite journal | vauthors = Wildhagen KC, Lutgens E, Loubele ST, ten Cate H, Nicolaes GA | title = The structure-function relationship of activated protein C. Lessons from natural and engineered mutations | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 106 | issue = 6 | pages = 1034–1045 | date = December 2011 | pmid = 22072231 | doi = 10.1160/TH11-08-0522 | s2cid = 3060393 }}</ref> <ref name="nicolaes2">{{cite journal | vauthors = Nicolaes GA, Bock PE, Segers K, Wildhagen KC, Dahlbäck B, Rosing J | title = Inhibition of thrombin formation by active site mutated (S360A) activated protein C | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 30 | pages = 22890–22900 | date = July 2010 | pmid = 20484050 | pmc = 2906281 | doi = 10.1074/jbc.M110.131029 | doi-access = free }}</ref> <ref name="wildhagen2">{{cite journal | vauthors = Wildhagen KC, Schrijver R, Beckers L, ten Cate H, Reutelingsperger CP, Lutgens E, Nicolaes GA | title = Effects of exogenous recombinant APC in mouse models of ischemia reperfusion injury and of atherosclerosis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 7 | date = July 2014 | pmid = 25032959 | pmc = 4102480 | doi = 10.1371/journal.pone.0101446 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...9j1446W }}</ref> <ref name="nicolaes3">{{cite journal | vauthors = Nicolaes GA, Tans G, Thomassen MC, Hemker HC, Pabinger I, Varadi K, Schwarz HP, Rosing J | title = Peptide bond cleavages and loss of functional activity during inactivation of factor Va and factor VaR506Q by activated protein C | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-09-08_270_36/page/21158 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 36 | pages = 21158–21166 | date = September 1995 | pmid = 7673148 | doi = 10.1074/jbc.270.36.21158 | doi-access = free }}</ref> }} == Vanjski linkovi== * The [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=S01.218 S01.218] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070916202727/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=S01.218 |date=2007-09-16 }} * {{PDBe-KB2|P04070|Vitamin K-dependent protein C}} {{PDB_Gallery|geneid=5624}} {{Glikoproteini}} {{Koagulacija}} {{Serinske endopeptidaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:Sistem koagulacije]] [[Kategorija: Perifernomembranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.4.21]] [[Kategorija:Angiologija]] [[Kategorija:Hematologija]] [[Kategorija:Zimogeni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] m7rm2ut8vrf0ez35rxb1vpeabfdrqwa Most parenja 0 537123 3936963 3930946 2026-10-24T20:00:07Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936963 wikitext text/x-wiki [[Slika:Bacterial Conjugation en.png|thumb|280px|Bakterijska konjugacija: Imati na umu da je spolni [[pilus]] struktura na F<sup>+</sup> ćeliji, dok je most parenja (nije označen) veza između dvije bakterije.]] Most parenja se razlikuje od [[Pilus|spolnog pilusa]], koji je struktura koju stvara bakterija soja F<sup>+</sup> u [[bakterijska konjugacija|bakterijskoj konjugaciji ]] '''Most parenja''', također poznat kao '''konjugacijski''' ili '''kopulacijski most''', jeste veza između dvije bakterijske ćelije koja omogućava prolaz za DNK u [[bakterijska konjugacija|bakterijskoj konjugaciji]]. Most parenja se razlikuje od [[Pilus|spolnog pilusa]], koji je struktura koju stvara bakterija soja F<sup>+</sup> u [[bakterijska konjugacija|bakterijskoj konjugaciji]]. Pilusi (množina: pili) djeluju kao mjesta vezivanja koja podstiču vezivanje bakterija jedna za drugu. Na taj način, soj F<sup>+</sup> ostvaruje fizički kontakt sa sojem F<sup>−</sup>. Nakon što se uspostavi kontakt, pilusi se skraćuju i time približavaju donorske i primateljske ćelije. Između dvije ćelije se tada formira konjugacijski most, koji omogućava prolaz za transfer [[DNK]].<ref>{{Cite book|title=Genetics: Analysis and Principles|url=https://archive.org/details/geneticsanalysis0000broo_c8e5|last=Brooker|first=Robert J|publisher=Janice Roerig-Blong|year=2012|isbn=9780073525280|location=New York|pages=[https://archive.org/details/geneticsanalysis0000broo_c8e5/page/164 164], 165, G-4}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija:Bakteriologija]] [[Kategorija:Organele]] tcvaw3wl2wqxwqet9xyw8i5grdt153g Jedarni transport 0 537157 3936997 3935782 2026-10-24T21:03:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936997 wikitext text/x-wiki [[Slika:202012 Nuclear pore complex.svg|thumb| Jedarni porni kompleks važan je za transport molekula kroz jedarnu membranu.]] '''Jedarni transport''' odnosi se na mehanizme kojima se molekuli kreću kroz ćelijsku [[jedarna opna|jedarnu membranu]] [Ćelija (biologija)|ćelijskog]] [[ćelijsko jedro|jedra]]. Ulazak i izlazak velikih molekula iz jedra strogo je kontroliran jedarnim porama (NPC). Iako [[mala molekula|male molekule]] mogu ući u jedro bez regulacije,<ref name="Watson">{{cite book | last = Watson | first = JD |author2=Baker TA |author3=Bell SP |author4=Gann A |author5=Levine M |author6=Losick R. | title = Molecular Biology of the Gene | url = https://archive.org/details/molecularbiology0005wats | publisher = Peason Benjamin Cummings; CSHL Press. | date = 2004 | edition = 5th | chapter = Ch9-10 | isbn = 978-0-8053-9603-4 }}</ref> [[makromolekule]] poput [[RNK]] i [[protein]]a zahtijevaju povezanost s transportnim faktorima poznatim kao '''receptori jedarnog transporta''', poput [[karioferin]]a koji se nazivaju [[importin]]]i za ulazak u jedro i [[eksportin]]i za izlazak.<ref name="Mackmull">{{cite journal |last1=Mackmull |first1=MT |last2=Klaus |first2=B |last3=Heinze |first3=I |last4=Chokkalingam |first4=M |last5=Beyer |first5=A |last6=Russell |first6=RB |last7=Ori |first7=A |last8=Beck |first8=M |title=Landscape of nuclear transport receptor cargo specificity. |journal=Molecular Systems Biology |date=18 December 2017 |volume=13 |issue=12 |pages=962 |doi=10.15252/msb.20177608 |pmid=29254951|pmc=5740495}}</ref><ref name="ECB">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |title=Essential cell biology |url=https://archive.org/details/essentialcellbio00albe |url-access=registration |publisher=Garland Science Pub |isbn=978-0815334811 |pages=[https://archive.org/details/essentialcellbio00albe/page/504 504–506] |edition=2nd|year=2004 }}</ref> ==Jedarni import== Proteini koji se moraju uvesti u jedro iz citoplazme nose [[signal jedarne lokalizacije|signale jedarne lokalizacije]] (NLS) koji su vezani za [[importin]]e. NLS jeste sekvenca [[aminokiselina]] koja djeluje kao oznaka. Najčešće su to [[hidrofil]]ne sekvence koje sadrže ostatke [[lizin]]a i [[arginin]]a, iako su dokumentovane različite NLS sekvence.<ref name="Watson"/> Proteini, [[transferna RNK]] i sastavljene [[ribosom|ribosomske]] podjedinice eksportuju se iz jedra zbog povezanosti sa [[eksportin]]ima, koji se vežu za signalne sekvence zvane [[signal jedarnog eksporta| signali jedarnog eksporta]] (NES). Sposobnost i importina i eksportina da transportuju svoj teret regulisana je [[Ran (protein)|Ran]] [[mala GTPaza|malim G-proteinom]]. [[File:Rancycle nuclearimport nuclearexport.png|300px|thumb|[[Makromolekule]], kao što su [[RNK]] i [[proteini]], su [[aktivni transport|aktivno transportovani]] kroz nuklearnu membranu u procesu koji se naziva [[Ran (biologija)|Ran]]-[[Gvanozin trifosfat|GTP]] ciklus nuklearnog transporta.]] [[G-protein]]i su enzimi [[GTPaza]] koji se vežu za molekulu zvanu [[gvanozin.trifosfat]] (GTP) koju zatim [[hidroliza|hidroliziraju]], da bi stvorili gvanozin-difosfat (GDP) i oslobodili energiju. RAN-enzimi postoje u dva oblika vezana za [[nukleotid]]e: vezani za [[GDP]] i vezani za [[GTP]]. U svom stanju vezanom za GTP, Ran je sposoban da veže [[importin]]e i [[eksportin]]e. Importini oslobađaju teret nakon vezivanja za RanGTP, dok eksportini moraju vezati RanGTP da bi formirali ternarni kompleks sa svojim eksportnim teretom. Dominantno stanje vezivanja nukleotida za Ran zavisi od toga da li se nalazi u jedru (RanGTP) ili citoplazmi (RanGDP). ==Jedarni eksport== Jedarni eksport otprilike obrće proces importa; u jedru, eksportin veže teret i Ran-GTP i difundira kroz poru do citoplazme, gdje se kompleks disocira. Ran-GTP veže GAP i hidrolizira GTP, a rezultirajući kompleks Ran-GDP vraća se u jedro, gdje zamjenjuje svoj vezani [[ligand]] za GTP. Dakle, dok importini zavise od RanGTP-a da bi se disocirali od svog tereta, eksportini zahtijevaju RanGTP, da bi se vezali za svoj teret.<ref name="Pemberton">{{cite journal | last = Pemberton | first = Lucy F. |author2=Bryce M. Paschal | title = Mechanisms of Receptor-Mediated Nuclear Import and Nuclear Export | journal = Traffic| volume = 6| issue = 3| pages = 187–198 | publisher = Blackwell Munksgaard | date = 2005 | doi = 10.1111/j.1600-0854.2005.00270.x| pmid = 15702987 | s2cid = 172279 | doi-access = free }}</ref> Specijalizirani proteinski eksporter [[iRNK]] premješta zrelu iRNK u [[citoplazma|citoplazmu,]] nakon što je završena [[posttranskripcijska modifikacija]]. Ovaj proces translokacije aktivno ovisi o Ran proteinu, iako specifičan mehanizam još nije dobro shvaćen. Neki geni koji se posebno često transkribiraju fizički su smješteni u blizini [[jedarna pora|jedarnih pora,]] kako bi se olakšao proces translokacije.<ref name="Cole">{{cite journal | last1 = Cole | first1 = CN | last2 = Scarcelli | first2 = JJ | year = 2006 | title = Transport of messenger RNA from the nucleus to the cytoplasm | journal = Curr Opin Cell Biol | volume = 18 | issue = 3| pages = 299–306 | doi=10.1016/j.ceb.2006.04.006| pmid = 16682182 }}</ref> Eksport [[tRNK]] također ovisi o raznim modifikacijama koje prolazi, čime se sprječava izvoz nepravilno funkcionirajuće tRNK. Ovaj mehanizam kontrole kvaliteta važan je zbog centralne uloge tRNK u [[translacija (genetika)|translaciji]], gdje je uključena u dodavanje aminokiselina rastućem peptidnom lancu. Tksporter tRNK kod kičmenjaka naziva se [[XPOT|''eksportin-t'']]. Eksportin-t veže se direktno za svoj tRNK teret u jedru, proces koji podstiče prisustvo RanGTP-a. [[Mutacije]] koje utiču na strukturu tRNK inhibiraju njenu sposobnost vezanja za eksportin-t, a posljedično i da se eksportira, pružajući ćeliji još jedan korak kontrole kvaliteta.<ref name="Gorlich">{{cite journal | last = Görlich | first = Dirk |author2=Ulrike Kutay | title = Transport between the cell nucleus and the cytoplasm | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-cell-and-developmental-biology_1999_15/page/607 | journal = Annu. Rev. Cell Dev. Biol. | volume = 15 | pages = 607–660 | date = 1999 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.15.1.607 | pmid = 10611974 }}</ref> Kao što je gore opisano, nakon što kompleks pređe omotač, on se disocira i oslobađa [[tRNK]] teret u [[citosol]]. ==Premještanje proteina== Poznato je da mnogi proteini imaju i NES i NLS i stoga se stalno kreću između jedra i citosola. U određenim slučajevima jedan od ovih koraka (tj. jedarni import ili jedarni eksport) je reguliran, često putem [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]]. Jedarni import ograničava propagaciju velikih proteina eksprimiranih u vlaknima skeletnih mišića i moguće drugim [[sincicij]]skim tkivima, održavajući lokaliziranu [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] u određenim jedrima.<ref>{{Cite journal |last1=Taylor-Weiner |first1=Hermes |last2=Grigsby |first2=Christopher L. |last3=Ferreira |first3=Duarte M. S. |last4=Dias |first4=José M. |last5=Stevens |first5=Molly M. |last6=Ruas |first6=Jorge L. |last7=Teixeira |first7=Ana I. |date=2020-02-11 |title=Modeling the transport of nuclear proteins along single skeletal muscle cells |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=6 |pages=2978–2986 |doi=10.1073/pnas.1919600117 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=7022209 |pmid=31988126|bibcode=2020PNAS..117.2978T }}</ref> Kombinacija NES-ova i NLS-ova podstiče propagaciju velikih proteina do udaljenijih jedara u [[ćelijsko jedro|višejedarnim]] mišićnim vlaknima.<ref>Kiril K. Poukalov, M. Carmen Valero, Derek R. Muscato, Leanne M. Adams, Heejae Chun, Young il Lee, Nadja S. Andrade, Zane Zeier, H. Lee Sweeney, and Eric T. Wang, [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2321438121 Myospreader improves gene editing in skeletal muscle by myonuclear propagation]. ''Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.'' (2024). https://doi.org/10.1073/pnas.2321438121.</ref> Prijenos proteina može se procijeniti korištenjem ''[[heterokarion]]skog testa fuzije''.<ref name="GammalBaker2011">{{cite journal|last1=Gammal|first1=Roseann|last2=Baker|first2=Krista|last3=Heilman|first3=Destin|title=Heterokaryon Technique for Analysis of Cell Type-specific Localization|journal=Journal of Visualized Experiments|issue=49|pages=2488|year=2011|issn=1940-087X|doi=10.3791/2488|pmid=21445034|pmc=3197295}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex Nuclear Transport animations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207201940/http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex |date=2009-02-07 }} * [http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex2 Nuclear Transport illustrations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207214312/http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex2 |date=2009-02-07 }} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Ćelije]] t6pfcqwbonibvtpakzaww3220z239qe Heterologna ekspresija 0 538493 3936934 3935712 2026-10-24T18:45:19Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936934 wikitext text/x-wiki '''Heterologna ekspresija''' odnosi se na [[ekspresija gena|ekspresiju gena ili dijela gena]] u organizmu domaćinu koji prirodno ne posjeduje dotični gen ili njegov fragment. Unošenje gena u heterolognog domaćina vrši se pomoću tehnologije [[rekombinantna DNK|rekombinantne DNK]]. Svrha heterologne ekspresije često je utvrđivanje uticaja [[mutacija]] i različitih interakcija na funkciju proteina. Ona omogućava jednostavan način za efikasnu ekspresiju i eksperimentisanje s kombinacijama gena i mutanata koji se ne javljaju u prirodi. U zavisnosti od trajanja rekombinacije u [[genom]]u domaćina, razlikuju se dva tipa heterologne ekspresije: dugoročna (stabilna) i kratkoročna (tranzitna). Dugoročna ekspresija podrazumijeva potencijalno trajnu integraciju gena, dok je kratkoročna ekspresija privremena modifikacija koja traje 1–3 dana.<ref>{{cite book |last1=Gagnon |first1=Kenneth |title=Physiology and Pathology of Chloride Transporters and Channels in the Nervous System |chapter=Measuring Electroneutral Chloride-Dependent Ion Fluxes in Mammalian Cells and in Heterologous Expression Systems |date=2010 |pages=149–157 |doi=10.1016/b978-0-12-374373-2.00009-1 |isbn=978-0-12-374373-2 }}</ref> Nakon unošenja u organizam domaćina, gen se može integrisati u DNK domaćina, uzrokujući trajnu ekspresiju, ili ostati neintegrisan, uzrokujući prolaznu ekspresiju. Heterologna ekspresija može se vršiti u mnogim vrstama organizama domaćina. Organizam domaćin može biti [[bakterija]], [[kvasac]], ćelija [[sisar]]a ili [[biljke|biljna]] ćelija. Takav domaćin se naziva „sistem za ekspresiju”. S druge strane, homologna ekspresija odnosi se na prekomjernu ekspresiju gena u sistemu iz kojeg taj gen potiče. == Metode == === Tehnike za izolaciju specifičnih gena === Identifikacija gena može se postići primjenom kompjuterskih metoda poznatih kao tehnike heterolognog skrininga.<ref name="Frommer-1995">{{Cite journal |last1=Frommer |first1=Wolf B. |last2=Ninnemann |first2=Olaf |date=June 1995 |title=Heterologous Expression of Genes in Bacterial, Fungal, Animal, and Plant Cells |journal=Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology |volume=46 |issue=1 |pages=419–444 |doi=10.1146/annurev.pp.46.060195.002223 |bibcode=1995ARPMB..46..419F }}</ref> Digitalna biblioteka sekvenci [[cDNK]] sadrži podatke iz brojnih projekata sekvenciranja i omogućava jednostavan pristup informacijama o sekvencama poznatih gena. Ako je genomska sekvenca nepoznata ili nedostupna, [[DNK]] podvrgava se procesu nasumične fragmentacije, kloniranja i skrininga, kako bi se odredio njen [[fenotip]].<ref name="Patil-2022">{{cite book |last1=Patil |first1=Rajendra |last2=Sivaram |first2=Aruna |last3=Patil |first3=Nayana |title=A Complete Guide to Gene Cloning: From Basic to Advanced |chapter=Gene Isolation Methods: Beginner's Guide |series=Techniques in Life Science and Biomedicine for the Non-Expert |date=2022 |pages=43–55 |doi=10.1007/978-3-030-96851-9_3 |isbn=978-3-030-96850-2 }}</ref> Iako se za dobijanje određenog gena mogu koristiti različite metode, najlakši način da se otkriju komponente nepoznate DNK sekvence jeste prethodna identifikacija njenih restrikcijskih enzima. [[Restrikcijski enzim|Restrikcijski enzimi]] odgovorni su za cijepanje DNK na fragmente na specifičnim mjestima unutar molekula, poznatim kao [[restrikcijsko mjesto|mjesta restrikcije]]. Ovi enzimi nalaze se u bakterijama ili [[Archaea|arhejama]] i poznati su po tome što štite DNK od invazije stranih virusa. Restrikcijski enzimi su specifični i svaki od njih prepoznaje samo određeni slijed baznih parova unutar DNK, pri čemu su mnogi od tih slijedova [[palindromska sekvenca|palindromski]]. Lociranjem svakog enzima moguće je identifikovati i izolovati sekvencu povezanu s tim restrikcijskim enzimom. Ako je sekvenca poznata, za izolaciju željenog gena može se koristiti tehnika poznata kao [[lančana polimerazna reakcija|lančana reakcija polimeraze (PCR)]]. Svrha PCR-a nije samo identifikacija, već i umnožavanje (amplifikacija) određenog segmenta DNK kroz faze denaturacije, hibridizacije (vezivanja [[prajmer]]a) i elongacije (izduživanja). Denaturacija podrazumijeva izlaganje dvolančanog DNK kalupa visokoj temperaturi od 95 °C kako bi se raskinule slabe [[vodikova veza| vodikove veze]] i razdvojili lanci. Hibridizacija (''annealing'') uključuje hlađenje reakcijske smjese kako bi se omogućilo ponovno stvaranje vodikovih veza i vezivanje prajmera za njihove komplementarne sekvence na jednolančanom kalupu DNK. Konačno, faza elongacije uključuje prepoznavanje jednolančane DNK s vezanim prajmerom od strane [[DNK polimeraza|DNK polimeraze]], čime se omogućava izolacija specifičnih sekvenci potrebnih za replikaciju.<ref name="Patil-2022"/> === Tehnike unošenja gena u domaćina === ==== Unošenje pomoću genskog pištolja i biolistika ==== Unošenje gena pomoću [[genski pištolj|genskog pištolja]] ([[biolistika]]) predstavlja atraktivnu metodu za prijenos gena zbog svojih nevirusnih svojstava te, uz virusnu transdukciju, spada među najčešće korištene metode. Ova metoda omogućava slabije neželjene [[imunska reakcija|imunske reakcije]] i manji rizik od virusne infekcije u poređenju s metodama prijenosa zasnovanim na virusima. Umjesto korištenja virusnog vektora, ova tehnika primjenjuje fizičke metode, konkretno korištenje potiska [[helij]]em za unošenje vektora transformacije. Unošenje pomoću genskog pištolja tradicionalno se koristi za stvaranje transgenih biljaka jer omogućava efikasno i djelotvorno prodiranje kroz [[ćelijski zid|ćelijske zidove]]. U novije vrijeme, ova tehnika se pokazala uspješnom kod životinjskih ćelija koje ne podnose bombardovanje visokog intenziteta, pri čemu se zlatne čestice s DNK unose pod nižim pritiskom helija. Ova metoda uspješno je primijenjena kako ''[[in vitro]]'', tako i ''[[in vivo]]''.<ref>{{cite journal |last1=Xia |first1=Jixiang |last2=Martinez |first2=Angela |last3=Daniell |first3=Henry |last4=Ebert |first4=Steven N |title=Evaluation of biolistic gene transfer methods in vivo using non-invasive bioluminescent imaging techniques |journal=BMC Biotechnology |date=December 2011 |volume=11 |issue=1|doi=10.1186/1472-6750-11-62 |pmc=3125329 |pmid=21635760 |doi-access=free }}</ref> ==== Elektroporacija ==== [[Elektroporacija]] je metoda koja koristi visoki napon za stvaranje pora u membranama ćelija sisara. Primjenom električnih impulsa dolazi do privremene destabilizacije lokalnih područja [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]], čime se omogućava ulazak DNK u ćeliju. Pri odgovarajućoj jačini polja, oštećenje ćelije domaćina je minimalno.<ref name="Spencer-1991">{{cite book |last1=Spencer |first1=Sarah C. |title=Gene Transfer and Expression Protocols |chapter=Electroporation Technique of DNA Transfection |series=Methods in Molecular Biology |date=1991 |volume=7 |pages=45–52 |doi=10.1385/0-89603-178-0:45 |pmid=21416346 |isbn=0-89603-178-0 }}</ref> This technique can be used for both short-term and long-term transfectants.<ref>{{cite book |last1=Young |first1=Jennifer L. |last2=Dean |first2=David A. |title=Nonviral Vectors for Gene Therapy - Physical Methods and Medical Translation |chapter=Electroporation-Mediated Gene Delivery |series=Advances in Genetics |date=2015 |volume=89 |pages=49–88 |doi=10.1016/bs.adgen.2014.10.003 |pmid=25620008 |pmc=6005385 |isbn=978-0-12-802272-6 }}</ref> Također je efikasan kod gotovo svih vrsta tkiva i pokazao je visok stepen isporuke gena, uz povećanu distribuciju ćelija koje eksprimiraju DNK.<ref name="Spencer-1991"/> ==== Virusna transdukcija ==== [[Transdukcija (genetika)|Virusna transdukcija]] metoda je koja koristi [[virusni vektor|virusne vektore]] za stabilno unošenje gena u ciljne ćelije. Kod ove metode, virusni vektor (virion) inficira ćelije domaćina direktnim unošenjem DNK u [[ćelijsko jedro]]. Dva česta tipa virusa koja se koriste za transdukciju su adenovirusi, čije je djelovanje obično prolazno, i lentivirusi, koji integrišu DNK u [[genom]]. Lentivirusni vektori predstavljaju atraktivan virusni alat jer mogu vršiti transdukciju u ćelijama koje se ne dijele, omogućavajući tako stabilan prijenos gena u širok spektar tipova ćelija domaćina.<ref>{{cite web |title=Viral Transduction Methods |url=https://ibidi.com/content/264-viral-transduction |website=ibidi }}</ref> ==== Lipofekcija ==== Kod [[lipofekcija|lipofekcije]], gen se unosi uz pomoć [[liposom]]a. DNK sekvenca se enkapsulira u liposom čiji je sastav identičan sastavu ćelijske membrane. Ova metoda omogućava direktno stapanje liposoma s membranom ili njegovu [[endocitoza|endocitozu]], čime se DNK oslobađa unutar ćelije. Lipofekcija se često primjenjuje jer je pogodna za različite tipove ćelija, odlikuje se visokim stepenom ponovljivosti te predstavlja brzu metodu za postizanje kako stabilne, tako i prolazne ekspresije.<ref>{{cite book |last1=Gantait |first1=Saikat |last2=Mukherjee |first2=Eashan |last3=Jogam |first3=Phanikant |last4=Babu |first4=K. Harinath |last5=Jain |first5=S.M. |last6=Suprasanna |first6=Penna |title=Advances in Plant Tissue Culture |chapter=Improving crops through transgenic breeding—Technological advances and prospects |date=2022 |pages=295–324 |doi=10.1016/B978-0-323-90795-8.00011-4 |isbn=978-0-323-90795-8 |quote=Based on a similar principle to Ca-Pi-mediated gene transfer, the liposome-mediated DNA introduction in cells, also known as lipofection, involves endocytic uptake of foreign genetic material by the competent cells. }}</ref> == Sistemi domaćini == Geni se često podvrgavaju heterolognoj ekspresiji radi proučavanja specifičnih interakcija proteina. ''[[Escherichia coli]]'', [[kvasci]] (''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ''[[Pichia pastoris]]''), imortalizirane ćelije sisara i [[oocit]]i [[vodozemac]]a (tj. neoplođene [[jajna ćelija|jajne ćelije]]) uobičajeno se koriste u istraživanjima koja zahtijevaju heterolognu ekspresiju.<ref name="Springer Berlin Heidelberg-2009">{{Cite book|title=Encyclopedia of Neuroscience|url=https://archive.org/details/encyclopediaofne0001unse_i7d7|date=2009|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-540-23735-8|editor-last=Binder|editor-first=Marc D.|pages=1830|language=en|doi=10.1007/978-3-540-29678-2_2190|editor-last2=Hirokawa|editor-first2=Nobutaka|editor-last3=Windhorst|editor-first3=Uwe|chapter = Heterologous Expression }}</ref> Pri odabiru određenog sistema potrebno je razmotriti ekonomske i kvalitativne aspekte. [[Prokariot]]ska ekspresija se široko primjenjuje u tehnologiji rekombinantne DNK za dobijanje proteina pogodnih za jednostavnu manipulaciju, uz korištenje dobro poznatih genetičkih metoda i jeftinih hranljivih [[supstrat (biohemija)|podloga]].<ref>{{Cite journal |last1=Gomes |first1=Amitha Reena |last2=Byregowda |first2=Sonnahallipura Munivenkatappa |last3=Veeregowda |first3=Belamaranahally Muniveerappa |last4=Balamurugan |first4=Vinayagamurthy |date=June 2016 |title=An Overview of Heterologous Expression Host Systems for the Production of Recombinant Proteins |journal=Advances in Animal and Veterinary Sciences |volume=4 |issue=7 |pages=346–356 |doi=10.14737/journal.aavs/2016/4.7.346.356 |doi-access=free }}</ref> Neka od ograničenja uključuju unutarćelijsku akumulaciju heterolognih proteina, nepravilno savijanje peptida, izostanak [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], mogućnost razgradnje proizvoda uslijed prisustva tragova proteaza kao nečistoća, te proizvodnju [[endotoksin]]a. Za istraživanja koja zahtijevaju heterolognu ekspresiju koriste se prokariotski i [[eukariot]]ski sistemi – najčešće [[bakterije]], [[kvasci]], [[insekti]] i ćelije [[sisar]]a, a povremeno i [[vodozemci]], [[gljive]] te [[protisti]]. Bakterije (posebno ''[[E. coli]]''), kvasci (''[[S. cerevisiae]]'', ''P. pastoris''), insekti i ćelije vodozemaca (oociti) korišteni su kao efikasni domaćini za ekspresiju stranih proteina. Općenito, s prokariotima je lakše raditi i oni su bolje proučeni, pa se često preferiraju kao sistemi domaćini. Široko se koriste u tehnologiji [[rekombinantna DNK|rekombinantne DNK]], za dobijanje proteina kojima se lahko manipuliše, pomoću dobro poznatih genetičkih metoda i uz upotrebu jeftinih hranjivih podloga. Ipak, kada je riječ o membranskim proteinima, istraživači su uočili da su ćelije sisara efikasnije. Razlog tome je izostanak posttranskripcijskih modifikacija u prokariotskim sistemima. Ograničenja uključuju intracelularnu akumulaciju heterolognih proteina, nepravilno [[savijanje proteina|savijanje peptida]], mogućnost razgradnje proizvoda uslijed prisustva tragova proteaza kao nečistoća, te proizvodnju endotoksina. === ''Escherichia coli'' === Često korišten sistem je ''[[Escherichia coli]]'', prvenstveno zbog brze stope rasta (oko 20–30 minuta), mogućnosti kontinuirane fermentacije i relativno niskih troškova.<ref name="Springer Berlin Heidelberg-2009"/> Pored toga, [[kvasci]] imaju sposobnost ekspresije velike relativne količine heterolognog proteina. Konkretno, heterologni [[genski proizvod]] može činiti i do 30% proteina proizvedenih u kvascu. Također su razvijeni sigurni sojevi ''E. coli'' pogodni za povećanje obima proizvodnje. Osim povoljnih svojstava domaćina, ''E. coli'' izuzetno je popularna i zbog toga što istraživači raspolažu opsežnim znanjem o njenoj genetici, uključujući i potpunu sekvencu genoma. Ipak, mogu se javiti problemi povezani sa samom sekvencom gena od interesa, kao i oni koji proizlaze iz ograničenja ''E. coli'' kao domaćina. Naprimjer, proteini koji se u velikim količinama eksprimiraju u ''E. coli'' skloni su taloženju i agregaciji, što zatim zahtijeva dodatnu metodu oporavka putem denaturacije i renaturacije. Konačno, ''E. coli'' optimalno je efikasna samo pod specifičnim uslovima koji zavise od gena koji se unosi. === ''Bacillus subtilis'' === ''[[Bacillus subtilis]]'' (''B. subtilis'') je gram-pozitivan, ne[[patogen]]i organizam koji ne proizvodi [[lipopolisaharid]]e (LPS). Poznato je da LPS, koji se nalazi kod gram-negativnih bakterija, uzrokuje mnoge degenerativne poremećaje kod ljudi i životinja te utiče na proizvodnju proteina u ''E. coli''. Stoga, iako se smatra potencijalno sigurnim, ''B. subtilis'' nije zvanično kategorisan kao organizam koji FDA smatra općenito sigurnim (GRAS status). ''B. subtilis'' posjeduje genetičke karakteristike koje omogućavaju njegovu lahku transformaciju pomoću [[bakteriofag]]a i [[plazmid]]a.<ref>{{cite journal |last1=Terpe |first1=Kay |title=Overview of bacterial expression systems for heterologous protein production: from molecular and biochemical fundamentals to commercial systems |journal=Applied Microbiology and Biotechnology |date=September 2006 |volume=72 |issue=2 |pages=211–222 |doi=10.1007/s00253-006-0465-8 |pmid=16791589 }}</ref> Pored toga, može olakšati procese prečišćavanja zahvaljujući direktnoj sekreciji u [[medij za kultivaciju]], a proizvodnja se može lahko povećati (skalirati) zbog njegove sposobnosti nespecifične sekrecije ovih proteina. Do danas se ''B. subtilis'' uspješno koristi za proučavanje različitih bioloških mehanizama, uključujući [[metabolizam]], regulaciju gena, [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]], ekspresiju proteina i proizvodnju bioaktivnih supstanci. Također, to je najbolje proučena [[gram-pozitivna bakterija]] na svijetu, a podaci o njenom genomu široko su dostupni. Nedostaci ovog sistema domaćina uključuju smanjenu ekspresiju ili izostanak ekspresije ciljnog proteina, kao i proizvodnju vanćelijskih [[proteaza]], koje razgrađuju heterologne proteine. Konačno, uprkos povoljnim osobinama bakterije ''B. subtilis'', zbog navedenih ograničenja ''E. coli'' češće se bira kao sistem domaćin. Ipak, uz dalja istraživanja i optimizaciju, ''B. subtilis'' ima potencijal za proizvodnju [[membranski protein|membranskih proteina]] u velikim količinama.<ref>{{cite journal |last1=Cui |first1=Wenjing |last2=Han |first2=Laichuang |last3=Suo |first3=Feiya |last4=Liu |first4=Zhongmei |last5=Zhou |first5=Li |last6=Zhou |first6=Zhemin |title=Exploitation of Bacillus subtilis as a robust workhorse for production of heterologous proteins and beyond |journal=World Journal of Microbiology and Biotechnology |date=October 2018 |volume=34 |issue=10|doi=10.1007/s11274-018-2531-7 |pmid=30203131 |bibcode=2018WJMB...34..145C }}</ref> === Kvasac === [[Eukariot]]ske ćelije mogu poslužiti kao alternativa [[prokariot]]skim sistemima za ekspresiju proteina namijenjenih terapijskoj upotrebi. Kvasac je jednoćelijska gljiva koju odlikuju visoki nivoi ekspresije, brz rast i jeftino održavanje, slično prokariotskim sistemima. Budući da je riječ o organizmu koji se koristi u ishrani, kvasac je pogodan i za proizvodnju farmaceutskih proizvoda, za razliku od bakterije ''E. coli'' koja može sadržavati toksine. Kvasac se također odlikuje relativno brzom stopom rasta – vrijeme udvostručavanja populacije na jednostavnim podlogama iznosi 90 minuta – te se njime lako manipuliše. Kao i kod ''E. coli'', i za kvasac je dostupna potpuna genomska sekvenca. Najčešće korištena vrsta kvasca je ''S. cerevisiae'', koja može vršiti [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijske modifikacije]], poput obrade i [[savijanje proteina|savijanja proteina]]. ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' i ''[[Pichia pastoris]]'' jednostavni su eukariotski organizmi koji brzo rastu i veoma su prilagodljivi.<ref name="Kumondai-2020">{{cite journal |last1=Kumondai |first1=Masaki |last2=Hishinuma |first2=Eiji |last3=Gutiérrez Rico |first3=Evelyn Marie |last4=Ito |first4=Akio |last5=Nakanishi |first5=Yuya |last6=Saigusa |first6=Daisuke |last7=Hirasawa |first7=Noriyasu |last8=Hiratsuka |first8=Masahiro |title=Heterologous expression of high-activity cytochrome P450 in mammalian cells |journal=Scientific Reports |date=25 August 2020 |volume=10 |issue=1|doi=10.1038/s41598-020-71035-5 |doi-access=free|pmc=7447777 |pmid=32843676 |bibcode=2020NatSR..1014193K }}</ref> Eukariotski sistemi imaju primjenu u medicini i uspješno su korišteni za proizvodnju vakcina protiv [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[Orthohantavirus|hantavirusa]]. Bilježi se stalan porast upotrebe ćelija sisara u rekombinantnoj tehnologiji i [[sinteza proteina|sintezi proteina]] pune biološke aktivnosti. Ovaj sistem vrši sekreciju i glikozilaciju proteina, uz osiguravanje pravilnog savijanja proteina i posttranslacijskih modifikacija. Ipak, kada se koriste sistemi s pojačanim kapacitetom za glikozilaciju, često dolazi do hipermanozilacije, odnosno dodavanja velikog broja ostataka [[manoza|manoze]]. To ometa pravilno [[savijanje proteina]]. Sveukupno gledano, kvasac predstavlja kompromis između bakterijskih ćelija i ćelija sisara te ostaje popularan sistem domaćina. Troškovi proizvodnje pri korištenju kvasca kao sistema za ekspresiju visoki su zbog sporog rasta i potrebe za skupim hranjivim materijama. === Insekti === Bakulovirusi su virusi koji inficiraju [[insekti|insekte]] i pokazali su se kao pogodan sistem za heterolognu ekspresiju u eukariotima – u ovom slučaju, insektima. Kao eukariotski sistemi, oni posjeduju nekoliko važnih funkcija kojih nema kod kvasaca i bakterija, uključujući modifikaciju i obradu proteina te eukariotski transportni sistem. Mogućnost njihovog umnožavanja u vrlo visokim koncentracijama pojednostavljuje proces dobijanja velikih količina rekombinantnih proteina. Štaviše, istraživači su utvrdili da se eksprimirani proteini obično lokalizuju u odgovarajućim ćelijskim odjeljcima, odakle se lahko mogu izolovati. Njihovi [[genom]]i obično su veoma veliki i mogu inkorporirati veće fragmente u poređenju sa prokariotskim sistemima, a pritom nisu infektivni za kičmenjake ni ćelije sisara. Ipak, ovi bakulovirusni vektori imaju određena ograničenja. Budući da ovi virusi prirodno inficiraju beskičmenjake, mogu postojati razlike u obradi proteina u odnosu na kičmenjake, što može dovesti do određenih štetnih modifikacija.<ref>{{Cite journal |last1=Berger |first1=Imre |last2=Fitzgerald |first2=Daniel J. |last3=Richmond |first3=Timothy J. |date=December 2004 |title=Baculovirus expression system for heterologous multiprotein complexes |url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2004-12_22_12/page/1583 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=22 |issue=12 |pages=1583–1587 |doi=10.1038/nbt1036 |pmid=15568020 }}</ref> === Vodozemci === Neoplođena [[jajna ćelija]] [[žabe]], odnosno vrste ''[[Xenopus laevis]]'', također je korištena kao sistem za heterolognu ekspresiju.<ref name="Marchant-2018">{{cite journal |last1=Marchant |first1=Jonathan S. |title=Heterologous Protein Expression in the Xenopus Oocyte |journal=Cold Spring Harbor Protocols |date=April 2018 |volume=2018 |issue=4|doi=10.1101/pdb.prot096990 |pmc=6139252 |pmid=29208643 }}</ref> Prvobitno korišten za ekspresiju receptora za acetilholin 1982. godine, od tada se koristi za različite razloge. [[Žabe]] proizvode ove oocite tokom cijele godine, pa su one relativno dostupne, a proces translacije odvija se uz visoku vjernost. Među brojnim ograničenjima sistema zasnovanog na [[oocit]]ima, jedno od glavnih je to što proizvedeni heterologni proteini stupaju u interakciju s proteinima same oocite žabe, čime se mijenja njihovo ponašanje u odnosu na ono u ćelijama sisara. Pored toga, dok su sisari diploidni, ''Xenopus'' posjeduje četiri homologne kopije svakog hromozoma, pa tako i proteini koji nastaju u tom sistemu mogu imati drugačiju funkciju. Potrebna su dodatna istraživanja kako bi se proučila proizvodnja proteina u sistemima vrste ''X. laevis''. === Sisarske ćelije === Iako je uzgoj ćelija sisara teži, dugotrajan, zahtijeva više hranjivih materija i znatno je skuplji, protein koji zahtijeva posttranslacijske modifikacije mora se eksprimirati u ćelijama sisara kako bi se očuvala klinička djelotvornost i vjernost proizvoda. Ipak, razlike se uočavaju čak i među ćelijama različitih sisara; na primjer, postoje razlike u [[glikozilacija|glikozilaciji]] između ćelija glodara i ljudi. Čak i unutar jedne ćelijske linije, proces stabilizacije linije često dovodi do promjena u obrascima glikozilacije. Jedini komercijalno isplativ način korištenja ćelija sisara kao sistema domaćina jeste proizvodnja krajnjeg proizvoda visoke vrijednosti. Uobičajene ćelijske linije sisara, posebno u istraživanjima, uključuju COS-7 (izvedenu iz [[majmun]]a vrste ''Cercopithecus aethiops''), CHO (iz hrčka vrste ''Cricetulus griseus'') i HEK293 (liniju ćelija ljudskog bubrega).<ref name="Patil-2022"/> === Protisti === Čest eukariotski sistem za ekspresiju zasnovan na protistima jeste sluzava plijesan ''Dictyostelium discoideum''; ona je jedinstvena po tome što posjeduje kružni [[plazmid]] koji je upakovan na način sličan [[hromatin]]u.<ref name="Su-2012">{{cite book |last1=Su |first1=Xiaoyun |last2=Schmitz |first2=George |last3=Zhang |first3=Meiling |last4=MacKie |first4=Roderick I. |last5=Cann |first5=Isaac K.O. |title=Advances in Applied Microbiology |chapter=Heterologous Gene Expression in Filamentous Fungi |date=2012 |volume=81 |pages=1–61 |doi=10.1016/b978-0-12-394382-8.00001-0 |pmid=22958526 |isbn=978-0-12-394382-8 }}</ref> Kao jednostavan eukariotski haploidni organizam, može se uzgajati u visokim koncentracijama bez skupih uslova potrebnih za kulturu ćelija sisara, te vršiti posttranslacijske modifikacije. Sam protein eksprimira se u nekoliko oblika, uključujući one vezane za membranu, sekretovane ili one povezane sa ćelijom, a može vršiti i glikozilaciju proteinskog proizvoda. === Nitaste gljive === [[Gljive]] jesu prirodni razlagači u mnogim ekosistemima. Zahvaljujući tome, sposobne su lučiti velike količine enzima, čak i više od sistema zasnovanih na bakterijama. Ipak, upotreba gljiva kao sistema za ekspresiju suočila se s određenim preprekama, prvenstveno zbog nedovoljnog poznavanja genetike gljiva uslijed njene inherentne složenosti. Posebno su zanimljive filamentozne gljive kao sistemi domaćini, uključujući rodove i vrste kao što su ''[[Penicillium]]'' (iz kojeg je dobijen [[penicilin]]), ''[[Trichoderma reesei]]'' i ''[[Aspergillus niger]]''. Nitaste [[gljive]] su efikasne u proizvodnji ekstracelularnih proteina, čime se izbjegava dodatni korak razaranja ćelija radi ekstrakcije proteina. Neke od njih zahtijevaju i jeftine uslove uzgoja i hranjive podloge. Gljive također posjeduju sposobnost [[glikozilacija|glikozilacije]] i modifikacije, što je korisno za eukariotske proteine. Pored toga, uspješno su korištene za proizvodnju proteina povezanih s vakcinama, a FDA je neke filamentozne gljive klasifikovala kao GRAS (općenito priznate kao sigurne). Ipak, glavni nedostatak ovog sistema domaćina su izuzetno niski prinosi, koji nisu ekonomski isplativi. Štaviše, male količine proizvedenih proteina često bivaju razgrađene djelovanjem gljivičnih [[proteaza]]. Jedan od pristupa rješavanju ovog problema je upotreba sojeva s nedostatkom proteaza. Istraživači također primjenjuju različite metode inaktivacije gena. Uz bolje razumijevanje regulacije i [[ekspresija gena|ekspresije gena]] kod gljiva, može se očekivati da će filamentozne gljive postati potencijalno isplativ sistem domaćin.<ref name="Su-2012"/> == Primjene == === Biomolekularna istraživanja === Istraživači često koriste tehnike heterologne ekspresije za proučavanje interakcija proteina. Na primjer, bakterije su optimizirane za heterolognu ekspresiju i biosintezu nitrogenaze putem NifEN kompleksa. Taj sistem se može eksprimirati i modifikovati u bakteriji ''E. coli''.<ref>{{cite journal |last1=Solomon |first1=Joseph B. |last2=Lee |first2=Chi Chung |last3=Jasniewski |first3=Andrew J. |last4=Rasekh |first4=Mahtab F. |last5=Ribbe |first5=Markus W. |last6=Hu |first6=Yilin |title=Heterologous Expression and Engineering of the Nitrogenase Cofactor Biosynthesis Scaffold NifEN |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=20 April 2020 |volume=59 |issue=17 |pages=6887–6893 |doi=10.1002/anie.201916598 |pmid=32022452 |bibcode=2020ACIE...59.6887S |osti=1803013 |doi-access=free }}</ref> Korištenje ovog domaćina i dalje predstavlja veliki izazov za heterolognu ekspresiju složenog, heteromultimernog metaloproteina kao što je NifEN, uz očuvanje cjelokupnog sastava podjedinica, metaloklastera i funkcionalnosti. Varijanta proteina NifEN, dobijena inženjeringom u ovom bakterijskom domaćinu, zadržava efikasnost kofaktora na odgovarajućim [[mjesto vezivanja|mjestima vezivanja]], što potvrđuje uspješnost heterologne ekspresije i podstiče dalja istraživanja ovog metaloenzima. Pored toga, nedavno su zabilježeni izvještaji o korisnosti novih sistema zasnovanih na nitastim gljivama za proizvodnju industrijskih proteina. Prednosti uključuju visoku učestalost transformacije, proizvodnju proteina pri neutralnoj pH vrijednosti, nisku viskoznost fermentacijske smjese (zahvaljujući odabiru sojeva koji ne formiraju filamente) te kratko trajanje fermentacije. Mnogi proizvodi ljudskih gena, poput [[albumin]]a, IgG-a i interleukina 6, eksprimirani su u heterolognim sistemima uz različit stepen uspjeha.<ref>{{cite journal |last1=Nevalainen |first1=K.M. Helena |last2=Te'o |first2=Valentino S.J. |last3=Bergquist |first3=Peter L. |title=Heterologous protein expression in filamentous fungi |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2005-09_23_9/page/468 |journal=Trends in Biotechnology |date=September 2005 |volume=23 |issue=9 |pages=468–474 |doi=10.1016/j.tibtech.2005.06.002 |pmid=15967521 }}</ref> Nedosljedni rezultati ukazali su na pomak sa studija fokusiranih na pojedinačne gene ka pristupu koji obuhvata cijeli organizam pri proučavanju [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]]. [[Oocit]]i su pogodni za ove svrhe zbog svoje velike veličine i kapaciteta za translaciju, što omogućava praćenje integrisanih ćelijskih odgovora. To se odnosi na širok spektar primjena, od proučavanja pojedinačnih molekula unutar pojedinačnih ćelija pa sve do skrininga lijekova srednjeg kapaciteta. Analizom ekspresije ubrizgane cDNK u oocitima, primjena mikroinjekcije kao modela za heterolognu ekspresiju može se dalje istraživati u kontekstu ćelijske signalizacije, transporta, arhitekture i funkcije proteina.<ref name="Marchant-2018"/> === Razvoj lijekova ''in vitro'' === Sistemi za heterolognu ekspresiju mogu se klinički primijeniti za procjenu aktivnosti enzima u visoko ponovljivim uslovima tokom razvoja lijekova ''[[in vitro]]''.<ref>{{Cite journal |last1=Kastberg |first1=Louise La Barbera |last2=Ard |first2=Ryan |last3=Jensen |first3=Michael Krogh |last4=Workman |first4=Christopher T. |date=2022 |title=Burden Imposed by Heterologous Protein Production in Two Major Industrial Yeast Cell Factories: Identifying Sources and Mitigation Strategies |journal=Frontiers in Fungal Biology |volume=3|doi=10.3389/ffunb.2022.827704 |pmid=37746199 |pmc=10512257 |doi-access=free }}</ref><ref name="Kumondai-2020"/> Ovo doprinosi smanjenju rizika za pacijente tako što služi kao alternativa visoko invazivnim zahvatima ili smanjuje mogućnost pojave neželjenih reakcija na lijekove. Analiza enzimske aktivnosti zahtijeva upotrebu različitih sistema ekspresije, radi klasifikacije varijanti [[enzim]]a. Za razliku od drugih životinja, ekspresija funkcionalnih rekombinantnih proteina predstavlja skup proces, posebno kod ćelija sisara, zbog niskog nivoa ekspresije enzima koji učestvuju u metabolizmu lijekova. Posljedično, procesi [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] razlikuju se među [[vrsta]]ma, što ograničava mogućnost preciznog poređenja. Prvi heterologni proteinski proizvod plasiran na tržište bio je humani insulin, najpoznatiji pod nazivom Humulin. Ovaj proizvod je dobijen upotrebom soja bakterije ''E. coli''. Većina bakterija, uključujući ''E. coli'', nije sposobna za uspješnu sekreciju ovakvih proteina, zbog čega su prije faze prečišćavanja proteina potrebni dodatni koraci prikupljanja i razaranja ćelija, kao i izolacije proizvoda. Poput primjera s [[insulin|humulinom]], zabilježeni su brojni uspjesi u primjeni heterologne ekspresije za razvoj lijekova. Heterologna ekspresija, ostvarena kloniranjem gena odgovornih za proizvodnju prirodnih bioaktivnih supstanci od interesa, može se provoditi u sistemima domaćina i skalirati radi proizvodnje lijekova. Naprimjer, uzgoj određenih klinički značajnih prirodnih spojeva porijeklom iz gljiva u laboratorijskim uslovima predstavlja izazov. Ipak, nakon identifikacije odgovarajućih klastera aktivnih gena, ti geni se mogu klonirati u kvasac i eksprimirati, čime se željeni proizvod dobija na način koji je isplativiji i zahtijeva manje vremena. Ova metoda može se koristiti i za otkrivanje novih lijekova. U okviru ovog eksperimenta moguće je okarakterisati i eksprimirati prethodno neistražene genetičke sekvence gljiva, što omogućava proizvodnju novih prirodnih spojeva.<ref>{{cite journal |last1=Harvey |first1=Colin J. B. |last2=Tang |first2=Mancheng |last3=Schlecht |first3=Ulrich |last4=Horecka |first4=Joe |last5=Fischer |first5=Curt R. |last6=Lin |first6=Hsiao-Ching |last7=Li |first7=Jian |last8=Naughton |first8=Brian |last9=Cherry |first9=James A. |last10=Miranda |first10=Molly |last11=Li |first11=Yong Fuga |last12=Chu |first12=Angela M. |last13=Hennessy |first13=James R. |last14=Vandova |first14=Gergana A. |last15=Inglis |first15=Diane |last16=Aiyar |first16=Raeka S. |last17=Steinmetz |first17=Lars M. |last18=Davis |first18=Ronald W. |last19=Medema |first19=Marnix H. |last20=Sattely |first20=Elizabeth |last21=Khosla |first21=Chaitan |last22=St. Onge |first22=Robert P. |last23=Tang |first23=Yi |last24=Hillenmeyer |first24=Maureen E. |title=HEx: A heterologous expression platform for the discovery of fungal natural products |journal=Science Advances |date=18 April 2018 |volume=4 |issue=4|doi=10.1126/sciadv.aar5459 |pmc=5895447 |pmid=29651464 |bibcode=2018SciA....4.5459H }}</ref> Međutim, putem mutageneze gena usmjerene ka biološki relevantnijem spoju, taj se gen može eksprimirati kako bi se dobio novi genetski modificirani proizvod.<ref>{{cite journal |last1=Wenzel |first1=S |last2=Muller |first2=R |title=Recent developments towards the heterologous expression of complex bacterial natural product biosynthetic pathways |journal=Current Opinion in Biotechnology |date=December 2005 |volume=16 |issue=6 |pages=594–606 |doi=10.1016/j.copbio.2005.10.001 |pmid=16226455 }}</ref> Druga važna upotreba heterologne ekspresije je skrining različitih lijekova u sistemu domaćina, umjesto skupljeg ili teže održivog nativnog sistema. Primjer za to bi bilo korištenje ''[[Mycobacterium marinum]]'' kao alternativnog sistema domaćina u poređenju s direktnim korištenjem ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''. ''M. tuberculosis'' zahtijeva visok nivo biološke sigurnosti u objektima za skrining lijekova i ima sporu stopu rasta, što proces čini skupim i dugotrajnim. Stoga su istraživači testirali blisko srodni i manje opasni ''M. marinum'', čija heterologna ekspresija dva aktivatora lijekova postala je tačan model za testiranje lijekova protiv tuberkuloze.<ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Vien Q. T. |last2=Verboom |first2=Theo |last3=Rong |first3=Mark K. |last4=Habjan |first4=Eva |last5=Bitter |first5=Wilbert |last6=Speer |first6=Alexander |title=Heterologous Expression of ethA and katG in Mycobacterium marinum Enables the Rapid Identification of New Prodrugs Active against Mycobacterium tuberculosis |journal=Antimicrobial Agents and Chemotherapy |date=18 March 2021 |volume=65 |issue=4 |doi=10.1128/AAC.01445-20 |pmc=8097478 |pmid=33495223 }}</ref> Primjer koji razmatra specifičniju metu djelovanja lijekova jeste heterologna ekspresija proteina [[ionski kanal|onskih kanala]] radi testiranja različitih lijekova za srčane ionske kanale, koji mijenjaju njihovu funkciju u svrhu liječenja srčanih oboljenja.<ref>{{cite book |last1=Taglialatela |first1=Maurizio |title=Cardiac Drug Development Guide |chapter=Heterologous Expression Systems and Screening Technologies in Ion Channel Drug Discovery |date=2003 |pages=227–244 |doi=10.1385/1-59259-404-2:227 |isbn=1-59259-404-2 }}</ref> Similarly, drug screening can occur with heterologous expression of cloned receptors.<ref>{{cite journal |last1=Luyten |first1=Walter H.M.L. |last2=Leysen |first2=Josée E. |title=Receptor cloning and heterologous expression — towards a new tool for drug discovery |url=https://archive.org/details/trends-in-biotechnology_1993-06_11_6/page/n36 |journal=Trends in Biotechnology |date=June 1993 |volume=11 |issue=6 |pages=247–254 |doi=10.1016/0167-7799(93)90136-W |pmid=7764062 }}</ref> Prednosti korištenja heterologne ekspresije ovdje su da proizvodi velike količine ciljnih receptora lijekova od interesa, te je uglavnom neiscrpna, reproducibilna i jeftina. Ovi receptori bi se zatim mogli koristiti u testovima za testiranje efikasnosti i specifičnosti vezivanja lijekova. Štaviše, sami proizvedeni receptori mogli bi se koristiti kao terapeutici. Mogli bi poslužiti kao mamac za toksine ili višak signalnih molekula i vezati/oslabiti ove molekule. === Biogoriva === Rekombinantna tehnologija je također odigrala ulogu u razvoju biogoriva. Ovo je istraženo korištenjem sistema ekspresije koji se nalaze u bakterijama, biljkama i kvascu. Konkretno, heterologna ekspresija celulaznih enzima koristi [[celuloza|celulozu]], najzastupljeniju sirovinu u svijetu. Celulolitski enzimi nalaze se u biljkama, insektima, bakterijama i gljivicama, koji pomažu u pretvorbi biomase u [[biogorivo]].<ref name="Lambertz-2014">{{cite journal |last1=Lambertz |first1=Camilla |last2=Garvey |first2=Megan |last3=Klinger |first3=Johannes |last4=Heesel |first4=Dirk |last5=Klose |first5=Holger |last6=Fischer |first6=Rainer |last7=Commandeur |first7=Ulrich |title=Challenges and advances in the heterologous expression of cellulolytic enzymes: a review |journal=Biotechnology for Biofuels |date=December 2014 |volume=7 |issue=1 |doi=10.1186/s13068-014-0135-5 |pmc=4212100 |pmid=25356086 |bibcode=2014BB......7..135L |doi-access=free }}</ref> Konkretno, celuloza se hidrolizira pri čemu nastaju molekule [[šećer]]a. Naprimjer, kod gljivičnih domaćina neophodno je upravljati nivoima ekspresije celulolitskih enzima, kako bi se prevazišao problem njihove razgradnje. Međutim, bioprocesi za dobijanje proteina visokog prinosa pokazali su se zahtjevnim i iziskuju uključivanje dodatnih enzima. Moguće je kombinovati različite sojeve mikroorganizama radi ekspresije enzima, što rezultira ukupnim povećanjem prinosa enzima u obimu koji je ekonomski isplativ.<ref name="Lambertz-2014"/> [[File:Golden_Rice.jpg|Dvije ruke drže rižu. Gledamo ih s desne strane; u desnoj ruci je bijela riža, a u lijevoj zlatna riža.|thumb|Ova slika prikazuje poređenje obične, nemodifikovane riže i zlatne riže. Zlatna riža pokazuje heterolognu ekspresiju gena za beta-karoten.]] === Poljoprivreda === ==== Genetički modifikovani organizmi (GMO) ==== [[Zlatna riža]] je [[GMO]] nastao 2005. godine, putem heterologne ekspresije, kao humanitarna inicijativa za rješavanje problema nedostatka [[vitamin A|vitamina A]]. Riža vrste ''[[Oryza sativa]]'' genetički je modifikovana unošenjem gena za proizvodnju β-karotena, prekursora vitamina A, žuto-narandžaste boje.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Byong H. |title=Advanced fermentation and cell technology |date=2022 |isbn=978-1-119-04278-5 |location=Hoboken, NJ, USA |oclc=1159624466}}</ref> == Ograničenja == Postoji nekoliko ograničenja uočenih kod bakterija, kvasaca i biljaka koja sprečavaju proizvodnju putem heterologne ekspresije na ekonomski isplativom nivou.<ref name="Lambertz-2014"/> Kao prvo, ove metode su i dalje izuzetno skupe u poređenju s prirodnom proizvodnjom, često zahtijevaju više vremena za dobijanje proizvoda, te traže posebne uslove za uzgoj domaćina i indukciju ekspresije. Pored toga, većina metoda još uvijek nije optimizovana, a kod nekih je nivo ekspresije čak i niži nego kod izvornog organizma. Posebno kod biosintetskih gena za prirodne biološki aktivne proizvode od interesa, istraživači su otkrili da se oni vrlo slabo eksprimiraju u laboratorijskim uvjetima, posebno zbog općenito velikih veličina gena.<ref>{{Cite journal |last1=Nah |first1=Hee-Ju |last2=Pyeon |first2=Hye-Rim |last3=Kang |first3=Seung-Hoon |last4=Choi |first4=Si-Sun |last5=Kim |first5=Eung-Soo |date=2017 |title=Cloning and Heterologous Expression of a Large-sized Natural Product Biosynthetic Gene Cluster in Streptomyces Species |journal=Frontiers in Microbiology |volume=8 |page=394 |doi=10.3389/fmicb.2017.00394 |pmid=28360891 |pmc=5350119 |doi-access=free }}</ref> Iako se proteinski proizvodi proizvode, oni često nastaju uz veoma nizak prinos, slabo se izlučuju zbog niske rastvorljivosti ili dovode do stvaranja drugih neželjenih nusproizvoda. Uspješni primjeri heterologne proizvodnje ciljanih proizvoda bilježe se prvenstveno kod gena niske složenosti s malim brojem [[operon]]a. To je često posljedica neusklađenosti regulatornih puteva i mehanizama indukcije ekspresije, što se ogleda u degradaciji određenih aminokiselinskih sekvenci, smanjenoj specifičnoj aktivnosti, nepravilnom membranskom transportu i promjenama u glikozilaciji. Pored toga, postoje prepreke tokom procesa translacije, pri čemu svojstva [[tRNK]] domaćina smanjuju efikasnost translacije, posebno u pogledu prepoznavanja od strane [[ribosom]]a domaćina. Slično tome, modifikacije baza vezanih za tRNK, koje se razlikuju od onih u sistemu domaćina, mogu kvantitativno i kvalitativno smanjiti translaciju proteina. Naprimjer, translacija stranog gena u sistemu domaćina koji nije posjedovao potrebnu tRNK rezultirala je prijevremenim prekidom na kodonu za koji je nedostajala odgovarajuća tRNK. Sve u svemu, kod heterologne ekspresije – kada se translacijski sistemi domaćina razlikuju od izvornog sistema iz kojeg geni potiču – česte su greške u kodiranju, pomaci [[okvir čitanja|okvira čitanja]] (''frameshift'') te prijevremeni ili nepravilni završetak sekvence. Posljedično, to dovodi do manjeg prinosa funkcionalnih proteina ili neželjene prekomjerne ekspresije proteina. Ove greške su posebno izražene kod značajnog i neprirodnog povećanja potražnje za biološkim mehanizmima sistema domaćina. To često uzrokuje preusmjeravanje ćelijskih resursa sa normalnih procesa na proizvodnju heterolognog proteina. Konkretno, to opterećuje snabdijevanje tRNK i [[aminokiselina]]ma, sisteme kontrole kvaliteta i sisteme sekrecije, kao i [[NADPH]] neophodan za anaboličke procese. Štaviše, neprirodno nagomilavanje heterolognih proteina dovodi i do štetnih efekata po domaćina.<ref name="Smith-1996">{{cite journal |last1=Smith |first1=David W. E. |title=Problems of Translating Heterologous Genes in Expression Systems: The Role of tRNA |journal=Biotechnology Progress |date=January 1996 |volume=12 |issue=4 |pages=417–422 |doi=10.1021/bp950056a |pmid=8987471 }}</ref> Sveukupno, implikacije nisu evidentne samo u niskim prinosima proizvoda, već i u odgovorima domaćina na [[stres]] i smanjenoj održivosti domaćina. Postoje mnoga područja aktivnog istraživanja koja se bave ovim ograničenjima korištenja heterologne ekspresije, posebno u komercijalnom okruženju. Jedan pristup je određivanje optimalnog sistema domaćina za svaki specifični ciljni proteinski proizvod, budući da različiti, posebno ne-nativni proteini često imaju devijantno ponašanje u drugim organizmima, a neki sistemi domaćina mogu proizvesti veće prinose ili zahtijevati blaže uslove od drugih. Konkretno, uključivanje različitih promotora ili optimizovanih genetskih sekvenci i korištenje varijanti ili sojeva organizama koji omogućavaju ove posttranslacijske modifikacije je pristup od interesa. Na primjer, varijante koje imaju efikasnu sekreciju mogu omogućiti da proizvodnja heterolognih ekspresijskih proizvoda bude industrijski relevantna. Pored toga, povećanje dostupnosti kofaktora, poboljšanje kapaciteta [[savijanje proteina|savijanja proteina]], poboljšanje genskih promotora i dizajniranje kontrolnih sistema koji se mijenjaju na osnovu različitih zahtjeva za resursima. Drugi pristup je uključivanje prelaznih perioda u kojima se heterologna proizvodnja smanjuje, kako bi se omogućio oporavak sistema domaćina. Da bi se riješile greške u translaciji, moguće je prekomjerno eksprimirati tRNK, kako bi se ublažili bilo kakvi nedostaci; međutim, modifikacije baza i dalje uveliko zavise od sistema domaćina.<ref name="Smith-1996"/> Naučnici jesu pokušali dizajnirati univerzalni sistem kako bi pokušali ublažiti ove probleme, ali još uvijek ima mnogo toga za otkriti o vezi između domaćina i izvornih producenata, te implikacijama povećanog opterećenja na sisteme domaćina. == Etičke brige == Napredak u tehnologiji rekombinantne DNK revolucionirao je ideju liječenja bolesti rekonstrukcijom ili zamjenom neispravnih gena. [[Genska terapija]] tehnika je koja transplantira normalne gene u ćelije koje sadrže nedostajuće ili defektne gene kako bi se ispravili genetski poremećaji. Ipak, izraženo je nekoliko zabrinutosti u vezi s efikasnošću genske terapije zbog ograničene stope uspjeha u kliničkim ispitivanjima.<ref name="Thomas-2003">{{Cite journal |last1=Thomas |first1=Clare E. |last2=Ehrhardt |first2=Anja |last3=Kay |first3=Mark A. |date=May 2003 |title=Progress and problems with the use of viral vectors for gene therapy |journal=Nature Reviews Genetics |language=en |volume=4 |issue=5 |pages=346–358 |doi=10.1038/nrg1066 |pmid=12728277 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Nambisan |first1=Padma |title=An Introduction to Ethical, Safety and Intellectual Property Rights Issues in Biotechnology |chapter=Ensuring Safety in Biotechnology |date=2017 |pages=211–232 |doi=10.1016/B978-0-12-809231-6.00009-0 |isbn=978-0-12-809231-6 }}</ref> Tokom godina uloženi su ogromni napori kako bi se u potpunosti razumjeli vektori, virusi i njihova interakcija s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] domaćina. Ipak, ne reaguju svi odbrambeni sistemi na isti način. Kod nekih pacijenata zabilježen je odgovor nalik autoimunskoj reakciji, pri čemu tijelo odbacuje ovaj tretman. Heterologni geni prepoznaju se kao strani organizmu domaćina i mogu podstaknuti upalne reakcije posredovane [[citokin]]ima, što na kraju dovodi do njihovog uništavanja djelovanjem citotoksičnih [[T-ćelija]]. To je dovelo do preispitivanja odnosa između doze vektora i ćelijske toksičnosti, budući da naučnici uviđaju kako neadekvatna aktivacija ovih reakcija može izazvati ozbiljne nuspojave, ne samo kod ćelija zahvaćenih bolešću već i u drugim zdravim dijelovima tijela.<ref name="Thomas-2003"/> Genetička modifikacija koja se koristi za rješavanje pitanja izvan medicinskih potreba – poput [[boja očiju|boje očiju]], atletskih sposobnosti, [[inteligencija|inteligencije]] i slično – jedan je od primjera koji je doveo u pitanje etičnost takve primjene.<ref>{{cite journal |last1=Rothschild |first1=Jodie |title=Ethical considerations of gene editing and genetic selection |journal=Journal of General and Family Medicine |date=May 2020 |volume=21 |issue=3 |pages=37–47 |doi=10.1002/jgf2.321 |doi-access=free |pmc=7260159 |pmid=32489755}}</ref> [[Eugenika]], koja jednoj grupi poželjnih ljudskih osobina daje prednost u odnosu na drugu, dovela je do straha od mogućih negativnih reakcija društva prema genetički modifikovanim ili genetički nemodifikovanim pojedincima. Kada je riječ o modifikaciji zametne linije, ne postoji garancija da će tretman pružiti trajno izlječenje tokom cijelog života pacijenta, niti da li se ti geni mogu prenijeti na potomstvo.<ref name="Brokowski-2019">{{cite journal |last1=Brokowski |first1=Carolyn |last2=Adli |first2=Mazhar |title=CRISPR Ethics: Moral Considerations for Applications of a Powerful Tool |journal=Journal of Molecular Biology |date=January 2019 |volume=431 |issue=1 |pages=88–101 |doi=10.1016/j.jmb.2018.05.044 |pmc=6286228 |pmid=29885329 }}</ref> Iako [[CRISPR|CRISPR (grupisani, pravilno razmaknuti, kratki palindromski ponavljajući nizovi)]] – tehnika koja omogućava jednostavno uređivanje gena – može ponuditi određene prednosti, ona također može predstavljati dodatne rizike za ljudski organizam. Naprimjer, pri [[editiranje|editiranju]] pomoću CRISPR-a mogu postojati tehnička ograničenja. Sve dok se ne postigne napredak koji bi naučnicima pružio dovoljno znanja za potpuno razumijevanje svih potencijalnih koristi i rizika povezanih s ovom tehnikom, i dalje će postojati zabrinutost u pogledu sigurnosti njene primjene.<ref name="Brokowski-2019"/> U nekoliko eksperimenata koji su uključivali proučavanje ćelijskih linija životinja i ljudi zabilježena je mogućnost da editiranje rezultira nepotpunom ili netačnom genetičkom sekvencom.<ref name="Brokowski-2019"/> Budući da je gotovo nemoguće sa sigurnošću predvidjeti povoljan ishod, zbog ove tehnike je znatno teže promovirati uređivanje zametne linije kao pouzdan lijek za osobe koje boluju od neizlječivih bolesti. == Također pogledajte== * [[Rekombinantna DNK]] * [[Proizvodnja proteina]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biotehnologija]] [[Kategorija:Genetičko inženjerstvo]] ndr6xvkydjr8k3lh69ruiibnicwh0tr Hromofora 0 538497 3936983 3934324 2026-10-24T20:33:28Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936983 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Hromatofora}} [[File:Fall Leaves (199582361).jpeg|thumb|260px| Lišće mijenja boju u jesen jer se njegove hromofore (molekule [[hlorofil]]a) razgrađuju i prestaju apsorbirati crvenu i plavu svjetlost.<ref>{{cite journal |last1=Kräutler |first1=Bernhard |title=Breakdown of Chlorophyll in Higher Plants—Phyllobilins as Abundant, Yet Hardly Visible Signs of Ripening, Senescence, and Cell Death |journal=Angew. Chem. Int. Ed. |date=26 February 2016 |volume=4882 |issue=55 |pages=4882–4907 |doi=10.1002/anie.201508928 |pmid=26919572 |pmc=4950323 }}</ref>]] '''Hromofora''' jeste dio [[molekula]] odgovoran za njihovu [[boja|boju]].<ref>IUPAC Gold Book [http://goldbook.iupac.org/C01076.html Chromophore]</ref> Termin jest izveden od grčkih riječi ''chroma'' (boja) i ''phoros'' (nositelj). Boja koju naše oči vide odgovara onom dijelu svjetlosti koji objekat ne apsorbira unutar određenog raspona talasnih dužina vidljive svjetlosti. Hromofora je dio molekule u kojem se [[energija|energetska]] razlika između dvije odvojene molekularne orbitale nalazi u rasponu vidljivog spektra (ili, u neformalnom kontekstu, u spektru koji se posmatra). Vidljiva svjetlost koja pada na hromoforu može se stoga apsorbirati, pri čemu dolazi do pobuđivanja elektrona iz osnovnog u pobuđeno stanje. Kod bioloških molekula koje služe za hvatanje ili detekciju svjetlosne energije, hromofora onaj je dio molekule koji, pod uticajem [[svjetlost]]i, uzrokuje [[konformacijska promjena| konformacijsku promjenu]] same molekule. [[File:Why_are_plants_green.svg|alt=|thumb|Zdrave biljke doživljavamo kao zelene jer hlorofil apsorbira uglavnom plave i crvene talasne dužine, dok se zelena svjetlost – koju reflektiraju biljne strukture poput ćelijskih zidova – apsorbira u manjoj mjeri.<ref name=JBE>{{cite journal |doi=10.1080/00219266.2020.1858930|doi-access=free |title=Chlorophyll does not reflect green light – how to correct a misconception |year=2020 |last1=Virtanen |first1=Olli |last2=Constantinidou |first2=Emanuella |last3=Tyystjärvi |first3=Esa |journal=Journal of Biological Education |volume=56 |issue=5 |pages=1–8 }}</ref>]] [[File:Beta-Carotene conjugation.svg|alt=|thumb|upright=1.4| Jedanaest konjugovanih dvostrukih veza koje čine hromofor molekule [[beta-karoten|β-karotena]] označeno je crvenom bojom.]] == Hromofore sa sistemom konjugovanih pi-veza == [[File:Heme_B.svg|thumb|[[Porfirin]]ske [[strukturna jedinica (hemija)|jedinice]] u našim crvenim krvnim zrncima – čija je primarna funkcija vezivanje atoma željeza koji hvataju kisik – formiraju [[hem]]ske hromofore koji ljudskoj krvi daju crvenu boju. Organizam razgrađuje hem u [[biliverdin]] (koji modricama daje plavo-zelenu boju), a on se dalje razgrađuje u [[bilirubin]] (koji pacijentima sa [[žutica|žuticom]] daje žutu nijansu kože).]] [[File:RetinalCisandTrans.svg|upright=1.4|thumb|U oku [[sisar]]a, molekula ''[[retinal]]a'' predstavlja '''konjugovanu hromoforu'''. ''Retinal'' počinje kao 11-''cis''-retinal koji se, nakon hvatanja [[foton]]a γ (svjetlosti) odgovarajuće talasne dužine, ispravlja u [[retinal|''all-trans''-retinal]]; ovaj oblik vrši pritisak na [[opsin]]ski protein u [[mrežnjača|mrežnjači]], čime se pokreće kaskada [[ćelijska signalizacija|hemijske signalizacije]] koja rezultira [[percepcija|percepcijom]] svjetlosti ili slika u mozgu.]] Baš kao što dvije susjedne p-orbitale u molekuli formiraju pi-vezu, tri ili više susjednih p-orbitala mogu formirati konjugirani pi-sistem. U konjugiranom pi-sistemu, elektroni mogu apsorbirati određene [[foton]]e dok rezoniraju duž niza p-orbitala – slično načinu na koji radio-antena detektira fotone duž svoje dužine. Obično, što je pi-sistem više konjugiran (duži), to se može apsorbirati foton veće talasne dužine. Drugim riječima, sa svakom dodatnom susjednom dvostrukom vezom u strukturnoj formuli molekule, možemo predvidjeti da će sistem našem oku sve vjerovatnije izgledati žuto, jer je manja [[vjerovatnoća]] da će apsorbirati žutu, a veća da će apsorbirati crvenu svjetlost. („Konjugirani sistemi sa manje od osam konjugiranih dvostrukih veza apsorbiraju samo u ultraljubičastom području i bezbojni su za ljudsko oko”, „Spojevi koji su plavi ili zeleni obično ne zavise samo od konjugiranih dvostrukih veza.”)<ref>{{cite book |last1=Lipton |first1=Mark |title=Purdue: Chem 26505: Organic Chemistry I (Lipton), LibreTexts edition |date=Jan 31, 2017 |publisher=Purdue University |edition= |chapter-url=https://chem.libretexts.org/Courses/Purdue/Purdue%3A_Chem_26505%3A_Organic_Chemistry_I_(Lipton)/Chapter_1._Electronic_Structure_and_Chemical_Bonding/1.10%3A_Pi_Conjugation |chapter=Chapter 1: Electronic Structure and Chemical Bonding, Chapter 1.10: Pi Conjugation}}</ref> Kod konjugiranih hromofora, elektroni prelaze između energetskih nivoa koji odgovaraju proširenim pi-orbitalama, formiranim od elektronskih oblaka sličnih onima u aromatskim sistemima. Uobičajeni primjeri uključuju retinal (koji se u oku koristi za detekciju svjetlosti), razne prehrambene boje, boje za tkanine (azo-spojevi), [[pH]]-indikatore, likopen, β-karoten i [[antocijan]]e. Različiti faktori u strukturi hromofora određuju u kojem će dijelu spektra (tj. pri kojoj talasnoj dužini) hromofora vršiti apsorpciju. Produžavanje ili proširivanje konjugiranog sistema uvođenjem dodatnih nezasićenih (višestrukih) veza u molekulu obično pomjera apsorpciju prema dužim talasnim dužinama. Woodward-Fieserova pravila mogu se koristiti za procjenu talasne dužine maksimalne apsorpcije u ultraljubičastom i vidljivom području kod organskih spojeva sa sistemima konjugiranih pi-veza. Neki od njih su hromofore na bazi metalnih kompleksa, koji sadrže [[metal]] u koordinacijskom kompleksu s [[ligand]]ima. Primjeri su [[hlorofil]], koji biljke koriste za [[fotosinteza|fotosintezu]], i [[hemoglobin]], prenositelj kisika u krvi kičmenjaka. U ova dva primjera, metal je vezan u kompleks u središtu tetrapirolnog makrocikličnog prstena: riječ je o željezu u [[hem]]-grupi (željezo u porfirinskom prstenu) hemoglobina, odnosno o [[magnezij]]u vezanom u prstenu tipa hlora u slučaju [[hlorofil]]a. Sistem visoko konjugiranih pi-veza makrocikličnog prstena apsorbira vidljivu svjetlost. Priroda centralnog metala također može utjecati na apsorpcijski spektar kompleksa metal-makrocikl ili na svojstva kao što je vrijeme života pobuđenog stanja..<ref>{{cite book |last1=Gouterman |first1=Martin |chapter=Optical spectra and electronic structure of porphyrins and related rings |pages=1–165 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=vuWERW37obgC&pg=PA1 |doi=10.1016/B978-0-12-220103-5.50008-8 |id={{NAID|10005456738}} |editor1-last=Dolphin |editor1-first=David |title=The Porphyrins V3 |series=Physical Chemistry, Part A |date=2012 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-14390-5 }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1007/1-4020-4516-6_1 |chapter=An Overview of Chlorophylls and Bacteriochlorophylls: Biochemistry, Biophysics, Functions and Applications |title=Chlorophylls and Bacteriochlorophylls |series=Advances in Photosynthesis and Respiration |year=2006 |last1=Scheer |first1=Hugo |volume=25 |pages=1–26 |isbn=978-1-4020-4515-8 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Shapley |first1=Patricia |year=2012 |title=Absorbing light with organic molecules |url=http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/GenChem2/B2/1.html |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621052014/http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/GenChem2/B2/1.html |url-status=dead }}</ref> Tetrapirolna grupa u organskim spojevima koja nije makrociklička, ali ipak posjeduje konjugirani sistem pi-veza, djeluje kao hromofora. Primjeri takvih spojeva su [[bilirubin]] i [[urobilin]], koji su žute boje. ==Auksohrom== Auksohrom je [[funkcionalna grupa]] atoma vezana za hromoforu koja mijenja sposobnost hromofora da apsorbira svjetlost, utičući na talasnu dužinu ili intenzitet apsorpcije. ==Halohromizam== {{glavni|Halohromizam}} Halohromizam se javlja kada supstanca mijenja boju uslijed promjene pH vrijednosti. To je svojstvo pH-indikatora, čija se molekularna struktura mijenja pri određenim promjenama pH vrijednosti okoline. Ta promjena strukture utiče na hromofore unutar molekule pH-indikatora. Naprimjer, [[fenolftalein]] jest [[pH]]-indikator čija se struktura mijenja s promjenom pH vrijednosti, kao što je prikazano u sljedećoj tabeli: {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center;" ! Struktura | | [[File:Phenolphthalein-low-pH-2D-skeletal.svg|180px]] || [[File:Phenolphthalein-mid-pH-2D-skeletal.svg|180px]] |- ! pH | 0–8,2 || 8,2–12 |- ! Uslovi | k Kiseli ili približno neutralni || Bazni |- ! Naziv boje | Bezbojan || Ružičasta do fuksija |- ! Boja | bgcolor="white" | || bgcolor="fuchsia" | |- |} U pH-opsegu od približno 0 do 8, molekula sadrži tri aromatska prstena vezana za centralni tetraedarski sp<sup>3</sup>-hibridizirani atom ugljika, što onemogućava konjugaciju π-veza unutar aromatskih prstenova. Zbog svog ograničenog obima, aromatski prstenovi apsorbuju svjetlost samo u ultraljubičastom području, pa se jedinjenje čini bezbojnim u rasponu pH vrijednosti od 0 do 8. Međutim, kada pH vrijednost poraste iznad 8,2, taj centralni atom ugljika postaje dio dvostruke veze, poprimajući sp<sup>2</sup> hibridizaciju i ostavljajući p-orbitalu koja se preklapa sa π-vezama u prstenovima. To dovodi do konjugacije triju prstenova i formiranja proširene hromofore koja apsorbuje vidljivu svjetlost većih talasnih dužina, dajući fuksija boju.<ref>{{cite web|url = http://www.chemguide.co.uk/analysis/uvvisible/theory.html#top |title = UV-Visible Absorption Spectra|first = Jim|last = Clark |date = May 2016|website = chemguide.co.uk}}</ref> Pri vrijednostima pH izvan raspona 0–12, druge promjene molekularne strukture dovode do drugačijih promjena boje; pogledajte detalje za [[fenolftalein]]. == Uobičajene talasne dužine apsorpcije hromofora == {| class="wikitable" |- ! Funkcionalna grupa ili jedinjenje !! Talasna dužina apsorpcije |- | [[Bromfenol plavo]] (žuti oblik)||591&nbsp;nm<ref>{{cite book |last1=Harris |first1=C. Daniel |title=Quantitative chemical analysis |url=https://archive.org/details/quantitativechem0000harr_z5l3 |date=2016 |publisher=Freeman |location=New York |isbn=9781464135385 |edition=9 |page=[https://archive.org/details/quantitativechem0000harr_z5l3/page/437 437]}}</ref> |- |[[Malahitno zelena]] |617&nbsp;nm<ref>{{Cite book|last=Pretsch|first=Ernö.|title=Tables of Spectral Data for Structure Determination of Organic Compounds|date=1989|publisher=Springer Berlin Heidelberg|others=Thomas Clerc, Joseph Seibl, Wilhelm Simon|isbn=978-3-662-10207-7|edition=Second |location=Berlin, Heidelberg|oclc=851381738}}</ref> |- |[[Cianidin]] |545&nbsp;nm |- |[[β-karoten]] |452&nbsp;nm |- |} ==Također pogledajte== {{ Refbegin|2}} * [[Biološki pigment]] * [[Hromatofora]] * [[Fluorofora]] * [[Lakmus]] * [[Farmakofora]] * [[Fotofora]], žljezdani organ * [[Pigment]] * [[Spektroskopija]] * [[Vizuelna fototransdukcija]] * [[Woodwardova pravila]] {{refend|2}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://webexhibits.org/causesofcolor/index.html Causes of Color]: physical mechanisms by which color is generated. * [https://web.archive.org/web/20060805192201/http://www.azonano.com/news.asp?newsID=2538 High Speed Nano-Sized Electronics May be Possible with Chromophores] - Azonano.com {{teme o bojama}} {{Authority control}} [[Kategorija:Hemijske strukture]] [[Kategorija:Pigmenti]] [[Kategorija:Molekule]] 7s63q8oheg9kilb536wy4aw03j28xdb Sindrom fragilnog hromosoma X 0 538498 3936958 3935380 2026-10-24T19:42:14Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936958 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Sindrom fragilnog X hromosoma | sinonimi = Martin-Bellov sindrom,<ref name=NIH2012GHR/><br/>Escalanteov sindrom | slika = Fragx-2.jpg | opis_slike = Dječak sa izbočenim ušima, karakteristika sindroma fragilnog [[hromosom X|X hromosoma]] | specijalnost = [[Medicinska genetika]], [[pedijatrija]], [[psihijatrija]] | simptomi = [[Intelektualna invalidnost]], dugo i usko lice, velike uši, fleksibilni prsti, autistično [[ponašanje]], [[makroorhidizam|veliki testisi]]<ref name=NIH2012GHR/> | komplikacije = [[Epilepsijski napad|Napadi]]<ref name=NIH2012GHR/> | pojava = Primjetan do 2. godine<ref name=NIH2012GHR/> | trajanje = Doživotno<ref name=CDC2017/> | vrste = | uzroci = [[Genetički poremećaj|Genetički]] ([[spolno vezano nasljeđivanje|X-vezano dominantno]]) | rizici = | dijagnoza = [[Genetičko testiranje]]<ref name=CDC2017/> | diferencijalna_dijagnoza =[[Autizam]] | prevencija =[[Genetičko savjetovanje]] | liječenje = [[Podržavajuća njega]], rane intervencije<ref name=CDC2017/> | lijek = Dva nova lijeka, AFQ-056 ([[mavoglurant]]) i [[dipraglurant]], kao i lijek prenamijenjene namjene [[fenobam]], trenutno se testiraju na ljudima za liječenje FXS-a. | prognoza =Neizvjesna | frekvencija = 1/4.000 (muškarci), 1/8.000 (žene)<ref name=NIH2012GHR/> | smrtnost =Incidentna }} '''Sindrom fragilnog X hromozoma''' ('''FXS''') je [[genetički poremećaj|genetički]] [[neurorazvojni poremećaj]].<ref name="NIH2012GHR">{{cite web|url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/fragile-x-syndrome/|title=fragile X syndrome|date=April 2012|website=Genetics Home Reference|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009162713/https://ghr.nlm.nih.gov/condition/fragile-x-syndrome|archive-date=9 October 2016|access-date=7 October 2016}}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Fragx-1.jpg|thumb|upright=1.3| Istaknuta obilježja sindroma uključuju izduženo lice i velike ili izbočene uši.]] Osim intelektualne invalidnosti, istaknute karakteristike sindroma mogu uključivati izduženo lice, velike ili izbočene uši, ravna stopala, veće testise ([[makroorhidizam]]) i nizak mišićni tonus.<ref name=McLennan/><ref name=Garber/> Ponavljajući ''otitis media'' ([[infekcija]] srednjeg uha) i [[sinusitis]] česti su tokom ranog djetinjstva. [[Govor]] može biti neuredan ili nervozan. Karakteristike ponašanja mogu uključivati stereotipne pokrete (npr. mahanje rukama) i atipičan socijalni razvoj, posebno stidljivost, ograničen kontakt očima, probleme s [[pamćenje]]m i poteškoće s kodiranjem lica. Neke osobe sa sindromom fragilnog X hromosoma također ispunjavaju dijagnostičke kriterije za [[autizam]].<ref name=McLennan/><ref name=Garber/>ref>{{Cite web |title=Fragile X and Autism {{!}} Fragile X Society {{!}} UK |url=https://www.fragilex.org.uk/fragile-x-and-autism |access-date=2022-09-07 |website=fragilex |language=en}}</ref> Muškarci s potpunom mutacijom pokazuju gotovo potpunu [[penetrantnost (geneka)|penetraciju]] i stoga će gotovo uvijek pokazivati simptome FXS-a, dok žene s potpunom mutacijom uglavnom pokazuju penetraciju od oko 50%, kao rezultat posjedovanja drugog, normalnog X hromosoma.<ref name=Santoro/> Žene s FXS-om mogu imati simptome u rasponu od blagih do teških, iako su općenito manje pogođene od muškaraca zbog varijabilnosti u X-inaktivaciji.<ref>{{cite journal | vauthors = Bartholomay KL, Lee CH, Bruno JL, Lightbody AA, Reiss AL | title = Closing the Gender Gap in Fragile X Syndrome: Review on Females with FXS and Preliminary Research Findings | journal = Brain Sciences | volume = 9 | issue = 1 | page = 11 | date = January 2019 | pmid = 30642066 | pmc = 6356553 | doi = 10.3390/brainsci9010011 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web |last=CDC |date=2022-06-03 |title=What is Fragile X Syndrome (FXS)? {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/ncbddd/fxs/facts.html |access-date=2022-11-04 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}</ref> ===Fizički fenotip=== * Velike, [[izbočene uši]] (oba) * Dugo lice ([[vertikalni maksilarni višak]]) * [[Visoko zakrivljeno nepce]] (povezano s gore navedenim) * [[Hipermobilnost (zglobovi)|Hiperekstenzibilni zglobovi prstiju]] * Hiperekstenzibilni palčevi ('dvostruko zglobni') * [[Rovna stopala]] * Mekana koža, ponekad opisana kao baršunasta (posebno na dlanovima) ili suvišna koža na nadlanicama.<ref name="Lubala 2018">{{cite journal |last1=Lubala |first1=TK |last2=Lumaka |first2=A |last3=Kanteng |first3=G |last4=Mutesa |first4=L |last5=Mukuku |first5=O |last6=Wembonyama |first6=S |last7=Hagerman |first7=R |last8=Luboya |first8=ON |last9=Lukusa Tshilobo |first9=P |title=Fragile X checklists: A meta-analysis and development of a simplified universal clinical checklist. |journal=Molecular Genetics & Genomic Medicine |date=6 April 2018 |volume=6 |issue=4 |pages=526–32 |doi=10.1002/mgg3.398 |doi-access=free |pmid=29624914|pmc=6081230 }}</ref><ref name="Hagerman 2025" /> * Postpubertetska [[makroorhidizam]] (veliki testisi kod muškaraca nakon [[pubertet]]a)<ref>{{cite book| vauthors = Jordan JA, Regezi JJ, Sciubba RC |title=Oral pathology: clinical pathologic correlations| url = https://archive.org/details/oralpathologycli0005rege |year=2008|publisher=Saunders/Elsevier|location=St. Louis, Mo.|isbn=978-1-4160-4570-0|edition=5th|chapter=15}} Section on fragile X syndrome{{page needed|date=December 2013}}</ref> * [[Hipotonija]] (nizak mišićni tonus)<ref>{{cite journal | vauthors = Nichols C, Nichols D |title=Fragile X Syndrome: Implications for Physical Education |journal=Palaestra |date=1 June 2019 |volume=33 |issue=3}}</ref><ref name=book2>{{cite book | vauthors = Goldstein S, Reynolds CR |title=Handbook of neurodevelopmental and genetic disorders in children | url = https://archive.org/details/handbookofneurod0000unse |location=New York |publisher=Guilford Press |year=1999 |isbn=978-1-57230-448-2}}</ref> ===Intelektualni razvoj=== Osobe sa FXS-om mogu se pojaviti bilo gdje na kontinuumu od [[teškoća u učenju]] u kontekstu normalnog [[koeficijent inteligencije|koeficijenta inteligencije]] (IQ) do teške [[mentalna retardacija|intelektualne invalidnosti]], sa prosječnim IQ-om od 40 kod muškaraca koji imaju potpuno [[utišavanje gena]] ''FMR1''.<ref name=Garber>{{cite journal | vauthors = Garber KB, Visootsak J, Warren ST | title = Fragile X syndrome | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 16 | issue = 6 | pages = 666–672 | date = June 2008 | pmid = 18398441 | pmc = 4369150 | doi = 10.1038/ejhg.2008.61 }}</ref> Žene, koje su obično manje pogođene, uglavnom imaju IQ koji je normalan ili na granici s poteškoćama u učenju. Glavne poteškoće kod osoba s FXS-om su s radnim i kratkoročnim [[pamćenje]]m, izvršnim funkcijama, vizualnim pamćenjem, vizualno-prostornim odnosima i matematikom, dok su verbalne sposobnosti relativno nepromijenjene.<ref name=Garber/><ref name=Hall/> Podaci o intelektualnom razvoju kod FXS-a ograničeni su. Međutim, postoje neki dokazi da se standardizirani [[IQ]] s vremenom smanjuje u većini slučajeva, očito kao rezultat usporenog intelektualnog razvoja. Longitudinalna studija koja je proučavala parove braće i sestara gdje je jedno dijete bilo pogođeno, a drugo nije, otkrila da su pogođena djeca imala stopu intelektualnog učenja koja je bila 55% sporija od neoboljele djece.<ref name=Hall>{{cite journal | vauthors = Hall SS, Burns DD, Lightbody AA, Reiss AL | title = Longitudinal changes in intellectual development in children with Fragile X syndrome | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-abnormal-child-psychology_2008-08_36_6/page/927 | journal = Journal of Abnormal Child Psychology | volume = 36 | issue = 6 | pages = 927–939 | date = August 2008 | pmid = 18347972 | pmc = 4820329 | doi = 10.1007/s10802-008-9223-y }}</ref> Osobe sa FXS-om često su pokazivale jezičke i komunikacijske probleme..<ref name=":0">{{Cite journal| vauthors = Abbeduto L, Hagerman RJ |date=1997|title=Language and communication in fragile X syndrome |journal= Mental Retardation and Developmental Disabilities Research Reviews |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=313–322 |doi=10.1002/(SICI)1098-2779(1997)3:4<313::AID-MRDD6>3.0.CO;2-O|issn=1098-2779}}</ref> Ovo može biti povezano s mišićnom funkcijom [[usta]] i deficitima [[čeoni režanj|frontalnog režnja]].<ref name=":0"/> === Autizam === Sindrom fragilnog X hromosoma je najčešći genetički uzrok autizma.<ref name="Hagerman 2025" /><ref name=McLennan/><ref name=Bud/> Ovo otkriće rezultiralo je medicinskim skriningom za mutaciju FMR1 kod osoba koje se prezentiraju s autizmom.<ref name=McLennan/> Kod osoba sa sindromom fragilnog X hromosoma, prevalencija istovremenog [[poremećaj iz autističnog spektra| poremećaja iz autističnog spektra]] (PAS) procijenjena je na između 15 i 60%, s varijacijama zbog razlika u dijagnostičkim metodama i visoke učestalosti autističnih karakteristika kod osoba sa sindromom fragilnog X hromosoma koje ne ispunjavaju DSM kriterije za ASD.<ref name=Bud/> Iako osobe sa FXS-om imaju poteškoća u stvaranju prijateljstava, osobe sa FXS-om i ASD-om karakteristično imaju i poteškoća u recipročnoj komunikaciji sa svojim vršnjacima. Čini se da su ponašanja socijalnog povlačenja, uključujući izbjegavanje i ravnodušnost, najbolji prediktori ASD-a kod FXS-a, pri čemu se čini da je izbjegavanje više povezano sa socijalnom anksioznošću, dok je ravnodušnost jače povezana s ASD-om.<ref name=Bud/> Kada su prisutni i autizam i FXS, uočava se veći jezički deficit i niži IQ u poređenju sa djecom samo sa FXS-om.<ref name=book>Hagerman, Randi J., and Paul J. Hagerman. ''Fragile X syndrome: diagnosis, treatment, and research''. 3, illustrated ed. Baltimore, MD: JHU P, 2002.}}</ref> Genetički [[modelni organizam|mišji modeli]] FXS-a također su pokazali autistična ponašanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Pietropaolo S, Guilleminot A, Martin B, D'Amato FR, Crusio WE | title = Genetic-background modulation of core and variable autistic-like symptoms in Fmr1 knock-out mice | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 2 | date = February 2011 | pmid = 21364941 | pmc = 3043074 | doi = 10.1371/journal.pone.0017073 | doi-access = free | bibcode = 2011PLoSO...617073P | author-link5 = Wim Crusio }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bernardet M, Crusio WE | title = Fmr1 KO mice as a possible model of autistic features | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 6 | pages = 1164–1176 | date = September 2006 | pmid = 16998604 | pmc = 5917219 | doi = 10.1100/tsw.2006.220 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mineur YS, Huynh LX, Crusio WE | title = Social behavior deficits in the Fmr1 mutant mouse | journal = Behavioural Brain Research | volume = 168 | issue = 1 | pages = 172–175 | date = March 2006 | pmid = 16343653 | doi = 10.1016/j.bbr.2005.11.004 | s2cid = 45731129 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Spencer CM, Alekseyenko O, Hamilton SM, Thomas AM, Serysheva E, Yuva-Paylor LA, Paylor R | title = Modifying behavioral phenotypes in Fmr1KO mice: genetic background differences reveal autistic-like responses | journal = Autism Research | volume = 4 | issue = 1 | pages = 40–56 | date = February 2011 | pmid = 21268289 | pmc = 3059810 | doi = 10.1002/aur.168 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Spencer CM, Graham DF, Yuva-Paylor LA, Nelson DL, Paylor R | title = Social behavior in Fmr1 knockout mice carrying a human FMR1 transgene | url = https://archive.org/details/sim_behavioral-neuroscience_2008-06_122_3/page/710 | journal = Behavioral Neuroscience | volume = 122 | issue = 3 | pages = 710–715 | date = June 2008 | pmid = 18513141 | doi = 10.1037/0735-7044.122.3.710 }}</ref> ===Socijalna interakcija=== FXS karakterizira [[socijalna anksioznost]], uključujući loš kontakt očima, odbijanje pogleda, produženo vrijeme potrebno za početak socijalne interakcije i poteškoće u uspostavljanju odnosa s vršnjacima. <ref name=Tranfaglia/> Socijalna [[anksioznost]] jeste jedna od najčešćih karakteristika povezanih s FXS-om, pri čemu je do 75% muškaraca u jednoj seriji okarakterizirano kao pretjerana stidljivost, a 50% kao napadi panike.<ref name=Bud/> Socijalna anksioznost kod osoba s FXS-om povezana je s izazovima kodiranja lica, sposobnošću prepoznavanja lica koje je osoba već vidjela.<ref>{{cite journal | vauthors = Holsen LM, Dalton KM, Johnstone T, Davidson RJ | title = Prefrontal social cognition network dysfunction underlying face encoding and social anxiety in fragile X syndrome | journal = NeuroImage | volume = 43 | issue = 3 | pages = 592–604 | date = November 2008 | pmid = 18778781 | pmc = 2598775 | doi = 10.1016/j.neuroimage.2008.08.009 }}</ref> Izgleda da su osobe sa FXS-om zainteresovane za socijalnu interakciju i pokazuju veću empatiju od grupa sa drugim uzrocima intelektualne invalidnosti, ali pokazuju anksioznost i povlačenje kada se nađu u nepoznatim situacijama sa nepoznatim ljudima.<ref name=Bud/><ref name=Tranfaglia/> Ovo može varirati od blagog socijalnog povlačenja, koje je pretežno povezano sa stidljivošću, do teškog socijalnog povlačenja, koje može biti povezano sa postojećim poremećajem iz autističnog spektra.<ref name=Bud/> Žene sa FXS-om često pokazuju stidljivost, socijalnu anksioznost i socijalno izbjegavanje ili povlačenje.<ref name=Garber/> Osim toga, utvrđeno je da je premutacija kod žena povezana sa socijalnom anksioznošću. Osobe sa FXS-om pokazale su smanjenu sposobnost regrutovanja više područja mozga za složenije zadatke radne memorije ili rješavanja problema, što se vidi na [[MRI|funkcionalnoj magnetnoj rezonanci]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lightbody AA, Reiss AL | title = Gene, brain, and behavior relationships in fragile X syndrome: evidence from neuroimaging studies | journal = Developmental Disabilities Research Reviews | volume = 15 | issue = 4 | pages = 343–352 | date = 2009 | pmid = 20014368 | pmc = 4354896 | doi = 10.1002/ddrr.77 | publisher = Wiley | oclc = 175296472 }}</ref> === Mentalno zdravlje === [[Poremećaj hiperaktivnosti s deficitom pažnje]] (ADHD) javlja se kod većine muškaraca s FXS-om i 30% žena, što ga čini najčešćom psihijatrijskom dijagnozom kod osoba s FXS-om.<ref name=McLennan/><ref name=Tranfaglia>{{cite journal | vauthors = Tranfaglia MR | title = The psychiatric presentation of fragile x: evolution of the diagnosis and treatment of the psychiatric comorbidities of fragile X syndrome | journal = Developmental Neuroscience | volume = 33 | issue = 5 | pages = 337–348 | year = 2011 | pmid = 21893938 | doi = 10.1159/000329421 | s2cid = 207554509 | doi-access = free }}</ref> Djeca s fragilnim X sindromom imaju vrlo kratak raspon pažnje, hiperaktivna su i pokazuju preosjetljivost na vizualne, slušne, taktilne i olfaktorne podražaje. Imaju poteškoća u velikim gužvama zbog glasnih zvukova, što može dovesti do ispada bijesa zbog hiperuzbuđenosti. Hiperaktivnost i ometajuće [[ponašanje]] vrhunac dostižu u predškolskom uzrastu, a zatim postepeno opadaju s godinama, iako su simptomi nepažnje uglavnom doživotni.<ref name=Tranfaglia/> Osim karakterističnih osobina socijalne fobije, niz drugih simptoma anksioznosti vrlo je često povezan s FXS-om, pri čemu simptomi obično obuhvataju niz psihijatrijskih dijagnoza, ali ne ispunjavaju u potpunosti nijedan od kriterija.<ref name=Tranfaglia/> Djeca s FXS-om izbjegavaju lagani dodir i teksture materijala mogu smatrati iritantnima. Prelazi s jedne lokacije na drugu mogu biti teški za djecu s FXS-om. Bihevioralna terapija se u nekim slučajevima može koristiti za smanjenje djetetove osjetljivosti.<ref name=book2/> Ponašanja poput mahanja rukama i grizenja, kao i agresije, mogu biti izraz anksioznosti. [[Upornost]] je uobičajena komunikacijska i bihevioralna karakteristika kod FXS-a. Djeca sa FXS-om mogu ponavljati određenu uobičajenu aktivnost iznova i iznova. U govoru, trend nije samo ponavljanje iste fraze, već i kontinuirano pričanje o istoj temi. Često se viđa neuredan [[govor]] i [[samogovor]]. Samogovor uključuje razgovor sa samim sobom koristeći različite tonove i visine glasa.<ref name=book2/> Iako će samo manjina slučajeva FXS-a ispuniti kriterije za [[opsesivno-kompulzivni poremećaj]] (OKP), značajna većina će imati simptome opsesije. Međutim, budući da osobe sa FXS-om uglavnom smatraju ova ponašanja ugodnim, za razliku od osoba sa OKP-om, ona se češće nazivaju stereotipnim [[ponašanje]]m. Simptomi raspoloženja kod osoba sa FXS-om rijetko ispunjavaju dijagnostičke kriterije za veći poremećaj raspoloženja jer obično nisu dugotrajnog trajanja.<ref name=Tranfaglia/> Umjesto toga, oni su obično prolazni i povezani sa stresorima, te mogu uključivati labilno (fluktuirajuće) raspoloženje, razdražljivost, samopovređivanje i agresiju. Osobe sa [[sindromom tremora/ataksije povezan s fragilnim X hromosomom]] (FXTAS) vjerovatno će iskusiti kombinacije [[demencija|demencije]], [[poremećaja raspoloženja|raspoloženja]] i [[anksiozni poremećaj|anksioznog poremećaja]]. Utvrđeno je da muškarci sa premutacijom ''FMR1'' i kliničkim dokazima FXTAS-a imaju povećanu pojavu [[somatizacija|somatizacije]], [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja]], interpersonalne osjetljivosti, depresije, fobijske anksioznosti i [[psihoticizam|psihoticizma]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bourgeois JA, Cogswell JB, Hessl D, Zhang L, Ono MY, Tassone F, Farzin F, Brunberg JA, Grigsby J, Hagerman RJ | display-authors = 6 | title = Cognitive, anxiety and mood disorders in the fragile X-associated tremor/ataxia syndrome | journal = General Hospital Psychiatry | volume = 29 | issue = 4 | pages = 349–356 | year = 2007 | pmid = 17591512 | pmc = 3991490 | doi = 10.1016/j.genhosppsych.2007.03.003 }}</ref> === Vid === Oftalmološki problemi uključuju [[strabizam]]. Ovo zahtijeva ranu identifikaciju kako bi se izbjegla [[ambliopija]]. Operacija ili krpanje su obično neophodni za liječenje strabizma ako se rano dijagnosticira. Refrakcijske greške kod pacijenata sa FXS su također česte.<ref name=book/> === Neurologija === Osobe sa FXS imaju veći rizik od razvoja [[epilepsijski napad|napada]], sa stopama između 10% i 40% prijavljenim u literaturi.<ref name=Seizures>{{cite journal | vauthors = Berry-Kravis E, Raspa M, Loggin-Hester L, Bishop E, Holiday D, Bailey DB | title = Seizures in fragile X syndrome: characteristics and comorbid diagnoses | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-intellectual-developmental-disabilities_2010-11_115_6/page/461 | journal = American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities | volume = 115 | issue = 6 | pages = 461–472 | date = November 2010 | pmid = 20945999 | doi = 10.1352/1944-7558-115.6.461 }}</ref> U većim ispitivanim populacijama učestalost varira između 13% i 18%,<ref name=Garber/><ref name=Seizures/> što je u skladu s nedavnom anketom njegovatelja koja je otkrila da je 14% muškaraca i 6% žena iskusilo epilepsijske napade.<ref name=Seizures/> Napadi su obično [[Parcijalni epilepsijski napad |parcijalni]], uglavnom nisu česti i podložni su liječenju lijekovima. Osobe koje su nositelji premutacijskih alela imaju rizik od razvoja [[FXTAS|sindroma tremora/ataksije povezanog s fragilnim X hromosomom]] (FXTAS), progresivne [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativne bolesti]].<ref name=Santoro/><ref name=Peprah/> Javlja se kod otprilike polovine muških nositelja starijih od 70 godina, dok je penetracija kod žena niža. Tipično, početak [[tremor]]a javlja se u šestoj deceniji života, s naknadnom progresijom do [[ataksija|ataksije]] (gubitka koordinacije) i postepenog kognitivnog pada.<ref name=Peprah/> === Radna memorija === Od 40-ih godina nadalje, muškarci s FXS-om počinju razvijati progresivno teže probleme u obavljanju zadataka koji zahtijevaju centralni izvršni dio [[radna memorija|radne memorije]]. Radna memorija uključuje privremeno pohranjivanje [[informacija]] 'u umu', dok se obrađuju iste ili druge informacije. Fonološka memorija (ili verbalna radna memorija) pogoršava se s godinama kod muškaraca, dok vizualno-prostorna memorija nije direktno povezana s godinama. Muškarci često doživljavaju oštećenje u funkcioniranju [[fonološka petlja|fonološke petlje]]. Dužina CGG-a je značajno korelirana s centralnim izvršnim dijelom i vizualno-prostornom memorijom. Međutim, kod premutacijske osobe, dužina CGG-a je značajno [[korelacija|korelirana]] samo s centralnim izvršnim dijelom, a ne ni s fonološkom memorijom ni s vizualno-prostornom memorijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Cornish KM, Kogan CS, Li L, Turk J, Jacquemont S, Hagerman RJ | title = Lifespan changes in working memory in fragile X premutation males | journal = Brain and Cognition | volume = 69 | issue = 3 | pages = 551–558 | date = April 2009 | pmid = 19114290 | pmc = 4158922 | doi = 10.1016/j.bandc.2008.11.006 }}</ref> === Plodnost === Oko 20% žena koje su nositeljke premutacije fragilnog X hromosoma pogođene su [[primarna insuficijencija jajnika povezana s fragilnim X hromosomom|primarnom insuficijencijom jajnika povezanom s fragilnim X hromosomom]] (FXPOI), koja se definira kao [[primarna insuficijencija jajnika]], što je [[menopauza]] koja se javlja prije 40. godine života (prosječna dob u menopauzi u SAD-u je 51 godina).<ref name=Santoro>{{cite journal | vauthors = Santoro MR, Bray SM, Warren ST | title = Molecular mechanisms of fragile X syndrome: a twenty-year perspective | journal = Annual Review of Pathology | volume = 7 | pages = 219–245 | year = 2012 | pmid = 22017584 | doi = 10.1146/annurev-pathol-011811-132457 }}</ref><ref name=Peprah>{{cite journal | vauthors = Peprah E | title = Fragile X syndrome: the FMR1 CGG repeat distribution among world populations | journal = Annals of Human Genetics | volume = 76 | issue = 2 | pages = 178–191 | date = March 2012 | pmid = 22188182 | pmc = 3288311 | doi = 10.1111/j.1469-1809.2011.00694.x }}</ref> Broj CGG ponavljanja korelira s penetrancijom i godinama početka, ali to nije linearna veza.<ref>{{cite journal | vauthors = Sullivan AK, Marcus M, Epstein MP, Allen EG, Anido AE, Paquin JJ, Yadav-Shah M, Sherman SL | display-authors = 6 | title = Association of FMR1 repeat size with ovarian dysfunction | journal = Human Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 402–412 | date = February 2005 | pmid = 15608041 | doi = 10.1093/humrep/deh635 | doi-access = free }}</ref><ref name=Santoro/> Međutim, primarna insuficijencija jajnika češća je kod nositeljica premutacija nego kod žena s potpunom mutacijom, a najveći rizik za FXPOI uočen je kod žena s između 70–100 ponavljanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Allen EG, Charen K, Hipp HS, Shubeck L, Amin A, He W, Nolin SL, Glicksman A, Tortora N, McKinnon B, Shelly KE, Sherman SL | display-authors = 6 | title = Refining the risk for fragile X-associated primary ovarian insufficiency (FXPOI) by FMR1 CGG repeat size | language = English | journal = Genetics in Medicine | volume = 23 | issue = 9 | pages = 1648–1655 | date = September 2021 | pmid = 33927378 | pmc = 8460441 | doi = 10.1038/s41436-021-01177-y }}</ref><ref name=Bibi>{{cite journal | vauthors = Bibi G, Malcov M, Yuval Y, Reches A, Ben-Yosef D, Almog B, Amit A, Azem F | display-authors = 6 | title = The effect of CGG repeat number on ovarian response among fragile X premutation carriers undergoing preimplantation genetic diagnosis | journal = Fertility and Sterility | volume = 94 | issue = 3 | pages = 869–874 | date = August 2010 | pmid = 19481741 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2009.04.047 | doi-access = free }}</ref> FXPOI je jedan od tri poremećaja povezana s fragilnim X hromosomom (FXD) uzrokovanih promjenama u genu FMR1. FXPOI pogađa ženske nosioce premutacije, koju uzrokuje gen FMR1, kada njihovi [[jajnici]] ne funkcioniraju pravilno. Žene s FXPOI mogu pokazivati promjene u menstrualnim ciklusima i imati promjene u nivoima [[hormon]]a, ali se ne smatraju menopauznim. Žene s FXPOI i dalje imaju šansu za trudnoću u oko 10% slučajeva, jer njihovi jajnici povremeno oslobađaju održive [[jajna ćelija|jajne ćelije]] putem "izbjegavanja" [[ovulacija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sherman SL, Curnow EC, Easley CA, Jin P, Hukema RK, Tejada MI, Willemsen R, Usdin K | display-authors = 6 | title = Use of model systems to understand the etiology of fragile X-associated primary ovarian insufficiency (FXPOI) | journal = Journal of Neurodevelopmental Disorders | volume = 6 | issue = 1 | date = 2014 | pmid = 25147583 | pmc = 4139715 | doi = 10.1186/1866-1955-6-26 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hipp HS, Charen KH, Spencer JB, Allen EG, Sherman SL | title = Reproductive and gynecologic care of women with fragile X primary ovarian insufficiency (FXPOI) | journal = Menopause | volume = 23 | issue = 9 | pages = 993–999 | date = September 2016 | pmid = 27552334 | pmc = 4998843 | doi = 10.1097/GME.0000000000000658 }}</ref> FXPOI je najčešći uzrok nasljedne primarne insuficijencije jajnika.<ref name="Hagerman 2025"/> Ne postoji specifičan tretman za FXPOI, ali se hormonska terapija preporučuje kao tretman, kao i za druge žene s primarnom insuficijencijom jajnika.<ref name="Hagerman 2025"/> Kod žena s neplodnošću i porodičnom anamnezom neplodnosti postoji rizik od FXPOI od 7%, pa se preporučuje genetsko testiranje.<ref name="Hagerman 2025" /> [[FMR1|FMRP]] jeste protein koji veže [[hromatin]] i funkcioniše u odgovoru na [[oštećenje DNK|oštećenje DNK]]. [[FMR1|FMRP]] je protein koji veže [[hromatin]] i funkcioniše u odgovoru na [[oštećenje DNK|oštećenje DNK]].<ref name="pmid24813610">{{cite journal | vauthors = Alpatov R, Lesch BJ, Nakamoto-Kinoshita M, Blanco A, Chen S, Stützer A, Armache KJ, Simon MD, Xu C, Ali M, Murn J, Prisic S, Kutateladze TG, Vakoc CR, Min J, Kingston RE, Fischle W, Warren ST, Page DC, Shi Y | display-authors = 6 | title = A chromatin-dependent role of the fragile X mental retardation protein FMRP in the DNA damage response | journal = Cell | volume = 157 | issue = 4 | pages = 869–881 | date = May 2014 | pmid = 24813610 | pmc = 4038154 | doi = 10.1016/j.cell.2014.03.040 }}</ref><ref name="pmid29796988">{{cite journal | vauthors = Dockendorff TC, Labrador M | title = The Fragile X Protein and Genome Function | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 1 | pages = 711–721 | date = January 2019 | pmid = 29796988 | doi = 10.1007/s12035-018-1122-9 | s2cid = 44159474 }}</ref> FMRP također zauzima mjesta na [[mejoza|mejotskim]] [[hromosom]]ima i reguliše dinamiku mehanizma za odgovor na oštećenje DNK tokom [[spermatogeneza| spermatogeneze]].<ref name="pmid24813610" /> == Uzroci == [[Slika:Fmr1.jpeg|left|upright=1.5|thumb| Lokacija gena ''[[FMR1]]'' na [[X hromosomu]]]] Sindrom fragilnog X hromosoma je [[genetski poremećaj]] koji nastaje kao rezultat [[mutacije]] gena [[FMR1|''Fragile X Messenger Ribonukleoprotein 1'']] (''FMR1'') [[gen]] na [[X hromosomu]], najčešće povećanje broja CGG [[poremećaji ponavljanja trinukleotida|trinukleotidna ponavljanja]] u [[Pet primarnih neprevedenih regija|5' neprevedena regija]] ''FMR1''.<ref name=Santoro/><ref name=Peprah/> Mutacija na tom mjestu se nalazi kod 1 od otprilike svakih 2000 [[muškarac]]a i 1 od otprilike svakih 259 [[žena]]. Incidencija samog poremećaja je otprilike 1/3600 muškaraca i 1/ 4000–6000 žena.ref>{{cite web|url=https://www.who.int/genomics/public/geneticdiseases/en/index2.html|title=Monogenic diseases|work=Human Genomics in Global Health|publisher=World Health Organization|access-date=2020-10-04|archive-date=2012-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020153249/http://www.who.int/genomics/public/geneticdiseases/en/index2.html|url-status=live}}</ref> Iako ovo čini preko 98% slučajeva, FXS se može javiti i kao rezultat tačkastih mutacija koje utiču na ''FMR1''.<ref name=Santoro/><ref name=Peprah/> Kod neoboljelih osoba, gen ''FMR1'' sadrži 5–44 ponavljanja sekvence CGG, najčešće 29 ili 30 ponavljanja.<ref name=Santoro/><ref name=Peprah/> Kod neoboljelih osoba, gen ''FMR1'' sadrži 5–44 ponavljanja sekvence CGG, najčešće 29 ili 30 ponavljanja.<ref name=Santoro/><ref name=Peprah/><ref name=guidelines>{{cite journal | vauthors = Maddalena A, Richards CS, McGinniss MJ, Brothman A, Desnick RJ, Grier RE, Hirsch B, Jacky P, McDowell GA, Popovich B, Watson M, Wolff DJ | display-authors = 6 | title = Technical standards and guidelines for fragile X: the first of a series of disease-specific supplements to the Standards and Guidelines for Clinical Genetics Laboratories of the American College of Medical Genetics. Quality Assurance Subcommittee of the Laboratory Practice Committee | journal = Genetics in Medicine | volume = 3 | issue = 3 | pages = 200–205 | year = 2001 | pmid = 11388762 | pmc = 3110344 | doi = 10.1097/00125817-200105000-00010 }}</ref> Između 45 i 54 ponavljanja se smatra "sivom zonom", a premutacija [[alel]] se općenito smatra dužinom između 55 i 200 ponavljanja. Osobe sa sindromom fragilnog X hromosoma imaju potpunu mutaciju [[alel]]a ''FMR1'', sa preko 200 CGG ponavljanja.<ref name=McLennan>{{cite journal | vauthors = McLennan Y, Polussa J, Tassone F, Hagerman R | title = Fragile x syndrome | journal = Current Genomics | volume = 12 | issue = 3 | pages = 216–224 | date = May 2011 | pmid = 22043169 | pmc = 3137006 | doi = 10.2174/138920211795677886 }}</ref><ref name=guidelines/><ref>{{cite journal | vauthors = Nolin SL, Brown WT, Glicksman A, Houck GE, Gargano AD, Sullivan A, Biancalana V, Bröndum-Nielsen K, Hjalgrim H, Holinski-Feder E, Kooy F, Longshore J, Macpherson J, Mandel JL, Matthijs G, Rousseau F, Steinbach P, Väisänen ML, von Koskull H, Sherman SL | display-authors = 6 | title = Expansion of the fragile X CGG repeat in females with premutation or intermediate alleles | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 72 | issue = 2 | pages = 454–464 | date = February 2003 | pmid = 12529854 | pmc = 379237 | doi = 10.1086/367713 }}</ref> Kod ovih osoba sa ekspanzijom ponavljanja većom od 200, postoji [[metilacija]] ekspanzije ponavljanja CGG i ''FMR1'' [[Promotor (genetika)|promotora]], što dovodi do utišavanja gena ''FMR1'' i nedostatka njegovog produkta. Vjeruje se da ova metilacija ''FMR1'' u [[hromosom]]skom pojasu Xq27.3 rezultira suženjem X hromosoma koji se u tom trenutku čini 'krhkim' pod mikroskopom, fenomen koji je sindromu dao ime. Jedna studija je otkrila da je utišavanje FMR1 posredovano FMR1 [[iRNK]]. FMR1 iRNK sadrži transkribovani CGG-ponavljajući trakt kao dio [[5'UTR|5' netranslatirane regije]], koja se hibridizuje sa komplementarnim CGG-ponavljajućim dijelom FMR1 gena, kako bi formirala RNK·[[DNK]] dupleks.<ref name="Colak">{{cite journal | vauthors = Colak D, Zaninovic N, Cohen MS, Rosenwaks Z, Yang WY, Gerhardt J, Disney MD, Jaffrey SR | display-authors = 6 | title = Promoter-bound trinucleotide repeat mRNA drives epigenetic silencing in fragile X syndrome | journal = Science | volume = 343 | issue = 6174 | pages = 1002–1005 | date = February 2014 | pmid = 24578575 | pmc = 4357282 | doi = 10.1126/science.1245831 | bibcode = 2014Sci...343.1002C }}</ref> Podgrupa osoba s intelektualnim teškoćama i simptomima koji podsjećaju na sindrom fragilnog X hromosoma ima [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]] u genu ''FMR1''. Ovoj podgrupi nedostaje CGG ponavljajuća ekspanzija u genu ''FMR1'' koja se tradicionalno povezuje sa sindromom fragilnog X hromosoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Sitzmann AF, Hagelstrom RT, Tassone F, Hagerman RJ, Butler MG | title = Rare FMR1 gene mutations causing fragile X syndrome: A review | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 176 | issue = 1 | pages = 11–18 | date = January 2018 | pmid = 29178241 | pmc = 6697153 | doi = 10.1002/ajmg.a.38504 }}</ref> Prvu kompletnu sekvencu DNK ponavljajuće ekspanzije kod osobe sa potpunom mutacijom generirali su naučnici 2012. godine koristeći [[SMRT sekvenciranje]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Loomis EW, Eid JS, Peluso P, Yin J, Hickey L, Rank D, McCalmon S, Hagerman RJ, Tassone F, Hagerman PJ |date=January 2013 |title=Sequencing the unsequenceable: expanded CGG-repeat alleles of the fragile X gene |journal=Genome Research |volume=23 |issue=1 |pages=121–128 |doi=10.1101/gr.141705.112 |pmc=3530672 |pmid=23064752}}</ref> === Nasljeđivanje === Sindrom fragilnog X hromosoma tradicionalno se smatra [[X-vezano recesivno nasljeđivanje|X-vezanim recesivnim]] stanjem s varijabilnom ekspresivnošću i moguće smanjenom [[penetrabilnost (genetika)|penetrancijom]].<ref name=Garber/> [[Vjerovatnoća]] prenošenja zavisi od spola roditelja, X hromosoma koji nosi mutaciju i broja CGG ponavljanja u premutaciji. Zbog [[genetička anticipacija|genetičke anticipacije]] i [[X-inaktivacija]] kod žena, [[nasljeđivanje]] sindroma fragilnog X hromosoma ne prati uobičajeni obrazac X-vezanog dominantnog nasljeđivanja, a neki naučnici su predložili prestanak označavanja X-vezanih poremećaja kao dominantnih ili recesivnih.<ref>{{cite journal | vauthors = Dobyns WB, Filauro A, Tomson BN, Chan AS, Ho AW, Ting NT, Oosterwijk JC, Ober C | display-authors = 6 | title = Inheritance of most X-linked traits is not dominant or recessive, just X-linked | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 129A | issue = 2 | pages = 136–143 | date = August 2004 | pmid = 15316978 | doi = 10.1002/ajmg.a.30123 | s2cid = 42108591 }}</ref> Muškarci s potpunom mutacijom obično su pogođeni i neplodni, dok žene nositeljice imaju 50% šanse da prenesu mutaciju. Prije nego što je otkriven gen ''FMR1'', analiza rodoslova pokazala je prisustvo muških nositelja koji su bili asimptomski, a njihovi unuci su bili pogođeni ovim stanjem u većoj mjeri nego njihova braća i sestre, što sugerira da se događala [[genetička anticipacija]].<ref name=Santoro/> Ova tendencija da buduće generacije budu pogođene u većoj učestalosti postala je poznata kao [[Shermanov paradoks]] nakon što je opisana u 1985.<ref name=Santoro/><ref>{{cite journal | vauthors = Sherman SL, Jacobs PA, Morton NE, Froster-Iskenius U, Howard-Peebles PN, Nielsen KB, Partington MW, Sutherland GR, Turner G, Watson M | display-authors = 6 | title = Further segregation analysis of the fragile X syndrome with special reference to transmitting males | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1985-04_69_4/page/289 | journal = Human Genetics | volume = 69 | issue = 4 | pages = 289–299 | year = 1985 | pmid = 3838733 | doi = 10.1007/BF00291644 | s2cid = 23299935 }}</ref> Zbog toga, muška djeca često imaju veći stepen simptoma od svojih majki.<ref name=Marco>{{cite journal | vauthors = Marco EJ, Skuse DH | title = Autism-lessons from the X chromosome | journal = Social Cognitive and Affective Neuroscience | volume = 1 | issue = 3 | pages = 183–193 | date = December 2006 | pmid = 18985105 | pmc = 2555419 | doi = 10.1093/scan/nsl028 }}</ref> Objašnjenje za ovaj [[fenomen]] jeste da muški nosizelji prenose svoju premutaciju na sve svoje kćerke, pri čemu se dužina ''FMR1'' CGG ponavljanja obično ne povećava tokom [[mejoza|mejoze]], [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]] koja je potrebna za proizvodnju sperme.<ref name=Santoro/><ref name=Peprah/> Inače, muškarci sa potpunom mutacijom prenose samo premutacije na svoje kćerke.<ref name=Peprah/> Međutim, ženke sa potpunom mutacijom mogu prenijeti ovu punu mutaciju, tako da teorijski postoji 50% šanse da će dijete biti pogođeno.<ref name=Peprah/><ref name=guidelines/> Osim toga, dužina CGG ponavljanja često se povećava tokom mejoze kod ženskih nositeljica premutacije zbog nestabilnosti i stoga, ovisno o dužini njihove premutacije, mogu prenijeti punu mutaciju na svoju djecu koja će tada biti pogođena. [[ekspanzija trinukleotidnih ponavljanja|Ekspanzija ponavljanja]] smatra se posljedicom [[iskliznuće lanca|iskliznuća lanca]] tokom [[replikacija DNK]] ili sinteze [[popravka DNK|popravke DNK]].<ref name="pmid25608779">{{cite journal | vauthors = Usdin K, House NC, Freudenreich CH | title = Repeat instability during DNA repair: Insights from model systems | journal = Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology | volume = 50 | issue = 2 | pages = 142–167 | date = 2015 | pmid = 25608779 | pmc = 4454471 | doi = 10.3109/10409238.2014.999192 }}</ref> '''Carriers''' Clinical and diagnostic testing taken from a 2025 study reported that around 31% women who are a carrier for the FMR1 premutation were later diagnosed with FXTAS (Fragile X-Associated Tremor/Ataxia Syndrome).<ref name=":3">{{Cite journal |last1=McGatlin|first1=Kristen|last2=Shafer|first2=Robin L.|last3=Unruh|first3=Kathryn E.|last4=Stevens|first4=Cassandra J.|last5=Peterson|first5=Sophia G.|last6=Dubinsky|first6=Richard M.|last7=Lee|first7=Andrea P.|last8=Tassone|first8=Flora|last9=Hagerman|first9=Randi J.|last10=Bailey|first10=Heather|last11=Mosconi|first11=Matthew W.|date=2025-11-04|title=Reduced Sensorimotor, Working Memory, and Episodic Memory Abilities in Aging Female FMR1 Premutation Carriers with and Without Fragile X-Associated Tremor/Ataxia Syndrome (FXTAS)|journal=Genes|language=en|volume=16|issue=11|pages=1331|doi=10.3390/genes16111331|doi-access=free |issn=2073-4425|pmc=12652188|pmid=41300783}}</ref> Iako je češća kod muškaraca nego kod žena, nedavne studije otkrivaju kako su žene pogođene.<ref name=":3"/> Pored toga što su nositelji premutacije izloženi riziku od FXTAS-a, oni su također izloženi riziku od raznih drugih medicinskih stanja. Ženski nositelji izloženiji su riziku od [[bolest štitnjače| bolesti štitnjače]], [[hipertenzija| hipertenzije]] i hroničnih bolova u mišićima nego opća [[populacija]].<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Tassanakijpanich|first1=Nattaporn|last2=Hagerman|first2=Randi J.|last3=Worachotekamjorn|first3=Juthamas|date=June 2021|title=Fragile X premutation and associated health conditions: A review|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cge.13924|journal=Clinical Genetics|language=en|volume=99|issue=6|pages=751–760|doi=10.1111/cge.13924|pmid=33443313 |issn=0009-9163|url-access=subscription}}</ref> Ženski nositeljii također su izloženiji riziku od [[migrena]] nego muški. Najčešći zdravstveni problemi koji se nalaze kod nositelja premutacija su [[neuropsihijatrijski poremećaj]]i.<ref name=":02"/> Anksiozni poremećaj, ADHD i depresija su česti kod nositelja. [[Depresija (easpolpženje)|Dwpresija je povezana sa CGG ponavljanjima, a nositelji premutacija imaju oko 55–200 CGG ponavljanja.<ref>{{Cite journal |last1=Tassanakijpanich|first1=Nattaporn|last2=Hagerman|first2=Randi J.|last3=Worachotekamjorn|first3=Juthamas|date=June 2021|title=Fragile X premutation and associated health conditions: A review|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/cge.13924|journal=Clinical Genetics|language=en|volume=99|issue=6|pages=751–760|doi=10.1111/cge.13924|pmid=33443313 |issn=0009-9163|url-access=subscription}}</ref> Većina pojedinaca ima manje od 44 CGG ponavljanja.<ref>{{Cite journal |last1=Villate|first1=Olatz|last2=Ibarluzea|first2=Nekane|last3=Maortua|first3=Hiart|last4=de la Hoz|first4=Ana Belén|last5=Rodriguez-Revenga|first5=Laia|last6=Izquierdo-Álvarez|first6=Silvia|last7=Tejada|first7=María Isabel|date=2020-07-14|title=Effect of AGG Interruptions on FMR1 Maternal Transmissions|journal=Frontiers in Molecular Biosciences|volume=7 |doi=10.3389/fmolb.2020.00135|doi-access=free |issn=2296-889X|pmc=7381193|pmid=32766278}}</ref> Neki mužjaci s premutacijom pokazuju osobine fragilnog-X, uključujući povećanu veličinu testisa, socijalno oštećenje, kašnjenje u govoru i jeziku te hiperaktivnost. Osobine također uključuju širi vanjski kantalni razmak i razvojna kašnjenja.<ref>{{Cite web |title=Entry - #300624 - FRAGILE X SYNDROME; FXS - OMIM - (OMIM.ORG)|url=https://www.omim.org/entry/300624?search=fragile%20x%20carriers&highlight=carrier,fragile,x|access-date=2026-04-18|website=www.omim.org|language=en-us}}</ref> Žene nositeljice često pokazuju malo ili nimalo fizičkog [[fenotip]]a, ali imaju povećan rizik od preranog otkazivanje jajnika (FXPOI) i smanjene gustoće kostiju.<ref>{{Cite journal |last1=Allen|first1=Emily Graves|last2=Charen|first2=Krista|last3=Hipp|first3=Heather S.|last4=Shubeck|first4=Lisa|last5=Amin|first5=Ashima|last6=He|first6=Weiya|last7=Nolin|first7=Sarah L.|last8=Glicksman|first8=Anne|last9=Tortora|first9=Nicole|last10=McKinnon|first10=Bonnie|last11=Shelly|first11=Katharine E.|last12=Sherman|first12=Stephanie L.|date=2021-09-01|title=Refining the risk for fragile X–associated primary ovarian insufficiency (FXPOI) by FMR1 CGG repeat size|journal=Genetics in Medicine|volume=23|issue=9|pages=1648–1655|doi=10.1038/s41436-021-01177-y|pmid=33927378 |pmc=8460441 |issn=1098-3600}}</ref> ==== Mozaicizam ==== Mozaicizam odnosi se na slučajeve u kojima osobe imaju i potpune [[mutacije]] i premutacijske kopije. Mozaicizam može biti rezultat nestabilnosti u CGG ponavljanjima, a pogođene osobe mogu pokazivati klasične simptome, iako neki dokazi ukazuju na veće intelektualne sposobnosti u poređenju sa onima sa potpunom mutacijom.<ref>{{Cite journal |last1=Mineur |first1=Yann S. |last2=Sluyter |first2=Frans |last3=de Wit |first3=Sanne |last4=Oostra |first4=Ben A. |last5=Crusio |first5=Wim E. |date=2002 |title=Behavioral and neuroanatomical characterization of the ''Fmr1'' knockout mouse |url=https://archive.org/details/sim_hippocampus_2002_12_1/page/39 |journal=Hippocampus |volume=12 |issue=1 |pages=39–46 |doi=10.1002/hipo.10005 |pmid=11918286 |s2cid=35472224 |issn=1050-9631}}</ref> == Patofiziologija == FMRP se nalazi u cijelom tijelu, ali u najvećim koncentracijama u [[mozak|mozgu i [[testis]]ima.<ref name=McLennan/><ref name=Santoro/> Izgleda da je prvenstveno odgovoran za selektivno vezivanje za oko 4% [[iRNK]] u mozgu sisara i njen transport iz ćelijskog jedra i do [[sinapsa|sinapsi]] [[neuron]]a. Utvrđeno je da se većina ovih iRNK ciljeva nalazi u [[dendrit]]ima [[neuron]]a, a moždano tkivo ljudi sa FXS i mišjim modelima pokazuje abnormalne [[dendritska bodlja|dendritske bodlje]], koje su potrebne za povećanje kontakta s drugim neuronima. Posljedične abnormalnosti u formiranju i funkciji sinapsi i razvoju neuronskih krugova rezultiraju oštećenom [[neuroplastičnost| neuroplastičnošću]], sastavnim dijelom [[pamćenje|pamćenja]] i [[učenje| učenja]].<ref name=McLennan/><ref name=Santoro/><ref>{{cite journal | vauthors = Bassell GJ, Warren ST | title = Fragile X syndrome: loss of local mRNA regulation alters synaptic development and function | journal = Neuron | volume = 60 | issue = 2 | pages = 201–214 | date = October 2008 | pmid = 18957214 | pmc = 3691995 | doi = 10.1016/j.neuron.2008.10.004 }}</ref> Dugo se sumnjalo da su promjene [[konektom]]a uključene u senzornu patofiziologiju <ref>{{cite journal | vauthors = Bureau I, Shepherd GM, Svoboda K | title = Circuit and plasticity defects in the developing somatosensory cortex of FMR1 knock-out mice | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 28 | issue = 20 | pages = 5178–5188 | date = May 2008 | pmid = 18480274 | pmc = 2696604 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.1076-08.2008 | author3-link = Karel Svoboda (scientist) }}</ref> a nedavno je pokazan niz promjena u strujnim krugovima, uključujući strukturno povećanu lokalnu povezanost i funkcionalno smanjenu povezanost na velike udaljenosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Haberl MG, Zerbi V, Veltien A, Ginger M, Heerschap A, Frick A | title = Structural-functional connectivity deficits of neocortical circuits in the Fmr1 (-/y) mouse model of autism | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 10 | date = November 2015 | pmid = 26702437 | pmc = 4681325 | doi = 10.1126/sciadv.1500775 | bibcode = 2015SciA....1E0775H }}</ref> Osim toga, FMRP je impliciran u nekoliko signalnih puteva na koje ciljaju brojni lijekovi koji prolaze kroz klinička ispitivanja. Put [[Metabotropni glutamatni receptor|metabotropnog glutamatnog receptora grupe 1]] (mGluR), koji uključuje [[Metabotropni glutamatni receptor 1|mGluR1]] i [[Metabotropni glutamatni receptor 5|mGluR5]], uključen je u mGluR-ovisnu [[dugotrajna depresija| dugotrajnu depresiju]] (LTD) i [[dugotrajna potencijacija|dugotrajnu potencijaciju]] (LTP), koji su oba važni mehanizmi u učenju.<ref name=McLennan/><ref name=Santoro/> Nedostatak FMRP-a, koji potiskuje proizvodnju [[iRNK]] i time [[sinteza proteina|sintezu proteina]], dovodi do pretjerane LTD. Čini se da FMRP također utječe na [[dopamin]]ske puteve u [[čeoni režanj|prefrontalnom korteksu]] za što se vjeruje da rezultira deficitom pažnje, hiperaktivnošću i problemima kontrole impulsa povezanim s FXS-om.<ref name=McLennan/><ref name=Santoro/><ref name=Tranfaglia/> Smanjenje regulacije [[GABA]] puteva, koji imaju inhibitornu funkciju i uključeni su u [[učenje]] i [[pamćenje]], može biti faktor u simptomima [[anksioznost]]i koji se često viđaju kod FXS-a. Istraživanje na mišjem modelu FSX-a pokazuje da [[korteks]]ni neuroni primaju smanjene senzorne informacije (hiposenzitivnost), suprotno uobičajenoj pretpostavci da su ovi neuroni preosjetljivi, uz pojačane kontekstualne informacije akumulirane iz prethodnih iskustava. Stoga, ovi rezultati sugeriraju da bi [[fenotip]] preosjetljivosti pogođenih osoba mogao nastati zbog neusklađenog kontekstualnog unosa na ove neurone.<ref>{{cite journal |vauthors=Mitchell DE, Miranda-Rottmann S, Blanchard MG, Araya R |date=January 2023 |title=Altered integration of excitatory inputs onto the basal dendrites of layer 5 pyramidal neurons in a mouse model of Fragile X Syndrome |journal=PNAS |volume=120 |issue=2 |doi=10.1073/pnas.2208963120|doi-access=free |pmid=36595706 |pmc=9926222 |bibcode=2023PNAS..12008963M }}</ref> ==Dijagnoza== Klinička dijagnoza se zasniva na identifikaciji varijante FMR1 povezane sa smanjenom funkcijom uz umjereno do teško intelektualno oštećenje, posebno kod muškaraca ili umjereno kod žena. Dijagnostički testovi uključuju PCR za analizu broja CGG ponavljanja, Southern blot analizu i pregled AGG trinukleotida u genskoj regiji FMR1. [[citogenetika|Citogenetička]] analiza za sindrom fragilnog X hromosoma prvi put je bila dostupna krajem 1970-ih, kada se dijagnoza sindroma i status nositelja mogli utvrditi kultiviranjem ćelija u mediju s nedostatkom [[folat]]a, a zatim procjenom "[[fragilno mjesto|fragilnih mjesta]]" (diskontinuitet bojenja u regiji trinukleotidnog ponavljanja) na dugom kraku [[hromosom X|X hromosoma]].<ref name="Hogan">{{cite journal | vauthors = Hogan AJ | title = Visualizing carrier status: fragile X syndrome and genetic diagnosis since the 1940s | journal = Endeavour | volume = 36 | issue = 2 | pages = 77–84 | date = June 2012 | pmid = 22257912 | doi = 10.1016/j.endeavour.2011.12.002 | url = https://zenodo.org/record/894526 | access-date = 2018-04-20 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20191105204324/https://zenodo.org/record/894526 | archive-date = 2019-11-05 }}</ref> Međutim, ova tehnika se pokazala nepouzdanom, jer se fragilno mjesto često vidjelo u manje od 40% ćelija pojedinca. To nije bio toliki problem kod muškaraca, ali kod ženskih nositeljica, gdje se fragilno mjesto uglavnom moglo vidjeti samo u 10% ćelija, [[mutacija]] se često nije mogla vizualizirati.<ref>{{Cite web |last=Sharif |first=Abid |date=2012 |title=Practice Guidelines for Molecular Diagnosis of Fragile X Syndrome |url=https://www.acgs.uk.com/media/10768/frx_bpg_final_nov_2014.pdf |journal=}}</ref> Od 1990-ih, za određivanje statusa [[nositelj (genetika)|nositlja]] koriste se molekularno osjetljivije tehnike.<ref name=Hogan/> Abnormalnost fragilnog X hromosoma sada se direktno određuje analizom broja CGG ponavljanja korištenjem [[PCR|lančane polimerazne reakcije]] (PCR) i statusa [[metilacija|metilacije]], korištenjem [[Southern blot]] analize.<ref name=Garber/> Određivanjem broja CGG ponavljanja na X hromosomu, ova metoda omogućava precizniju procjenu rizika za nositelje premutacija u smislu njihovog vlastitog rizika od sindroma povezanih s fragilnim X hromosomom, kao i njihovog rizika da imaju djecu koja pate od ove bolesti. Budući da ova metoda testira samo ekspanziju CGG ponavljanja, osobe sa FXS-om zbog [[misens mutacija]] ili [[delecija (genetika)|delecija]] koje uključuju ''FMR1'' neće biti dijagnosticirane ovim testom i stoga bi trebale biti podvrgnute sekvenciranju gena FMR1 ako postoji klinička sumnja na FXS. Preneonatusno testiranje sa [[uzorkovanje horionskih resica|uzorkovanjem horionskih resica]] ili [[amniocenteza|amniocentezom]] omogućava dijagnozu mutacije FMR1 dok je [[fetus]] u maternici i čini se pouzdanim.<ref name=Garber/> Rana dijagnoza sindroma fragilnog X hromosoma ili statusa nositelja važna je za pružanje rane intervencije kod djece ili fetusa sa sindromom i omogućavanje [[genetičko savjetovanje| genetičkog savjetovanja]] u vezi s potencijalom da buduća djeca para budu pogođena. Većina roditelja primjećuje kašnjenja u govornim i jezičkim vještinama, poteškoće u socijalnim i emocijskim domenima, kao i nivoe osjetljivosti u određenim situacijama sa svojom djecom.<ref>{{Cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/fragilex/conditioninfo/diagnosis|title=How do health care providers diagnose Fragile X syndrome?|website= National Institute of Child Health and Human Development |publisher =NIH|location = US | date = 2021-08-25 |access-date=2016-11-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121234354/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/fragilex/conditioninfo/Pages/diagnosed.aspx|archive-date=2016-11-21}}</ref> == Upravljanje == Ne postoji lijek za osnovne defekte FXS-a.<ref name=CDC2017/> Liječenje FXS-a može uključivati [[logopedska terapija|logopedsku]], [[bihevioralna terapija|bihevioralnu]] i [[radna terapija| radnu terapiju]], te [[specijalno obrazovanje]] ili individualizirane obrazovne planove i, kada je potrebno, liječenje fizičkih abnormalnosti. Osobama sa sindromom fragilnog X hromosoma u porodičnoj historiji savjetuje se da potraže [[genetičko savjetovanje]], kako bi se procijenila [[vjerovatnoća]] da će imati djecu koja su pogođena i koliko teška mogu biti oštećenja kod pogođenih potomaka.<ref name="Hagerman et al 2009">{{cite journal | vauthors = Hagerman RJ, Berry-Kravis E, Kaufmann WE, Ono MY, Tartaglia N, Lachiewicz A, Kronk R, Delahunty C, Hessl D, Visootsak J, Picker J, Gane L, Tranfaglia M | display-authors = 6 | title = Advances in the treatment of fragile X syndrome | journal = Pediatrics | volume = 123 | issue = 1 | pages = 378–390 | date = January 2009 | pmid = 19117905 | pmc = 2888470 | doi = 10.1542/peds.2008-0317 }}</ref> === Dnevna rutina === Osobe sa sindromom fragilnog X hromosoma sa punom mutacijom mogu imati poteškoća u svakodnevnom životu. Osobe sa FXS-om često imaju koristi od dosljednih rutina i predvidljivosti, jer to smanjuje [[anksioznost]].'''<ref name=":1">{{Cite web |title=Daily Living|url=http://fragilex.org/fxs/topics/daily-life/|access-date=2026-04-18|website=NFXF|language=en-US}}</ref> Neke osobe sa FXS-om mogu imati ograničene [[socijalne vještine]], kao i socijalnu anksioznost, što im otežava stvaranje bliskih veza s drugima. Svakodnevne aktivnosti poput putovanja, kupovine u trgovini i interakcije s vršnjacima mogu biti teške.<ref name=":1" />''' Pojedinci mogu imati poteškoća u postizanju funkcionalne nezavisnosti. Vještine samostalnog života i mogućnosti zapošljavanja su obično ograničene.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Genovese|first1=Ann C.|last2=Butler|first2=Merlin G.|date=2025-01-25|title=Systematic Review: Fragile X Syndrome Across the Lifespan with a Focus on Genetics, Neurodevelopmental, Behavioral and Psychiatric Associations|journal=Genes|language=en|volume=16|issue=2|pages=149|doi=10.3390/genes16020149|doi-access=free |issn=2073-4425|pmc=11855108|pmid=40004478}}</ref> Međutim, neki odrasli su u stanju postići nezavisnost uz podršku i prilagođavanje'''.<ref name=":2" />''' === Razvojna kašnjenja === [[Dojenčad]] sa sindromom fragilnog X hromosoma mogu imati [[hipotonija|hipotoniju]], probleme s hranjenjem i [[povraćanje]], ali sva razvojna kašnjenja su suptilna'''.'''<ref name=":22">{{Cite journal |last1=Genovese|first1=Ann C.|last2=Butler|first2=Merlin G.|date=2025-01-25|title=Systematic Review: Fragile X Syndrome Across the Lifespan with a Focus on Genetics, Neurodevelopmental, Behavioral and Psychiatric Associations|journal=Genes|language=en|volume=16|issue=2|pages=149|doi=10.3390/genes16020149|doi-access=free |issn=2073-4425|pmc=11855108|pmid=40004478}}</ref> Do godinu dana, kašnjenja u razvoju jezika počinju biti primjetna. Ova kašnjenja prate povećani ispadi bijesa i razdražljivost kako se pojedinac približava trećoj godini. Do vremena kada djeca sa FXS-om dostignu školsku dob, suočavaju se sa značajnim izazovima u učenju, uključujući verbalno razumijevanje, radno [[pamćenje]] i razumijevanje složenog jezika.<ref name=":22" />''' Do [[adolescencija| adolescencije]], socijalni izazovi se povećavaju, kao i agresija, [[anksioznost]] i razdražljivost. Ulazeći u odraslu dob, osobama sa FXS-om je potrebna podrška u svakodnevnom životu, a mentalno zdravlje se može pogoršati.<ref name=":22"/> === Lijekovi === Postojeći trendovi u liječenju poremećaja uključuju lijekove za tretmane zasnovane na simptomima koji imaju za cilj minimiziranje sekundarnih karakteristika povezanih s poremećajem. Ako se pojedincu dijagnosticira FXS, [[genetičko savjetovanje]] za testiranje članova porodice koji su u riziku od nošenja pune mutacije ili premutacije je ključni prvi korak. Zbog veće prevalencije FXS-a kod dječaka, najčešće korišteni lijekovi su stimulansi koji ciljaju hiperaktivnost, impulzivnost i probleme s pažnjom.<ref name=Garber/> Za komorbidne poremećaje s FXS-om, antidepresivi poput [[selektivni inhibitor ponovnog preuzimanja serotonina|selektivnih inhibitora ponovnog preuzimanja serotonina]] (SSRI) koriste se za liječenje osnovne anksioznosti, opsesivno-kompulzivnog ponašanja i poremećaja raspoloženja. Nakon antidepresiva, antipsihotici poput [[risperidon]]a i [[kvetiapin]]a koriste se za liječenje visoke stope samopovređivanja, agresivnog i aberantnog ponašanja u ovoj populaciji (Bailey Jr et al., 2012). Antikonvulzivi su još jedan skup farmakoloških tretmana koji se koriste za kontrolu [[epilepsijski napad|napada]], kao i promjena raspoloženja kod 13%–18% osoba s FXS-om. Lijekovi koji ciljaju mGluR5 (metabotropne [[glutamat]]ne receptore) koji su povezani sa sinapsbom plastičnošću posebno su korisni za ciljane simptome FXS-a.<ref name=Garber/> [[Litij] se također trenutno koristi u kliničkim ispitivanjima na ljudima, pokazujući značajna poboljšanja u ponašanju, adaptivnom ponašanju i verbalnom pamćenju. Malo je studija predložilo upotrebu [[folat|folne kiseline]], ali potrebna su daljnja istraživanja zbog niskog kvaliteta tih dokaza.<ref>{{cite journal | vauthors = Rueda JR, Ballesteros J, Guillen V, Tejada MI, Solà I | title = Folic acid for fragile X syndrome | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | date = May 2011 | pmid = 21563169 | doi = 10.1002/14651858.CD008476.pub2 | pmc = 12926858 }}</ref> Uz farmakološke tretmane, utjecaji okoline poput kućnog okruženja i roditeljskih sposobnosti, kao i intervencije u ponašanju poput logopedske terapije, senzorne integracije itd., svi zajedno doprinose adaptivnom funkcioniranju osoba s FXS-om.<ref name="Hagerman et al 2009"/> While metformin may reduce body weight in persons with fragile X syndrome, it is uncertain whether it improves neurological or psychiatric symptoms.<ref>{{cite journal | vauthors = Gantois I, Popic J, Khoutorsky A, Sonenberg N | title = Metformin for Treatment of Fragile X Syndrome and Other Neurological Disorders | journal = Annual Review of Medicine | volume = 70 | pages = 167–181 | date = January 2019 | pmid = 30365357 | doi = 10.1146/annurev-med-081117-041238 | s2cid = 53093694 | url = https://escholarship.mcgill.ca/concern/articles/2j62s977h | doi-access = free }}</ref> Sadašnji farmakološki tretman usmjeren je na upravljanje problematičnim [[ponašanje]]m i psihijatrijskim simptomima povezanim s FXS-om. Međutim, budući da je provedeno vrlo malo istraživanja u ovoj specifičnoj populaciji, dokazi koji podržavaju upotrebu ovih lijekova kod osoba s FXS-om su slabi.<ref>{{cite journal | vauthors = Rueda JR, Ballesteros J, Tejada MI | title = Systematic review of pharmacological treatments in fragile X syndrome | journal = BMC Neurology | volume = 9 | date = October 2009 | pmid = 19822023 | pmc = 2770029 | doi = 10.1186/1471-2377-9-53 | doi-access = free }}</ref> [[ADHD]], koji pogađa većinu dječaka i 30% djevojčica s FXS-om, često se liječi upotrebom [[stimulans]]a.<ref name=McLennan/> Međutim, upotreba stimulansa u populaciji fragilnog X povezana je s većom učestalošću neželjenih događaja, uključujući povećanu anksioznost, razdražljivost i labilnost raspoloženja.<ref name=Tranfaglia/> [[Anksioznost]], kao i simptomi raspoloženja i opsesivno-kompulzivni simptomi, mogu se liječiti upotrebom [[SSRI]], iako oni također mogu pogoršati hiperaktivnost i uzrokovati dezinhibirano ponašanje.<ref name=Garber/><ref name=Tranfaglia/> [[Atipični antipsihotici]] mogu se koristiti za stabilizaciju raspoloženja i kontrolu agresije, posebno kod osoba s komorbidnim ASD-om. Međutim, potrebno je praćenje metaboličkih nuspojava, uključujući debljanje i [[dijabetes]], kao i poremećaja kretanja povezanih s [[Vanpotamidalni simptom|vanpotamidalnin nuspojavama]] kao što je [[tardivna diskinezija]]. Osobe s koegzistirajućim poremećajem napadaja mogu zahtijevati liječenje [[antikonvulziv]]ima. == Prognoza == Pregled iz 2013. godine navodi da je očekivani životni vijek za FXS bio 12 godina kraći nego u općoj populaciji i da su uzroci smrti bili slični onima pronađenim za opću populaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Coppus AM | title = People with intellectual disability: what do we know about adulthood and life expectancy? | journal = Developmental Disabilities Research Reviews | volume = 18 | issue = 1 | pages = 6–16 | date = 2013-08-01 | pmid = 23949824 | doi = 10.1002/ddrr.1123 }}</ref> == Farmakološka terapija == Ne postoje farmakološke terapije odobrene posebno za sindrom fragilnog X hromosoma. Lijekovi se ponekad koriste za liječenje komorbiditeta koji često prate FXS, uključujući napade, anksioznost ili poremećaje ponašanja.<ref name="Hagerman 2025"/> Istraživanje etiologije FXS-a dovelo je do mnogih pokušaja otkrivanja lijekova.<ref>{{cite journal | vauthors = Duy PQ, Budimirovic DB | title = Fragile X Syndrome: Lessons Learned from the Most Translated Neurodevelopmental Disorder in Clinical Trials | journal = Translational Neuroscience | volume = 8 | issue = 1 | pages = 7–8 | date = January 2017 | pmid = 28400977 | pmc = 5382936 | doi = 10.1515/tnsci-2017-0002 }}</ref> Povećano razumijevanje molekularnih mehanizama bolesti kod FXS-a dovelo je do razvoja terapija usmjerenih na pogođene puteve. Dokazi iz mišjih modela pokazuju da mGluR5 [[antagonist receptora|antagonisti]] (blokatori) mogu spasiti od abnormalnosti [[dendrit]]skih spina i [[epilepsijski napad| epilepsijskih napada]], kao i kognitivnih i bihevioralnih problema, te mogu pokazati obećavajuće rezultate u liječenju FXS-a.<ref name=McLennan/><ref>{{cite journal | vauthors = Dölen G, Osterweil E, Rao BS, Smith GB, Auerbach BD, Chattarji S, Bear MF | title = Correction of fragile X syndrome in mice | journal = Neuron | volume = 56 | issue = 6 | pages = 955–962 | date = December 2007 | pmid = 18093519 | pmc = 2199268 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.12.001 }}</ref><ref name="pmid20303363">{{cite journal | vauthors = Dölen G, Carpenter RL, Ocain TD, Bear MF | title = Mechanism-based approaches to treating fragile X | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 127 | issue = 1 | pages = 78–93 | date = July 2010 | pmid = 20303363 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2010.02.008 }}</ref> Dva nova lijeka, AFQ-056 ([[mavoglurant]]) i [[dipraglurant]], kao i lijek prenamijenjene namjene [[fenobam]], trenutno se testiraju na ljudima za liječenje FXS-a.<ref name=McLennan/><ref name=Cole>{{cite journal | vauthors = Cole P | title = Mavoglurant | journal = Drugs of the Future | year = 2012 | volume = 37 | issue = 1 | pages = 7–12 | doi = 10.1358/dof.2012.037.01.1772147| s2cid = 258330291 }}</ref> Također postoje rani dokazi o efikasnosti [[arbaklofena]], [[GABA]]<sub>B</sub> agonista, u poboljšanju socijalnog povlačenja kod osoba sa FXS-om i ASD-om.<ref name=McLennan/><ref name=Bud>{{cite journal |author1=Budimirovic DB |author2=Kaufmann WE | title = What can we learn about autism from studying fragile X syndrome? | journal = Developmental Neuroscience | volume = 33 | issue = 5 | pages = 379–394 | year = 2011 | pmid = 21893949 | pmc = 3254037 | doi = 10.1159/000330213 }}</ref> Osim toga, postoje dokazi iz mišjih modela da [[minociklin]], antibiotik koji se koristi za liječenje [[akna|akni]], spašava abnormalnosti [[dendrit]]a. Otvoreno ispitivanje na ljudima pokazalo je obećavajuće rezultate, iako još nema dokaza iz [[Randomizirano kontrolirano ispitivanje|kontroliranih ispitivanja]] koji bi podržali njegovu upotrebu.<ref name=McLennan/> [[Zatolmilast]], [[inhibitor fosfodiesteraze-4]], djeluje tako što inhibira razgradnju [[ciklički adenozin- monofosfat|cikličkog adenozin-monofosfata]] (cAMP-a), s rezultirajućim višim nivoima cAMP-a u mozgu za koje se smatra da poboljšavaju neuronsku povezanost. Zatolmilast je pokazao povećanu ocjenu simptoma kod njegovatelja i povećane kognitivne rezultate kod osoba s FXS-om u malom kliničkom ispitivanju.<ref name="Hagerman 2025"/> ==Historija== Godine 1943, britanski neurolog [[James Purdon Martin]] i britanska [[genetičar]]ka [[Julia Bell (genetičarka)|Julia Bell]] opisali su pedigre X-vezane intelektualne ometenosti, bez uzimanja u obzir [[makroorhidizam]] (veći testisi).<ref>{{cite journal |author1=Martin JP |author2=Bell J | title = A Pedigree of Mental Defect Showing Sex-Linkage | journal = Journal of Neurology and Psychiatry | volume = 6 | issue = 3–4 | pages = 154–157 | date = July 1943 | pmid = 21611430 | pmc = 1090429 | doi = 10.1136/jnnp.6.3-4.154 }}</ref> U 1969., Herbert Lubs prvi put je uočio neobičan "markerni X hromosom" povezan s intelektualnim teškoćama.<ref>{{cite journal | vauthors = Lubs, HA | title = A marker X chromosome | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 21 | issue = 3 | pages = 231–244 | date = May 1969 | pmid = 5794013 | pmc = 1706424 }}</ref> U 1970., Frederick Hecht je skovao termin "krhko (fragilno) mjesto". A 1985. godine, Felix F. de la Cruz opširno je opisao fizičke, psihološke i citogenetičke karakteristike osoba sa ovim stanjem, kao i mogućnosti za terapiju.<ref>{{cite journal |author=de la Cruz, FF | title = Fragile X syndrome | journal = American Journal of Mental Deficiency | volume = 90 | issue = 2 | pages = 119–123 | date = September 1985 | pmid = 3901755 }}</ref> Kontinuirano zalaganje mu je kasnije, u decembru, donijelo priznanje preko Istraživačke fondacije FRAXA, 1998.<ref>{{cite web |url=https://www.fraxa.org/pdf/NEWS1999.pdf |title= FRAXA Member Update (three issues: Spring 1999, Summer 1999, Fall 1999) |access-date=2017-12-14 |type= newsletter |publisher= FRAXA Research Foundation |location= [[Newburyport, Massachusetts]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215090310/http://fraxa.org/pdf/NEWS1999.pdf |archive-date=2010-12-15 }}</ref> Istraživanje iz 2020. godine sugerira da djelo „Idiotizam i imbecilnost“ (1877.) autora [[William Wotherspoon Ireland|Williama Wotherspoona Irelanda]] sadrži najraniji prikaz osobe s FXS-om.<ref>{{Cite journal |last1=McKechanie |first1=Andrew G |last2=Lawrie |first2=Stephen M |last3=Stanfield |first3=Andrew C |date=May 2020 |title=The never-changing face of fragile X? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2215036620301279 |journal=The Lancet Psychiatry |language=en |volume=7 |issue=5 |pages=e26 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30127-9 |pmid=32353281 |hdl=20.500.11820/17157543-1439-480a-b23f-87146cb872cd }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Spisak sindroma]] * [[Toksidrom]] * [[Simptom]] * [[Hromosom X]] * [[Karakteristike sindromskih stanja ASD-a]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Fragile X syndrome}} * [https://www.cdc.gov/ncbddd/single_gene/fragilex.htm CDC's National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1384/ Gene Reviews] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 4973 | ICD10 = {{ICD10|Q|99|2|q|90}} | ICD9 = {{ICD9|759.83}} | OMIM = 300624 | MedlinePlus =001668 | eMedicineSubj =ped | eMedicineTopic =800 | MeshID =D005600 | Orphanet=908 }} {{Pervazivni razvojni poremećaji}} {{Hromosomske abnormalnosti}} {{X-vezani poremećaji}} {{Poremećaji ponavljanja trinukleotida}} {{Poremećaji translacije i posttranslacijske modifikacije}} {{Resursi za autizam}} {{Neverbalna komunikacija |state=collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorija:Genetika autizma]] [[Kategorija:Sindromi s intelektualnim teškoćama]] [[Kategorija:Rijetki genetički sindromi]] [[Kategorija:Sindromi koji utiču na oko]] [[Kategorija:Sindromi koji utiču na nervni sistem]] [[Kategorija:Sindromi s kraniofacijalnim abnormalnostima]] [[Kategorija:Poremećaji ponavljanja trinukleotida]] [[Kategorija:X-vezani dominantni poremećaji]] [[Kategorija:Neurogenetički poremećaji]] [[Kategorija:Sindromski autizam]] [[Kategorija:Sindromi s ADHD-om]] [[Kategorija:Bolesti nazvane po otkrivačima]] 17ngk0vhghj41efz1o0sq4ddbtrh7hj Citohrom 0 538509 3936993 3935374 2026-10-24T20:53:33Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936993 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cytochrome c.png|thumb| Citohrom ''c'' sa hemom ''c''.]] '''Citohromi''' su redoks-aktivni proteini koji sadrže [[hem]], sa centralnim atomom željeza (Fe) u svojoj srži, kao kofaktor. Uključeni su u lanac transporta elektrona i [[redoks]] katalizu. Klasificiraju se prema vrsti hema i njegovom načinu vezivanja. Međunarodna unija za biohemiju i molekularnu biologiju (IUBMB) priznaje četiri varijante: citohrom a, citohrom b, citohromi c.<ref name=":0">{{Cite journal|date=1992-01-05|title=Nomenclature Committee of the International Union of Biochemistry (NC-IUB). Nomenclature of electron-transfer proteins. Recommendations 1989.|url=http://www.jbc.org/content/267/1/665|journal=Journal of Biological Chemistry|language=en|volume=267|issue=1|pages=665–677|doi=10.1016/S0021-9258(18)48544-4|issn=0021-9258|pmid=1309757|doi-access=free}}</ref> Funkcija citokroma povezana je s reverzibilnom [[redoks]] promjenom iz [[željezo II|fero]] (Fe(II)) u [[željezo III|feri]] (Fe(III)) oksidacijsko stanje željeza koje se nalazi u jezgru hema.<ref>{{Cite book |title=Lehninger Principles of Biochemistry |last=L. |first=Lehninger, Albert |date=2000 |publisher=Worth Publishers |isbn=978-1572591530 |edition=3rd |location=New York |oclc=42619569 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lehningerprincip01lehn }}</ref> Pored klasifikacije IUBMB-a u četiri klase citohroma, postoji i nekoliko dodatnih klasifikacija kao što su [[Citohrom c-oksidaza|citohrom o]]<ref>{{Cite journal|last1=Puustinen|first1=A.|last2=Wikström|first2=M.|date=1991-07-15|title=The heme groups of cytochrome o from Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=88|issue=14|pages=6122–6126|doi=10.1073/pnas.88.14.6122|issn=0027-8424|pmid=2068092|pmc=52034|bibcode=1991PNAS...88.6122P|doi-access=free}}</ref> i [[citohrom P450]] može se naći u biohemijskoj literaturi. ==Historija== Citohrome je prvi put opisao [[Charles Alexander MacMunn]], 1884., kao respiratorne pigmente (miohematin ili histohematin).<ref name=MacMunn>{{cite journal | doi = 10.1098/rstl.1886.0007 | jstor = 109482 | pages = 267–298 | author1 = Mac Munn, C. A. | title = Researches on Myohaematin and the Histohaematins | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume = 177 | year = 1886| s2cid = 110335335 }}</ref> Dvadesetih godina 20. stoljeća, [[David Keilin]] ponovo je otkrio ove respiratorne pigmente i nazvao ih citokromima ili „ćelijskim pigmentima“.<ref>{{Cite journal|last=Keilin|first=D.|date=1925-08-01|title=On cytochrome, a respiratory pigment, common to animals, yeast, and higher plants|journal=Proc. R. Soc. Lond. B|language=en|volume=98|issue=690|pages=312–339|doi=10.1098/rspb.1925.0039|bibcode=1925RSPSB..98..312K|issn=0950-1193|doi-access=free}}</ref> Klasifikovao je ove hem proteine na osnovu položaja njihove najniže [[ultraljubičasto-vidljiva spektroskopija|energetsks apsorpcihake trake]] u redukovanom stanju, kao citohrome ''a'' (605&nbsp;nm), ''b'' (≈565&nbsp;nm), and ''c'' (550&nbsp;nm). Spektroskopski potpisi hema od ultraljubičastog (UV) do vidljivog zračenja još uvijek se koriste za identifikaciju tipa hema iz reduciranog bis-piridin-ligiranog stanja, tj. piridin hemohrom metodom. Unutar svake klase, citohrom ''a'', ''b'' ili ''c'', rani citohromi su numerisani uzastopno, npr. cyt ''c'', cyt ''c<sub>1</sub>'' i cyt ''c<sub>2</sub>'', s novijim primjerima označenim prema maksimumu R-pojasa u reduciranom stanju, npr. cyt ''c<sub>559</sub>''.<ref name="pmid14871137">{{cite journal |author1=Reedy, C. J. |author2=Gibney, B. R. | title = Heme protein assemblies | journal = Chem Rev | volume = 104 | issue = 2 | pages = 617–49 |date=February 2004 | pmid = 14871137 | doi = 10.1021/cr0206115 }}</ref> ==Struktura i funkcija== [[Hem]] grupa je visoko konjugirani prstenasti sistem (koji omogućava njenim [[elektronima]] da budu vrlo pokretni) koji okružuje ion željeza. Željezo u citohromima obično postoji u feroznom (Fe<sup>2+</sup>) i feroznom (Fe<sup>3+</sup>) stanju, dok se ferokso (Fe<sup>4+</sup>) stanje nalazi u katalitičkim intermedijarima.<ref name=":0" /> Citohromi su, dakle, sposobni da izvode [[lanac transporta elektrona|reakcije prenosa elektrona]] i [[kataliza|katalizu]], redukcijom ili oksidacijom njihovog hem željeza. Ćelijska lokacija citohroma zavisi od njihove funkcije. Mogu se naći kao [[globulasti proteini|loptasti]] i [[membranski proteini]]. U procesu [[oksidativna fosforilacija|oksidativne fosforilacije]], globularni [[Citohrom c|citohrom cc protein]] uključen je u prijenos elektrona iz membranski vezanog [[Koenzim Q – citohrom c reduktaza|kompleksa III]] u [[Citohrom c oksidaza|kompleks IV]]. Sam kompleks III sastoji se od nekoliko podjedinica, od kojih je jedna citohrom b-tipa, dok je druga citohrom c-tipa. Oba domena su uključena u prijenos elektrona unutar kompleksa. Kompleks IV sadrži citohrom a/a3-domen koji prenosi elektrone i katalizira reakciju [[kisik]]a u vodu. Fotosistem II, prvi [[proteinski kompleks]] u [[svjetlosno zavisna reakcija|reakcijama zavisnim od svjetlosti]] kisčke [[fotosinteza| fotosinteze]], sadrži podjedinicu citohroma b. Citohromi također imaju mnoge funkcije izvan lanca transporta elektrona kod ljudi. Naprimjer, [[CYB5A]] je citokrom b koji ima višestruke uloge, uključujući aktiviranje [[CYP17A1|17,20 liaze]] (potrebne za proizvodnju spolnih steroida) i redukciju [[methemoglobin]]a u funkcionalni [[hemoglobin]].<ref>{{Cite journal |last1=Schenkman |first1=John |last2=Jansson |first2=Ingela |journal= Pharmacology & Therapeutics |date=February 2023 |volume=97 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1016/S0163-7258(02)00327-3 |title=The many roles of cytochrome b5}}</ref> Početkom 1960-ih, linearnu [[Molekularna evolucija|evoluciju]] citohroma sugerisao je [[Emanuel Margoliash]]<ref>{{Cite journal|last=Margoliash|first=E.|date=1963|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=50|issue=4|pages=672–679|issn=0027-8424|pmc=221244|pmid=14077496|doi=10.1073/pnas.50.4.672|title=Primary Structure and Evolution of Cytochrome C|bibcode=1963PNAS...50..672M|doi-access=free}}</ref> što je dovelo do hipoteze o [[molekularni sat|molekularnom satu]]. Naizgled konstantna stopa evolucije citohroma može biti koristan alat u pokušaju da se utvrdi kada su se različiti organizmi mogli odvojiti od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]].<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Sudhir|date=2005|title=Molecular clocks: four decades of evolution|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=6|issue=8|pages=654–662|doi=10.1038/nrg1659|issn=1471-0056|pmid=16136655|s2cid=14261833}}</ref> ==Tipovi== Postoji nekoliko vrsta citokroma koje se mogu razlikovati pomoću [[spektroskopija|spektroskopije]], tačne strukture hem grupe, osjetljivosti inhibitora i redukcijskog potencijala.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://intranet.tdmu.edu.ua/data/kafedra/internal/chemistry/classes_stud/en/med/lik/ptn/2/03.%20Investigation%20of%20biological%20oxidation,%20oxidative%20phosphorylation.htm|title=Investigation of biological oxidation, oxidative phosphorylation and ATP synthesis. Inhibitor and Uncouplers of oxidative phosphorylation.|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628023730/http://intranet.tdmu.edu.ua/data/kafedra/internal/chemistry/classes_stud/en/med/lik/ptn/2/03.%20Investigation%20of%20biological%20oxidation,%20oxidative%20phosphorylation.htm|url-status=dead}}</ref> Četiri tipa citohroma se razlikuju po svojim prostetičkim grupama: {| class="wikitable" ! Tip !! Prostetička grupa |- | [[Citohrom a]] || [[hem A]] |- | [[Citohrom b]] || [[hem B]] |- |[[Porodica citohroma c|Citohrom c]] |[[hem C]] ([[Kovalentna veza|kovalentno vezan]] hem b)<ref>{{MeshName|Citohrom+c+Grupa}}.</ref> |- | [[Citohrom d]] || [[hem D]] (Hem B sa γ-spirolaktonom)<ref name="pmid8621527">{{Cite journal | doi = 10.1074/jbc.271.15.8863 | last1 = Murshudov | first1 = G. | last2 = Grebenko | first2 = A. | last3 = Barynin | first3 = V. | last4 = Dauter | first4 = Z. | last5 = Wilson | first5 = K. | last6 = Vainshtein | first6 = B. | last7 = Melik-Adamyan | first7 = W. | last8 = Bravo | first8 = J. | last9 = Ferrán | first9 = J. | last10 = Ferrer | first10 = J. C. | last11 = Switala | first11 = J. | last12 = Loewen | first12 = P. C. | last13 = Fita | first13 = I. | title = Structure of the heme ''d'' of ''Penicillium vitale'' and ''Escherichia coli'' catalases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-04-12_271_15/page/8863 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 15 | pages = 8863–8868 | year = 1996 | pmid = 8621527 | doi-access = free }}</ref> |} Ne postoji "citokrom e", ali [[citorhom f]], koji se nalazi u [[citohrom b6f kompleks|citohrom b<sub>6</sub>f kompleksu]] biljaka, je citokrom c-tipa.<ref>{{Cite journal |last=Bendall |first=Derek S. |date=2004 |title=The Unfinished Story of Cytochrome f |url=https://archive.org/details/photosynthesis-research_2004_80_1-3/page/265 |journal=Photosynthesis Research |language=en |volume=80 |issue=1–3 |pages=265–276 |doi=10.1023/b:pres.0000030454.23940.f9 |issn=0166-8595 |pmid=16328825|s2cid=16716904 }}</ref> U [[mitohondrija|mitohondrijama]] i [[hloroplast]]ima, ovi citohromi često su kombinovani u [[lanac prijenosa elektrona|transport elektrona]] i srodnim metaboličkim putevima:<ref>{{cite book |last=Doidge |first=Norman |date=2015 |title=The brain's way of healing : remarkable discoveries and recoveries from the frontiers of neuroplasticity |url=https://archive.org/details/isbn_9780670025503 |publisher=Penguin Group |page=[https://archive.org/details/isbn_9780670025503/page/173 173] |isbn=978-0-698-19143-3 }}</ref> {| class="wikitable" ! Citohromi !! Kombinacija |- | ''a'' i ''a<sub>3</sub>'' || [[Citohrom c oksidaza]] ("Kompleks IV") sa elektronima koje kompleksu dostavlja rastvorljivi [[citohrom c]] (otuda i naziv) |- | ''b'' i ''[[Citohrom C1|c<sub>1</sub>]]'' || [[Koenzim Q - citohrom c reduktaza]] ("Kompleks III") |- | ''b<sub>6</sub>'' i ''[[Citohrom f|f]]'' || [[Plastokinol-plastocijanin reduktaza]] |} Posebna porodica citohroma je porodica [[citohrom P450]], nazvana tako po karakterističnom [[Soretov vrh|Soretovom vrhu]] koji nastaje apsorpcijom svjetlosti na talasnim dužinama blizu 450 nm kada se hemsko željezo reducira (sa [[natrij-ditionit]]om) i kompleksira sa [[ugljik-monoksid]]om. Ovi enzimi su prvenstveno uključeni u [[steroidogeneza|steroidogenezu]] i [[detoksikacija|detoksikaciju]].<ref>{{Citation|last1=Miller|first1=Walter L.|chapter=Disorders in the Initial Steps in Steroidogenesis|date=2014|title=Genetic Steroid Disorders|pages=145–164|publisher=Elsevier|isbn=9780124160064|last2=Gucev|first2=Zoran S.|doi=10.1016/b978-0-12-416006-4.00011-9}}</ref><ref name=":1"/> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/19991004001311/http://metallo.scripps.edu/PROMISE/CYTOCHROMES.html Scripps Database of Metalloproteins] *{{MeshName|Cytochromes}} {{Hemoproteini}} {{Authority control}} [[Kategorija:Citohromi| ]] jia716cz75719zucei7rdcedynzcqi0 Selektin 0 538515 3936956 3936094 2026-10-24T19:40:09Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936956 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Selectin | Ime = Selektin | image = Pselectin.PNG | width = 200px | caption = [[Rendgenska kristalografija|Kristalografska struktura]] [[P-selektin]]skog [[lektin]]a vezanog za šećer, prikazanog štapićima.<ref name="Somers_2000">{{PDB|1G1R}}; {{cite journal | vauthors = Somers WS, Tang J, Shaw GD, Camphausen RT | title = Insights into the molecular basis of leukocyte tethering and rolling revealed by structures of P- and E-selectin bound to SLe(X) and PSGL-1 | journal = Cell | volume = 103 | issue = 3 | pages = 467–79 | date = October 2000 | pmid = 11081633 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00138-0 | s2cid = 12719907 | doi-access = free }}</ref> | InterPro= IPR002396 | SMART= | PROSITE = | SCOP = | TCDB = | OPM family= | OPM protein= | Pfam= | PDB= | Membranome superfamily= 12 }} '''Selektini''' ('''[[klaster diferencijacije]] 62''' ili '''CD62''') jesu porodica [[molekula ćelijske adhezije]] (ili [[molekula ćelijske adhezije|CAM]]). Svi selektini su jednolančani transmembranski [[glikoprotein]]i koji dijele slična svojstva sa [[lektin C-tipa|lektinom C-tipa]] zbog srodnog [[N-kraj|amino-terminala]] i vezivanja zavisnog od kalcija.<ref name="robspath">{{cite book | title=Robbins Pathologic Basis of Disease| url=https://archive.org/details/robbinspathologi0000cotr_ed06| last=Cotran|author2=Kumar, Collins | publisher=W.B Saunders Company| location=Philadelphia| isbn=978-0-7216-7335-6 | year=1998}}</ref> Selektini se vežu za šećerne [[Hemijski dio|dijelove]] i stoga se smatraju vrstom [[lektin]]a, proteina ćelijske adhezije koji vežu šećerne [[polimer]]e.<ref name="isbn0-8153-4093-1">{{cite book | author = Parham, Peter | title = The immune system | edition = 2nd | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 244–245] | isbn = 978-0-8153-4093-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 }}</ref> == Struktura == Sva tri poznata člana porodice selektina (L-, E- i P-selektin) dijele sličnu strukturu kasete: [[N-terminal]]ni, kalcij-zavisni lektinski domen, domen sličan [[epidermni faktor rasta|epidermnom faktoru rasta]] (EGF), varijabilni broj konsenzusnih ponavljajućih jedinica (2, 6 i 9 za L–, E–, odnosno P-selektin), [[transmembranski domen]] (TM) i intraćelijski [[citoplazma]]tski rep (cito). Transmembranski i citoplazmatski dijelovi nisu konzervirani u svim selektinima, što je odgovorno za njihovo ciljanje u različite odjeljke.<ref name="Ley_2003">{{cite journal | vauthors = Ley K | title = The role of selectins in inflammation and disease | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 6 | pages = 263–8 | date = June 2003 | pmid = 12829015 | doi = 10.1016/S1471-4914(03)00071-6 | citeseerx = 10.1.1.407.6232 }}</ref> Iako dijele zajedničke elemente, njihova distribucija u tkivima i kinetika vezivanja su prilično različite, što odražava njihove različite uloge u različitim patofiziološkim procesima.<ref name="pmid21301059">{{cite journal | vauthors = Cheung LS, Raman PS, Balzer EM, Wirtz D, Konstantopoulos K | title = Biophysics of selectin-ligand interactions in inflammation and cancer | journal = Physical Biology | volume = 8 | issue = 1| date = February 2011 | pmid = 21301059 | doi = 10.1088/1478-3975/8/1/015013 | bibcode = 2011PhBio...8a5013S | s2cid = 3909905 }}</ref> ==Tipovi== Postoje tri podskupa selektina: * [[SELE|E-selektin]] (u [[endotel|endotelnim]] ćelijama) * [[L-selektin]] (u [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]) * [[P-selektin]] (u [[trombocit]]ima i endotelnim ćelijama) L-selektin je najmanji od vaskularnih selektina, eksprimiran na svim [[granulocit]]ima i [[monocit]]ima te na većini [[limfocit]]a, može se naći u većini leukocita. P-selektin, najveći selektin, pohranjen je u α-granulama trombocita i u [[Weibel-Paladeva tjelešca|Weibel-Paladevim tjelešcima]] [[endotel]]nih ćelija i translociran je na ćelijsku površinu aktiviranih endotelnih ćelija i trombocita. E-selektin se ne eksprimira u osnovnim uslovima, osim u mikrožilicama kože, ali ga brzo induciraju upalni [[citokin]]i. Ova tri tipa dijele značajan stepen [[homologija sekvence|homologije sekvenci]] među sobom (osim u transmembranskim i citoplazmatskim domenima) i između [[vrsta]]. Analiza ove homologije otkrila je da je lektinski domen, koji veže šećere, najkonzerviraniji, što sugerira da se tri selektina vežu za slične strukture šećera. [[Citoplazma]]tski i [[transmembranski domen]]i visoko su [[konzervirana sekvenca|konzervirani između vrsta]], ali nisu konzervirani među selektinima. Ovi dijelovi molekula selektina odgovorni su za njihovo ciljanje u različite odjeljke: P-selektin u sekretorne granule, E-selektin u plazma membranu i L-selektin u vrhove mikronabora na leukocitima.<ref name="Ley_2003"/> ==Etimologija== Naziv selektin potiče od riječi "selected" i "[[lektin]]i", koje su vrsta proteina koji prepoznaje [[ugljikohidrat]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kappelmayer J, Nagy B | title = The Interaction of Selectins and PSGL-1 as a Key Component in Thrombus Formation and Cancer Progression | journal = BioMed Research International | volume = 2017 | date = 2017 | pmid = 28680883 | pmc = 5478826 | doi = 10.1155/2017/6138145 | doi-access = free }}</ref> == Funkcija == Selektini su uključeni u konstitutivno usmjeravanje [[limfocit]]a prema unutra, te u hronične i akutne upalne procese, uključujući postishemijsku upalu u [[mišići]]ma, [[bubrezi]]ma i srcu, upalu kože, [[ateroskleroza|aterosklerozu]], [[glomerulonefritis]] i ''[[lupus eritematosus]]''<ref name="Ley_2003"/> i metastaze raka. Tokom [[upala|upalnog odgovora]], P-selektin se prvo eksprimira na endotelnim ćelijama, a zatim i E-selektin. Stimulusi poput [[histamin]]a i [[trombin]]a uzrokuju mobilizaciju endotelnih ćelija, što dovodi do trenutnog oslobađanja prethodno formiranog P-selektina iz [[Weibel-Paladovo tjelešace|Weible-Paladovih tjelešaca]] unutar ćelije. [[Citokin]]i poput [[TNF-alfa]] stimulišu transkripciju i translaciju E-selektina i dodatnog P-selektina, što objašnjava kašnjenje od nekoliko sati.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-012088488-9.50085-1 |chapter=Immunologic Mechanisms of Vasculitis |title=Seldin and Giebisch's the Kidney |pages=2315–2338 |year=2008 |last1=Jennette |first1=J. Charles |last2=Falk |first2=Ronald J. |isbn=978-0-12-088488-9 }}</ref> Kako se leukocit kotrlja duž zida [[krvni sud|krvnog suda]], distalni lektinu sličan domen selektina veže se za određene ugljikohidratne grupe prisutne na proteinima (kao što je [[PSGL-1]]) na leukocitu, što usporava ćeliju i omogućava joj da napusti krvni sud i uđe u mjesto infekcije. Priroda selektina niskog afiniteta je ono što omogućava karakteristično "kotrljanje" koje se pripisuje leukocitima tokom [[kaskada leukocitne adhezije]].<ref name="robspath"/> Svaki selektin ima domen za prepoznavanje ugljikohidrata koji posreduje u vezivanju za specifične glikane na suprotstavljenim ćelijama. Imaju izuzetno slične proteinske nabore i ostatke za vezivanje ugljikohidrata,<ref name="Somers_2000"/> što dovodi do preklapanja glikana za koje se vežu. Selektini se vežu za sijalil Lewis X (SLe<sup>x</sup>) determinantu "NeuAcα2-3Galβ1-4(Fucα1-3)GlcNAc." Međutim, SLe<sup>x</sup>, per se, ne predstavlja efikasan selektinski receptor. Umjesto toga, SLe<sup>x</sup> i srodni sijalilirani, fukozilirani glikani su komponente opsežnijih determinanti vezivanja.<ref name="pmid18579791">{{cite journal | vauthors = Nimrichter L, Burdick MM, Aoki K, Laroy W, Fierro MA, Hudson SA, Von Seggern CE, Cotter RJ, Bochner BS, Tiemeyer M, Konstantopoulos K, Schnaar RL | title = E-selectin receptors on human leukocytes | journal = Blood | volume = 112 | issue = 9 | pages = 3744–52 | date = November 2008 | pmid = 18579791 | pmc = 2572800 | doi = 10.1182/blood-2008-04-149641 }}</ref> Najbolje okarakterizirani [[ligand]] za tri selektina je ligand-1 glikoproteina P-selektina ([[PSGL-1]]), koji je [[glikoprotein]] mucinskog tipa koji se eksprimira na svim [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]. [[Neutrofil]]i i [[eozinofil]]i vežu se za E-selektin. Jedan od prijavljenih liganada za E-selektin je sijalilirani [[Lewis sistem antigena|Lewis X antigen]] (SLe<sup>x</sup>). Eozinofili, poput neutrofila, koriste sijalilirane, proteazno-rezistentne strukture za vezanje za E-selektin, iako eozinofil eksprimira mnogo niže nivoe ovih struktura na svojoj površini.<ref name="pmid7506734">{{cite journal | vauthors = Bochner BS, Sterbinsky SA, Bickel CA, Werfel S, Wein M, Newman W | title = Differences between human eosinophils and neutrophils in the function and expression of sialic acid-containing counterligands for E-selectin | journal = Journal of Immunology | volume = 152 | issue = 2 | pages = 774–82 | date = January 1994 | doi = 10.4049/jimmunol.152.2.774 | pmid = 7506734 | s2cid = 45677380 | doi-access = free }}</ref> Ligandi za P-selektin na eozinofilima i neutrofilima su slične sijalilirane, proteazno-senzitivne, endo-beta-galaktozidazno-rezistentne strukture, jasno različite od onih prijavljenih za E-selektin, i ukazuju na različite uloge P-selektina i E-selektina tokom regrutacije tokom upalnih odgovora.<ref name="pmid7532979">{{cite journal | vauthors = Wein M, Sterbinsky SA, Bickel CA, Schleimer RP, Bochner BS | title = Comparison of human eosinophil and neutrophil ligands for P-selectin: ligands for P-selectin differ from those for E-selectin | journal = American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology | volume = 12 | issue = 3 | pages = 315–9 | date = March 1995 | pmid = 7532979 | doi = 10.1165/ajrcmb.12.3.7532979 }}</ref> ==Mehanizmi vezivanja== Selektini imaju zglobne domene, što im omogućava brze konformacijske promjene u nanosekundnom rasponu između 'otvorenih' i 'zatvorenih' konformacija. [[Smični stres]] na molekuli selektina uzrokuje da ona favorizira 'otvorenu' konformaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas W | title = For catch bonds, it all hinges on the interdomain region | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 174 | issue = 7 | pages = 911–3 | date = September 2006 | pmid = 17000873 | pmc = 2064382 | doi = 10.1083/jcb.200609029 }}</ref> Kod kotrljanja leukocita, 'otvorena' konformacija selektina mu omogućava da se veže za unutrašnje sialil Lewisne molekule dalje duž PSGL-1 lanca, povećavajući ukupni afinitet vezivanja – ako se veza selektin-sijalil Lewis prekine, može kliziti i formirati nove veze s drugim sialil Lewis molekulama niz lanac. Međutim, u 'zatvorenoj' konformaciji, selektin se može vezati samo za jednu sialil Lewis molekulu, te stoga ima znatno smanjen afinitet vezivanja. Rezultat toga je da selektini pokazuju ponašanje veze hvatanja i klizanja – pod niskim naponima smicanja, njihov afinitet vezivanja se zapravo povećava povećanjem zatezne sile primijenjene na vezu jer više selektina preferira 'otvorenu' konformaciju. Pri visokim naponima, afinitet vezivanja je i dalje smanjen jer je veza selektin-ligand i dalje normalna veza klizanja. Smatra se da ovaj prag napona smicanja pomaže u odabiru pravog promjera krvnih sudova za pokretanje ekstravazacije leukocita, a može i pomoći u sprječavanju neprikladne agregacije leukocita tokom vaskularne staze.<ref>{{cite journal | vauthors = Yago T, Wu J, Wey CD, Klopocki AG, Zhu C, McEver RP | title = Catch bonds govern adhesion through L-selectin at threshold shear | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 6 | pages = 913–23 | date = September 2004 | pmid = 15364963 | pmc = 2172126 | doi = 10.1083/jcb.200403144 }}</ref> ==Uloga u kanceru== Postaje očigledno da selektin može igrati ulogu u upali i progresiji raka.<ref name="Ley_2003"/> Tumorske ćelije koriste mehanizme zavisne od selektina koji posreduju u vezivanju ćelija i interakcijama kotrljanja putem prepoznavanja ugljikohidratnih liganada na tumorskoj ćeliji, kako bi poboljšale metastaze udaljenih organa,<ref name="pmid18028011">{{cite journal | vauthors = Barthel SR, Gavino JD, Descheny L, Dimitroff CJ | title = Targeting selectins and selectin ligands in inflammation and cancer | journal = Expert Opinion on Therapeutic Targets | volume = 11 | issue = 11 | pages = 1473–91 | date = November 2007 | pmid = 18028011 | pmc = 2559865 | doi = 10.1517/14728222.11.11.1473 }}</ref><ref name="pmid21622232">{{cite journal | vauthors = St Hill CA | title = Interactions between endothelial selectins and cancer cells regulate metastasis | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 16 | pages = 3233–51 | date = June 2011 | issue = 9 | pmid = 21622232 | doi = 10.2741/3909 | doi-access = free }}</ref> pokazujući ' leukociznu mimikriju '.<ref name="pmid16610706">{{cite book | vauthors = Witz IP | title = Tumor-microenvironment interactions: the selectin-selectin ligand axis in tumor-endothelium cross talk | volume = 130 | pages = 125–40 | year = 2006 | pmid = 16610706 | doi = 10.1007/0-387-26283-0_6 | isbn = 978-0-387-26282-6 | series = Cancer Treatment and Research | chapter = Tumor-Microenvironment Interactions }}</ref> Brojne studije su pokazale povećanu ekspresiju [[ugljikohidrat]]nih liganada na metastatskim [[tumor]]ima,<ref name="pmid9106690">{{cite journal | vauthors = Nakamori S, Kameyama M, Imaoka S, Furukawa H, Ishikawa O, Sasaki Y, Izumi Y, Irimura T | title = Involvement of carbohydrate antigen sialyl Lewis(x) in colorectal cancer metastasis | url = https://archive.org/details/sim_diseases-of-the-colon-rectum_1997-04_40_4/page/420 | journal = Diseases of the Colon and Rectum | volume = 40 | issue = 4 | pages = 420–31 | date = April 1997 | pmid = 9106690 | doi = 10.1007/BF02258386 | s2cid = 24770173 }}</ref> pojačana ekspresija E-selektina na površini endotelnih krvnih sudova na mjestu [[metastaza]] tumora,<ref name="pmid9137500">{{cite journal | vauthors = Matsuura N, Narita T, Mitsuoka C, Kimura N, Kannagi R, Imai T, Funahashi H, Takagi H | title = Increased concentration of soluble E-selectin in the sera of breast cancer patients | journal = Anticancer Research | volume = 17 | issue = 2B | pages = 1367–72 | year = 1997 | pmid = 9137500 }}</ref> i sposobnost metastatskih tumorskih ćelija da se kotrljaju i prianjaju na [[endotel]]ne ćelije, što ukazuje na ulogu selektina u metastazama.<ref name="pmid16982754">{{cite journal | vauthors = Gout S, Morin C, Houle F, Huot J | title = Death receptor-3, a new E-Selectin counter-receptor that confers migration and survival advantages to colon carcinoma cells by triggering p38 and ERK MAPK activation | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 18 | pages = 9117–24 | date = September 2006 | pmid = 16982754 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-4605 | doi-access = free }}</ref> Pored E-selektina, uloga P-selektina (eksprimiranog na trombocitima) i L-selektina (na leukocitima) u širenju raka sugerirana je na način da oni interaguju sa cirkulirajućim ćelijama raka u ranoj fazi metastaze.<ref name="pmid11854515">{{cite journal | vauthors = Borsig L, Wong R, Hynes RO, Varki NM, Varki A | title = Synergistic effects of L- and P-selectin in facilitating tumor metastasis can involve non-mucin ligands and implicate leukocytes as enhancers of metastasis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 4 | pages = 2193–8 | date = February 2002 | pmid = 11854515 | pmc = 122341 | doi = 10.1073/pnas.261704098 | bibcode = 2002PNAS...99.2193B | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15640834">{{cite journal | vauthors = Peeters CF, Ruers TJ, Westphal JR, de Waal RM | title = Progressive loss of endothelial P-selectin expression with increasing malignancy in colorectal cancer | journal = Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 248–56 | date = February 2005 | pmid = 15640834 | doi = 10.1038/labinvest.3700217 | doi-access = free }}</ref> === Organsa selektivnost === Selektini i ligandi selektina određuju selektivnost organa za metastaze. Nekoliko faktora može objasniti [[teorija sjemena i tla|teoriju sjemena i tla]] ili navođenje [[metastaza]]. Posebno, genetička regulacija i aktivacija specifičnih [[hemokin]]a, [[citokin]]a i [[proteaza]] mogu usmjeriti metastaze na željeni organ. U stvari, ekstravazacija cirkulirajućih tumorskih ćelija u organu domaćinu zahtijeva uzastopne adhezivne interakcije između endotelnih ćelija i njihovih liganada ili kontra-receptora prisutnih na ćelijama raka. Metastatske ćelije koje pokazuju visoku sklonost metastaziranju na određene organe prianjaju većim brzinama na venularne endotelne ćelije izolovane sa ovih ciljnih mjesta. Štaviše, one napadaju ciljno tkivo većim brzinama i bolje reaguju na parakrine faktore rasta oslobođene sa ciljnog mjesta. Tipično, interakcije ćelija raka/endotelnih ćelija podrazumijevaju prvo početno vezivanje i kotrljanje cirkulirajućih ćelija raka na endotelu, posredovano selektinom. Kotrljajuće ćelije raka zatim se aktiviraju lokalno oslobođenim hemokinima prisutnim na površini [[endotel]]nih ćelija. Ovo pokreće aktivaciju [[integrin]]a iz ćelija raka, omogućavajući njihovo čvršće prianjanje na članove porodice Ig-CAM kao što je ICAM, inicirajući procese transendotelne migracije i ekstravazacije.[72] Odgovarajući skup endotelnih receptora ponekad se ne eksprimira konstitutivno i ćelije raka moraju pokrenuti njihovu ekspresiju. U tom kontekstu, supernatanti kulture ćelija raka mogu pokrenuti ekspresiju E-selektina od strane endotelnih ćelija, što sugerira da ćelije raka mogu same osloboditi citokine kao što su TNF-α, IL-1β ili INF-γ koji će direktno aktivirati endotelne ćelije da eksprimiraju E-selektin, P-selektin, ICAM-2 ili VCAM. S druge strane, nekoliko studija dalje pokazuje da ćelije raka mogu pokrenuti ekspresiju molekula endotelne adhezije na indirektnije načine. Budući da adhezija nekoliko ćelija raka na endotel zahtijeva prisustvo endotelnih selektina, kao i sialil Lewis ugljikohidrata na ćelijama raka, stepen ekspresije selektina na vaskularnom zidu i prisustvo odgovarajućeg liganda na ćelijama raka su odlučujući za njihovu adheziju i ekstravazaciju u određeni organ. Diferencijalni profil ekspresije selektina na endotelu i specifične interakcije selektina koje eksprimiraju endotelne ćelije potencijalnih ciljnih organa i njihovih liganada eksprimiranih na ćelijama raka su glavne odrednice koje su u osnovi organski specifične distribucije [[metastaza]]. ==Istraživanje== Selektini su uključeni u projekte liječenja osteoporoze, bolesti koja nastaje kada ćelije koje stvaraju kost, zvane [[osteoblast]]i, postanu previše rijetke. Osteoblasti se razvijaju iz [[matične ćelije| matičnih ćelija]], a naučnici se nadaju da će na kraju moći liječiti [[osteoporoza|osteoporozu]] dodavanjem matičnih ćelija u [[koštana srž|koštanu srž]] pacijenta. Istraživači su razvili način korištenja selektina za usmjeravanje matičnih ćelija uvedenih u [[vaskularni sistem]] u koštanoj srži.<ref>U laboratoriji Roberta Sacksteina na Univerzitetu Harvard</ref> E-selektini se konstitutivno eksprimiraju u koštanoj srži, a istraživači su pokazali da označavanje matičnih ćelija određenim [[glikoprotein]]om uzrokuje migraciju ovih ćelija u koštanu srž. Stoga bi selektini jednog dana mogli biti neophodni za regenerativnu terapiju osteoporoze.<ref>{{Cite web |url=http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |title=Sackstein Lab<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-21 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Sushi domen]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Vanjski linkovi == * [http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ Sackstein Lab of Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |date=2019-09-29 }} * [http://multimedia.mcb.harvard.edu Computer-generated movie of the mobilization of P-selectin inside a leukocyte at mcb.harvard.edu] {{Lektini}} {{Molekule ćelijske adhezije}} [[Kategorija:Selektini| ]] [[Kategorija:Proteini ćelijske adhezije]] [[Kategorija:Lektini]] [[Kategorija:Proteinski domeni]] [[Kategorija: Jednoprolazni transmembranski proteini]] llcfe8znd3zu1j1dnf3v8cilrfyemzs Anestetik 0 538520 3937016 3934394 2026-10-24T21:26:18Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937016 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Analgezik}} [[Slika:Erythroxylum_novogranatense_var._Novogranatense_(retouched).jpg|thumb|right| Listovi biljke [[koka]] (''Erythroxylum novogranatense'' var. ''novogranatense''), iz kojih se dobija [[kokain]], prirodni lokalni anestetik <ref>{{Cite journal|last=Goldberg|first=MF|date=1984|title=Cocaine: The First Local Anesthetic and the'Third Scourge of Humanity': A Centennial Melodrama|url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?journal=Arch+Ophthalmol.&title=Cocaine:+the+first+local+anesthetic+and+the+%27third+scourge+of+humanity%27.+A+centennial+melodrama.&author=MF+Goldberg&volume=102&issue=10&publication_year=1984&pages=1443-7&pmid=6385930&|journal=Archives of Ophthalmology|volume=102|issue=10|pages=1443–1447|doi=10.1001/archopht.1984.01040031163009|pmid=6385930|via=jamanetwork.com|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Karch|first=SB|title=A brief history of cocaine.|publisher=CRC press|year=1998|url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?title=A+brief+history+of+cocaine.&author=SB.+Karch&publication_year=1998&}}</ref>]] '''Anestetici''' jesu danas najčešće primjenjivani [[lijek]]ovi uopće, a koji se koriste za izazivanje [[anestezija| anestezije]] – drugim riječima, za uzrokovanje privremenog gubitka [[čulo|osjeta]] ili [[svijest]]i. Mogu se podijeliti u dvije široke klase: [[opći anestetik|opći]], koji rezultiraju reverzibilnim gubitkom [[svijest]]i, i [[lokalni anestetik|lokalni anestetici]], koji uzrokuju reverzibilni gubitak osjeta za ograničeno područje tijela bez nužnog utjecaja na svijest.<ref>{{Ullmann |doi=10.1002/14356007.a02_289|title=Anesthetics, General|year=2000|last1=Wollweber|first1=Hartmund}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Butterworth |first=John |title=Morgan & Mikhail's Clinical Anesthesiology |url=https://archive.org/details/morganmikhailscl0000butt_u0t8 |last2=Mackey |first2=David |last3=Wasnick |first3=John |date= |publisher=[[McGraw Hill Education]] |year=2013 |isbn=978-0-07-171405-1 |edition=5th}}</ref> U modernoj anesteziološkoj praksi koristi se širok spektar lijekova. Mnogi se rijetko koriste izvan [[anesteziologija|anesteziologije]], ali drugi se često koriste u različitim oblastima zdravstvene zaštite. Kombinacije anestetika ponekad se koriste zbog njihovih [[sinergija|sinergijskih]] i aditivnih terapijskih efekata. Međutim, neželjeni efekti mogu se i povećati.<ref name="Hendrickx-2008">{{Cite journal | last1 = Hendrickx | first1 = JF. | last2 = Eger | first2 = EI. | last3 = Sonner | first3 = JM. | last4 = Shafer | first4 = SL. | title = Is synergy the rule? A review of anesthetic interactions producing hypnosis and immobility. | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/content/107/2/494.long | journal = Anesth Analg | volume = 107 | issue = 2 | pages = 494–506 |date=August 2008 | doi = 10.1213/ane.0b013e31817b859e | pmid = 18633028 | s2cid = 8125002 | doi-access = free }}</ref> Anestetici se razlikuju od [[analgetik]]a, koji blokiraju samo osjećaj [[bol]]nih podražaja.<ref>{{cite web |title=Reducing Animals' Pain and Distress {{!}} National Agricultural Library |url=https://www.nal.usda.gov/animal-health-and-welfare/animal-use-alternatives/reducing-animals-pain-and-distress |website=www.nal.usda.gov |access-date=28 January 2023 |language=en |date=2022 }}</ref><ref name=":0"/> Analgetici se obično koriste u kombinaciji s anesteticima za kontrolu pre–, intra– i postoperativne boli.'''<ref name=":0" />''' == Lokalni anestetici == {{Glavni|Lokalni anestetik}} === Na bazi estera === * [[Benzokain]] * [[Kokain]] * [[Prokain]] * [[Tetrakain]] (ponekad se naziva [[Ametokain]]) === Na bazi amida === * [[Bupivakain]] * [[Cinkokain]]([[Međunarodni nezaštićeni naziv|INN]]/[[Odobreni naziv u Velikoj Britaniji|BAN]])/[[Dibukain]]([[Usvojeni naziv u Sjedinjenim Američkim Državama|USAN]]) * [[Etidokain]] * [[Levobupivakain]] * [[Lidokain]] * [[Mepivakain]] * [[Prilokain]] * [[Ropivakain]] Lokalni anestetici sprječavaju prijenos nervnih impulsa bez izazivanja nesvjestice. Djeluju reverzibilnim vezivanjem za brze [[natrijski kanal|natrijske kanale]] unutar [[nervno vlakno|nervnih vlakana]], čime sprječavaju ulazak natrija u vlakna, stabilizujući [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] i sprječavajući širenje [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]]. Svaki od lokalnih anestetika u svom nazivu ima sufiks "–kain". Lokalni anestetici mogu biti na bazi [[ester]]a ili [[amid]]a. Estarski lokalni anestetici uglavnom su nestabilni u [[rastvor]]u i brzo djeluju, brzo se metaboliziraju pomoću [[holinesteraza|holinesteraze]] u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i [[jetra|jetri]],<ref name=":0"/> i češće izazivaju [[alergijska reakcija|alergijske reakcije]]. Amidni lokalni anestetici uglavnom su termostabilni, s dugim rokom trajanja (oko dvije godine). Amidi imaju sporiji početak djelovanja i duži poluživot od esterskih anestetika,<ref name=":0"/> i obično su racemozne smjese, s izuzetkom levobupivakaina (koji je S(–)-bupivakain)<ref name=":0" /> i ropivakaina (S(–)-ropivakain). Iako postoje opća pravila za početak i trajanje anestezije između lokalnih anestetika na bazi estera ili amida, ta svojstva u konačnici zavise od mnoštva faktora, uključujući topljivost agensa u lipidima, koncentraciju rastvora i [[PKa|p''K''<sub>a</sub>]].<ref name=":0"/> Amidi se uglavnom koriste u regionalnim i epiduralnim ili spinalnim tehnikama,<ref name=":0"/> zbog dužeg trajanja djelovanja, što pruža adekvatnu analgeziju za operaciju, [[porođaj]] i simptomsko ublažavanje. Neki esteri, kao što su [[benzokain]] i [[tetrakain]], nalaze se u topikalnim formulacijama koje se apsorbiraju kroz kožu.<ref name=":0" /> Samo lokalni anestetici bez [[konzervans]]a mogu se ubrizgavati intratekalno. [[Petidin]] također ima lokalna anestetska svojstva, pored opioidnih efekata.<ref>{{cite journal|last1=Latta|first1=KS|last2=Ginsberg|first2=B|last3=Barkin|first3=RL|title=Meperidine: a critical review.|journal=[[American Journal of Therapeutics]]|date=2001|volume=9|issue=1|pages=53–68|pmid=11782820|doi=10.1097/00045391-200201000-00010|s2cid=23410891}}</ref> == Opći anestetici == [[File:Fluranebottles.jpg|thumb|Bočice sevoflurana, izoflurana, enflurana i desflurana, najčešćih inhalacijskih anestetika na bazi fluoriranog etera (flurana). Flurani su označeni bojama – sevofluran je označen žutom, izofluran ljubičastom, enfluran narančastom, a desfluran plavom. Zarezi vidljivi ispod čepova bočica jedinstveni su za svako sredstvo, osiguravajući da se isparivač može napuniti samo ispravnim sredstvom.<ref name=":1">{{Ullmann|doi=10.1002/14356007.a02_289|title=Anesthetics, General|year=2000|last1=Wollweber|first1=Hartmund}}</ref><ref name=":0" />]] {{Glavni|Opći anestetik}} === Inhalacijski anestetici === {{Glavni|Inhalacijski anestetik}} * [[Desfluran]] (uobičajeno) * [[Enfluran]] (uglavnom ukinut) * [[Halotan]] (jeftin, ukinut) * [[Izofluran]] (uobičajeno) * [[Metoksifluran]] * [[Dušik-oksidul]] * [[Sevofluran]] (uobičajeno) * [[Ksenon]] (rijetko se koristi) [[Isparljivi anestetik|Isparljiva sredstva]] obično su organske tekućine koje lahko isparavaju. Daju se inhalacijom za indukciju ili održavanje opće anestezije. Dušik-oksidul i ksenon su plinovi, pa se ne smatraju isparljivim sredstvima. Idealni isparljivi anestetik treba biti nezapaljiv, neeksplozivan i topiv u [[lipidi]]ma. Trebao bi imati nisku topljivost u krvi, ne bi trebao imati toksičnost ili nuspojave za [[Organ (biologija)|krajnji organ]] ([[srce]], [[jetra]], [[bubreg]]), ne bi se trebao metabolizirati i ne bi trebao iritirati respiratorne puteve. Nijedan anestetik koji se trenutno koristi ne ispunjava sve ove zahtjeve, niti se bilo koji anestetik može smatrati potpuno „sigurnim“. Postoje inherentni rizici i interakcije lijekova koje su specifične za svakog pacijenta.<ref>{{Cite journal | last1 = Krøigaard | first1 = M. | last2 = Garvey | first2 = LH. | last3 = Menné | first3 = T. | last4 = Husum | first4 = B.| title = Allergic reactions in anaesthesia: are suspected causes confirmed on subsequent testing? | journal = Br J Anaesth | volume = 95 | issue = 4 | pages = 468–71 |date=October 2005 | doi=10.1093/bja/aei198 | pmid=16100238| doi-access = free }}</ref> Sredstva koja su trenutno u širokoj upotrebi su [[izofluran]], [[desfluran]], [[sevofluran]] i dušik-oksidul. Dušik-oksidul je uobičajeni [[adjuvant]]ni [[plin]], što ga čini jednim od lijekova s najdugovječnijim djelovanjem koji se još uvijek koristi. Zbog svoje niske potencije, ne može sam proizvesti anesteziju, već se često kombinira s drugim sredstvima. Halotan, sredstvo uvedeno 1950-ih, gotovo je u potpunosti zamijenjen u modernoj anesteziološkoj praksi novijim sredstvima zbog svojih nedostataka.<ref name="town">{{cite book | last = Townsend | first = Courtney | title = Sabiston Textbook of Surgery | url = https://archive.org/details/sabistontextbook0000unse_d6u2 | publisher = Saunders | location = Philadelphia | pages = Chapter 17 – Anesthesiology Principles, Pain Management, and Conscious Sedation | year = 2004 | isbn = 0-7216-5368-5 | no-pp = true }}</ref> Djelimično zbog svojih [[nuspojava]], enfluran nikada nije stekao široku popularnost.<ref name="town"/> U teoriji, bilo koji inhalacijski anestetik može se koristiti za indukciju opće anestezije. Međutim, većina halogeniranih anestetika iritira disajne puteve, što može dovesti do kašlja, laringospazma i općenito teških indukcija. Ako je potrebno provesti indukciju inhalacijskim anestetikom, često se koristi [[sevofluran]] zbog relativno niske oštrine, brzog povećanja alveolarne koncentracije i veće topljivosti u [[krv]]i od drugih sredstava. Ova svojstva omogućavaju manje iritirajuću i bržu indukciju, kao i brz izlazak iz anestezije u poređenju s drugim inhalacijskim sredstvima.<ref name=":0"/> Sva hlapljiva sredstva mogu se koristiti sama ili u kombinaciji s drugim lijekovima za održavanje anestezije ([[dušik-oksid]] nije dovoljno jak da bi se koristio kao samostalno sredstvo). Hlapljiva sredstva se često porede u smislu jačine djelovanja, koja je obrnuto proporcionalna [[minimalna alveolna koncentracija|minimalnoj alveolnoj koncentraciji]]. Jačina djelovanja je direktno povezana s topljivošću lipida. Ovo je poznato kao [[Minimalna alveolna koncentracija|Meyer–Overtonova hipoteza]]. Međutim, određena farmakokinetička svojstva hlapljivih agensa postala su još jedna tačka poređenja. Najvažnije od tih svojstava poznato je kao [[koeficijent particije krv/plin]]. Ovaj koncept odnosi se na relativnu rastvorljivost datog agensa u krvi. Agensi sa nižom rastvorljivošću u krvi (tj. nižim koeficijentom particije krv-plin; npr. desfluran) daju anesteziologu veću brzinu u titriranju dubine anestezije i omogućavaju brži izlazak iz anestetskog stanja nakon prestanka njihove primjene. U stvari, noviji hlapljivi agensi (npr. sevofluran, desfluran) popularni su ne zbog svoje potencije (minimalna alveolna koncentracija), već zbog svoje svestranosti za brži izlazak iz anestezije, zahvaljujući nižem koeficijentu particije krv-plin. ===Intravenski agensi (neopioidni)=== Iako postoji mnogo lijekova koji se mogu koristiti intravenozno za izazivanje anestezije ili sedacije, najčešći su: * [[Barbiturat]]i ** [[Amobarbital]] ([[trgovački naziv]]: Amytal) ** [[Metoheksital]] (trgovački naziv: Brevital) ** [[Tiamilal]] (trgovački naziv: Surital) ** [[Natrij-tiopental|Tiopental]] (trgovački naziv: Pentotal, u Velikoj Britaniji se naziva ''tiopenton'') * [[Benzodiazepin]]i ** [[Diazepam]] ** [[Lorazepam]] ** [[Midazolam]] * [[Etomidat]] * [[Ketamin]] * [[Propofol]] Među gore navedenim barbituratima, [[Natrij-tiopental|tiopental]] i [[metoheksital]] su ultra-kratko djelujući i koriste se za indukciju i održavanje anestezije.<ref name="miller2">{{cite book |last=Miller |first=Ronald |url=https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse |title=Miller's Anesthesia |publisher=Elsevier/Churchill Livingstone |year=2005 |isbn=0-443-06656-6 |location=New York |url-access=registration}}</ref> Međutim, iako izazivaju nesvijest, ne pružaju [[analgezija|analgeziju]] (ublažavanje boli) i moraju se koristiti s drugim sredstvima.<ref name="miller2"/> Benzodiazepini mogu se koristiti za [[sedacija|sedaciju]] prije ili poslije operacije i mogu se koristiti za indukciju i održavanje opće anestezije.<ref name="miller2"/> Kada se benzodiazepini koriste za indukciju opće anestezije, midazolam je poželjniji.<ref name="miller2"/> Benzodiazepini se također koriste za sedaciju tokom postupaka koji ne zahtijevaju opću anesteziju.<ref name="miller2"/> Poput barbiturata, benzodiazepini nemaju svojstva ublažavanja boli.<ref name="miller2"/> [[Etomidat]] jeste jedan od najčešće korištenih intravenskih lijekova koji se koriste za indukciju i održavanje opće anestezije.<ref name="miller2"/> Također se može koristiti za sedaciju tokom postupaka ili na [[jedinica intenzivne njege|JIL]].<ref name="miller2"/> Kao i drugi gore navedeni agensi, on dovodi pacijente do nesvijesti bez ublažavanja boli.<ref name="miller2"/> U poređenju s drugim intravenskim agensima, etomidat uzrokuje minimalnu depresiju kardiopulmonalnog sistema. Osim toga, etomidat rezultira smanjenjem intrakranijalnog pritiska i cerebralnog protoka krvi.<ref name=":0"/> Zbog ovih povoljnih fizioloških efekata, bio je omiljeni agens na intenzivnoj njezi. Međutim, od tada se pokazalo da etomidat izaziva adrenokorteksnu supresiju, što rezultira smanjenom upotrebom kako bi se izbjegla povećana stopa smrtnosti kod teško bolesnih pacijenata.<ref name=":0" /> Ketamin se rijetko koristi u anesteziji zbog neugodnih iskustava koja se ponekad javljaju pri buđenju iz anestezije, koja uključuju "živopisne [[San|sanjanje]], ekstrakorporalna iskustva i [[Iluzija|iluzije]]."<ref>{{cite journal |last1=Garfield |first1=JM |last2=Garfield |first2=FB |last3=Stone |first3=JG |last4=Hopkins |first4=D |last5=Johns |first5=LA |year=1972 |title=A comparison of psychologic responses to ketamine and thiopental-nitrous oxide-halothane anesthesia |journal=Anesthesiology |volume=36 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1097/00000542-197204000-00006 |pmid=5020642 |s2cid=2526481 |doi-access=free}}</ref> Kada se koristi, često se koristi u kombinaciji s benzodiazepinom kao što je [[midazolam]] za amneziju i sedaciju.<ref name=":0"/> Međutim, kao i etomidat, često se koristi u hitnim slučajevima i kod bolesnih pacijenata jer proizvodi manje neželjenih fizioloških efekata.<ref name="miller2"/> Za razliku od prethodno spomenutih intravenskih anestetika, ketamin proizvodi duboko ublažavanje boli, čak i u dozama nižim od onih koje izazivaju opću anesteziju.<ref name="miller2"/> Također, za razliku od drugih anestetičkih sredstava u ovom odjeljku, pacijenti koji primaju samo ketamin izgledaju kao da su u [[Katalepsija|katalepsijskom]] stanju, za razliku od drugih stanja anestezije koja podsjećaju na normalan [[san]]. Pacijenti anestezirani ketaminom imaju duboku analgeziju, ali drže oči otvorene i održavaju mnoge reflekse.<ref name="miller2"/> == Intravenski opioidni analgetici == Iako opioidi mogu izazvati nesvijest, to čine nepouzdano i sa značajnim [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | doi = 10.1097/00000542-199007000-00002 | last1 = Philbin | first1 = DM | last2 = Rosow | first2 = CE | last3 = Schneider | first3 = RC | last4 = Koski | year = 1990 | first4 = G | last5 = D'ambra | first5 = MN | title =Fentanyl and sufentanil anesthesia revisited: how much is enough? | journal = Anesthesiology | volume = 73 | issue = 1| pages = 5–11 | pmid = 2141773 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid8466061">{{cite journal | vauthors = Streisand JB, Bailey PL, LeMaire L, Ashburn MA, Tarver SD, Varvel J, Stanley TH | title = Fentanyl-induced rigidity and unconsciousness in human volunteers. Incidence, duration, and plasma concentrations | journal = Anesthesiology | volume = 78 | issue = 4 | pages = 629–34 | date = April 1993 | pmid = 8466061 | doi = 10.1097/00000542-199304000-00003| s2cid = 32056642 | doi-access = free }}</ref> Dakle, iako se rijetko koriste za indukciju anestezije, često se koriste zajedno s drugim sredstvima, kao što su intravenski neopioidni anestetici ili inhalacijski anestetici.<ref name="miller2"/> Nadalje, koriste se za ublažavanje boli kod pacijenata prije, tokom ili nakon operacije. Sljedeći opioidi imaju kratak početak i trajanje djelovanja i često se koriste tokom opće anestezije: * [[Alfentanil]] * [[Fentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Sufentanil]], koji nije dostupan u Australiji. Sljedeća sredstva imaju duži početak i trajanje djelovanja i često se koriste za postoperativno ublažavanje boli: * [[Buprenorfin]] * [[Butorfanol]] * [[Diamorfin]], također poznat kao heroin, nije dostupan za upotrebu kao analgetik ni u jednoj zemlji osim u Velikoj Britaniji. * [[Hidromorfon]] * [[Levorfanol]] * [[Petidin]], također nazvan meperidin u Sjevernoj Americi. * [[Metadon]] * [[Morfin]] * [[Kodein]] * [[Nalbufin]] * [[Oksikodon]], nije dostupan intravenozno u SAD-u. * [[Oksimorfon]] * [[Pentazocin]] == Mišićni relaksanti == {{Glavni|Neuromuskularni blokatori}} Mišićni relaksanti ne ostavljaju pacijente bez svijesti niti ublažavaju bol. Umjesto toga, ponekad se koriste nakon što je pacijent onesviješten (indukcija anestezije) kako bi se olakšala intubacija ili operacija paralizom skeletnih mišića.<ref name=":0" />Ovi agensi se svrstavaju u dvije kategorije: depolarizujući agensi, koji depolariziraju krajnju ploču motora kako bi spriječili daljnju stimulaciju, i nedepolarizujući agensi, koji sprječavaju aktivaciju acetilholinskih receptora putem kompetitivne inhibicije.<ref name=":0" /> * Depolarizujući mišićni relaksansi ** [[Sukcinilholin]] (također poznat kao '''suksametonij''' u Velikoj Britaniji, Novom Zelandu, Australiji i drugim zemljama, "Celokurin" ili "celo" skraćeno u Evropi) ** [[Dekametonij]] * Nedepolarizirajući mišićni relaksansi ** Kratko djelovanje *** [[Mivakurij]] *** [[Rapakuronij]] ** Srednje dugo djelovanje *** [[Atrakurij]] *** [[Cisatrakurij]] *** [[Rokuronij]] *** [[Vekuronij]] ** Dugo djelovanje *** [[Alkuronij]] *** [[Doksakurij]] *** [[Galamin]] *** [[Metokurin]] *** [[Pankuronij]] *** [[Pipekuronij]] *** [[Tubokurarin]] Potencijalna komplikacija kada se primjenjuje neuromuskularna blokada je '[[svjesnost o anesteziji]]'.<ref name=":0" /> U ovoj situaciji, paralizirani pacijenti mogu se probuditi tokom anestezije zbog neprimjerenog smanjenja nivoa lijekova koji pružaju sedaciju ili ublažavanje boli. Ako anesteziolog ovo propusti, pacijent može biti svjestan svoje okoline, ali neće biti u stanju da se kreće ili komunicira tu činjenicu. Sve su dostupniji neurološki monitori koji mogu pomoći u smanjenju učestalosti svjesnosti. Većina ovih monitora koristi vlasničke algoritme koji prate moždanu aktivnost putem evociranih potencijala. Osim toga, pružatelji anestezije često imaju korake koje slijede kako bi spriječili svijest, kao što je osiguravanje da sva oprema ispravno radi, praćenje da li se lijekovi daju tokom operacije i postavljanje niza pitanja (Briceova pitanja) kako bi se pomoglo u otkrivanju svjesnosti nakon operacije.<ref name=":0" /> Ako postoji bilo kakva sumnja na svijest pacijenta, pažljivo praćenje i stručnjaci za mentalno zdravlje mogu pomoći u upravljanju ili izbjegavanju bilo kakvog traumatskog stresa povezanog sa svjesnošću.<ref name=":0" /> Određeni postupci, kao što su [[Endoskopija|endoskopije]] ili [[Kolonoskopija|kolonoskopije]], izvode se tehnikom koja se naziva [[svjesna sedacija]] ili [[Proceduralna sedacija i analgezija|praćena anesteziološka njega]]. Ovi slučajevi se izvode regionalnim anesteticima i "sumračnim snom" koji se postiže sedacijom propofolom i analgeticima, a pacijenti se mogu sjećati perioperativnih događaja.<ref name=":0" /> Kada se koristi ova tehnika, pacijentima treba reći da se ovo liječenje razlikuje od opće anestezije kako bi se pomoglo u borbi protiv bilo kakvog uvjerenja ili straha da su bili "budni" tokom anestezije.<ref name=":0" /> ==Intravenski agensi za suprotstavljanje anestezije== * [[Flumazenil]], poništava efekte benzodiazepina * [[Nalokson]], poništava efekte opioida * [[Neostigmin]], pomaže u poništavanju efekata nedepolarizujućih mišićnih relaksanasa * [[Sugammadex]], pomaže u poništavanju efekata nedepolarizujućih mišićnih relaksanasa == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00775zv Anaesthetics], BBC Radio 4 discussion with David Wilkinson, Stephanie Snow & Anne Hardy (''In Our Time'', Mar. 29, 2007) {{Portal|Medicine}} {{Drevna anestezija}} {{Opći anestetici}} {{Lokalni anestetici}} {{Glavne grupe lijekova}} {{Authority control}} [[Kategorija:Anestetici| ]] hqqkle5jm5uabcel511obrawl9rm2v7 Holinesteraza 0 538521 3937033 3935364 2026-10-24T22:16:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937033 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | name = Holinesteraza (BChE) | AltNames = Acilholin-acilhidrolaza, benzoilholinesteraza, butilholinesteraza, butirilholin-esteraza, holinesteraza II (nespecifična), nespecifična holinesteraza, pseudoholinesteraza (PCE), plazmatska holinesteraza (PChE), serumska holinesteraza (SChE) | image = PBB_Protein_ACHE_image.jpg | Symbol = Chol-Est | caption =Acetil-holinesteraza | EC_number = 3.1.1.8 | CAS_number = | GO_code = GO:0004104 }} {{Infokutija protein | name = Acetilholinesteraza (AChE) | AltNames = Acetilholin-acetilhidrolaza, holin-esteraza I, holinesteraza, prava holinesteraza, eritrocitna holinesteraza | image = PBB GE COLQ 206073 at fs.png |Symbol=AChE | image_size = | caption = Tkivna distribucija | EC_number = 3.1.1.7 | CAS_number = | GO_code = GO:0003990 }} [[Enzim]] '''holinesteraza''' ([[EC broj|EC 3.1.1.8]], '''holin-esteraza'''; sistematsko ime '''acilholin-acilhidrolaza''') [[kataliza|katalizira]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[ester]]a na bazi [[holin]]a, od kojih nekoliko služi kao [[neurotransmiter]]:<ref name="Colovic Krstic Lazarevic-Pasti Bondzic pp. 315–335">{{cite journal |vauthors=Colović MB, Krstić DZ, Lazarević-Pašti TD, Bondžić AM, Vasić VM |date=May 2013 |title=Acetylcholinesterase inhibitors: pharmacology and toxicology |journal=Current Neuropharmacology |publisher=Bentham Science Publishers Ltd. |volume=11 |issue=3 |pages=315–35 |doi=10.2174/1570159x11311030006 |pmc=3648782 |pmid=24179466}}</ref> : [[Acilholin]] + [[voda|H<sub>2</sub>O]] = [[holin]] + karboksilat Ove reakcije su neophodne kako bi se holinergički neuron vratio u stanje mirovanja nakon aktivacije. Naprimjer, tokom [[mišićna kontrakcija|mišićne kontrakcije]], acetilholin na neuromišićnoj sinapsi (spoju) pokreće kontrakciju; međutim, da bi se mišić nakon toga opustio – umjesto da ostane ukočen u napetom stanju – acetilholin mora biti razgrađen djelovanjem holinesteraze. Oznaka Komisije za enzime (EC broj) 3.1.1.8 odnosi se na butirilholinesterazu, enzim koji se uglavnom nalazi u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i odlikuje se manje strogom specifičnošću prema [[supstrat (biohemija)|supstratu]]. U većini biohemijskih rasprava, termin „holinesteraza” obuhvata i enzim EC 3.1.1.8 i acetilholinesterazu – enzim koji se pretežno nalazi u [[hemijska sinapsa| hemijskim sinapsama]] i na membranama [[eritrocit]]a, a specifičan je za acetilnu grupu. == Tipovi i nomenklatura == Dvije vrste holinesteraze kod ljudi su acetilholinesteraza (AChE) i butirilholinesteraza (BChE). Nazvane su prema svojoj sklonosti ka određenim supstratima; prva brže hidrolizira acetilholin, dok druga brže hidrolizira butirilholin. Ova dva enzima kod ljudi dijele 54% međusobne sličnosti, budući da su nastala od zajedničkog pretka. Acetilholinesteraza (AChE)<ref name="UniProt">{{cite web |title=Acetylcholinesterase |url=https://www.uniprot.org/uniprotkb/P22303/entry |website=UniProt |access-date=23 March 2026 |language=en}}</ref> nalazi se prvenstveno na membranama eritrocita, na [[nervnomišićna ˇvet|nervnomišićnim spojevima]] i u drugim nervnim [[sinapsa]]ma. Acetilholinesteraza postoji u više molekularnih oblika. U mozgu sisara, većina AChE javlja se u obliku tetramera G4 (10), uz znatno manje količine monomernog oblika G1 (4S).<ref name="pmid15956816">{{cite journal | vauthors = Wang R, Tang XC | title = Neuroprotective effects of huperzine A. A natural cholinesterase inhibitor for the treatment of Alzheimer's disease | journal = Neuro-Signals | volume = 14 | issue = 1–2 | pages = 71–82 | year = 2005 | pmid = 15956816 | doi = 10.1159/000085387 | doi-access = free }}</ref> Butirilholinesteraza (BChE) se proizvodi u jetri i prvenstveno se nalazi u krvnoj plazmi. Dijelovi naziva „butil” i „butiril” odnose se na [[butan]] kod kojeg je jedna od krajnjih [[metilna grupa|metilnih grupa]] zamijenjena. Vrijeme poluraspada BChE iznosi približno 10 do 14 dana.<ref name="pmid6992635">{{cite journal | vauthors = Whittaker M | title = Plasma cholinesterase variants and the anaesthetist | url = https://archive.org/details/sim_anaesthesia_1980-02_35_2/page/174 | journal = Anaesthesia | volume = 35 | issue = 2 | pages = 174–197 | year = 1980 | pmid = 6992635 | doi = 10.1111/j.1365-2044.1980.tb03800.x | s2cid = 32806785 | doi-access = }}</ref> Nivoi BChE mogu biti sniženi kod pacijenata sa uznapredovalom bolešću jetre. Smanjenje mora biti veće od 75% da bi došlo do značajnog produženja neuromišićne blokade uzrokovane [[sukcinilholin]]om.<ref>{{cite book | last1 = Barash | first1 = Paul G. | last2 = Cullen | first2 = Bruce F. | last3 = Stoelting | first3 = Robert K. | title = Handbook of Clinical Anesthesia | url = https://archive.org/details/clinicalanesthes0000unse_p9w7 | date = 2006 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Philadelphia | isbn = 978-0-7817-5745-4 | pages = [https://archive.org/details/clinicalanesthes0000unse_p9w7/page/546 546]–9 | edition = 5th }}</ref><ref>{{cite book | last1 = Miller | first1 = Ronald D. | title = Miller's Anesthesia | date = 2005 | publisher = Elsevier/Churchill Livingstone | location = Philadelphia, Penns. | isbn = 978-0-443-06618-4 | pages = [https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 487–8] | edition = 6th | url = https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 }}</ref> Oba tipa nalaze se na nervnomišićnoj sinapsi. Shodno tome, inhibitori holinesteraze općenito djeluju tako što ciljaju oba enzima.<ref>{{cite journal |last1=Petrov |first1=Konstantin A. |last2=Proskurina |first2=Svetlana E. |last3=Krejci |first3=Eric |title=Cholinesterases in Tripartite Neuromuscular Synapse |journal=Frontiers in Molecular Neuroscience |date=2021 |volume=14 |doi=10.3389/fnmol.2021.811220 |doi-access=free|pmid=35002624 |pmc=8733319 }}</ref> == Otkriće == Godine 1968. Walo Leuzinger i saradnici uspješno su prečistili i kristalizirali acetilholinesterazu iz električnih jegulja na Univerzitetu Columbia u New Yorku.<ref name="pmid16591490">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL | title = Acetylcholinesterase, I. Large-scale purification, homogeneity, and amino Acid analysis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 57 | issue = 2 | pages = 446–51 | date = Feb 1967 | pmid = 16591490 | pmc = 335526 | doi = 10.1073/pnas.57.2.446 | bibcode = 1967PNAS...57..446L | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid5238989">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL, Cauvin E | title = Acetylcholinesterase. II. Crystallization, absorption spectra, isoionic point | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 59 | issue = 2 | pages = 620–3 | date = Feb 1968 | pmid = 5238989 | pmc = 224717 | doi = 10.1073/pnas.59.2.620 | bibcode = 1968PNAS...59..620L | doi-access = free }}</ref> Trodimenzijsku strukturu acetilkolinesteraze prvi put odredili su [[Joel Sussman]] ''et al.'', 1991. godine koristeći protein iz [[Pacifički električni zrakaš| Pacifičkog električnog zrakaša]].<ref name="pmid1678899">{{cite journal | vauthors = Sussman JL, Harel M, Frolow F, Oefner C, Goldman A, Toker L, Silman I | title = Atomic structure of acetylcholinesterase from Torpedo californica: a prototypic acetylcholine-binding protein | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-08-23_253_5022/page/872 | journal = [[Science]] | volume = 253 | issue = 5022 | pages = 872–9 | date = Aug 1991 | pmid = 1678899 | doi = 10.1126/science.1678899 | bibcode = 1991Sci...253..872S | s2cid = 28833513 }}</ref> Količine butirilholinesteraze korisne u kliničkoj praksi sintetizovala je 2007. godine kompanija PharmAthene, koristeći genetički modifikovane koze.<ref name="pmid17660298">{{cite journal | vauthors = Huang YJ, Huang Y, Baldassarre H, Wang B, Lazaris A, Leduc M, Bilodeau AS, Bellemare A, Côté M, Herskovits P, Touati M, Turcotte C, Valeanu L, Lemée N, Wilgus H, Bégin I, Bhatia B, Rao K, Neveu N, Brochu E, Pierson J, Hockley DK, Cerasoli DM, Lenz DE, Karatzas CN, Langermann S | title = Recombinant human butyrylcholinesterase from milk of transgenic animals to protect against organophosphate poisoning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 34 | pages = 13603–8 | date = Aug 2007 | pmid = 17660298 | pmc = 1934339 | doi = 10.1073/pnas.0702756104 | bibcode = 2007PNAS..10413603H | doi-access = free }} *{{cite news |date=24 July 2007 |title=Nerve gas antidote made by goats |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6912807.stm}}</ref> == Klinički značaj == === AChE === {{glavni|Acetilholinesteraza#Značaj kod bolesti}} Prisustvo AChE u plodovoj vodi može se ispitivati u ranoj trudnoći. [[Uzorak]] plodove vode uzima se putem [[amniocenteza|amniocenteze]], a prisustvo AChE može potvrditi nekoliko čestih vrsta urođenih mahana, uključujući [[defekti trbušnog zida|defekte trbušnog zida]] i [[defekt neuralne cijevi|defekte neuralne cijevi]].<ref>[http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html FBR Resource Guide: Acetylcholinesterase-Amniotic Fluid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625081717/http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html |date=2007-06-25 }}. Foundation for Blood Research (September 7, 2007). Retrieved on 2007-11-21.</ref> Enzim acetilholin-esteraza, kao i njegova inhibicija, igraju ulogu u nastanku miofascijalnih okidačkih tačaka i povezanog miofascijalnog bolnog sindroma. Primjenom inhibitora acetilholin-esteraze i električne stimulacije kod miša, u mišiću dolazi do razvoja [[miofascijalna okidačka tačka| miofascijalnih okidačkih tačaka]].<ref>{{cite journal |last1=Mense |first1=S. |last2=Simons |first2=D.G. |last3=Hoheisel |first3=U. |last4=Quenzer |first4=B. |title=Lesions of rat skeletal muscle after local block of acetylcholinesterase and neuromuscular stimulation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2003-06_94_6/page/2494 |journal=J Appl Physiol |date=2003 |volume=94 |issue=6 |pages=2494–2901 |doi=10.1152/japplphysiol.00727.2002 |pmid=12576409 |s2cid=1829156 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simons |first1=David G. |title=Review of enigmatic MTrPs as a common cause of enigmatic musculoskeletal pain and dysfunction |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-electromyography-and-kinesiology_2004-02_14_1/page/95 |journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|date=February 2004 |volume=14 |issue=1 |pages=95–107 |doi=10.1016/j.jelekin.2003.09.018 |pmid=14759755 |issn=1050-6411}}</ref> === BChE === {{glavni|Butirilholinesteraza #Klinički značaj}} Nedostatak ili mutacija enzima BCHE dovodi do zdravstvenog stanja poznatog kao [[nedostatak pseudoholinesteraze]]. Riječ je o stanju bez vidljivih simptoma koje se manifestuje tek kada osobe s ovim nedostatkom tokom hirurškog zahvata prime mišićne relaksanse kao što su [[sukcinilholin]] ili [[mivakurij]]. Nedostatak pseudoholinesteraze može uticati i na izbor lokalnog [[anestetik]]a pri stomatološkim zahvatima. Budući da ovaj enzim ima važnu ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] lokalnih anestetika [[ester]]skog tipa, njegov nedostatak smanjuje sigurnosnu marginu i povećava rizik od sistemskih efekata pri upotrebi te vrste anestetika. Kod takvih pacijenata preporučuje se upotreba rastvora na bazi [[amid]]a. Povišen nivo BCHE u plazmi zabilježen je u 90,5 % slučajeva akutnog [[infarkt miokarda|infarkta miokarda]].<ref>{{cite book | last1 = Shinde | first1 = Rana | last2 = Chatterjea | first2 = MN | title = Textbook of Medical Biochemistry | url = https://archive.org/details/textbookofmedica0000chat | date = 2005 | publisher = Jaypee Brothers Medical Publications (P) Ltd. | location = New Delhi | isbn = 978-93-5025-484-4 | page = [https://archive.org/details/textbookofmedica0000chat/page/565 565] | edition = 6th }}</ref> BCHE se može koristiti kao profilaktičko sredstvo protiv trovanja nervnim gasovima i drugim organofosfatima.<ref name="pmid17660298"/> Neka rana istraživanja ukazuju na genetički nedostatak butilholinesteraze kao mogući faktor u [[sindrom iznenadne smrti dojenčeta| sindromu iznenadne smrti dojenčeta]].<ref>{{cite journal|title=Butyrylcholinesterase is a potential biomarker for Sudden Infant Death Syndrome|date=2022-05-06|doi=10.1016/j.ebiom.2022.104041|pmid=35533499 |pmc=9092508 |last1=Harrington |first1=C. T. |last2=Hafid |first2=N. A. |last3=Waters |first3=K. A. |journal=eBioMedicine |volume=80 }}</ref> == Inhibitori == [[Inhibitor holinesteraze]] (ili "antiholinesteraza") potiskuje djelovanje tog [[enzim]]a. Zbog njegove ključne uloge, hemikalije koje ometaju djelovanje holinesteraze su snažni [[neurotoksin]]i; u malim dozama izazivaju prekomjerno lučenje pljuvačke i suzenje očiju, nakon čega slijede mišićni grčevi i, na kraju, smrt (primjeri uključuju neke [[zmijski otrov|zmijske otrove]] te nervne plinove [[sarin]] i [[VX (nervni agens)|VX]]). Jedan od lijekova koji djeluju kao protuotrov je [[pralidoksim]]. Utvrđeno je da takozvani nervni plinovi i mnoge supstance koje se koriste u [[insekticid]]ima djeluju tako što se vezuju za ostatak [[serin]]a na [[aktivno mjesto| aktivnom mjestu]] acetilholin-esteraze, čime potpuno inhibiraju taj enzim. Enzim acetilholin-esteraza razgrađuje [[neurotransmiter]] acetilholin – koji se oslobađa na spojevima nerava i mišića – kako bi omogućio opuštanje mišića ili organa. Posljedica inhibicije acetilholin-esteraze je nagomilavanje acetilholina i njegovo kontinuirano djelovanje, uslijed čega se nervni impulsi neprestano prenose, a mišićne kontrakcije ne prestaju. Među najčešćim inhibitorima acetilholin-esteraze nalaze se spojevi na bazi fosfora, dizajnirani tako da se vežu za [[aktivno mjesto]] [[enzim]]a. Strukturni zahtjevi uključuju atom [[fosfor]]a za koji su vezane dvije [[lipofil]]ne grupe, odlazeća grupa (poput [[halid]]a ili [[tiocijanat]]a) i terminalni [[kisik]]. Članak o [[Lawessonov reagens|Lawessonovom reagensu]] sadrži detalje o jednoj potklasi spojeva na bazi fosfora. Neki [[benzodiazepini]], npr. [[temazepam]], imaju inhibitorni učinak na holinesterazu.<ref>{{cite journal | vauthors = Holmes JH, Kanfer I, Zwarenstein H | title = Effect of benzodiazepine derivatives on human blood cholinesterase in vitro | journal = Research Communications in Chemical Pathology and Pharmacology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 367–70 | date = Aug 1978 | pmid = 29327 }}</ref> Nivoi holinesteraze mogu se koristiti kao indirektni pokazatelj izloženosti [[arsen]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Ali N, Hoque MA, Haque A, Salam KA, Karim MR, Rahman A, Islam K, Saud ZA, Khalek MA, Akhand AA, Hossain M, Mandal A, Karim MR, Miyataka H, Himeno S, Hossain K | title = Association between arsenic exposure and plasma cholinesterase activity: a population based study in Bangladesh | journal = Environmental Health | year = 2010 | volume = 9 | issue = 1| pmid = 20618979 | doi = 10.1186/1476-069X-9-36 | pmc=2911418 | doi-access = free | bibcode = 2010EnvHe...9...36A }}</ref> Osim u kontekstu [[biohemijsko ratovanje|biohemijskog ratovanja]], antiholinesteraze se koriste i za poništavanje paralize izazvane lijekovima tokom [[anestezija|anestezije]], kao i u liječenju [[miastenija gravis|miastenije gravis]], [[glaukom|glaukoma]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]]. Takvi spojevi koriste se za uništavanje [[insekti|insekata]] u nizu proizvoda, uključujući sredstva za kupanje ovaca te [[organofosfat]]ne i [[karbamat]]ne pesticide. Pored akutnog trovanja, opisanog ranije, može doći i do poluakutnog trovanja koje karakterišu ozbiljni mentalni poremećaji. Također, dugotrajna izloženost može uzrokovati [[urođena mana|urođenw mahane]]. ==Dodatne slike== <gallery> Image:Acetylcholine.svg|[[Acetilholin]] Image:Choline-skeletal.svg|[[Holin]] Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|[[Sirćetna kiselina]] Image:Butyrylcholine.png|[[Butirilholin]] </gallery> == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20240427001427/https://www.atsdr.cdc.gov/csem/cholinesterase-inhibitors/inhibitors.html ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cholinesterase Inhibitors, Including Insecticides and Chemical Warfare Nerve Agents] U.S. Department of Health and Human Services *[http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Sussman/movies.html Movies at weizmann.ac.il] showing the structure of acetylcholinesterase and interactions with various inhibitors. * {{Proteopedia|Acetylcholinesterase}} * {{PDB Molekula mjeseca|54|Holinesteraza}} * {{MeshName|Acetylcholinesterase}} * {{MeshName|Pseudocholinesterase}} {{Enzimi metabolizma neurotransmitera}} {{Holinergici}} {{Esteraze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{Authority control}} [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.1.1]] [[Kategorija:Enzimi]] 2s08q9sluhfat3tu9usdqhrzpifuu25 John Wheatcroft 0 538553 3937091 3934652 2026-10-25T11:19:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937091 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = John Wheatcroft | opis = Američki pisac | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1925|7|24}} | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2017|3|14|1925|7|24}} | obrazovanje = [[Temple University]]<br>[[Rutgers University]]<br>[[Bucknell University]] | zanimanje = Pisac }} '''John Wheatcroft''' ( 24.07.1925. - 14.03.2017.) bio je američki pisac i učitelj.<ref>"[https://obituaries.dailyitem.com/obituaries/obituaries/john-wheatcroft-1925-2017-892475602/4298824107b8118E3EuLI3B2ED46 John Stewart Wheatcroft]". The Dailey Item. Retrieved 11 April 2017.</ref> Kao romanopisac, pjesnik i dramski pisac, Wheatcroft je objavljivao svoja djela u časopisima [[The New York Times]] i [[Beloit Poetry Journal]]. == Biografija == Wheatcroft je rođen 24. jula 1925. godine u [[Filadelfija|Filadelfiji]], u saveznoj državi [[Pensilvanija|Pensilvaniji]], a tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] <ref>[http://www.bucknell.edu/x7807.xml Bucknell University], About Bucknell, noted from ''WRC Interview, 4/96; Bucknell World, September–October 1981''.</ref> služio je u Ratnoj mornarici Sjedinjenih Američkih Država. Pohađao je [[Univerzitet Temple]], Univerzitet [[Rutgers]] i Univerzitet Bucknell, na kojem je diplomirao 1949. godine. Godine 1952. počeo je predavati na Odsjeku za engleski jezik i književnost Univerziteta Bucknell.<ref>[http://www.bucknell.edu/x52475.xml Bucknell University] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530042351/http://www.bucknell.edu/x52475.xml|date=2010-05-30}}, Jack Wheatcroft Poetry Reading, October 24, 2009</ref> Godine 1985. osnovao je i vodio Bucknellov seminar za mlade pjesnike, a zajedno s Jackom Stadlerom bio je suosnivač Stadlerovog centra za poeziju pri Univerzitetu Bucknell, čiji je ujedno bio i prvi direktor. Također je bio član žirija za dodjelu [[Pulitzerova nagrada za poeziju|Pulitzerove nagrade za poeziju]] <ref>[http://www.pulitzer.org/year/1996/poetry/jury/ Pulitzer.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203133/http://www.pulitzer.org/year/1996/poetry/jury/ |date=3. 3. 2016 }}, 1996 digital archive of jury list.</ref> 1996. godine. Nakon što je 1996. stekao zvanje profesora emeritusa, Wheatcroft je i tokom penzionerskih dana nastavio pisati i objavljivati svoja djela. Među značajnijim Wheatcroftovim djelima ističe se drama Ofoti, koja je 1966. godine izvedena u okviru televizijskog programa NET Playhouse (danas PBS), s [[Renéom Auberjonoisom]] <ref>[[imdbtitle:1009715|NET Playhouse: Ofoeti]] at IMDB.</ref> u glavnoj ulozi. Drama je 1984. godine adaptirana u film pod nazivom [[Dječak koji je volio trolove]] (The Boy Who Loved Trolls). Napisao je i djelo Catherine, njena knjiga (Catherine, Her Book), u kojem je kroz izmišljene dnevničke zapise prikazao lik Catherine Earnshaw iz romana Orkanski visovi (Wuthering Heights). Ovo djelo spominje se u knjizi Brontë Transformations autorice Patsy Stoneman, kao i u izdanju romana [[Orkanski visovi]] koje je priredio Christopher Heywood. Wheatcroft se također spominje u izdanju biografskog leksikona Who's Who in U.S. Writers, Editors & Poets Curta Johnsona iz 1986. godine. Osim toga, učestvovao je u uređivanju i stvaranju knjige Naši drugi glasovi: Devet pjesnika govori (Our Other Voices: Nine Poets Speaking), zbirke intervjua s pjesnicima među kojima su Josephine Jacobsen i Wendell Berry. == Smrt == Wheatcroft je preminuo 14. marta 2017. godine; njegov pepeo je položen u Lewisburgu, u Pensilvaniji. == Bibliografija == * ''Death of a Clown'' (1964) * ''Prodigal Son'' (1967) * ''Ofoti'' (1970) {{ISBN|0-498-07680-6}} * ''Edie Tells: A Portrait of the Artist as a Middle-Aged Cleaning Woman'' (1975) {{ISBN|0-498-01605-6}} * ''A Voice from the Hump and A Fourteenth-Century Poet's Vision of Christ'' (1977) {{ISBN|0-498-01909-8}} * ''Ordering Demons'' (1981) {{ISBN|0-8453-4720-9}} * ''Gowpen: A Double Handful of Poems'' with Karl Patten (1982, The Press of Appletree Alley limited edition) * ''Declaring Generations'' with [[:en:Peter_Balakian|Peter Balakian]] (1982, The Press of Appletree Alley limited edition) * ''Catherine, Her Book'' (1983) {{ISBN|0-8453-4742-X}} * ''Slow Exposures'' (1986) {{ISBN|0-8453-4735-7}} * ''The Beholder's Eye'' (1987) {{ISBN|0-8453-4724-1}} * ''The Stare on the Donkey's Face'' (1990) {{ISBN|0-8453-4823-X}} * ''Our Other Voices: Nine Poets Speaking'' (1991) {{ISBN|0-8387-5196-2}} * ''Distances/Limited Edition'' (1991, The Press of Appletree Alley limited edition) {{ISBN|0-9163-7514-5}} * ''Killer Swan'' (1992) {{ISBN|0-8453-4836-1}} * ''Mother of All Loves'' (1994) {{ISBN|0-8453-4849-3}} * ''Trio with Four Players'' (1995) {{ISBN|0-8453-4856-6}} * ''Alfresco'' (1995, The Press of Appletree Alley chapbook) * ''The Education of Malcolm Palmer'' (1997) {{ISBN|0-8453-4863-9}} * ''Random Necessities'' (1999) {{ISBN|0-8453-4867-1}} * ''Answering Fire'' (2006) {{ISBN|0-9765611-1-5}} * ''The Fugitive Self'' (2009) {{ISBN|0-9797450-9-8}} * ''Telling Tales'' (2010) {{ISBN|978-0-9797516-7-7}} * ''The Portrait of a Lover'' (2011) {{ISBN|1-61879-000-5}} * ''The Disappearance of Felix Kulp'' (2013) {{ISBN|978-1-4675-8077-9}} * ''I AM?'' (2013) {{ISBN|978-1-4675-7104-3}} == Reference == [[Kategorija:Umrli 2017.]] [[Kategorija:Rođeni 1925.]] [[Kategorija:Članci koji koriste mikroformat hCard]] [[Kategorija:Američki pjesnici 21. vijeka]] [[Kategorija:Dramatičari i pisci drama iz Pensilvanije]] [[Kategorija:Mornari iz Pensilvanije]] [[Kategorija:Američki romanopisci 20. vijeka]] 93kwlaxx9553979edzocyk6x46hbeuf Juan Garaizabal 0 538554 3937093 3934650 2026-10-25T11:31:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937093 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Juan Garaizabal | slika = Juan Garaizabal at his Berlin Studio 2018 Free Rights.jpg | opis = Juan Garaizabal, 2018 | datum_rođenja = 20. Mart 2071 | mjesto_rođenja = Madrid, Španija | zanimanje = Kipar, slikar i konceptualni umjetnik | značajna_djela = Urban Memories Berlin | veb-sajt = https://www.juangaraizabal.com/ | potpis = Garaizabal Signature.png }} '''Juan Garaizabal''' (rođen 20. marta 1971. u Madridu) španski je vizuelni umjetnik, vajar i konceptualni umjetnik. Njegov umjetnički rad obuhvata crtež, skulpturu, svjetlosne i akustične instalacije, videoart i gravuru. Prema španskom dnevnom listu ''El País'', Garaizabal je jedan od međunarodno najpoznatijih španskih umjetnika. Najpoznatiji je po svojim monumentalnim javnim skulpturama. [[Datoteka:Door of Dilmun. Bahrain National Museum. Garaizabal. 2024.jpg|mini|215x215piksel|Vrata Dilmuna. Nacionalni muzej Bahreina. Garaizabal. 2024.]] Njegov projekat ''Memorias Urbanas'' („Urbana sjećanja”) obuhvata skulpturalne strukture koje, povezujući skulpturu i osvjetljenje, ponovo evociraju davno nestale arhitektonske elemente na historijski značajnim, danas praznim lokacijama.<ref>[https://elpais.com/ ''El País''], 2017.</ref><ref>[https://www.rtve.es/ Radio Televisión Española (RTVE)], video.</ref> == Umjetnička karijera == Garaizabal je u početku djelovao kao konceptualni umjetnik. Veliki dio svojih radova izrađuje ručno, koristeći tehnike kao što su kovanje, stolarija, električni radovi, obrada plastičnih materijala i zidarski radovi. Ove vještine stekao je tokom dugogodišnjeg eksperimentisanja i praktičnog rada. Od 2008. godine njegov glavni studio nalazi se u Berlinu, u Njemačkoj, dok održava i studije u Madridu, u Španiji, te Miamiju, u Sjedinjenim Američkim Državama. [[Datoteka:Juan Garaizabal Memoria del Giardino.jpg|mini|217x217piksel|Memoria del Giardino]] == Javne instalacije == * 2006: ''Bosque de Flores'', Valencia, Španija. * 2007: ''Memoria Urbana'', područje Uranus, Bukurešt, Rumunija, u okviru događaja Noaptea Albă. * 2011: ''Archives Stairway'', privatna kolekcija, Connecticut, Sjedinjene Američke Države. * 2012: ''Memoria Urbana'', Berlin, Njemačka.<ref>[https://www.morgenpost.de/ Berliner Morgenpost].</ref> * 2013: ''Memoria del Giardino'', Venecija, Italija. Kustosica izložbe bila je Barbara Rose.<ref>[https://www.lavanguardia.com/ La Vanguardia].</ref> * 2016: ''Memoria Urbana: Havana's Balcony'', Miami, Sjedinjene Američke Države.<ref>[https://edition.cnn.com/ CNN], video.</ref>[[Datoteka:Ever Time Port. Kopke. Oporto. 2025.jpg|mini|238x238piksel|Ever Time Port, Kopke, Porto, 2025]] * 2018: ''Memoria Urbana'', Segovia, Španija, u okviru festivala Hay Festival. * 2020: ''Piedra Sobre Piedra'', Toledo, Španija.<ref>[https://www.latribunadetalavera.es/ La Tribuna de Talavera].</ref> * 2020: ''Ever Time Gate'', Šangaj, Kina.<ref>[https://www.chinadaily.com.cn/ China Daily].</ref> * 2021: Četiri monumentalne skulpture, Pariz, Francuska.<ref>[https://www.beauxarts.com/ BeauxArts].</ref> * 2021: ''Fondation Prince Albert'', Monako.<ref>[https://www.vanityfair.fr/ Vanity Fair France / El Confidencial].</ref> * 2021: ''Biennale de Sculpture'', Saint-Paul-de-Vence, Francuska.<ref>[https://www.france-visiting.com/ France Visiting] {{Mrtav link}}.</ref> * 2023: ''Ever Time Balcony'', Šangaj, Kina.<ref>[https://www.shine.cn/ SHINE].</ref> * 2024: ''La Memoria del Vidrio'', Valencia, Španija.<ref>[https://valenciaplaza.com/ Valencia Plaza].</ref> * 2024: ''Land of Dilmun'' i ''Door of Dilmun'', Manama, Bahrein.<ref>[https://www.gulfweekly.com/ Gulf Weekly].</ref> * 2025: ''Memoria Urbana: Les Bains Napoléon'', Biarritz, Francuska. == Privatni život == Između 1998. i 2007. godine Garaizabal je u nekoliko etapa putovao afričkim kontinentom, koristeći vozilo Mercedes-Benz Unimog kao prijevozno sredstvo. Putovanja su se odvijala jednom ili dva puta godišnje, u društvu porodice i prijatelja, na ruti od Madrida do Cape Towna. Živi i radi uglavnom između Berlina, Madrida i Šangaja, uz povremene boravke i korištenje studija namijenjenih drugim projektima širom svijeta.<ref>[https://www.lavanguardia.com/ La Vanguardia].</ref> == Reference == <references /> == Vanjske poveznice == * [http://www.juangaraizabal.com Službena web-stranica] * [https://www.morgenpost.de/ Berliner Morgenpost] * [https://www.huffpost.com/ Huffington Post] * [https://www.miaminewtimes.com/ Miami New Times] * [https://news.artnet.com/ Artnet] * [https://noticieros.televisa.com/ Televisa News] [[Kategorija:Žive osobe]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Španski vajari]] [[Kategorija:Konceptualni umjetnici]] kuc4l9y13ocja29nm52d3m7o5e1uzik Bhai Lakhi Rai Banjara 0 538556 3936942 3936843 2026-10-24T19:05:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936942 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Bhai Lakhi Rai Banjara | poznat_po = Kremacija tijela Gurua Tegha Bahadura }} '''Lakhi Rai''' (aktivan u 17. vijeku), poznat i kao '''Lakhi Shah''', bio je izvođač radova iz Delhija i sljedbenik sikhskih gurua. Ostao je upamćen po tome što je pomogao pri kremaciji posmrtnih ostataka gurua Tegha Bahadura nakon njegovog pogubljenja.<ref name=":0">{{Cite book|last=Gandhi|first=Surjit Singh|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|year=2007|isbn=9788126908585|volume=2|pages=665–666}}</ref> To je učinio tako što je kremirao guruovo tijelo bez glave spalivši vlastitu kuću na periferiji Delhija, u kojoj se nalazilo tijelo.<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Patwant|title=The Sikhs|date=2007|publisher=PRH Christian Publishing|isbn=9780307429339|quote=In faraway Delhi too, a man called Lakhi Shah Lubana and his companions had taken his body out of the walled city in the dead of night-during the same storm -to a place called Rakabganj, on the city's outskirts. Since a formal cremation was fraught with danger, Lakhi Shah reverently placed the Guru's body in his house, then set the house on fire to avoid detection: a fitting farewell by his devotees to a man who had stirred their imagination by his unique sacrifice.}}</ref> == Legenda == Bhai Lakhi Rai Banjara bio je porijeklom iz zajednica Lubana i Banjara.<ref>{{Cite book|title=The Sikh World|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780429848384|editor-last=Singh|editor-first=Pashaura|quote=The tribal Sikhs - Sikligars and Banjaras are distributed all over the country except in the northeastern states. ... The Banjaras are known as Lambada, Lamani, Guar Banjara, Vanzara in different regions. Their ancestors were traders carrying merchandise and weapons on bullock carts. There are numerous prominent Sikhs amongst them most notably Makhan Shah Labana and Lakhi Shah Banjara.|editor-last2=Mandair|editor-first2=Arvind-Pal Singh}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Harbans|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2131&page=1&CategoryID=1&Searched=|title=Guru Gobind Singh|publisher=Guru Gobind Singh Foundation|year=1966|page=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20251122011435/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2131&page=1&CategoryID=1&Searched=|archive-date=22. 11. 2025|access-date=9. 10. 2026|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Birinder Pal|title='Criminal' Tribes of Punjab|date=2012|publisher=Routledge|isbn=9781136517877|pages=42|quote=They had been trading since ancient times (''adi kaal ton'') and also practiced the barter system. Lakhi Shah Banjara and Makhan Shah Labana, whose names appear in Sikh religious history, were the most prominent traders of the community during their times.}}</ref> Lakhi Shah je bio trgovac pamukom iz Delhija.<ref name=":1">{{Cite book|last=Singh|first=Gobind|title=Zafarnama|date=2015|publisher=Penguin UK|isbn=9788184755954|translator-last=Sarna|translator-first=Navtej|quote=The body was similarly smuggled away by another follower-Lakhi Rai, a cotton merchant-to his own hut on Raisina hill and the hut was set afire to cremate the body. Gurdwara Rakabganj in Delhi is the solemn memorial in white marble built on this site.}}</ref> Tijelo Gurua Tegha Bahadura bilo je osakaćeno i ostavljeno u Chandni Chowku nakon što su ga Moguli <ref name=":2">{{Cite book|last=Singh|first=Nikky-Guninder Kaur|title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|url=https://archive.org/details/birthofkhalsafem0000nikk|date=2012|publisher=State University of New York Press|isbn=9780791482667|pages=[https://archive.org/details/birthofkhalsafem0000nikk/page/24 24]}}</ref>pogubili. Te noći Delhi je zahvatila oluja.<ref name=":22">{{Cite book|last=Singh|first=Nikky-Guninder Kaur|title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|url=https://archive.org/details/birthofkhalsafem0000nikk|date=2012|publisher=State University of New York Press|isbn=9780791482667|pages=[https://archive.org/details/birthofkhalsafem0000nikk/page/24 24]}}</ref> Kada je Bhai Uda iz Ladwe obavijestio Lakhi Shaha da je guru pogubljen, Lakhi Shah je zajedno s Udom osmislio plan kako bi preuzeo guruovo obezglavljeno tijelo. Budući da je radio kao izvođač radova, Lakhi Shah je poznavao mogulske službenike, što mu je olakšalo provođenje plana.<ref name=":02">{{Cite book|last=Gandhi|first=Surjit Singh|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|year=2007|isbn=9788126908585|volume=2|pages=665–666}}</ref> Lakhi Shah je ispraznio svoja kola natovarena krečom u blizini Crvene tvrđave, a zatim se povukao u svoje rodno selo Rakabganj. Tokom noći 12. novembra 1675. godine, Lakhi Shah, njegovi sinovi Nagahia, Hema i Harhi, te Duma, Kanhin sin, uspjeli su preuzeti guruovo tijelo i odvesti ga kolima koja su ranije ostavljena u blizini tvrđave. Bhai Jaita je, s druge strane, uspio preuzeti guruovu odsječenu glavu.<ref name=":0" /> Tijelo je prevezeno u kuću Lakhi Shaha, koji je potom zapalio vlastiti dom kako bi kremirao guruove posmrtne ostatke. Kuća, koja je zapravo bila skromna koliba, nalazila se na brdu Raisina, u tadašnjem naselju zanatlija koji su izrađivali uzengije.<ref name=":1" /> Stanovnici kuće plakali su i ponašali se kao da je požar izbio slučajno, čime su izbjegli izazivanje sumnje mogulske policije, koja je istraživala nestanak guruovog tijela.<ref name=":0" /> Nakon kremacije, dio posmrtnih ostataka stavljen je u gagar, metalnu posudu, i prenesen u Anandpur, dok je ostatak pokopan na mjestu spaljene kuće. U Anandpuru je Guru Gobind Das primio posmrtne ostatke koji su bili doneseni u metalnoj posudi. Prema djelu Guru Kian Sakhian, potom je zagrlio Lakhi Shaha, koji mu je ispričao sve što se prethodno dogodilo u Delhiju u vezi s njegovim ocem.<ref name=":0" /> == Naslijeđe == Kćerka Lakhi Shaha, Sito Bai, udala se za Bhai Mani Singha. Međutim, drugi izvori navode da je Sito Bai bila kćerka Lakhi Raija Jadhauna.<ref>{{Cite book|last=Kaur|first=Gurjeet|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/English_Thesis_Papers/Contribution.of.Bhai.Mani.Singh.and.His.Family.in.Sikh.History.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Contribution of Bhai Mani Singh and His Family in Sikh History|publisher=Guru Kashi University|year=2021|page=30|hdl=10603/341184|quote=Bhai Mani Singh got married with Sito Bai, daughter of Lakkhi Shah Vanjara.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Sewa|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2880&page=1&CategoryID=1|title=Shaheed Bilas|publisher=Punjabi Sahit Academy|year=1961|page=57|archive-url=https://web.archive.org/web/20251122181500/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2880&page=1&CategoryID=1|archive-date=22. 11. 2025|access-date=9. 10. 2026|url-status=dead}}</ref> Na mjestu nekadašnje kolibe Lakhi Raija, koja je namjerno spaljena kako bi se kremiralo obezglavljeno tijelo Gurua Tegha Bahadura, kasnije je izgrađena Gurdwara Rakabganj Sahib, sikhsko vjersko svetište.<ref name=":1" /> == Reference == [[Kategorija:Članci koji koriste mikroformat hCard]] [[Kategorija:Trgovci 17. stoljeća]] [[Kategorija:Trgovci pamukom]] rnar0y0pzwqw86l9gcekzszng725of2 Benigni tumor 0 538558 3936933 3935763 2026-10-24T18:43:24Z InternetArchiveBot 118070 Adding 6 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936933 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Benigni tumor | sinonimi = Nekancerogeni tumor, dobroćudni tumor | slika = Normal Epidermis and Dermis with Intradermal Nevus 10x.JPG | opis_slike = Normalni [[epidermis]] i [[dermis]] sa [[intradermni nevus|intradermnim nevusom]], 10x-kropirano | specijalnost = [[Onkologija]], [[patologija]] | simptomi =Nakupine tumorskih ćelija sa nekontroliranom proliferacijom; mogu biti asimptomski ili uzrokovati specifične simptome, zavisno od njihove anatomske lokacije i vrste tkiva. Rastu prema vani, stvarajući velike, zaobljene mase koje mogu izazvati pojavu poznatu kao "efekt mase". | komplikacije =Mogzćnost prelaska u [[kancer|zloćudno stanje]] | pojava =Bilo koja [[životna dob]] | trajanje =Dožovotno ili privremeno | vrste =Solidni i rastresiti | uzroci = | rizici = | dijagnoza =Ambulantna, klinička | diferencijalna_dijagnoza =[[kancer|Zloćudni (maligni) tumor]] | prevencija = | liječenje = Obično ne zahtijevaju liječenje osim ako ne uzrokuju probleme poput [[epilepsijski napad|napadaja]], nelagode ili estetskih problema. [[Hirurgija]] je obično najefikasniji pristup i koristi se za liječenje većine benignih tumora. U nekim slučajevima mogu se primijeniti i druge metode liječenja. Adenomi [[rektum|rektuma]] mogu se liječiti [[skleroterapija|skleroterapijom]]. | lijek = [[Krioterapija]], [[kiretaža]], [[elektrodesikacija]], [[laserska terapija]], dermabrazija, hemijski pilinzi i lokalni lijekovi | prognoza =Ovisi o tipu | frekvencija =Značajno je veća od učestalosti malignih tumora, no tsčan broj ovisi o vrsti tkiva, organu, dobi i spolu pacijenta | smrtnost = }} '''Benigni tumor''' je [[ćelija (biologija)|ćelijska]] masa ([[tumor]]) koja ne [[invazija raka|prodire u okolno tkivo]] niti [[metastaza|metastazira]] (širi se po tijelu). U poređenju sa [[kancer|malignim (kancerogenim) tumorima]], benigni tumori uglavnom imaju sporiju [[rast ćelija|stopu rasta]]. Benigni tumori imaju relativno dobro [[ćelijska diferencijacija |diferencirane]] ćelije. Često su okruženi vanjskim omotačem (fibrozna ovojnica od [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]) ili ostaju ograničeni unutar [[epitel|epitela]]. Česti primjeri benignih tumora uključuju [[mladež|mladeže]] i [[miom materice|miome materice]]. Neki oblici benignih tumora mogu biti štetni po zdravlje. Rast benignog tumora uzrokuje [[efekt mase (medicina)|efekt mase]] koji može pritisnuti okolna tkiva. To može dovesti do oštećenja živaca, smanjenja protoka krvi ([[ishemija]]), odumiranja tkiva ([[nekroza]]) ili oštećenja organa. Zdravstvene posljedice rasta benignog tumora mogu biti izraženije ako je tumor smješten u zatvorenom prostoru kao što su [[lobanja]], [[disajni putevi]], [[sinus (anatomija)|sinusi]] ili [[kost]]i. Naprimjer, za razliku od većine benignih tumora na drugim dijelovima tijela, benigni [[tumor mozga]] može biti opasan po život. Tumori mogu pokazivati ponašanja karakteristična za tip ćelije iz kojeg su nastali; na primjer, [[endokrini sistem|endokrini]] tumori, poput [[adenom štitne žlijezde|adenoma štitne žlijezde]] i [[adenom kore nadbubrežne žlijezde|adenoma kore nadbubrežne žlijezde]], mogu prekomjerno proizvoditi određene [[hormon|hormone]]. Riječ „benign” znači povoljan, blag, sretan, koristan, pogodan.<ref>{{Cite OED|Benign|id=17733}}</ref> Međutim, benigni tumor nije „benigni” u uobičajenom smislu; taj naziv samo označava da nije „maligni”, odnosno kancerogen. Iako benigni tumori obično ne predstavljaju ozbiljan zdravstveni rizik, mogu biti štetni ili smrtonosni.<ref>{{Cite book |chapter=Overview of Heart Tumors - Treatment of noncancerous (benign) heart tumors | vauthors = Rao AK |title=MSD Manual Consumer Version |date=February 2021 |url= https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/heart-and-blood-vessel-disorders/heart-tumors/overview-of-heart-tumors |quote=Children with this type of [inoperable, benign] tumor usually die of an abnormal heart rhythm at an early age. }}</ref> Mnoge vrste benignih tumora imaju potencijal da postanu kancerogene (maligne) putem procesa poznatog kao progresija tumora. Iz tog razloga, kao i zbog drugih mogućih štetnih posljedica, neki benigni tumori uklanjaju se hirurškim putem. Nakon uklanjanja, benigni tumori obično se ne vraćaju. Izuzeci od ovog pravila mogu ukazivati na malignu transformaciju. ==Znaci i simptomi== Benigni tumori su veoma raznoliki; mogu biti asimptomatski ili uzrokovati specifične simptome, zavisno od njihove anatomske lokacije i vrste tkiva. Rastu prema vani, stvarajući velike, zaobljene mase koje mogu izazvati pojavu poznatu kao "efekt mase". Ovakav rast može dovesti do kompresije okolnih tkiva ili organa, uzrokujući brojne posljedice, kao što su začepljenje kanala, smanjen protok krvi (ishemija), odumiranje tkiva (nekroza) te bol ili oštećenje živaca.<ref name="ISBN 0-443-10101-9">{{cite book |title=Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness |url=https://archive.org/details/rosswilsonanatom0000waug_x2u4 |vauthors=Wilson KA, Waugh A, Chambers G, Grant A, Ross J |publisher=Churchill Livingstone |year=2006 |isbn=0-443-10101-9 |location=Edinburgh |pages=[https://archive.org/details/rosswilsonanatom0000waug_x2u4/page/53 53]–54}}</ref> Neki tumori također proizvode [[hormon]]e koji mogu dovesti do situacija opasnih po život. Insulinomi mogu proizvoditi velike količine [[insulina[[, uzrokujući [[hipoglikemija|hipoglikemiju]].<ref name="pmid1665409">{{cite journal | vauthors = Marks V, Teale JD | title = Tumours producing hypoglycaemia | journal = Diabetes/Metabolism Reviews | volume = 7 | issue = 2 | pages = 79–91 | date = June 1991 | pmid = 1665409 | doi = 10.1002/dmr.5610070202 | s2cid = 19272145 }}</ref><ref name="pmid16253900">{{cite journal | vauthors = Grant CS | title = Insulinoma | journal = Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology | volume = 19 | issue = 5 | pages = 783–798 | date = October 2005 | pmid = 16253900 | doi = 10.1016/j.bpg.2005.05.008 }}</ref> [[Hipofizni adenom]]i mogu uzrokovati povišene nivoe hormona kao što su [[hormon rasta]] i [[insulinoliko faktor rasta]] 1 (koji uzrokuju [[akromegalija|akromegaliju]]), [[prolaktin]], [[ACTH]] i [[kortizol]] (koji uzrokuju [[Cushingova bolest| Cushingovu bolest]]), TSH (koji uzrokuje hipertireozu), te [[FSH]] i LH.<ref name="ISBN 92-832-2416-7">{{cite book | vauthors = Eng C, DeLellis RA, Lloyd RV, Heitz PU |title=Pathology and genetics of tumours of endocrine organs| url = https://archive.org/details/pathologygenetic0000unse_d6t3 |publisher=IARC Press |location=Lyon |year=2004 |isbn=92-832-2416-7 }}</ref> Bowel [[intussusception (medical disorder)|intussusception]] can occur with various benign colonic tumors.<ref name="pmid11588539">{{cite journal | vauthors = Gill SS, Heuman DM, Mihas AA | title = Small intestinal neoplasms | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-gastroenterology_2001-10_33_4/page/267 | journal = Journal of Clinical Gastroenterology | volume = 33 | issue = 4 | pages = 267–282 | date = October 2001 | pmid = 11588539 | doi = 10.1097/00004836-200110000-00004 }}</ref> Tumori, a posebno oni na koži, mogu uzrokovati estetske promjene, što osobi s tumorom može prouzrokovati psihološku ili društvenu nelagodu<ref name="pmid15953143">{{cite journal | vauthors = Tromberg J, Bauer B, Benvenuto-Andrade C, Marghoob AA | title = Congenital melanocytic nevi needing treatment | journal = Dermatologic Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 136–150 | year = 2005 | pmid = 15953143 | doi = 10.1111/j.1529-8019.2005.05012.x | s2cid = 20915929 | doi-access = free }}</ref>[[Vaskularni tumor|Tumori vaskularnog tkiva]] mogu krvariti, što u nekim slučajevima dovodi do [[anemija| anemije]].<ref name = "zuberandharder1">{{cite book| vauthors = Zuber M, Harder F |title=Benign tumors of the colon and rectum|year=2001|publisher=Surgical Treatment: Evidence-Based and Problem-Oriented.|location=Munich: Zuckschwerdt|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6994/}}</ref> ==Uzroci== === PTEN hamartomski sindrom === PTEN hamartomski sindrom obuhvata hamartomatozne poremećaje koje karakterišu genetičke [[mutacije]] u genu [[PTEN (gen)|PTEN]], koji djeluje kao supresor tumora,<ref>{{cite journal | vauthors = Pilarski R | title = ''PTEN'' Hamartoma Tumor Syndrome: A Clinical Overview | journal = Cancers | volume = 11 | issue = 6 | pages = 844 | date = June 2019 | pmid = 31216739 | pmc = 6627214 | doi = 10.3390/cancers11060844 | doi-access = free }}</ref> uključujući [[Cowdenov sindrom]], [[sindrom Bannayan-Riley-Ruvalcaba]], [[Proteusov sindrom]] i [[Proteusoliki sindrom]]. Odsustvo ili disfunkcija PTEN proteina omogućava prekomjernu proliferaciju ćelija, što dovodi do nastanka hamartoma.<ref name="pmid196680822">{{cite journal |vauthors=Hobert JA, Eng C |date=October 2009 |title=PTEN hamartoma tumor syndrome: an overview |journal=Genetics in Medicine |volume=11 |issue=10 |pages=687–694 |doi=10.1097/GIM.0b013e3181ac9aea |pmid=19668082 |doi-access=free}}</ref> Cowdenov sindrom je [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]] [[genetički poremećaj]] koji karakterišu višestruki benigni hamartomi (trihilemomi i mukokutani papilomatozni čvorići), kao i sklonost ka [[karcinom]]ima više organa, uključujući [[rak dojke|dojku]] i [[rak šttne žlijezde|štitnu žlijezdu]].<ref name="pmid151217672">{{cite journal |vauthors=Pilarski R, Eng C |date=May 2004 |title=Will the real Cowden syndrome please stand up (again)? Expanding mutational and clinical spectra of the PTEN hamartoma tumour syndrome |journal=Journal of Medical Genetics |volume=41 |issue=5 |pages=323–326 |doi=10.1136/jmg.2004.018036 |pmc=1735782 |pmid=15121767}}</ref><ref name="pmid110735352">{{cite journal |vauthors=Eng C |date=November 2000 |title=Will the real Cowden syndrome please stand up: revised diagnostic criteria |journal=Journal of Medical Genetics |volume=37 |issue=11 |pages=828–830 |doi=10.1136/jmg.37.11.828 |pmc=1734465 |pmid=11073535}}</ref> hamartomatozna polipoza crijeva, [[makrocefalija]] i [[lipomatoza]], [[Benigna neonatusna hemangiomatoza|hemangiomatoza]] i makule na ''[[glans penis]]''.<ref name="pmid196680822" /><ref name="pmid129380832">{{cite journal |vauthors=Eng C |date=September 2003 |title=PTEN: one gene, many syndromes |journal=Human Mutation |volume=22 |issue=3 |pages=183–198 |doi=10.1002/humu.10257 |pmid=12938083 |s2cid=13417857|doi-access=free }}</ref> Proteusoliki sindrom karakteriziraju [[nevus|nevusi]], asimetrični prekomjerni rast različitih dijelova tijela, disregulacija masnog tkiva, [[cistadenom]]i, [[adenom]]i, vaskularne malformacije.<ref name="pmid187811912">{{cite journal |vauthors=Blumenthal GM, Dennis PA |date=November 2008 |title=PTEN hamartoma tumor syndromes |journal=European Journal of Human Genetics |volume=16 |issue=11 |pages=1289–1300 |doi=10.1038/ejhg.2008.162 |pmc=6939673 |pmid=18781191}}</ref><ref name="pmid160106812">{{cite journal |vauthors=Cohen MM |date=August 2005 |title=Proteus syndrome: an update |journal=American Journal of Medical Genetics. Part C, Seminars in Medical Genetics |volume=137C |issue=1 |pages=38–52 |doi=10.1002/ajmg.c.30063 |pmid=16010681 |s2cid=31873101|doi-access=free }}</ref> [[File:Familial adenomatous polyposis as seen on sigmoidoscopy.jpg|thumb|left|[[Endoskopija|Endoskopska]] slika [[sigmoidni kolon|sigmoidnog kolona]] pacijenta sa [[porodična adenomatozna polipoza|porodičnom adenomatoznom polipozom]]]] === Porodična adenomatozna polipoza === [[Porodična adenomatozna polipoza]] (FAP) je porodični [[kancerski sindrom]] uzrokovan mutacijama u genu [[Adenomatozna polipoza koli|APC]]. Kod FAP-a, [[adenom]]ski polipi prisutni su u [[Debelo crijevo|debelom crijevu]]. Polipi napreduju u [[rak debelog crijeva]] osim ako se ne uklone.<ref name="pmid164548482">{{cite journal |vauthors=Galiatsatos P, Foulkes WD |date=February 2006 |title=Familial adenomatous polyposis |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2006_101_2/page/385 |journal=The American Journal of Gastroenterology |volume=101 |issue=2 |pages=385–398 |doi=10.1111/j.1572-0241.2006.00375.x |pmid=16454848|s2cid=8516051 }}</ref> APC gen je [[tumor supresor]]. Njegov proteinski produkt uključen je u mnoge ćelijske procese. Inaktivacija APC gena dovodi do konstrukcije proteina koji se zove [[beta-katenin|β-katenin]]. Ovaj protein aktivira dva [[transkripcijsku faktor|transkripcijska faktora]]: [[T-ćelija|T-ćelijski]] faktor (TCF) i [[Limfoidni pojačivač-vezujući faktor 1|limfoidni pojačivačni faktor]] (LEF). Ovi faktori uzrokuju pojačanu regulaciju mnogih gena uključenih u ćelijsku [[ćelijska poliferacija|proliferaciju]], [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]], [[ćelijska migracija|migraciju]] i [[apoptoza|apoptozu]] (programiranu ćelijsku smrt), uzrokujući rast benignih tumora.<ref name="pmid178814942">{{cite journal |vauthors=Aoki K, Taketo MM |date=October 2007 |title=Adenomatous polyposis coli (APC): a multi-functional tumor suppressor gene |journal=Journal of Cell Science |volume=120 |issue=Pt 19 |pages=3327–3335 |doi=10.1242/jcs.03485 |pmid=17881494 |doi-access= |s2cid=8743}}</ref> ===Gomoljasti sklerozni kompleks === [[Gomoljasti sklerozni kompleks]] (TSC) jeste autosomno dominantni genetočki poremećaj, uzrokovan mutacijama u genima [[TSC1]] i [[TSC2]]. TSC1 proizvodi protein [[hamartin]]. TSC2 proizvodi protein [[tuberin]]. Ovaj poremećaj manifestuje se mnogim benignim hamartomatoznim tumorima, uključujući [[angiofibrom]]e, bubrežne [[angiomiolipom]]e i plućne [[limfangiomiomatoza| limfangiomiomatoza|limfangiomiomatoze]]. Tuberin i hamartin inhibiraju protein [[mTOR]] u normalnoj ćelijskoj fiziologiji. Inaktivacija tumor supresora TSC uzrokuje povećanje mTOR aktivnosti. To dovodi do aktivacije gena i proizvodnje proteina koji povećavaju rast ćelija.<ref name="pmid1562401922">{{cite journal |vauthors=Inoki K, Corradetti MN, Guan KL |date=January 2005 |title=Dysregulation of the TSC-mTOR pathway in human disease |journal=Nature Genetics |volume=37 |issue=1 |pages=19–24 |doi=10.1038/ng1494 |pmid=15624019 |s2cid=205344131}}</ref><ref name="pmid170059522">{{cite journal |vauthors=Crino PB, Nathanson KL, Henske EP |date=September 2006 |title=The tuberous sclerosis complex |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-09-28_355_13/page/1345 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=355 |issue=13 |pages=1345–1356 |doi=10.1056/NEJMra055323 |pmid=17005952 |s2cid=3579356}}</ref><ref name="pmid125562392">{{cite journal |vauthors=Kwiatkowski DJ |date=January 2003 |title=Tuberous sclerosis: from tubers to mTOR |journal=Annals of Human Genetics |volume=67 |issue=Pt 1 |pages=87–96 |doi=10.1046/j.1469-1809.2003.00012.x |pmid=12556239 |s2cid=41992893}}</ref> ===Von Hippel–Lindauova bolest=== [[Von Hippel–Lindauova bolest]] dominantno je naslijeđeni sindrom raka koji značajno povećava rizik od različitih tumora. To uključuje benigne [[hemangioblastom]]e i maligne [[feohromocitom]]e, [[karcinom bubrežnih ćelija]], [[pankreasmi endokrini tumor|pankreasne endokrine tumore]] i [[tumor endolimfne vrećice|tumore endolimfne vrećice]]. Uzrokuju ga genetičke [[mutacije]] u genu [[Von Hippel-Lindauov tumor supresor|Von Hippel-Lindauovof tumor supresora]]. VHL protein (pVHL) uključen je u [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]] u ćelijama kojima nedostaje kisika ([[tumorska hipoksija]]). Jedna od uloga pVHL-a je da izazove ćelijsku degradaciju drugog proteina, [[HIF1A|HIF1α]]. Disfunkcionalni pVHL dovodi do akumulacije HIF1α. Ovo aktivira nekoliko gena odgovornih za proizvodnju supstanci uključenih u rast ćelija i proizvodnju krvnih sudova: [[VEGF]], [[PDGFB|PDGFβ]], [[TGFα]] i [[eritropoetin]].<ref name="pmid155790302">{{cite journal |vauthors=Maher ER |date=December 2004 |title=Von Hippel–Lindau disease |journal=Current Molecular Medicine |volume=4 |issue=8 |pages=833–842 |doi=10.2174/1566524043359827 |pmid=15579030}}</ref> === Tumori kostiju === Benigni tumori kostiju mogu biti makroskopski slični i zahtijevaju kombinaciju kliničke anamneze sa [[Citogenetika|citogenetičkim]], molekularnim i radiološkim testovima za dijagnozu.<ref name="Garcia_2011">{{cite journal | vauthors = Garcia RA, Inwards CY, Unni KK | title = Benign bone tumors--recent developments | journal = Seminars in Diagnostic Pathology | volume = 28 | issue = 1 | pages = 73–85 | date = February 2011 | pmid = 21675379 | doi = 10.1053/j.semdp.2011.02.013 | series = Orthopaedic Pathology }}</ref> Tri uobičajena oblika benignih tumora kostiju su [[Tumor džinovskih ćelija kosti|tumor džinovskih ćelija]] kosti, [[osteohondrom]] i [[enhondrom]]; postoje i drugi oblici benignih tumora kostiju, ali mogu biti manje rasprostranjeni. ==== Tumori džinovskih ćelija ==== Tumori džinovskih ćelija kostiju često se javljaju u epifizama dugih kostiju apendikularnog skeleta ili [[sakrum]]a [[aksijalni skelet|aksijalnod skeleta]]. Lokalni rast može uzrokovati uništavanje susjedne korteksne kosti i mehkog tkiva, što dovodi do bola i ograničavanja opsega pokreta. Karakterističan radiološki nalaz tumora džinovskih ćelija kostiju je lizna [[lezija]] koja nema marginalnu [[Skleroza|sklerozu]] kosti. Na histologiji, džinovske ćelije spojenih [[osteoklast]]a vide se kao odgovor na neoplazijske monojedarne ćelije. Značajno je da gigantske ćelije nisu jedinstvene za benigne tumore kostiju, već samo za gigantske tumore kostiju. Molekularne karakteristike neoplazijskih ćelija koje uzrokuju gigantske tumore kostiju ukazuju na porijeklo pluripotentnih [[mezenhim]]skih [[matične ćelije|matičnih ćelija]] koje usvajaju preosteoblastne markere. Citogenetički uzroci gigantske tumore kostiju uključuju [[telomera|telomere]]. Liječenje uključuje hiruršku kiretažu s adjuvantnim [[bisfosfonat]]ima.<ref>{{Cite journal |last1=Balke |first1=Maurice |last2=Campanacci |first2=Laura |last3=Gebert |first3=Carsten |last4=Picci |first4=Piero |last5=Gibbons |first5=Max |last6=Taylor |first6=Richard |last7=Hogendoorn |first7=Pancras |last8=Kroep |first8=Judith |last9=Wass |first9=John |last10=Athanasou |first10=Nicholas |date=2010-08-29 |title=Bisphosphonate treatment of aggressive primary, recurrent and metastatic Giant Cell Tumour of Bone |journal=BMC Cancer |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1471-2407-10-462 |doi-access=free |pmid=20799989 |issn=1471-2407|pmc=2940802 }}</ref> ==== Osteohondrom ==== Osteohondromi formiraju projekcije kostiju prekrivene hrskavicom. Strukture poput srži i korteksne kosti osteohondroma su u dodiru sa onima matične kosti. Mjesta porijekla često uključuju [[Metafiza|metafize]] dugih kostiju. Dok se mnogi osteohondromi javljaju spontano, postoje slučajevi u kojima se nekoliko osteohondroma može pojaviti kod iste osobe; oni mogu biti povezani s genetičkim stanjem poznatim kao nasljedni multipli osteohondromi. Osteohondrom se na rendgenskom snimku pojavljuje kao projektirana masa koja često pokazuje dalje od zglobova.<ref name="Garcia_2011" /> Ovi tumori prestaju rasti zatvaranjem ploča rasta matične kosti. Neuspjeh u zaustavljanju rasta može ukazivati na transformaciju u maligni hondrosarkom. Liječenje nije indicirano osim ako nije simptomsko. U tom slučaju, hirurška ekscizija je često kurativna. ==== Enhondrom ==== Enhondromi su benigni tumori hijaline hrskavice. Unutar kosti, enhondromi se često nalaze u metafizama. Mogu se naći u mnogim vrstama kostiju, uključujući male kosti, duge kosti i aksijalni skelet. Rendgenski snimak enhondroma pokazuje dobro definirane granice i isprekidani izgled. Liječenje enhondroma uključuje hiruršku kiretažu i transplantaciju.<ref>{{Cite journal |last=MILGRAM |first=JAMES W. |date=April 1983 |title=Porijeklo osteohondroma i enhondroma |url=https://doi.org/10.1097/00003086-198304000-00037 |journal=Klinička ortopedija i srodna istraživanja | volume=174 | pages = 264–284 | doi = 10.1097/00003086-198304000-00037 |</ref> === Benigni tumori mehkog tkiva === ==== Lipomi ==== Lipomi su benigni, potkožni tumori masnih ćelija ([[adipocit]]i). Obično su bezbolne, spororastuće i pokretne mase koje se mogu pojaviti bilo gdje u tijelu gdje postoje masne ćelije, ali se obično nalaze na trupu i gornjim ekstremitetima.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Lichon |first1=Sabrina |last2=Khachemoune |first2=Amor |date=September 2018 |title=Clinical presentation, diagnostic approach, and treatment of hand lipomas: a review |journal=Acta Dermatovenerologica Alpina, Pannonica, et Adriatica |volume=27 |issue=3 |pages=137–139 |issn=1581-2979 |pmid=30244263}}</ref><ref name=":2">{{Citation |last1=Kolb |first1=Logan |title=Lipoma |date=2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507906/ |work=StatPearls |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939683 |access-date=2022-09-19 |last2=Yarrarapu |first2=Siva Naga S. |last3=Ameer |first3=Muhammad Atif |last4=Rosario-Collazo |first4=Juan A.}}</ref> Iako se lipomi mogu razviti u bilo kojoj dobi, češće se pojavljuju između 40. i 60. godine. Lipomi pogađaju oko 1% populacije, bez dokumentirane spolne pristranosti, a otprilike 1/1000 ljudi će imati lipom tokom svog života.<ref name=":2" /><ref>{{Citation |last1=Charifa |first1=Ahmad |title=Lipoma Pathology |date=2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482343/ |work=StatPearls |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29493968 |access-date=2022-09-19 |last2=Azmat |first2=Chaudhary Ehtsham |last3=Badri |first3=Talel}}</ref> Uzrok lipoma nije dobro definisan. Genetički ili nasljedni uzroci lipoma imaju ulogu kod oko 2-3% pacijenata.<ref name=":2" /> Kod osoba sa nasljednim porodičnim sindromima kao što su [[Proteusov sindrom]] ili [[porodična multipla lipomatoza]], uobičajeno je vidjeti više lipoma po tijelu.<ref name=":2" /> Ovi sindromi također su povezani sa specifičnim simptomima i subpopulacijama. Mutacije na [[hromosom 12|hromosomu 12]] identifikovane su u oko 65% slučajeva lipoma.<ref name=":2"/> Lipomi su takođe povećani kod osoba sa [[gojaznost|gojaznošću]]], [[hiperlipidemija|hiperlipidemijom]] i [[dijabetes|diabetes mellitusom]].<ref name=":2"/> Lipomi se obično dijagnostikuju klinički, iako se snimanje ([[ultrazvuk]], [[CT skeniranje|kompjuterizovana tomografija]] ili [[magnetna rezonanca]]) može koristiti za pomoć u dijagnozi lipoma na atipičnim lokacijama.<ref name=":1"/> Glavni tretman za lipome je hirurška ekscizija, nakon čega se tumor pregleda [[histopatologija|histopatološki]], kako bi se potvrdila dijagnoza.<ref name=":1"/> Prognoza za benigne lipome je odlična, a recidiv nakon ekscizije je rijedak, ali se može dogoditi ako je uklanjanje bilo nepotpuno.<ref name=":2"/> ==Mehanizam== [[File:Types of tumor cells.jpg|thumb|280px|Benigni (L) vs. maligni tumor (R)]] ===Benigni vs. maligni=== [[File:BENIGN AND MALIGNANT TUMOUR.png|thumb|280px|Dijagram prikazuje dva epitelna tumora. Gornji tumor je benigni tumor koji nije invazivan. Benigni tumori su obično okruglog oblika i okruženi kapsulom od fibroznog vezivnog tkiva. Donja slika prikazuje maligni tumor. On je nepravilnog oblika, vaskularan i invazivan, te probija bazalnu membranu.]] Tumor se klasifikuje kao benigni ili maligni na osnovu svog invazivnog potencijala. Benigni tumori nisu invazivni: ne mogu prodirati u okolna tkiva niti metastazirati (širiti se putem [[metastaza]]). Nasuprot tome, maligni tumori su invazivni ili metastatski.<ref name="ISBN 0-443-10101-9"/> Iz tog razloga, benigni tumori se ne klasifikuju kao [[kancer]].<ref name="ISBN 0-7613-2833-5">{{cite book |url=https://archive.org/details/cancer00silv/page/11 |title=Cancer |vauthors=Nunn LS, Silverstein A, Silverstein VB |publisher=Twenty-First Century Books |year=2006 |isbn=0-7613-2833-5 |location=Brookfield, Conn |pages=[https://archive.org/details/cancer00silv/page/11 11–12] |url-access=registration}}</ref> A benign tumor will grow in a contained area, usually a fibrous [[connective tissue]] capsule. Stope rasta benignih i malignih tumora obično se razlikuju, pri čemu benigni tumori rastu sporije od malignih. Ipak, zabilježeni su slučajevi benignih tumora koji brzo rastu.<ref name="pmid5681331">{{cite journal | vauthors = Sagel SS, Ablow RC | title = Hamartoma: on occasion a rapidly growing tumor of the lung | journal = Radiology | volume = 91 | issue = 5 | pages = 971–972 | date = November 1968 | pmid = 5681331 | doi = 10.1148/91.5.971 }}</ref> Iako benigni tumori općenito predstavljaju manji zdravstveni rizik od malignih tumora, oba tipa mogu ugroziti život. Benigni i maligni tumori razlikuju se po određenim općim karakteristikama, no ponekad benigni tumor može pokazivati neke odlike malignog tumora, ili obrnuto. Naprimjer, benigni tumori su uglavnom dobro diferencirani, dok su maligni tumori često nediferencirani. Ipak, mogu se javiti i nediferencirani benigni tumori, kao i diferencirani maligni tumori.<ref name="pmid10366409">{{cite journal | vauthors = Skorić T, Korsić M, Zarković K, Plavsić V, Besenski N, Breskovac L, Giljević Z, Paladino J | display-authors = 6 | title = Clinical and morphological features of undifferentiated monomorphous GH/TSH-secreting pituitary adenoma | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 140 | issue = 6 | pages = 528–537 | date = June 1999 | pmid = 10366409 | doi = 10.1530/eje.0.1400528 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid23106056">{{cite journal | vauthors = Song HJ, Xue YL, Qiu ZL, Luo QY | title = Uncommon metastases from differentiated thyroid carcinoma | journal = Hellenic Journal of Nuclear Medicine | volume = 15 | issue = 3 | pages = 233–240 | year = 2012 | pmid = 23106056 | doi = <!-- 10.1967/s002449910059 --> }}</ref> Određeni maligni tumori, kao što su [[karcinom]]i baznih ćelija, uglavnom ne metastaziraju.<ref name="ISBN 0-7817-9516-8">{{cite book |title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine |url=https://archive.org/details/rubinspathologyc0000unse_d8y9 |vauthors=Strayer DL, Rubin R, Rubin E |publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins |year=2008 |isbn=978-1605479682 |location=Philadelphia |pages=[https://archive.org/details/rubinspathologyc0000unse_d8y9/page/138 138]–139}}</ref> ===Višefazna kancerogeneza=== Tumori nastaju procesom [[kancerogeneza|kancerogeneze]], tokom kojeg promjene na ćelijskom nivou dovode do razvoja raka. Višefazna kancerogeneza podrazumijeva niz uzastopnih [[genetika|genetičkih]] ili [[epigenetika|epigenetpćkih]] promjena u [[DNK]] ćelije, pri čemu svaki korak rezultira naprednijim oblikom tumora. Proces se sastoji od tri faze: inicijacije, promocije i progresije. U svakoj fazi može doći do više [[mutacija]]. Inicijacija predstavlja fazu u kojoj nastaje prva genetička mutacija u ćeliji. Promocija je klonska ekspanzija (ponovljena dioba) te transformisane ćelije u vidljiv tumor, koji je obično benigan. Nakon promocije može uslijediti progresija, tokom koje dolazi do nastanka dodatnih genetičkih mutacija u subpopulaciji tumorskih ćelija. Progresija dovodi do prelaska benignog tumora u maligni tumor.<ref name="pmid1911211">{{cite journal |vauthors=Clark WH |date=October 1991 |title=Tumour progression and the nature of cancer |journal=British Journal of Cancer |volume=64 |issue=4 |pages=631–644 |doi=10.1038/bjc.1991.375 |pmc=1977704 |pmid=1911211}}</ref><ref name="pmid8354184">{{cite journal | vauthors = Barrett JC | title = Mechanisms of multistep carcinogenesis and carcinogen risk assessment | journal = Environmental Health Perspectives | volume = 100 | pages = 9–20 | date = April 1993 | pmid = 8354184 | pmc = 1519586 | doi = 10.1289/ehp.931009 | bibcode = 1993EnvHP.100....9B }}</ref> Istaknut i dobro proučen primjer ove pojave je tubulski adenom, čest tip polipa debelog crijeva koji predstavlja važan prekursor raka debelog crijeva. Ćelije u tubulnim adenomima, kao i kod većine tumora koji često prelaze u rak, pokazuju određene abnormalnosti u sazrijevanju i izgledu, zajednički poznate kao [[displazija]]. Ove ćelijske abnormalnosti ne uočavaju se kod benignih tumora koji rijetko ili nikada ne postaju maligni, ali se javljaju kod drugih prekanceroznih abnormalnosti tkiva koje ne formiraju jasno definisane mase, kao što su prekancerozne lezije [[cerviks|grlića materice]]. ==Dijagnoza== ===Klasifikacija=== {| class="wikitable mw-collapsible floatright" |+ Tumori i porijeklo ćelija ! Porijeklo ćelija ! Tip ćelije ! Tumor |- ! rowspan ="10" | [[Endoderm|Endodermalno]] | [[žučna kesa|Bilijarni trakt]]|| Holangiom |- | [[Debelo crijevo]] || [[Polip debelog crijeva]] |- |rowspan="3"| [[Žlijezda|Žljezdano]] || [[Adenom]] |- |[[Papilom]] |- | [[Cistadenom]] |- | [[Jetra]] || [[Hepatoćelijski adenom]] |- | [[Posteljica]] || [[Hidatidiformna mola]] |- | [[Bubrezi]] || [[Tubulski adenom bubrega]] |- | [[Pločasti epitel|Skvamozno]] || [[Skvamozni papilom]] |- | [[Želudac]] || [[Polip želuca]] |- ! rowspan ="8" | [[Mezenhim|Mezenhimno]] | [[Krvni sud]] || [[Hemangiom]], [[Srčani miksom]] |- |[[Kost]]||[[Osteom]] |- |[[Hrskavica]]||[[Hondrom]] |- |[[Masno tkivo]]||[[Lipom]] |- |[[Vezivno tkivo]]||[[Fibrom]] |- |[[Limfni sud]]||[[Limfangiom]] |- |[[Glatki mišić]]||[[Leiomiom]] |- |[[Poprečno-prugasti mišić]]||[[Rabdomiom]] |- ! rowspan = "4" | [[Ektoderm]]no | [[Glija]] || [[Astrocitom]], [[Švanom]] |- |[[Melanocit]]i||[[Nevus]] |- |[[Moždana ovojnica]]||[[Meningeom]] |- |[[neuron|Nervne ćelije]]||[[Ganglioneurom]] |- !colspan="3"|Reference<ref name="ISBN 0-7637-6357-8">{{cite book | vauthors = Wujcik D, Yarbro CH, Gobel BH |title=Cancer nursing: principles and practice | url = https://archive.org/details/cancernursingpri0000unse_o8v8 |publisher=Jones and Bartlett Publishers |location=Boston|year=2011 |isbn=978-0-7637-6357-2 }}</ref> |} Benigne neoplazme se obično, mada ne i uvijek, sastoje od ćelija koje uveliko podsjećaju na normalne ćelije organa iz kojeg potiču. Ovi tumori dobijaju naziv prema vrsti ćelija ili tkiva iz kojih nastaju. Sufiks „–om” (ali ne i –karcinom,–s arkom ili –blastom, koji su uglavnom maligni tumori) koristi se za označavanje benignog tumora. Naprimjer, lipom je čest benigni tumor masnih ćelija (lipocita), a hondrom je benigni tumor ćelija koje stvaraju hrskavicu (hondrocita). Adenomi su benigni tumori ćelija koje grade žlijezde, a obično se dodatno preciziraju prema vrsti ćelija ili organu porijekla, kao što je slučaj kod jetrenog adenoma (benignog tumora hepatocita, odnosno ćelija jetre). Teratomi sadrže mnoge vrste ćelija, poput ćelija kože, živaca, mozga i štitne žlijezde, između ostalih, jer nastaju iz germinativnih ćelija.<ref name="Rubin2008">{{cite book |title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine |url=https://archive.org/details/rubinspathologyc0000unse_d1b7 |vauthors=Strayer DL, Rubin R, Rubin E |publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins |year=2008 |isbn=978-0-7817-9516-6 |location=Philadelphia |pages=[https://archive.org/details/rubinspathologyc0000unse_d1b7/page/138 138]–139}}</ref> [[Hamartom]]i su grupa benignih tumora koji imaju relativno normalnu [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]], ali pokazuju neurednu organizaciju tkiva.<ref name="pmid1562401922"/> Izuzeci od pravila nomenklature postoje iz historijskih razloga. Primjeri malignih oblika uključuju [[melanom]] (rak kože pigmentiranih [[melanocit]]a) i [[seminom]] (rak muških reproduktivnih ćelija).<ref name="robbins2">{{cite book |title=Robbins Pathologic Basis of Disease |url=https://archive.org/details/robbinspathologi0000cotr_ed06 |vauthors=Cotran R, Kumar V, Collins T |publisher=W.B. Saunders |year=1999 |isbn=0-7216-7335-X |edition=6th}}</ref> Nisu sve benigne izrasline tumori. Kožni privjesci (akrohordoni), polipi glasnica i hiperplazijski polipi debelog crijeva često se nazivaju benignim, ali oni predstavljaju [[Hiperplazija|prekomjerni rast normalnog tkiva]], a ne neoplazme.<ref name="Rubin2008"/> ===Snimanje=== [[Radiografija]] može se koristiti za snimanje tumora i utvrđivanje njegove malignosti. Manji tumori češće su benigni. Na primjer, kada je riječ o [[rak pluća|raku pluća]], 80% plućnih nodula (čvorića) manjih od 2&nbsp;cm u promjeru je benigno. Većina benignih nodula su glatke, radioplakne sjene jasnih rubova, ali to nisu isključivi znakovi benignih tumora.<ref>{{cite journal | vauthors = Erasmus JJ, Connolly JE, McAdams HP, Roggli VL | title = Solitary pulmonary nodules: Part I. Morphologic evaluation for differentiation of benign and malignant lesions | journal = Radiographics | volume = 20 | issue = 1 | pages = 43–58 | date = 2000 | pmid = 10682770 | doi = 10.1148/radiographics.20.1.g00ja0343 }}</ref> ==Liječenje== Benigni tumori obično ne zahtijevaju liječenje osim ako ne uzrokuju probleme poput [[epilepsijski napad|napadaja]], nelagode ili estetskih problema. [[Hirurgija]] je obično najefikasniji pristup i koristi se za liječenje većine benignih tumora. U nekim slučajevima mogu se primijeniti i druge metode liječenja. Adenomi [[rektum|rektuma]] mogu se liječiti [[skleroterapija|skleroterapijom]], pri čemu se koriste hemikalije za smanjivanje krvnih sudova kako bi se prekinuo dotok krvi.<ref name="zuberandharder12">{{cite book |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6994/ |title=Benign tumors of the colon and rectum |vauthors=Zuber M, Harder F |publisher=Surgical Treatment: Evidence-Based and Problem-Oriented. |year=2001 |location=Munich: Zuckschwerdt}}</ref> Većina benignih tumora ne reaguje na [[hemoterapija|hemoterapiju]] ili radioterapiju, mada postoje izuzeci; benigni intrakranijski tumori se u određenim okolnostima ponekad liječe radioterapijom i hemoterapijom.<ref name="pmid234627042">{{cite journal |vauthors=Brada M |date=February 2013 |title=Radiotherapy for benign brain tumours coming of age; example of vestibular schwannoma |journal=Radiotherapy and Oncology |volume=106 |issue=2 |pages=157–160 |doi=10.1016/j.radonc.2013.01.009 |pmid=23462704}}</ref><ref name="pmid190235202">{{cite journal |vauthors=Sioka C, Kyritsis AP |date=March 2009 |title=Chemotherapy, hormonal therapy, and immunotherapy for recurrent meningiomas |journal=Journal of Neuro-Oncology |volume=92 |issue=1 |pages=1–6 |doi=10.1007/s11060-008-9734-y |pmid=19023520 |s2cid=28106960}}</ref> Radiation can also be used to treat hemangiomas in the rectum.<ref name="zuberandharder12" /> Benigni tumori kože obično se hirurški uklanjaju, ali se primjenjuju i drugi tretmani, kao što su [[krioterapija]], [[kiretaža]], [[elektrodesikacija]], [[laserska terapija]], dermabrazija, hemijski pilinzi i lokalni lijekovi.<ref name="pmid126137272">{{cite journal |vauthors=Luba MC, Bangs SA, Mohler AM, Stulberg DL |date=February 2003 |title=Common benign skin tumors |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2003-02-15_67_4/page/729 |journal=American Family Physician |volume=67 |issue=4 |pages=729–738 |pmid=12613727}}</ref><ref name="pmid183956712">{{cite journal |vauthors=Marghoob AA, Borrego JP, Halpern AC |date=December 2007 |title=Congenital melanocytic nevi: treatment modalities and management options |journal=Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery |volume=26 |issue=4 |pages=231–240 |doi=10.1016/j.sder.2008.03.007 |doi-broken-date=8 January 2026 |pmid=18395671}}</ref> {{clear}} == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Tumori}} {{Grupe bolesti}} {{Medicinski izvori | DiseasesDB = | ICD10 = <!-- {{ICD10|Xxx.x}} --> | ICD9 = <!-- {{ICD9|xxx}} --> | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | MeSH = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = }} {{Authority control}} [[Kategorija:Medicinska terminologija]] [[Kategorija:Benigne neoplazme]] [[Kategorija:Tumori]] r8kqqhw59azoqivqiobh3o43mow9ye3 Aiša Sultan Begum 0 538561 3937030 3934563 2026-10-24T22:05:16Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937030 wikitext text/x-wiki '''Aiša Sultan Begum''' (perzijski: عائشه سلطان بیگم) bila je kraljica supruga Ferganske doline i Samarkanda, kao prva supruga cara Babura, osnivača Mogulskog Carstva i prvog mogulskog cara. Aiša je bila Baburova rodica u prvom koljenu, a po rođenju je pripadala timuridskoj dinastiji kao princeza. Bila je kćerka sultana Ahmeda Mirze, vladara Samarkanda i Buhare, koji je bio Baburov amidža.<ref>{{cite book|last=Erskine|first=William|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62925|title=A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun|publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans|year=1854|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62925/page/n150 128]}}</ref> == Porodična loza == Aisha Sultan Begum rođena je kao timuridska princeza i bila je treća kćerka sultana Ahmeda Mirze (kralja Samarkanda i Buhare) i njegove supruge Qutaq Begum. Dobila je ime „Aisha” po supruzi poslanika Muhammeda, Aiši bint Ebu Bekr. Njen otac, sultan Ahmed Mirza, bio je najstariji sin i nasljednik Abu Saida Mirze, cara Timuridskog Carstva. Među Aišinim amidžama bio je i Umar Šejh Mirza, vladar Ferganske doline, koji je kasnije postao i njen svekar. Njegova djeca, Babur (Aišin budući suprug) i njegova starija sestra Hanzada Begum, bili su, dakle, Aišini rođaci u prvom koljenu. == Brak == Još u ranom djetinjstvu Aiša je bila zaručena za Babura, svog dvostrukog rođaka u prvom koljenu, sina Umara Šejha Mirze i njene tetke Kutlug Nigar Hanum. Njihovi očevi bili su braća, a jedna od supruga sultana Ahmeda bila je Mihr Hanum, sestra Kutlug Nigar Hanum. Zaruke su održane 1488. godine u Samarkandu, na području današnjeg Uzbekistana, kada je Babur imao samo pet godina. Aiša se udala za Babura jedanaest godina kasnije, u augustu 1499. godine, u Hodžandu. Nakon vjenčanja pridružila mu se u Fergani, gdje je Babur, nakon očeve smrti, naslijedio vlast nad Ferganskom dolinom. Mlada kraljica u svom je suprugu zatekla stidljivog, ako ne i nevoljnog ljubavnika. Babur je na početku njihovog braka bio veoma sramežljiv prema njoj i posjećivao ju je samo jednom u deset ili petnaest dana. Kako je sam Babur zapisao: „Iako prema njoj [Aiši] nisam osjećao odbojnost, budući da mi je to bio prvi brak, iz skromnosti i stidljivosti posjećivao sam je jednom u deset, petnaest ili dvadeset dana.“<ref>{{cite book|title=Babur Nama : journal of Emperor Babur|url=https://archive.org/details/baburnamajournal0000babu|date=2006|publisher=Penguin Books|isbn=9780144001491|editor-last1=Hiro|editor-first1=Dilip|edition=1.publ.|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/baburnamajournal0000babu/page/31 31]|translator-last1=Beveridge|translator-first1=Annette Susannah}}</ref> Ubrzo je izgubio interes čak i za te rijetke susrete te ju je potpuno prestao posjećivati.<ref>{{cite book|last=Harold|first=Lamb|title=Swords from the East.|publisher=University of Nebraska Press|year=2010|isbn=9780803229723|page=364}}</ref> Nakon toga, Aišina tetka i svekrva, Kutlug Nigar Hanum, često ga je ljutito prekoravala i zahtijevala da posjećuje suprugu svakih nekoliko dana. Babur u svojoj autobiografiji, koju je prevela Annette Beveridge, navodi da ga je zbog toga mnogo puta opominjala. U tom periodu Babur jednostavno nije pokazivao zanimanje ni za Aišu ni za bračni život.<ref>{{cite journal|year=1827|title=The London Literary Gazette and Journal of Belles Lettres, Arts, Sciences|publisher=H. Colburn|pages=22}}</ref> Nakon tri godine braka Aiša je rodila Baburovo prvo dijete, kćerku Fahr-un-Nisu, koja je rođena 1501. godine u Samarkandu. Međutim, djevojčica je preminula nakon svega mjesec dana, odnosno četrdesetak dana života. Njena smrt duboko je pogodila Babura, koji se veoma vezao za svoju malu kćerku.<ref>{{cite book|last=Shyam|first=Radhey|title=Babar|publisher=Janaki Prakashan|year=1978|page=105}}</ref> == Razvod == Iako je njihov odnos u međuvremenu postao znatno bliskiji, čini se da je između Aiše i Babura došlo do svađe, nakon koje ga je ona napustila, prije pada Taškenta 1503. godine. Babur navodi da je njegova supruga bila izmanipulisana spletkama svoje starije sestre, Rabije Sultan Begum, koja ju je nagovorila da napusti njegov dom.<ref>{{cite book|last1=Babur (Emperor of Hindustan)|title=Memoirs of Zehir-Ed-Din Muhammed Baber: Emperor of Hindustan|url=https://archive.org/details/dli.ministry.04374|date=1826|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|editor1-last=Waddington|editor1-first=Charles|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.04374/page/n60 22]}}</ref> == Reference == 3023n26goq7mux0fotniv2rbw76ctly Esad Hećimović 0 538625 3937011 3936169 2026-10-24T21:17:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937011 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Esad Hećimović | slika = Esad Hecimovic accepting the Journalist of the Year Award.jpg | alt_slike = | opis = Esad Hećimović prima nagradu za novinara godine u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1963|7|14}} | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2017|4|30|1963|7|14}} | mjesto_smrti = Zenica, [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[novinar]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Esad Hećimović''' (14. juli 1963 – 30. april 2017) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] istraživački [[novinar]] i politički analitičar. U vrijeme smrti obavljao je dužnost glavnog i odgovornog urednika televizije [[OBN (TV-kanal)|OBN]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Bio je jedan od osnivača i članova upravnog odbora [[Evropski centar za slobodu štampe i medija|Evropskog centra za slobodu štampe i medija]] (ECPMF).<ref>{{Cite news|url=https://ecpmf.eu/ecpmf/people-and-partners/board-members/esad-heimovi|title=Esad Hećimović|work=European Centre for Press and Media Freedom|access-date=2017-05-05|archive-date=2018-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226032733/https://ecpmf.eu/ecpmf/people-and-partners/board-members/esad-heimovi|url-status=dead}}</ref> Tokom proteklih 20 godina sarađivao je s brojnim zapadnim novinarima i medijskim kućama – uključujući i dobitnike [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerove nagrade]] – na prekograničnim istraživačkim projektima. Organizacije [[SEEMO]] i [[Srednjoevropska inicijativa]] (CEI) 2009. su mu dodijelile priznanje za doprinos istraživačkom novinarstvu.<ref>{{Cite web|url=http://www.cei.int/content/winners-cei-seemo-award-outstanding-merits-investigative-journalism|title=Winners of the CEI SEEMO Award For Outstanding Merits in Investigative Journalism|publisher=CEI|language=en|access-date=2017-05-05|archive-date=2016-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108094704/http://www.cei.int/content/winners-cei-seemo-award-outstanding-merits-investigative-journalism|url-status=dead}}</ref> Godine 2011. proglašen je novinarom godine u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite news|url=http://www.nezavisne.com/novosti/intervju/Esad-Hecimovic-novinar-godine-u-izboru-Nezavisnih-Iza-medijskog-rata-se-skriva-politicki-sukob/118729|title=Esad Hećimović, novinar godine u izboru Nezavisnih: Iza medijskog rata se skriva politički sukob|last=Rener-Smajović|first=Maja|work=Nezavisne novine|access-date=2017-05-05|language=sr-Latn}}</ref> Autor je knjige ''Garibi: mudžahedini u BiH 1992–1999'', u kojoj otkriva zločine koje su počinili mudžahedini u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQ8QAQAAIAAJ|title=Garibi: mudžahedini u BiH 1992-1999|last=Hećimović|first=Esad|date=2006-01-01|publisher=Fondacija Sina|isbn=9789958914102 |language=sr}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vukobrat |first1=Budo |title=Zašto pisati o zločinu na 'svojoj strani'? |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/hecimovic/1780702.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=20 July 2009 |language=Bosnian}}</ref> == Obrazovanje == Diplomirao je filozofiju i sociologiju na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]]. == Karijera == Karijeru je započeo kao dopisnik beogradskih [[Večernje novosti|Večernjih novosti]], lista sa velikim tiražom.<ref>{{cite news |title=Posljednji oproštaj od novinara Esada Hećimovića |work=Zenica |date=2 May 2017}}</ref> Od 1991. do 1992. radio je kao novinar sarajevskog sedmičnika [[Ljiljan (novine)|Muslimanski glas]]. Od 1992. do 1995. obavljao je funkciju političkog analitičara za Centralu i Glavni odbor političke stranke SDA tokom rata. Također je radio kao analitičar za sedmičnik Ljiljan. Od 1998. do 2010. radio je kao istraživački novinar za magazin [[Dani (časopis)|BH Dani]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bhdani.ba/portal/arhiva-67-281/274/t27414.shtml|title=Tajna FOSS-ovog izvještaja|last1=Selimbegović|first1=Esad|last2=Hećimović|first2=Vildana|website=www.bhdani.ba|access-date=2017-09-19}}</ref> Godine 2011. bio je zamjenik glavnog i odgovornog urednika lista [[Oslobođenje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.hercegovina.info/vijesti/vijesti/najava/esad-hecimovic-gost-emisje-dobar-los-zao#news_view|title=Esad Hećimović gost emisje|website=www.hercegovina.info|language=hr-HR|access-date=2017-09-19}}</ref> Godine 2012. radio je kao zamjenik glavnog i odgovornog urednika magazina Dani. Godine 2015. postao je jedan od osnivača [[Evropski centar za slobodu štampe i medija|Evropskog centra za slobodu štampe i medija]] (European Centre for Press and Media Freedom).<ref>{{Cite news|url=https://ecpmf.eu/members|title=Members|work=European Centre for Press and Media Freedom|access-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528174337/https://ecpmf.eu/members|archive-date=28. 5. 2019|url-status=dead}}</ref> U vrijeme smrti obavljao je funkciju glavnog i odgovornog urednika OBN televizije u Sarajevu.<ref>{{cite news |title=Preminuo Esad Hećimović, bard bh. novinarstva |url=https://ba.n1info.com/vijesti/a151680-preminuo-esad-hecimovic/ |work=[[N1 (TV channel)|N1]] |date=30 April 2017}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * Esad Hećimović na [https://ecpmf.eu/ecpmf/people-and-partners/board-members/esad-heimovi ECPMF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226032733/https://ecpmf.eu/ecpmf/people-and-partners/board-members/esad-heimovi |date=2018-02-26 }} * [https://web.archive.org/web/20250124133115/https://mediaobservatory.net/esad-he%C4%87imovi%C4%87 Media Observatory] * [http://www.journalismfund.eu/author/esad-hecimovic JournalismFund.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603230909/http://www.journalismfund.eu/author/esad-hecimovic |date=2017-06-03 }} * Intervjui Esada Hećimovića na [https://archive.org/details/jihadjoeamerican0000berg/page/231 <!-- quote=esad hecimovic journalist. --> "Jihad Joe: Americans Who Go to War in the Name of Islam"] autora [[J.M. Berger]] * Posebna priznanja među dobitnicima [http://www.cei.int/content/winners-cei-seemo-award-outstanding-merits-investigative-journalism Nagrada CEI SEEMO za izvanredne zasluge u istraživačkom novinarstvu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108094704/http://www.cei.int/content/winners-cei-seemo-award-outstanding-merits-investigative-journalism |date=2016-11-08 }} (2009) * Google Books - [https://books.google.com/books?id=MQ8QAQAAIAAJ "Garibi - Mujahideens in Bosnia 1992 - 1999"] * Esad Hećimović kao jedan od autora u publikaciji [http://www.fes-prishtina.org/wb/media/2015/Internacional%20Conference%20final%20Publication%20print_Krenar%20Shala.pdf International Conference: Current Security Challenges for the Western Balkan Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417100539/http://www.fes-prishtina.org/wb/media/2015/Internacional%20Conference%20final%20Publication%20print_Krenar%20Shala.pdf |date=2016-04-17 }} * Spomenut u knjizi [https://books.google.com/books?id=0d833b7SVc4C&dq=bh+dani+esad+he%C4%87imovi%C4%87&pg=PT230 "The Ideological War on Terror: Worldwide Strategies For Counter-Terrorism"] autora Anne Aldis i Graeme Herd {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hećimović, Esad}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Umrli 2017.]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Istraživački novinari]] sk9ny16a8dp1zmre9qpmm7295j0ibtc Grace Helen Kent 0 538648 3937045 3936197 2026-10-25T02:35:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.6) 3937045 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Grace Helen Kent | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1875|6|6}} | mjesto_rođenja = [[Indiana]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1973|9|19|1875|6|6}} | mjesto_smrti = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Klinička psihologija]] * [[Eksperimentalna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * Psihijatrijska bolnica Kings Park (Long Island) * [[Univerzitet George Washington]] * Državne psihijatrijske ustanove i bolnice u SAD-u }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Iowa|Univerzitet u Iowi]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] * [[Univerzitet George Washington]] (PhD, 1911) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Carl Seashore]] * [[Hugo Münsterberg]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Kent-Rosanoffov test slobodnih asocijacija | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Grace Helen Kent''' (6. juni 1875 – 19. septembar 1973) bila je [[SAD|američka]] [[Klinička psihologija|klinička psihologinja]], poznata po istraživanjima [[Slobodne asocijacije (psihologija)|slobodnih asocijacija]] i razvoju Kent-Rosanoffov test slobodnih asocijacija, koji se koristi u [[Psihološka procjena|psihološkoj procjeni]] i istraživanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]].<ref name="Shakow">{{cite journal |last=Shakow |first=David |title=Grace Helen Kent |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=10 |issue=3 |pages=275–280 |year=1974 |doi=10.1002/1520-6696(197407)10:3<275::AID-JHBS2300100302>3.0.CO;2-J |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/1520-6696%28197407%2910%3A3%3C275%3A%3AAID-JHBS2300100302%3E3.0.CO%3B2-J |url-access=subscription |access-date=14. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == Kent je rođena u saveznoj državi [[Indiana]], a odrasla je u saveznoj državi [[Iowa]]. Nekoliko godina studirala je na koledžu "Grinnell", nakon čega je nastavila obrazovanje na [[Univerzitet Iowa|Univerzitetu Iowa]]. Diplomirala je 1902, a magistrirala 1904. Njen magistarski rad ''Periodicity and Progressive Change in Continuous Mental Work'' objavljen je u okviru dodataka časopisa ''[[Psychological Review]]'', pod uredništvom psihologa [[Carl Seashore|Carla Seashorea]].<ref name="Shakow" /> Godine 1905. nastavila je usavršavanje na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], gdje je sarađivala s psihologom [[Hugo Münsterberg|Hugom Münsterbergom]]. Potom je tri godine radila u psihijatrijskoj ustanovi Kings Park na Long Islandu u saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]]. Iskustvo stečeno u radu s pacijentima usmjerilo je dio njenih istraživanja na [[Psihološka procjena|psihološku procjenu]] i proučavanje mentalnih poremećaja. Doktorirala je 1911. na [[Univerzitet George Washington|Univerzitetu George Washington]]. Tokom karijere radila je u više [[bolnica]] i državnih ustanova, gdje je proučavala psihičke i kognitivne sposobnosti pacijenata.<ref name="Shakow" /> Kent je umrla 19. septembra 1973, u 98. godini života.<ref name="Shakow" /> == Naučni rad == === Test slobodnih asocijacija Kent–Rosanoff === Kent je najpoznatija po doprinosu razvoju Kent-Rosanoffov test slobodnih asocijacija, koji je razvila u saradnji s psihijatrom [[Aaron Rosanoff|Aaronom Rosanoffom]]. Njihovo istraživanje objavljeno je 1910. u radu ''Istraživanje asocijacija kod mentalnih poremećaja''. Cilj istraživanja bio je proučiti obrasce verbalnih asocijacija kod zdravih osoba i pacijenata s različitim psihičkim poremećajima te utvrditi postoje li razlike koje bi mogle pomoći u njihovoj procjeni.<ref name="KentRosanoff1910">{{cite book |last1=Kent |first1=Grace Helen |last2=Rosanoff |first2=Aaron Joshua |title=A Study of Association in Insanity |publisher=American Journal of Insanity |year=1910 |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/9172/pg9172-images.html |access-date=14. 10. 2026 |language=en}}</ref> Test se sastojao od niza od 100 izgovorenih riječi na koje je ispitanik trebao odgovoriti prvom riječju koja mu padne na pamet. Pri odabiru [[Podražaj|podražaj]]nih riječi Kent je nastojala izbjeći one koje bi mogle neposredno prizvati lična iskustva ili izazvati snažne emocionalne reakcije. Rezultati su upoređivani s odgovorima više od 1.000 osoba iz kontrolne grupe, na osnovu kojih su istraživači utvrdili uobičajene obrasce asociranja. Odgovori su razvrstavani na česte, dvojbene i individualne reakcije, čime se omogućavalo poređenje rezultata različitih ispitanika. Test je postao poznat kao jedan od instrumenata za istraživanje verbalnih asocijacija i njihovih odstupanja kod osoba s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]].<ref name="KentRosanoff1910" /><ref name="ShakowJellinek1965">{{cite journal |last1=Shakow |first1=David |last2=Jellinek |first2=E. |title=Composite index of the Kent-Rosanoff Free Association Test |journal=Journal of Abnormal Psychology |volume=70 |issue=6 |pages=403–404 |year=1965 |doi=10.1037/h0022749 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0022749 |url-access=subscription |access-date=14. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Ostala istraživanja === Kent je istraživala i metode procjene kognitivnih sposobnosti, posebno kod djece i osoba s [[Intelektualne poteškoće|intelektualnim teškoćama]]. U radu "Stepenasti niz geometrijskih slagalica", objavljenom 1916. u časopisu ''[[Journal of Experimental Psychology]]'', predstavila je niz geometrijskih zagonetki različitih nivoa složenosti, namijenjenih procjeni sposobnosti rješavanja zadataka. Razmatrala je ograničenja takvog postupka i pozvala druge psihologe da kritički ocijene njegovu primjenu i mogućnosti poboljšanja.<ref name="Kent1916">{{cite journal |last=Kent |first=Grace Helen |title=A graded series of geometrical puzzles |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=1 |issue=1 |pages=40–50 |year=1916 |doi=10.1037/h0068494 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0068494 |url-access=subscription |access-date=14. 10. 2026 |language=en}}</ref> U radu ''Experiments on Habit Formation in Dementia Praecox'', objavljenom 1911. u časopisu ''Psychological Review'', ispitivala je učenje kroz ponavljanje jednostavnih zadataka kod pacijenata kojima je tada dijagnosticirana *dementia praecox*, historijski naziv koji se povezivao sa shizofrenijom. Zadaci su obuhvatali preslagivanje brojeva, rješavanje lavirinata i označavanje sličnih figura. Kent je proučavala koliko se uspješnost mijenja ponavljanjem zadataka i da li se stečena vještina prenosi na druge zadatke koji zahtijevaju slične motoričke radnje. Uočila je velike individualne razlike u načinu rada i napredovanju ispitanika.<ref name="Kent1911">{{cite journal |last=Kent |first=Grace Helen |title=Experiments on habit formation in dementia praecox |journal=Psychological Review |volume=18 |issue=6 |pages=375–410 |year=1911 |doi=10.1037/h0070005 |url-access=subscription |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0070005 |access-date=14. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Odabrani radovi == * {{cite book |last1=Kent |first1=Grace Helen |last2=Rosanoff |first2=Aaron Joshua |title=A Study of Association in Insanity |publisher=American Journal of Insanity |year=1910 |url=https://books.google.ba/books/about/A_Study_of_Association_in_Insanity.html?id=WJgXAAAAYAAJ}} * {{cite journal |last=Kent |first=Grace Helen |title=Experiments on habit formation in dementia praecox |journal=Psychological Review |volume=18 |issue=6 |pages=375–410 |year=1911 |doi=10.1037/h0070005 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0070005}} * {{cite journal |last=Kent |first=Grace Helen |title=A graded series of geometrical puzzles |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=1 |issue=1 |pages=40–50 |year=1916 |doi=10.1037/h0068494 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0068494}} == Također pogledajte == * [[Intelektualne poteškoće]] * [[Klinička psihologija]] * [[Slobodne asocijacije (psihologija)|Slobodne asocijacije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20131206193517/http://www2.webster.edu/~woolflm/gracekent.html Biografija Grace Helen Kent] na Webster.edu {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20131004220202/http://www.feministvoices.com/grace-kent/ Profile Grace Helen Kent] na Feministvoices.com {{en simbol}} * [http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100034390 Odrednica o Grace Helen Kent] na Oxfordindex.com {{en simbol}} * [http://chestofbooks.com/health/psychiatry/Manual/Appendix-VI-Free-Association-Test-Kent-Rosanoff.html Priručnik za Kent-Rosanoffov test slobodnih asocijacija] na Chestofbooks.com {{en simbol}} * [http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=buy.optionToBuy&id=1966-02922-001 Objavljeni radovi Grace Helen Kent] na Psycnet.apa.org {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kent, Grace Helen}} [[Kategorija:Rođeni 1875.]] [[Kategorija:Umrli 1973.]] [[Kategorija:Biografije, Indiana]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki klinički psiholozi]] [[Kategorija:Alumni Univerziteta u Iowi]] [[Kategorija:Alumni Univerziteta "George Washington"]] [[Kategorija:Alumni Koledža "Grinnell"]] d8n6ydsyjhugow1j0ihug5irb7n960t Kay Redfield Jamison 0 538698 3936948 3935271 2026-10-24T19:25:32Z Bosancica by MK 173186 3936948 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Kay Redfield Jamison | slika = JAMISON754.JPG | slika_širina = | naslov = Kay Redfield Jamison (2007) | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1946|6|22}} | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Klinička psihologija]] * [[Psihijatrija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Medicinski fakultet Univerziteta "Johns Hopkins"]] * [[Univerzitet u St Andrewsu]] * [[Kalifornijski univerzitet u Los Angelesu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Kalifornijski univerzitet u Los Angelesu]] (PhD) * [[Univerzitet u St Andrewsu]] }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanja [[bipolarni poremećaj|bipolarnog poremećaja]] i povezanosti s kreativnošću * Knjiga ''Nemirni um: Memoari o raspoloženjima i ludilu'' * Udžbenik ''Manično-depresivna bolest: Bipolarni poremećaji i rekurentni depresivni poremećaj'' }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[MacArthur stipendija]] (2001) * Nagrada "William Styron" (1995) * Istraživačka nagrada AFSP za prevenciju samoubistva (1996) * Članica [[Kraljevsko društvo Edinburgha|Kraljevskog društva Edinburgha]] (2017) }} | religija = | fusnote = }} '''Kay Redfield Jamison''' (rođena 22. juna 1946) [[SAD|američka]] je [[Klinička psihologija|klinička psihologinja]], univerzitetska profesorica i spisateljica. Njena istraživanja usmjerena su na [[bipolarni poremećaj]], [[poremećaji raspoloženja|poremećaje raspoloženja]], [[samoubistvo]] i odnos između [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] i [[kreativnost|kreativnosti]]. Profesorica je psihijatrije na Medicinskom fakultetu Univerziteta "Johns Hopkins" i suvoditeljica Centra za poremećaje raspoloženja. Također je počasna profesorica engleskog jezika na [[Univerzitet u St Andrewsu|Univerzitetu u St Andrewsu]] u [[Škotska|Škotskoj]]. U svojim knjigama povezala je naučna saznanja o [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]] s vlastitim iskustvom bipolarnog poremećaja.<ref name="JohnsHopkinsWomen">{{Cite web |title=Women in Psychiatry Leadership |url=https://www.hopkinsmedicine.org/psychiatry/about/women-in-psychiatry-leadership |website=Johns Hopkins Medicine |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pulitzer2018">{{cite web |title=Finalist: Robert Lowell, Setting the River on Fire: A Study of Genius, Mania, and Character, by Kay Redfield Jamison |url=https://www.pulitzer.org/finalists/kay-redfield-jamison |website=The Pulitzer Prizes |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Jamison je studirala [[Zoologija|zoologiju]] i [[Neurofiziologija|neurofiziologiju]] na [[Univerzitet u St Andrewsu|Univerzitetu u St Andrewsu]], a potom se posvetila [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]] na [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Kalifornijskom univerzitetu u Los Angelesu]] (UCLA). Na UCLA-u je 1971. stekla diplome iz [[Psihologija|psihologije]] na dodiplomskom i postdiplomskom nivou, 1973. završila dodatni postdiplomski studij, a 1975. doktorirala [[Klinička psihologija|kliničku psihologiju]]. Nakon završetka studija ostala je na UCLA-u kao članica nastavnog osoblja. Osnovala je i vodila univerzitetsku Kliniku za afektivne poremećaje, ustanovu namijenjenu [[Ambulantna njega|ambulantnom liječenju]], nastavi i istraživanju [[Poremećaj raspoloženja|poremećaja raspoloženja]].<ref name="JohnsHopkinsWomen" /><ref name="Luther2016KayRedfieldJamison">{{cite web |last=Luther |first=Claudia |title=Of Moods and Madness: Kay Redfield Jamison knows depressive illnesses as both a patient and a doctor |url=https://newsroom.ucla.edu/magazine/kay-redfield-jamison-depression-mental-illness |website=UCLA Newsroom |date=1. 1. 2016 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nakon više godina rada na UCLA-u, 1987. prešla je na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Medicinski fakultet Univerziteta "Johns Hopkins"]], gdje je nastavila akademsku i kliničku karijeru u oblasti [[Psihijatrija|psihijatrije]]. Godine 2005. postala je suvoditeljica tamošnjeg Centra za poremećaje raspoloženja. Uz redovni univerzitetski rad, održavala je predavanja na drugim institucijama, uključujući [[Univerzitet Harvard]] i [[Univerzitet u Oxfordu]]. Od 2009. do 2010. bila je počasna predsjednica i članica upravnog odbora [[Kanadsko psihološko udruženje|Kanadskog psihološkog udruženja]].<ref name="JohnsHopkinsWomen" /> == Naučni doprinos == [[Datoteka:Kay Redfield Jamison, 2017.jpg|mini|desno|300px|Jamison na sajmu knjiga 2017.]] Jamison je objavila više od 100 naučnih radova o [[poremećaj raspoloženja|poremećajima raspoloženja]], [[Samoubistvo|samoubistvu]], [[Kreativnost|kreativnost]]i i [[litij]]u u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]]. S psihijatrom [[Frederick K. Goodwin|Frederickom K. Goodwinom]] napisala je knjigu ''Manično-depresivna bolest: Bipolarni poremećaji i rekurentni depresivni poremećaj'' ({{en|Manic-Depressive Illness: Bipolar Disorders and Recurrent Depression}}), prvi put objavljenu 1990.<ref name="GoodwinJamison2007">{{cite book |last1=Goodwin |first1=Frederick K. |last2=Jamison |first2=Kay Redfield |title=Manic-Depressive Illness: Bipolar Disorders and Recurrent Depression |publisher=Oxford University Press |edition=2. |year=2007 |isbn=978-0-19-974373-5 |url=https://books.google.ba/books?id=rnr_OxfcqDcC |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> Djelo je postalo jedan od standardnih stručnih priručnika za proučavanje i liječenje bipolarnog poremećaja; drugo izdanje objavljeno je 2007. U zahvalama prvog izdanja navedene su finansijske podrške [[Farmacija|farmaceutskih]] kompanija za izradu knjige, kao i Jamisonina izjava da je povremeno primala honorare za predavanja, ali ne i istraživačku podršku farmaceutske ili [[Biotehnologija|biotehnološke]] industrije. U knjizi ''Dotaknuti vatrom: Manično-depresivna bolest i umjetnički temperament'' (1993) istraživala je moguću povezanost bipolarnog poremećaja s umjetničkom kreativnošću, analizirajući biografije umjetnika i pisaca, među njima pjesnika [[George Gordon Byron|lorda Byrona]] i članova njegove porodice.<ref name="Jamison1994">{{cite book |last=Jamison |first=Kay R. |title=Touched with Fire: Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament |publisher=Free Press |year=1994 |isbn=978-0-02-916003-9 |url=https://books.google.ba/books/about/Touched_with_Fire.html?id=azkQAQAAMAAJ |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Poletnost: Strast za životom'' (2004) bavila se intenzivnim pozitivnim [[Emocije|emocijama]], energijom i [[Temperament|temperament]]om te historijskim primjerima osoba koje su pokazivale izrazitu životnu poletnost, uključujući američkog predsjednika [[Theodore Roosevelt|Theodorea Roosevelta]].<ref name="Jamison2004E">{{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=Exuberance: The Passion for Life |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2004 |isbn=978-1-4000-4374-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Exuberance.html?id=vxS5NNG2wkwC |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> Knjiga ''Noć brzo pada: Razumijevanje samoubistva'' (1999) razmatra [[samoubistvo]] iz psihološke, medicinske, historijske, religijske i kulturne perspektive. Jamison analizira povezanost samoubistva s [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]], kao i utjecaj društvenih stavova i javnih politika na njegovo razumijevanje i prevenciju.<ref name="Jamison2011NightFallsFast">{{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=Night Falls Fast: Understanding Suicide |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2011 |isbn=978-0-307-77989-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Night_Falls_Fast.html?id=Mo7ji0cFzXQC |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Robert Lowell: Zapaliti rijeku: Studija genijalnosti, manije i karaktera'' (2017) proučavala je život i stvaralaštvo američkog pjesnika [[Robert Lowell|Roberta Lowella]], posebno odnos između njegovog bipolarnog poremećaja, liječenja i književnog rada. Knjiga je 2018. bila finalistkinja [[Pulitzerova nagrada za biografiju|Pulitzerove nagrade za biografiju]].<ref name="Pulitzer2018" /><ref name="JamisonTraill2017">{{cite book |last1=Jamison |first1=Kay R. |last2=Traill |first2=Thomas A. |title=Robert Lowell, Setting the River on Fire: A Study of Genius, Mania, and Character |publisher=Alfred A. Knopf |edition=Illustrated |year=2017 |isbn=978-0-307-70027-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Robert_Lowell_Setting_the_River_on_Fire.html?id=ZEQdDgAAQBAJ |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Autobiografske knjige == U knjizi ''Nemirni um: Memoari o raspoloženjima i ludilu'' (1995) Jamison opisuje vlastito iskustvo s [[Bipolarni poremećaj|bipolarnim poremećajem]], uključujući epizode [[Manija|manije]] i [[Depresija (raspoloženje)|depresije]], proces [[Dijagnostika|dijagnostikovanja]] i liječenje. Knjiga je postala jedno od njenih najpoznatijih djela, a njena lična perspektiva doprinijela je razumijevanju iskustava osoba koje žive s mentalnim poremećajima. Jamison je navela da je knjigu napisala i kako bi zdravstvenim radnicima približila način na koji pacijenti doživljavaju [[bolest]] i terapijski odnos.<ref name="Jamison2009U">{{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=An Unquiet Mind: A Memoir of Moods and Madness |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2009 |isbn=978-0-307-49848-9 |url=https://books.google.ba/books/about/An_Unquiet_Mind.html?id=3O82iMI7bqwC |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:Bookbits - 2009-12-01 Kay Redfield Jamison-Nothing Was the Same.vorb.oga|sličica|mini|desno|300px|Kay Redfield Jamison govori o svojoj knjizi ''Ništa više nije bilo isto: Memoari'' na radiju Bookbits]] U knjizi ''Ništa više nije bilo isto: Memoari'' (2009) opisala je svoj odnos sa suprugom [[Richard Jed Wyatt|Richardom Jedom Wyattom]], psihijatrom koji se bavio istraživanjem [[shizofrenija|shizofrenije]] pri američkom Nacionalnom institutu za mentalno zdravlje. Knjiga se bavi njihovim zajedničkim životom, njegovom smrću 2002. i iskustvom žalovanja.<ref name="Jamison2009">{{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=Nothing Was the Same: A Memoir |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2009 |isbn=978-0-307-27313-0 |url=https://books.google.ba/books/about/Nothing_Was_the_Same.html?id=RNSdOkAfAkIC |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OConnor2002">{{cite news |last=O'Connor |first=Anahad |title=Richard J. Wyatt, 63, Is Dead; Led Studies of Schizophrenia |url=https://www.nytimes.com/2002/06/12/us/richard-j-wyatt-63-is-dead-led-studies-of-schizophrenia.html |newspaper=The New York Times |date=12. 6. 2002 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Nagrade i priznanja == Jamison je tokom karijere dobila više od 75 nagrada i drugih priznanja za naučni rad, istraživanje poremećaja raspoloženja, prevenciju samoubistva i popularizaciju nauke. * 1987 – titula "Žena nauke UCLA-a" (''UCLA Woman of Science''), koju dodjeljuje [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Kalifornijski univerzitet u Los Angelesu]] (UCLA).<ref name="StAndrews">{{Cite web |title=Laureation address – Professor Kay Redfield Jamison |url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-professor-kay-redfield-jamison/ |website=University of St Andrews |date=23. 6. 2010 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 1995 – nagrada William Styron, koju je dodjeljivalo [[Nacionalno udruženje za mentalno zdravlje]] (''National Mental Health Association'').<ref name="Brain&Behavior">{{Cite web |title=Kay Redfield Jamison, Ph.D. |url=https://bbrfoundation.org/about/people/kay-redfield-jamison-phd |website=Brain & Behavior Research Foundation |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 1996 – istraživačka nagrada [[Američka fondacija za prevenciju samoubistva|Američke fondacije za prevenciju samoubistva]] (''American Foundation for Suicide Prevention Research Award'').<ref name="Brain&Behavior" /> * 1998 – posebno predsjedničko priznanje [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (''Special Presidential Commendation'').<ref name="APA2012">{{Cite journal |last=Wolfe |first=Jonathan |title=Jamison to Talk About Both Sides of Bipolar Disorder Experience |journal=Psychiatric News |date=2. 3. 2012 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/pn.47.5.psychnews_47_5_23-c |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 1999 – nagrada za vodstvo u oblasti mentalnog zdravlja u zajednici (''Community Mental Health Leadership Award'').<ref name="Brain&Behavior" /> * 2001 – stipendija fondacije "MacArthur" (''MacArthur Fellowship'').<ref>{{Cite web |title=Kay Redfield Jamison |url=https://www.macfound.org/fellows/class-of-2001/kay-redfield-jamison |website=MacArthur Foundation |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 2006 – počasni doktorat medicinskih nauka Univerziteta "Brown".<ref>{{Cite web |title=Honorary Degrees |url=https://corporation.brown.edu/honorary-degrees |website=Brown University |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 2010 – počasni doktorat književnosti Univerziteta u St Andrewsu, dodijeljen za doprinos naučnom, medicinskom i književnom pisanju.<ref name="StAndrews" /> * 2011 – počasni doktorat teologije Generalnog teološkog sjemeništa Episkopalne crkve u New Yorku.<ref>{{Cite web |title=General Seminary to award 5 honorary degrees |url=https://digitalarchives.episcopalarchives.org/cgi-bin/ENS/ENSpress_release.pl?pr_number=050911-02 |website=Episcopal News Service |date=9. 5. 2011 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 2012 – nagrada "Lewis Thomas" za pisanje o nauci [[Rockefellerov univerzitet|Rockefellerovog univerziteta]], dodijeljena za knjigu ''Dotaknuti vatrom: Manično-depresivna bolest i umjetnički temperament''; nagrada joj je uručena 2013.<ref>{{Cite web |title=Lewis Thomas Prize to be awarded to Kay Redfield Jamison |url=https://www.rockefeller.edu/lewis-thomas-prize/in-the-press/ |website=The Rockefeller University |date=7. 5. 2013 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 2015 – međunarodna nagrada za mentalno zdravlje "Rhod i Bernard Sarnat", koju dodjeljuje Nacionalna akademija medicine; nagradu je podijelila s psihijatrom [[Kenneth Kendler|Kennethom Kendlerom]].<ref>{{Cite web |title=Jamison and Kendler receive 2015 Sarnat Prize |url=https://nam.edu/news-and-insights/jamison-kendler-receive-2015-sarnat-prize/ |website=National Academy of Medicine |date=19. 10. 2015 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 2017 – izabrana za dopisnu članicu Kraljevskog društva Edinburgha (''Corresponding Fellow of the Royal Society of Edinburgh'').<ref>{{Cite web |title=RSE Welcomes 60 New Fellows |url=https://www.rse.org.uk/rse-welcomes-60-new-fellows/ |website=Royal Society of Edinburgh |date=15. 2. 2017 |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> * 2018 – knjiga ''Robert Lowell: Setting the River on Fire: A Study of Genius, Mania, and Character'' ušla je u finale [[Pulitzerova nagrada za biografiju|Pulitzerove nagrade za biografiju]]; nije osvojila nagradu.<ref name="Pulitzer2018" /> Među ostalim priznanjima nalaze se i druge nagrade, uključujući nagradu za istaknute bivše studente [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|UCLA]]-a, nagrada UCLA-a za kreativnu izvrsnost, medalja "Siena", nagrada za humanitarni rad "Fawcett", nagrada "Steven V. Logan" za istraživanje moždanih poremećaja, Falconeova nagrada za istraživanje afektivnih poremećaja, nagrada "McGovern" [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] za izvrsnost u medicinskoj komunikaciji i nagrada "David Mahoney" [[Univerzitet Harvard|Univerziteta Harvard]]. Dobila je i predsjedničku nagradu [[Kanadsko psihijatrijsko udruženje|Kanadskog psihijatrijskog udruženja]] te humanitarnu nagradu Društva za biološku psihijatriju.<ref name="APA2012" /><ref>{{Cite web |title=Kay Redfield Jamison, Ph.D. |url=https://ibpf.org/team_members/kay-redfield-jamison-ph-d/ |website=International Bipolar Foundation |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Privatni život == Kay Redfield Jamison kćerka je Marshalla Verdinea Jamisona (1916–2012), oficira američkog ratnog zrakoplovstva, i Mary Dell Temple Jamison (1916–2007). Zbog očevog vojnog poziva tokom djetinjstva živjela je na različitim mjestima, među kojima su [[Florida]], [[Portoriko]], [[Kalifornija]], [[Tokio]] i [[Washington]]. U autobiografiji je opisala da su se simptomi bipolarnog poremećaja pojavili još u mladosti i nastavili tokom studija. Dijagnozu je dobila nekoliko mjeseci nakon što je počela raditi kao profesorica na UCLA-u. U liječenju je koristila [[litij]], a u svojim knjigama pisala je o poteškoćama povezanim s prihvatanjem [[Dijagnoza|dijagnoze]] i redovnim uzimanjem terapije.<ref name="Jamison2009U" /> Tokom postdiplomskog studija bila je u braku s umjetnikom Alainom Andréom Moreauom. Godine 1994. udala se za psihijatra [[Richard Jed Wyatt|Richarda Jeda Wyatta]], s kojim je ostala u braku do njegove smrti 2002. Godine 2010. udala se za Thomasa Trailla, profesora kardiologije na [[Univerzitet "Johns Hopkins"|Univerzitetu "Johns Hopkins"]].<ref name="JamisonTraill2017" /><ref name="Penguin">{{cite web |title=Kay Redfield Jamison |url=https://www.penguinrandomhouse.com/authors/14367/kay-redfield-jamison/ |website=Penguin Random House |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Odabrana djela == * {{cite book |last1=Goodwin |first1=Frederick K. |last2=Jamison |first2=Kay Redfield |title=Manic-Depressive Illness: Bipolar Disorders and Recurrent Depression |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-974373-5 |url=https://books.google.ba/books?id=rnr_OxfcqDcC |edition=2.}} * {{cite book |last=Jamison |first=Kay R. |title=Touched with Fire: Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament |publisher=Free Press |year=1994 |isbn=978-0-02-916003-9 |url=https://books.google.ba/books/about/Touched_with_Fire.html?id=azkQAQAAMAAJ}} * Jamison, Kay Redfield (1995). ''An Unquiet Mind: A Memoir of Moods and Madness''. New York: Alfred A. Knopf. * {{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=An Unquiet Mind: A Memoir of Moods and Madness |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2009 |isbn=978-0-307-49848-9 |url=https://books.google.ba/books/about/An_Unquiet_Mind.html?id=3O82iMI7bqwC}} * {{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=Night Falls Fast: Understanding Suicide |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2011 |isbn=978-0-307-77989-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Night_Falls_Fast.html?id=Mo7ji0cFzXQC}} * {{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=Exuberance: The Passion for Life |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2004 |isbn=978-1-4000-4374-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Exuberance.html?id=vxS5NNG2wkwC}} * {{cite book |last=Jamison |first=Kay Redfield |title=Nothing Was the Same: A Memoir |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2009 |isbn=978-0-307-27313-0 |url=https://books.google.ba/books/about/Nothing_Was_the_Same.html?id=RNSdOkAfAkIC}} * {{cite book |last1=Jamison |first1=Kay R. |last2=Traill |first2=Thomas A. |title=Robert Lowell, Setting the River on Fire: A Study of Genius, Mania, and Character |publisher=Alfred A. Knopf |year=2017 |isbn=978-0-307-70027-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Robert_Lowell_Setting_the_River_on_Fire.html?id=ZEQdDgAAQBAJ}}</ref> == Također pogledajte == * [[Bipolarni poremećaj]] * [[Klinička psihologija]] * [[Poremećaj raspoloženja]] * [[Psihologija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Kay Redfield Jamison}} * [https://www.theatlantic.com/national/archive/2011/11/a-conversation-with-kay-redfield-jamison-professor-of-psychiatry/247995/ Razgovor s Kay Redfield Jamison, profesoricom psihijatrije] (Napisala Grace Bello, ''The Atlantic'') {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20071012235434/http://www.charlierose.com/shows/1999/10/26/1/an-interview-with-kay-redfield-jamison Intervju s Kay Jamison u emisiji Charlieja Rosea] – 17 minuta (video zapis) {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Jamison, Kay Redfield}} [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki memoari]] [[Kategorija:Istraživači bipolarnog poremećaja]] [[Kategorija:Američki pisci dokumentarne literature]] [[Kategorija:Pisci iz Baltimora]] [[Kategorija:Pisci iz Los Angelesa]] [[Kategorija:Pisci iz Washingtona, D.C.]] [[Kategorija:Predavači na Univerzitetu "Johns Hopkins"]] [[Kategorija:Alumni Univerziteta u Kaliforniji, Los Angeles]] [[Kategorija:Dobitnici MacArthur stipendije]] [[Kategorija:Osobe s bipolarnim poremećajem]] [[Kategorija:Prevencija samoubistva]] [[Kategorija:Rođeni 1946.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Američki akademici]] [[Kategorija:Američki memoaristi]] [[Kategorija:Predavači psihijatrije]] [[Kategorija:Poremećaji raspoloženja]] ct8qwpfjexmosysbt8n0irpr7e9cp1m Leif Nordgren 0 538782 3937081 3936875 2026-10-25T10:06:15Z AnToni 2325 3937081 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Leif Nordgren | slika = Leif_Nordgren_at_Biathlon_WC_2015_Nové_Město_(cropped).jpg | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|18}} | mjesto_rođenja = [[Colorado Springs]], [[Colorado]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 188 | težina = 72 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Minnesota Biathlon Club | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2022. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''4''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''8''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''4.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''29.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 18. 10. 2026. }} '''Leif Nordgren''' rođen 18. maja 1989. u [[Colorado Springs]]u, u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Colorado]] je nekadašnji [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{Cite web|title=Leif Nordgren|url=https://www.teamusa.org/us-biathlon/athletes/leif-nordgren|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229142039/http://www.teamusa.org/us-biathlon/athletes/Leif-Nordgren|url-status=dead|archive-date=29. 12. 2014|access-date=23. 1. 2022|website=Team USA|language = en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|81]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|44]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|66]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 10 km|58]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (muškarci)|50]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (muškarci)|6]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|87]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 10 km|83]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (muškarci)|13]] | |} Nordgren je nastupio tri puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je osvojio 44-o mjesto s 1:43,9&nbsp;min i bez promašaja bio sporiji od [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|norveškog]] biatlonca [[Ole Einar Bjørndalen|Olea Einara Bjørndalena]], koji je utrku završio s jednim promašajem. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je šesto mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (muškarci)| štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowell Baileyom]], [[Sean Doherty (biatlonac)|Seanom Dohertyom]] i [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], kada su sa zaostatkom od 3:50.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|švedske]] štafete u sastavu: [[Peppe Femling]], [[Jesper Nelin]], [[Sebastian Samuelsson]] i [[Fredrik Lindström]]., === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 20 km|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 10 km|26]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (muškarci)|38]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|16]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|13]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 20 km|81]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|22]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|52]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|43]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|8]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 10 km|55]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (muškarci)|45]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (muškarci)|14]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 20 km|34]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (muškarci)|45]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (muškarci)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|10]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 20 km|58]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 10 km|39]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (muškarci)|55]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|79]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – potjera (muškarci)|43]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (muškarci)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – pojedinačna štafeta (mješovito)|22]] |} Nordgren je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] nastupio osam puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat ostvario je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u utrci [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (muškarci)|masovnog starta]], osvajanjem 16-og mjesta kada je s tri promašaja i zaostatkom od 1:44.0&nbsp;min bio sporiji od pobjednika norveškog biatlonca [[Emil Hegle Svendsen|Emil Hegle Svendsen]], koji je utrku završio s jednim promašajem. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowell Bailey]], [[Jay Hakkinen|Jay Hakkinenom]] i [[Tim Burke (biatlonac)|Tim Burkeom]] osvojio je peto mjesto, što mu je najbolji rezultat. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] |- | || ||63||97||72||72||40||57||57||71||57||55||60||102 |} Prvi nastup Nordgrena u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09]], <!-- 28. februara 2013. u [[Holmenkollen]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 85-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Soldier Hollow (Utah)|Soldier Hollow]]ju 16. februara 2019. u utrci potjere na 12,5&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u [[Nové Město na Moravě|Novém Městu na Moravě]] 14. marta 2021. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio treće mjesto. --> == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|193}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Nordgren, Leif}} [[Kategorija:Rođeni 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Colorado Springs]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] eztauc6vdwzf46b8lff8a7c22gz0477 Alexis Caswell 0 538787 3936962 3936204 2026-10-24T19:54:05Z Bosancica by MK 173186 3936962 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Alexis Caswell | slika = Alexis Caswell 6th President of Brown.jpg | veličina_slike = | alt = | opis = Caswell na ilustraciji iz 1881. | izvorno_ime = | izvorni_jezik = | izgovor = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1799|1|29}} | mjesto_rođenja = [[Taunton]], [[Massachusetts]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1877|1|8|1799|1|29}} | mjesto_smrti = [[Providence (Rhode Island)|Providence]], [[Rhode Island]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | mjesto_groba = [[North Burial Ground]], [[Providence (Rhode Island)|Providence]], [[Rhode Island]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države]] | alma_mater = [[Univerzitet Brown]] | zanimanje = {{Plainlist| * [[Matematika|Matematičar]] * [[Astronomija|Astronom]] * [[Meteorologija|Meteorolog]] * [[Teologija|Baptistički svećenik]] * Univerzitetski administrator }} | poznat_po = {{Plainlist| * Predsjednik [[Univerzitet Brown|Univerziteta Brown]] (1868–1872) * Dugogodišnja meteorološka posmatranja u Providenceu }} | titula = 6. predsjednik [[Univerzitet Brown|Univerziteta Brown]] | vrijeme_držanja_titule = 1868–1872. | prethodnik = [[Barnas Sears]] | nasljednik = [[Ezekiel Robinson]] | supružnik = {{Plainlist| * Esther Lois Thompson (v. 1830–1850) * Elizabeth Brown Edmands (v. 1855–1877) }} | djeca = {{Plainlist| * Sarah Swoope Caswell * Edward Thomas Caswell * Thomas Thompson Caswell }} | roditelji = {{Plainlist| * Samuel Caswell (otac) * Polly Foster Seaver Caswell (majka) }} | rodbina = [[James Rowland Angell]] (unuk) | potpis = Signature of Alexis Caswell.png | fusnote = }} '''Alexis Caswell''' (29. januar 1799 – 8. januar 1877) bio je [[SAD|američki]] [[Pedagogija|pedagog]], [[matematičar]], [[astronom]] i [[Meteorologija|meteorolog]]. Veći dio akademske karijere proveo je na [[Univerzitet Brown|Univerzitetu Brown]], gdje je od 1828. do 1863. predavao različite oblasti matematike i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], a od 1868. do 1872. obavljao dužnost predsjednika univerziteta. Njegov naučni rad posebno je bio usmjeren na meteorološka posmatranja koja je tokom više decenija provodio u [[Providence (Rhode Island)|Providenceu]]. Bio je član [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] i [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Lovering">{{cite book |last=Lovering |first=Joseph |date=1909 |title=Biographical Memoir of Alexis Caswell, 1799–1877 |publisher=National Academy of Sciences |location=Washington, D.C. |url=https://www.nasonline.org/wp-content/uploads/2024/06/alexis-caswell.pdf |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Brown">{{cite web |title=1860–1869 |url=https://history-timeline.brown.edu/browns-history-1860-1869 |website=Brown's History: A Timeline |publisher=Brown University |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Alexis Caswell rođen je 29. januara 1799. u [[Taunton]]u, u američkoj saveznoj državi [[Massachusetts]]. Odrastao je u porodici čiji su preci po očevoj strani bili među ranim doseljenicima tog područja. Školovao se na akademiji u Tauntonu, a 1818, u dobi od devetnaest godina, upisao je [[Univerzitet Brown]] u [[Providence (Rhode Island)|Providenceu]], gdje je diplomirao 1822. s najvišim akademskim priznanjima u svojoj generaciji.<ref name="Lovering" /> Nakon završetka studija radio je na [[Kolumbijski koledž umjetnosti i nauka|Kolumbijskom koledžu]] u [[Washington]]u, gdje je od 1822. do 1827. predavao jezike, istovremeno proučavajući teologiju. Godine 1827. otišao je u [[Halifax]] u [[Nova Škotska|Novoj Škotskoj]], gdje je 7. oktobra zaređen za [[Baptizam|baptističkog svećenika]] i preuzeo službu u lokalnoj baptističkoj zajednici. Već naredne godine pozvan je u [[Providence (Rhode Island)|Providence]], gdje je započeo dugogodišnju nastavničku karijeru na [[Univerzitet Brown|Univerzitetu Brown]].<ref name="Lovering" /> === Akademska karijera na Univerzitetu Brown === Caswell je 1828. imenovan profesorom [[Matematika|matematike]] i [[fizika|prirodne filozofije]] na [[Univerzitet Brown|Univerzitetu Brown]]. Prirodna filozofija obuhvatala je područja koja su danas uglavnom dio [[Fizika|fizike]]. Tokom narednih decenija predavao je više naučnih predmeta, uključujući [[Matematika|matematiku]], [[Astronomija|astronomiju]] i prirodnu filozofiju. Njegove nastavničke obaveze bile su široke, jer je u ranom periodu razvoja univerziteta mali broj profesora pokrivao veći dio nastave iz prirodnih nauka.<ref name="Lovering" /> Tokom odsustva predsjednika univerziteta [[Francis Wayland|Francisa Waylanda]] 1840, Caswell je privremeno obavljao predsjedničke dužnosti. U posljednje tri godine Waylandova mandata djelovao je i kao regent, preuzimajući dio upravnih poslova, naročito onih povezanih s disciplinom i svakodnevnim funkcionisanjem ustanove. Time je stekao značajno iskustvo u univerzitetskoj administraciji.<ref name="Lovering" /> Caswell je 1863. napustio profesorsko mjesto i povukao se iz neposrednog nastavnog rada. Nakon odlaska s univerziteta uključio se u poslovni život [[Providence (Rhode Island)|Providencea]] te je obavljao rukovodeće funkcije u Nacionalnaj berzanskoj banci i Američkoj kompaniji za proizvodnju šarafa. Ipak, ostao je povezan s [[Univerzitet Brown|Univerzitetom Brown]], čijim je predsjednikom postao 1868, nakon što je prethodno odbio ponude da preuzme tu dužnost.<ref name="BrownPortrait">{{cite web |title=Caswell, Alexis (1799–1877) |url=https://library.brown.edu/cds/portraits/display.php?idno=209 |website=Encyclopedia Brunoniana / Portrait Collection |publisher=Brown University Library |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Predsjednik Univerziteta Brown === Caswell je bio predsjednik [[Univerzitet Brown|Univerziteta Brown]] od 1868. do 1872, kao šesti predsjednik ove ustanove. U vrijeme imenovanja imao je 69 godina i iza sebe gotovo četiri decenije nastavničkog iskustva na univerzitetu. Njegovo poznavanje nastavnih i administrativnih potreba ustanove doprinijelo je kontinuitetu njenog rada nakon odlaska prethodnog predsjednika [[Barnas Sears|Barnasa Searsa]].<ref name="Brown" /><ref name="BrownPresidents">{{cite web |title=The 17 presidents of Brown University |date=27. 6. 1997 |url=https://archive2.news.brown.edu/1987-2007/1996-97/96-150b.html |publisher=Brown University |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom njegovog mandata povećani su univerzitetska zadužbina, broj upisanih studenata i plate, dok su uvedeni i godišnji susreti bivših studenata. Caswell je također zagovarao unapređenje naučne nastave i zalagao se za osnivanje astronomske opservatorije koja bi služila [[Obrazovanje|obrazovanju]], a po mogućnosti i istraživačkom radu. Univerzitet je napustio 1872, nakon čega je izabran u njegov upravni odbor. Godine 1875. postao je član univerzitetske korporacije.<ref name="Lovering" /><ref name="Brown" /> === Naučni rad === Caswellov najznačajniji istraživački interes bila je [[meteorologija]], uz [[Astronomija|astronomiju]] kao drugo važno područje rada. Od decembra 1831. do maja 1860. provodio je redovna meteorološka posmatranja na istom mjestu na College Hillu u [[Providence (Rhode Island)|Providenceu]]. Njegova mjerenja, koja su obuhvatala [[Temperatura|temperaturu]] i [[atmosferski pritisak]], kao i podatke o [[vjetar|vjetrovima]], [[Oblak|oblacima]], [[vlažnost]]i, [[Kiša|kiši]], olujama i [[Polarna svjetlost|polarnoj svjetlosti]], objavljena su u XII svesku serije ''Smithsonianovi doprinosi znanju''.<ref name="Lovering" /><ref name="Caswell_1860">{{cite book |last=Caswell |first=Alexis |date=1860 |title=Meteorological Observations Made at Providence, R.I., Extending Over a Period of 28 1/2 Years, from December 1831 to May 1860 |series=Smithsonian Contributions to Knowledge |publisher=Smithsonian Institution |location=Washington, D.C. |url=https://books.google.ba/books?id=oYY_AAAAcAAJ |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref> Posmatranja je nastavio i nakon 1860, tako da je njegova meteorološka serija, prema biografskom memoaru Josepha Loveringa, obuhvatila ukupno približno 45 godina. Dugotrajnost i dosljednost mjerenja činile su ovaj rad vrijednim historijskim izvorom za proučavanje vremenskih prilika u [[Nova Engleska|Novoj Engleskoj]] tokom 19. stoljeća.<ref name="Lovering" /> Caswell se bavio i [[Astronomija|astronomijom]] kao nastavnik i popularizator nauke. Godine 1858. održao je četiri predavanja o astronomiji u [[Institut Smithsonian|Institutu Smithsonian]] u [[Washington]]u. Predavanja su bila namijenjena široj publici, a njihov sadržaj smatran je dovoljno značajnim da bude sačuvan u štampanom izvještaju te ustanove. Njegov pristup nauci povezivao je proučavanje prirodnih pojava s [[religija|religijskim uvjerenjem]]; u svojim predavanjima isticao je sklad i uređenost [[svemir]]a kao predmet naučnog i teološkog promišljanja.<ref name="Lovering" /> Caswell je 1850. pristupio [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkom udruženju za unapređenje nauke]] (AAAS). Redovno je učestvovao na njegovim godišnjim sastancima i uključivao se u stručne rasprave. Na sastanku udruženja održanom u Providenceu 1855. imao je važnu ulogu u organizaciji i prijemu učesnika, nakon čega je izabran za potpredsjednika za naredni sastanak u [[Montréal|Montrealu]].<ref name="Lovering" /> Caswell je 1850. izabran za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], a 1863. za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="AmAcad">{{cite web |title=Alexis Caswell |url=https://www.amacad.org/person/alexis-caswell |website=Member Directory |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS">{{cite web |title=Alexis Caswell |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/alexis-caswell-fkstvk/ |website=Member Directory |publisher=National Academy of Sciences |access-date=18. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Porodica == Caswell je bio sin Samuela Caswella (1760–1851) i Polly Foster Seaver Caswell (1768–1818). Njegova porodična loza po očevoj strani povezivala se s [[Peregrine White|Peregrineom White]]om, dječakom rođenim na brodu ''[[Mayflower]]'' u novembru 1620, tokom putovanja engleskih puritanaca prema [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].<ref name="Lovering" /> Dana 17. maja 1830. oženio se Esther Lois Thompson (1802–1850), porijeklom iz Providencea. Nakon njene smrti 1850, 1855. oženio se Elizabeth Brown Edmands (1817–1880). Iz prvog braka potekla su djeca, među njima Sarah Swope Caswell, koja se udala za [[James Burrill Angell|Jamesa Burrilla Angella]], kasnijeg predsjednika [[Univerzitet u Michiganu|Univerziteta u Michiganu]].<ref name="Lovering" /><ref name="BrownPortrait" /> == Djela == Među Caswellovim objavljenim radovima nalaze se naučne publikacije, udžbenička literatura i biografski zapisi: * ''Meteorological Observations Made at Providence, R. I., Extending over a Period of 28 1/2 Years, from December 1831 to May 1860'' (1860)<ref name="Caswell_1860"> * ''Lectures on Astronomy'' (1860) * ''A Brief Memoir of John Barstow, of Providence, R. I.'' (1864) * Biografski tekstovi i govori povezani s baptističkim propovjedništvom i akademskim životom. Podaci o Caswellovom životu i radu objavljeni su i u biografskom memoaru Josepha Loveringa, prvobitno štampanom u ''Zbornik radova Američke akademije nauka i umjetnosti'' 1877, a kasnije ponovo objavljenom u seriji biografskih memoara Nacionalne akademije nauka.<ref name="Lovering" /> == Smrt == Alexis Caswell umro je 8. januara 1877. u [[Providence (Rhode Island)|Providenceu]], [[Rhode Island]], dvadeset jedan dan prije svog 78. rođendana.<ref name="Lovering" /> == Vanjski linkovi == * [http://books.nap.edu/html/biomems/acaswell.pdf Biografski memoari o Alexisu Caswellu (Joseph Lovering)] {{en simbol}} * [https://library.brown.edu/cds/portraits/display.php?idno=209 Portret i biografski podaci – Univerzitet Brown] {{en simbol}} * [https://www.nasonline.org/wp-content/uploads/2024/06/alexis-caswell.pdf Biografski memoar [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]]] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Caswell, Alexis}} [[Kategorija:Rođeni 1799.]] [[Kategorija:Umrli 1877.]] [[Kategorija:Biografije, Taunton]] [[Kategorija:Američki matematičari]] [[Kategorija:Američki astronomi]] [[Kategorija:Američki biografi]] [[Kategorija:Američki pedagozi]] [[Kategorija:Američki pisci udžbenika]] [[Kategorija:Predsjednici Univerziteta Brown]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog udruženja za napredak nauke]] 8jfl4smwrhddsjlfen8rbutwy2wg71g Agneza Burgundska, vojvotkinja Akvitanije 0 538807 3936930 3936402 2026-10-24T18:37:47Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936930 wikitext text/x-wiki '''Agneza Burgundska''' ('''Agneza de Mâcon''') (? – 10. novembar 1068) bila je francuska [[Plemstvo|plemkinja]]. Bila je kćerka [[Oton Vilim|Otona Vilima]],<ref>{{cite book |first=Constance Brittain |last=Bouchard |title=Sword, Miter, and Cloister: Nobility and the Church in Burgundy, 980-1198 |url=https://archive.org/details/swordmitercloist0000bouc |publisher=Cornell University Press |year=1987 }}</ref> grofa [[Burgundija|Burgundije]] i grofice [[Ermentruda od Roucyja|Ermentrude]]. Oton je bio i vojvoda. Agneza je bila članica Kuće Ivree; sestra [[Renaud I, burgundski grof|burgundskog grofa Renauda I]]. [[Datoteka:StammtafelOttonen0002.jpg|140px|mini|desno|Agnezino porodično stablo, na kojem je Agneza prikazana sa majkom]] Godine 1019, Agneza se udala za Vilima V, vojvodu Akvitanije<ref>Bouchard, Constance Brittain (1987). ''Sword, Miter, and Cloister: Nobility and the Church in Burgundy, 980-1198''.</ref> te mu je rodila dva sina i kćer. Sinovi su postali vojvode, dok je kći, također Agneza, postala [[Sveto Rimsko Carstvo|sveta rimska carica]] udajom. Drugi suprug Agneze Burgundske bio je grof [[Gotfrid II od Anjoua]]; vjenčali su se godine 1032, ali nisu imali djece. Moguće je da se Agneza preudala zbog bolje pozicije u društvu. Agneza i Gotfrid morali su se razdvojiti nakon koncila u Reimsu 1049. Nejasno je zašto je Crkva bila protiv braka. == Izvori== {{Refspisak}} [[Kategorija:Burgundija]] [[Kategorija:Umrli 1068.]] [[Kategorija:Regenti]] s5qw82c5dw9yv5ay888iag7s1o277mf Vilim I, burgundski grof 0 538814 3937017 3936445 2026-10-24T21:29:11Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937017 wikitext text/x-wiki '''Vilim I. „Veliki“''' (? – 12. novembra 1087) bio je burgundski grof. Vjerovatno je rođen 1020. godine. Vladao je „slobodnom grofovijom“. Njegov otac bio je grof [[Renaud I, burgundski grof|Renaud I]], sin grofa [[Oton Vilim|Otona Vilima]], koji je bio i vojvoda. Vilim je naslijedio oca. Majka grofa Vilima bila je [[Alisa Normanska]], kći Rikarda II od Normandije. [[Datoteka:Guillaume le Grand.jpg|100px|mini|Vilim pored raspela]] Sa svojom suprugom Stefanijom Vilim je imao mnogo djece – sin Renaud II<ref>{{cite book |chapter=The Crusade of 1101 |first=James Lea |last=Cate |title=A History of the Crusades: The First Hundred Years |url=https://archive.org/details/historyofcrusade0003sett |editor-first1=Kenneth Meyer |editor-link=Kenneth Setton |editor-last1=Setton |editor-first2=M. W. |author-link=James L. Cate |editor-last2=Baldwin |publisher=The University of Wisconsin Press |year=1969}}</ref> naslijedio je svoga oca. Sin Stjepan također je bio grof Burgundije, dok je sin [[Rajmund Burgundski]]<ref>Stroll, Mary (2004). ''Calixtus II (1119-1124): A Pope Born to Rule''. Brill. ISBN 90 04 13987 7.</ref> postao muž [[Uraka Leonska i Kastiljska|Urake Leonske]], [[Španski jezik|španske]] gospe. Vilimov sin Guy izabran je za papu Kalista II.<ref>{{cite book |chapter=The Crusade of 1101 |first=James Lea |last=Cate |title=A History of the Crusades: The First Hundred Years |url=https://archive.org/details/historyofcrusade0003sett |editor-first1=Kenneth Meyer |editor-link=Kenneth Setton |editor-last1=Setton |editor-first2=M. W. |author-link=James L. Cate |editor-last2=Baldwin |publisher=The University of Wisconsin Press |year=1969}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Burgundski grofovi]] fk8tgseha9me67kedlv659oht187h23 George Armitage Miller 0 538845 3936946 3936699 2026-10-24T19:21:32Z Bosancica by MK 173186 3936946 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = George Armitage Miller | slika = George Armitage Miller.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|2|3}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], [[Zapadna Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|7|22|1920|2|3}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Psiholingvistika]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Princeton]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Masačusetski institut za tehnologiju]] * [[Rockefellerov univerzitet]] * [[Univerzitet u Alabami]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet "George Washington"]] * [[Univerzitet u Alabami]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] (MA, PhD) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[George Sperling]] * [[Ulric Neisser]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva" * Razvoj leksičke baze [[WordNet]] * Doprinos razvoju [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[psiholingvistika|psiholingvistike]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1991) * Medalja Louis E. Levy (1991) * Nagrada za životni doprinos psihologiji Američkog psihološkog udruženja (2003) }} | religija = | fusnote = }} '''George Armitage Miller''' (3. februar 1920 – 22. juli 2012) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od osnivača [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i šireg područja [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Dao je značajan doprinos i razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]].<ref name="NYTimes">{{cite news |last=Vitello |first=Paul |date=2012-08-01 |title=George A. Miller, a pioneer in cognitive psychology, is dead at 92 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/08/02/us/george-a-miller-cognitive-psychology-pioneer-dies-at-92.html |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je napisao nekoliko knjiga i vodio razvoj sistema [[WordNet]]. Autor je poznatog naučnog rada "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]", objavljenog 1956, u kojem je razmatrao ograničenja ljudske sposobnosti obrade informacija. Dobio je brojna priznanja, među kojima je i [[Nacionalna medalja za nauku]] Sjedinjenih Američkih Država. Miller je započeo naučnu karijeru u vrijeme kada je u psihologiji prevladavao [[biheviorizam]], pravac koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može opažati, a mentalne procese uglavnom isključivao iz neposrednog naučnog istraživanja. Suprotstavljajući se takvom pristupu, Miller je razvijao eksperimentalne postupke i primjenjivao matematičke metode u proučavanju mentalnih procesa, naročito [[govor]]a i jezika. Radio je prvenstveno na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]] (MIT) i [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]]. Bio je jedan od pionira [[Psiholingvistika|psiholingvistike]] i među istaknutim učesnicima u razvoju [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]] kao interdisciplinarnog područja, naročito tokom druge polovine 20. stoljeća. Sarađivao je s brojnim istraživačima, među kojima je bio i [[Noam Chomsky]]. Njegov rad pomogao je da se proučavanje mentalnih procesa poveže s teorijom informacija, računarskim modelima i [[Lingvistika|lingvistikom]]. U istraživanju objavljenom 2002. godine u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'', Miller je zauzeo 20. mjesto na listi 100 najistaknutijih psihologa 20. stoljeća, sastavljenoj prema procjeni njihove naučne istaknutosti i utjecaja.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Jason E. |last3=Jones |first3=Vinessa K. |last4=Yarbrough |first4=Gary L. |last5=Russell |first5=Tenea M. |last6=Borecky |first6=Chris M. |last7=McGahhey |first7=Reagan |last8=Powell |first8=John L. III |date=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Miller je rođen 3. februara 1920. u [[Charleston]]u, u saveznoj državi [[Zapadna Virginia|Zapadnoj Virginiji]], kao sin Georgea E. Millera, rukovodioca u čeličnoj industriji, i Florence Armitage Miller, rođene Armitage.<ref name="NYTimes" /><ref name="Marquis">{{cite web |title=Profile details: George Armitage Miller |website=Marquis Who's Who |url=http://search.marquiswhoswho.com/profile/100002520559 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi roditelji razveli su se ubrzo nakon njegovog rođenja, pa je odrastao s majkom. Tokom [[Velika depresija|Velike depresije]] pohađao je javnu školu, a 1937. završio je Srednju školu "Charleston". S majkom i očuhom preselio se u [[Washington]], gdje je godinu dana studirao na [[Univerzitet "George Washington"|Univerzitetu "George Washington"]]. Njegova porodica pripadala je pokretu [[Kršćanska nauka]], čije je učenje naglašavalo oslanjanje na molitvu umjesto na medicinsko liječenje. Nakon što je njegov očuh premješten u [[Birmingham]], u saveznoj državi [[Alabama|Alabami]], Miller je nastavio studij na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]].<ref name="PsycNet" /> Godine 1940. diplomirao je [[historija|historiju]] i govorništvo, a 1941. magistrirao govorništvo na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]]. Na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] stekao je zvanje magistra [[Psihologija|psihologije]] 1944, a doktorat iz psihologije 1946.<ref name="Rockefeller_Miller">{{cite web |last=Association for Psychological Science |date=1989-01-01 |title=Miller, George A. |publisher=The Rockefeller University |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/faculty-members/120 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] učestvovao je u radu dramskog kluba, što je dodatno podstaklo njegovo interesovanje za nastavu na Odsjeku za govorništvo. Na njegovo usmjerenje utjecao je i profesor Donald Ramsdell, koji ga je upoznao s psihologijom.<ref name="PsycNet">{{cite journal |date=1991 |title=Gold Medal Awards for Life Achievement: George Armitage Miller |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=4 |pages=326–328 |doi=10.1037/0003-066X.46.4.326 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.4.326 |url-access=subscription |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na postdiplomskom studiju na Harvardu radio je u Laboratoriji za psihoakustiku, pod nadzorom [[Stanley Smith Stevens|Stanleyja Smitha Stevensa]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] istraživao je vojnu glasovnu komunikaciju za potrebe Komunikacijskog korpusa američke vojske. Doktorsku disertaciju, naslovljenu ''Optimalno oblikovanje signala za ometanje'', odbranio je 1946. Disertacija je bila označena kao strogo povjerljiv dokument američke vojske.<ref name="PsycNet" /> === Naučna karijera === Nakon doktoriranja Miller je ostao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] kao naučni saradnik, gdje je nastavio istraživati [[govor]] i [[sluh]]. Godine 1948. imenovan je docentom psihologije. Kurs o jeziku i komunikaciji koji je razvio poslužio je kao osnova za njegovu prvu značajniju knjigu, ''Jezik i komunikacija'', objavljenu 1951.<ref name="Miller_1951">{{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1950. uzeo je slobodnu akademsku godinu i proveo je kao gostujući istraživač na [[Institutu za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton]]u, gdje se posvetio [[Matematika|matematici]]. Tokom tog perioda sprijateljio se s fizičarom [[J. Robert Oppenheimer|J. Robertom Oppenheimerom]], s kojim je igrao skvoš.<ref name="Pais_2006">{{cite book |last=Pais |first=Abraham |date=2006 |title=J. Robert Oppenheimer: A Life |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516673-6 |doi=10.1093/oso/9780195166736.001.0001 |url-access=subscription |url=https://academic.oup.com/book/53308 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1951. Miller je prešao na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]], gdje je imenovan vanrednim profesorom psihologije. Vodio je psihološku istraživačku grupu u [[Laboratorija Lincoln na MIT-u|Laboratoriji Lincoln na MIT-u]] i bavio se glasovnom komunikacijom i [[ljudski faktori|ljudskim faktorima]] u tehničkim sistemima. Jedan od rezultata tog istraživanja bilo je utvrđivanje minimalnih govornih karakteristika potrebnih da bi govor ostao razumljiv. Na osnovu tih istraživanja pozvan je da 1955. održi izlaganje na skupu Istočnog psihološkog udruženja. Izlaganje pod naslovom "Magični broj sedam, plus ili minus dva" kasnije je prošireno i objavljeno kao naučni rad koji je postao jedno od najutjecajnijih djela [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]].<ref name="PsycNet" /> Miller se 1955. vratio na [[Univerzitet Harvard]] kao vanredni profesor sa stalnim zaposlenjem, a 1958. imenovan je redovnim profesorom. Njegova istraživanja sve su se više usmjeravala na odnos jezika i ljudske spoznaje.<ref name="PsycNet" /> Na Harvardu je upoznao mladog [[Noam Chomsky|Noama Chomskog]], koji će također postati jedna od istaknutih ličnosti [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Njih dvojica provela su jedno ljeto na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje su njihove porodice dijelile kuću. Akademske 1958/1959. Miller je privremeno napustio Harvard i pridružio se [[Centar za napredne studije bihevioralnih nauka|Centru za napredne studije bihevioralnih nauka]] u [[Palo Alto|Palo Altu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], koji je kasnije povezan s [[Univerzitet Stanford|Univerzitetom Stanford]].<ref name="APS">{{cite web |last=Hébert |first=Richard |date=1. 6. 2006 |title=The Miller’s Tale |website=Association for Psychological Science - APS |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-millers-tale |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tamo je s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom Pribramom]] radio na knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'', objavljenoj 1960.<ref name="Miller_Galanter_Pribram_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George Armitage |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |isbn=978-0-03-010075-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine Miller je s [[Jerome Bruner|Jeromeom S. Brunerom]] osnovao Centar za kognitivne studije na Univerzitetu Harvard.<ref name="NYTimes" /><ref name="PsycNet" /> Osnivanje centra predstavljalo je važan korak u razvoju pristupa koji je mentalne procese smatrao legitimnim predmetom naučnog istraživanja, nasuprot tada dominantnom biheviorizmu. Centar je ugostio istaknute istraživače, među kojima su bili [[Jean Piaget]], [[Alexander Luria]] i [[Noam Chomsky]].<ref name="APS" /> Miller je kasnije bio i šef Odsjeka za psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]].<ref name="PsycNet" /> Imao ulogu i u angažovanju [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] na Harvardu. Poznavao ga je još sa [[Univerzitet u Alabami|Univerziteta u Alabami]], gdje je Miller predavao psihologiju, a Leary studirao i diplomirao u tom području. Godine 1967. Miller je na [[Rockefellerov univerzitet|Rockefellerovom univerzitetu]] radio kao gostujući profesor.<ref name="Marquis" /> Od 1968. do 1979. bio je profesor na tom univerzitetu, a potom je do 1982. nastavio raditi kao pridruženi profesor.<ref name="APS" /> Nakon izbora novog predsjednika Rockefellerovog univerziteta prešao je na [[Univerzitet Princeton]], gdje je imenovan uglednim univerzitetskim profesorom psihologije.<ref name="PsycNet" /><ref name="LATimes">{{cite news |last=Haugh II |first=Thomas M. |date=6. 8. 2012 |title=George A. Miller dies at 92; pioneer of cognitive psychology |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-george-miller-20120806,0,6416902.story |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lindzey">{{cite book |last=Murchison |first=Carl |date=1961 |title=A History of Psychology in Autobiography |publisher=Russel and Russel |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=aIbk0QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] je 1986. pomogao u osnivanju Laboratorije za kognitivnu nauku i vodio program McDonnell-Pew za kognitivnu nauku.<ref name="PsycNet" /> Posebno značajan doprinos dao je pokretanjem projekta [[WordNet]] sredinom 1980-ih. Riječ je o leksičkoj bazi podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja povezuje riječi prema njihovim semantičkim i leksičkim odnosima. WordNet je postao važan istraživački alat u [[Lingvistika|lingvistici]] i računarskoj obradi prirodnog jezika.<ref name="WordNet">{{cite web |last=Shiffman |first=Daniel |title=WordNet |url=http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819161743/http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-date=19. 8. 2012 |url-status=dead |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je na Princetonu kasnije stekao status profesora [[emeritus]]a i nastavio raditi kao viši istraživački psiholog. === Smrt === Miller je umro 22. jula 2012. u svom domu u [[Plainsboro]]u, u saveznoj državi [[New Jersey]], od komplikacija povezanih s [[pneumonija|upalu pluća]] i [[demencija|demencijom]].<ref name="LATimes" /> Iza njega su ostali supruga Margaret, sin Donnally James i kćerka Nancy Saunders iz prvog braka, pastorci David Skutch i Christopher Skutch te troje unučadi: Gavin Murray-Miller, Morgan Murray-Miller i Nathaniel James Miller.<ref name="Princeton">{{cite web |last=Hotchkiss |first=Michael |date=26. 7. 2012 |title=George Miller, Princeton psychology professor and cognitive pioneer, dies |url=https://www.princeton.edu/news/2012/07/26/george-miller-princeton-psychology-professor-and-cognitive-pioneer-dies |website=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad i doprinosi == === Neposredno pamćenje i grupisanje informacija === Psiholog [[William James]] je u djelu ''[[Načela psihologije]]'' iz 1890. razlikovao primarno pamćenje, povezano sa sadržajima koji su neposredno prisutni u [[svijest]]i, od sekundarnog pamćenja, koje obuhvata ranija iskustva koja se mogu ponovo prizvati. Ova razlika predstavljala je jednu od ranijih koncepcija privremenog i dugotrajnog zadržavanja informacija, iako se Jamesovi pojmovi ne podudaraju u potpunosti s današnjim modelima [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="NationalAcademies_2005">{{cite book |author=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2005 |title=Memory: The Key to Consciousness |chapter=Memories of the Here and Now |location=Washington, DC |publisher=The National Academies Press |chapter-url=https://www.nationalacademies.org/read/10746/chapter/3 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva: Neka ograničenja naših kapaciteta za obradu informacija", objavljenom 1956. godine u časopisu ''[[Psychological Review]]'', Miller je razmatrao istraživanja o ograničenjima ljudske sposobnosti primanja, obrade i pamćenja informacija. Analizirao je rezultate zadataka apsolutnog prosuđivanja, neposrednog pamćenja i procjene broja predmeta bez pojedinačnog prebrojavanja. U različitim eksperimentalnim situacijama pojavljivali su se rezultati koji su upućivali na ograničen kapacitet, često izražen kao približno sedam jedinica, uz odstupanje od dvije jedinice u oba smjera.<ref name="Miller_1956">{{cite journal |last=Miller |first=George A. |date=1956 |title=The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information |journal=Psychological Review |volume=63 |issue=2 |pages=81–97 |doi=10.1037/h0043158 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0043158 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Miller, međutim, nije zaključio da sva tri skupa rezultata odražavaju jedan jedinstven mentalni mehanizam. U radu je upozorio da sličnost između uočenih ograničenja može biti slučajna te da su potrebna daljnja istraživanja kako bi se objasnili procesi koji stoje iza njih.<ref name="Cowan_2015">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2015 |title=George Miller’s magical number of immediate memory in retrospect: Observations on the faltering progression of science |journal=Psychological Review |volume=122 |issue=3 |pages=536–541 |doi=10.1037/a0039035 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039035 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Važan dio Millerovog rada odnosio se na grupisanje informacija (''chunking''), odnosno organizovanje pojedinačnih elemenata u smislene cjeline koje se mogu obrađivati i pamtiti kao jedinstvene jedinice. Tako se, na primjer, niz slova može zapamtiti kao poznata skraćenica, umjesto kao nekoliko zasebnih znakova. Miller je ukazao na to da se organizovanjem i ponovnim kodiranjem informacija može povećati količina sadržaja koja se može zadržati u neposrednom pamćenju. Na taj način broj pojedinačnih elemenata nije nužno jednak broju jedinica koje osoba obrađuje kao cjeline.<ref name="Miller_1956" /><ref name="Cowan_2015" /> Millerov rad postao je jedan od najpoznatijih tekstova u historiji [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], ali se njegov naslov često pojednostavljeno tumači kao tvrdnja da [[kratkotrajno pamćenje]] uvijek može zadržati tačno sedam elemenata, odnosno između pet i devet u svim okolnostima. Kasnija istraživanja osporila su takvo univerzalno tumačenje. [[Nelson Cowan]] je 2001, na osnovu pregleda eksperimentalnih rezultata, predložio da je kapacitet neposrednog zadržavanja informacija u nekim uslovima bliži tri do pet jedinica nego Millerovoj procjeni od sedam.<ref name="Cowan_2001">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2001 |title=The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=24 |issue=1 |pages=87–114 |doi=10.1017/s0140525x01003922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/magical-number-4-in-shortterm-memory-a-reconsideration-of-mental-storage-capacity/44023F1147D4A1D44BDC0AD226838496 |access-date=22. 10. 2026 |doi-access=free |language=en}}</ref> U uvodu izvornog rada Miller je napisao da ga već sedam godina "progoni jedan cijeli broj", aludirajući na učestalo pojavljivanje broja sedam u rezultatima istraživanja i naučnim raspravama. Na kraju rada izrazio je oprez prema pretpostavci da iza svih takvih pojava mora postojati zajedničko objašnjenje, sugerišući da bi njihova sličnost mogla biti tek slučajnost.<ref name="Miller_1956" /> === WordNet === Sredinom 1980-ih Miller je pokrenuo je projekt [[WordNet]] na Odsjeku za psihologiju [[Univerzitet Princeton|Univerziteta Princeton]]. Projekt je nastao iz interesa za [[Psiholingvistika|psiholingvistička]] istraživanja i načina na koji ljudi organizuju, razumiju i povezuju značenja riječi. Među istraživačima koji su učestvovali u njegovom razvoju bila je i [[Christiane Fellbaum]], koja je postala jedna od vodećih saradnica na projektu.<ref name="WordNet_2026">{{cite web |title=About WordNet |url=https://wordnet.princeton.edu/ |website=WordNet |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Christiane Fellbaum |url=https://www.cs.princeton.edu/people/profile/fellbaum |website=Department of Computer Science |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> WordNet je [[Leksikologija|leksička]] baza podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja organizuje riječi prema njihovim značenjima i međusobnim odnosima. Njegova osnovna jedinica je skup [[sinonim]]a (''synset''), koji okuplja riječi što izražavaju isto ili približno isto značenje u određenom kontekstu. Svaki takav skup predstavlja određeni [[pojam]], a može sadržavati i kratku definiciju i primjere upotrebe. [[Riječ]]i i skupovi [[sinonim]]a povezani su [[Leksikologija|leksičkim]] i [[Semantika|semantičkim]] odnosima. Među njima su odnosi nadređenosti i podređenosti pojmova te odnosi dijela i cjeline. Baza obuhvata [[imenice]], [[Glagoli|glagole]], [[Pridjevi|pridjeve]] i [[Prilozi|priloge]], dok se riječi s više značenja pojavljuju u različitim skupovima sinonima, u skladu s pojedinačnim značenjima.<ref name="WordNet_2026" /> [[WordNet]] se razlikuje od klasičnog [[Tezaurusi|tezaurusa]] po tome što ne grupira samo riječi sličnog značenja nego eksplicitno prikazuje i odnose među pojedinačnim značenjima. Njegova prvobitna namjena bila je pružiti istraživački alat za proučavanje leksičkog znanja i provjeru psiholingvističkih pretpostavki o organizaciji mentalnog leksikona. Miller i saradnici opisali su WordNet kao leksički sistem čiji je dizajn bio nadahnut tadašnjim psiholingvističkim teorijama o ljudskom pamćenju riječi.<ref>{{cite web |last=Miller |first=George A. |last2=Beckwith |first2=Richard |last3=Fellbaum |first3=Christiane |last4=Gross |first4=Derek |last5=Miller |first5=Katherine |title=Introduction to WordNet: An On-line Lexical Database |url=https://wordnetcode.princeton.edu/5papers.pdf |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zahvaljujući svojoj strukturi, WordNet je postao značajan resurs u [[računarska lingvistika|računarskoj lingvistici]] i [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]]. Koristi se u sistemima koji analiziraju značenje riječi i njihove odnose, uključujući zadatke razlikovanja različitih značenja iste riječi. Njegov koncept poslužio je kao osnova za razvoj sličnih leksičkih mreža za druge jezike, među kojima su projekti [[EuroWordNet]] i Global WordNet.<ref name="WordNet_2026" /><ref>{{cite journal |last=Vossen |first=Piek |title=WordNet, EuroWordNet and Global WordNet |journal=Revue française de linguistique appliquée |year=2002 |url=https://research.vu.nl/en/publications/wordnet-eurowordnet-and-global-wordnet |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je učestvovao i u razvoju [[Pretraživač (računarstvo)|pretraživača]] zasnovanog na značenju riječi, povezanog s kompanijom Simpli.com. Sistem je koristio [[WordNet]] kao osnovu za povezivanje pojmova i tumačenje višeznačnih upita, s ciljem da pretraživanje ne zavisi isključivo od podudaranja riječi nego i od njihovog značenja i konteksta.<ref>{{cite web |title=Beyond Keyword Searching-Oingo and Simpli.com Introduce Meaning-Based Searching |url=https://www.infotoday.com/newsbreaks/nb1220-2.htm |website=Information Today |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija jezika === George A. Miller bio je jedna od značajnih ličnosti u razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]], područja koje proučava psihološke procese uključene u razumijevanje, proizvodnju i usvajanje jezika. Njegov rad povezivao je [[Psihologija|psihologiju]] s [[Lingvistika|lingvistikom]] i [[Teorija informacija|teorijom informacija]], doprinoseći razvoju pristupa prema kojem se jezik proučava i kao sistem pravila i kao dio ljudskih kognitivnih sposobnosti.<ref name="Miller_1951" /> U knjizi ''Jezik i komunikacija'' iz 1951. Miller je razmatrao različite pristupe proučavanju jezika i komunikacije iz perspektive psihologije. Knjiga je obuhvatila pitanja jezičke strukture, značenja, komunikacijskih procesa i mogućnosti njihove empirijske analize. Predstavljala je jedan od ranih sistematskih pokušaja da se proučavanje jezika poveže s psihološkim teorijama i istraživačkim metodama.<ref name="Miller_1951" /> Miller je sarađivao s lingvistom [[Noam Chomsky|Noamom Chomskim]] na formalnom proučavanju jezika. U zajedničkom radu "Finite State Languages", objavljenom 1958, razmatrali su formalna svojstva jezika i [[gramatika]] koje generišu nizove jezičkih simbola te matematičke odnose među takvim sistemima.<ref name="Chomsky_1958">{{cite journal |last1=Chomsky |first1=Noam |last2=Miller |first2=George A. |date=1958 |title=Finite state languages |journal=Information and Control |volume=1 |pages=91–112 |doi=10.1016/S0019-9958(58)90082-2 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019995858900822 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1963. objavili su i poglavlje "Uvod u formalnu analizu prirodnih jezika" u drugom svesku knjige ''Priručnik za matematičku psihologiju'', posvećeno formalnoj analizi prirodnih jezika.<ref name="Chomsky_1963">{{cite book |last1=Chomsky |first1=Noam |last2=Miller |first2=George A. |date=1963 |title=Handbook of Mathematical Psychology |volume=1 |chapter=Introduction to the Formal Analysis of Natural Languages |editor1-last=Luce |editor1-first=Robert Duncan |editor2-last=Bush |editor2-first=Robert R. |editor3-last=Galanter |editor3-first=Eugene |edition=2. |publisher=Wiley |url=https://books.google.ba/books/about/Handbook_of_Mathematical_Psychology.html?id=aLJqAAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Nauka o riječima'', objavljenoj 1991, Miller se ponovo bavio jezikom, posebno [[riječ]]ima, njihovim značenjima i načinom na koji ih ljudi razumiju i upotrebljavaju.<ref name="Miller_1991">{{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1991 |title=The Science of Words |publisher=Scientific American Library |location=New York |isbn=978-0-7167-5027-7 |url=https://archive.org/details/scienceofwordssc00geor/mode/2up |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:TOTE Model diagram (Test-Operate-Test-Exit) in Bosnian.jpg|mini|desno|300px|Model TOTE (''Test-Operate-Test-Exit'')]] Millerov interes za jezik bio je povezan i s njegovim širim proučavanjem [[Misao|mišljenja]] i organizacije ponašanja. U knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'' iz 1960, koju je napisao s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom H. Pribramom]], autori su predložili model TOTE, prema engleskom izrazu ''test–operate–test–exit'' (provjera–djelovanje–ponovna provjera–završetak). Prema tom modelu, ponašanje se može organizovati u cikluse u kojima se provjerava postojeće stanje, poduzima radnja radi postizanja željenog rezultata, a zatim ponovo provjerava stanje prije završetka aktivnosti. Knjiga je predstavljala važan doprinos razvoju kognitivnih pristupa ponašanju, naglašavajući ulogu ciljeva, planiranja i organizacije djelovanja, umjesto svođenja ponašanja na niz neposrednih reakcija na podražaje.<ref name="Miller_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ&redir_esc=y |isbn=978-0-03-010075-8 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja == Miller je izabran za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] 1957, a 1962. postao je član [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]]. Bio je predsjednik [[Istočno psihološko udruženje|Istočnog psihološkog udruženja]] 1962. i predsjednik [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] 1969. Godine 1971. izabran je za člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]], a 1985. [[Nizozemska kraljevska akademija nauka i umjetnosti|Nizozemske kraljevske akademije nauka i umjetnosti]].<ref name="Princeton" /><ref name="APS_2026">{{cite web |title=Member History: George Miller |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+Miller&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=American Philosophical Society |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_2003">{{cite web |date=2003 |title=George Miller to be honored for a lifetime of work in psychology |url=https://www.apa.org/monitor/feb03/miller |website=Monitor on Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je stipendista [[Program "Fulbright"|programa "Fulbright"]] na [[Univerzitet u Oxfordu|Univerzitetu u Oxfordu]] tokom akademske 1964/1965. Godine 1989. održao je uvodno predavanje na prvoj konvenciji [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]]. Dobio je počasne doktorate [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] 1979, [[Univerzitet Columbia|Univerziteta Columbia]] 1980, [[Univerzitet u Sussexu|Univerziteta u Sussexu]] 1984, [[Katolički univerzitet u Louvainu|Katoličkog univerziteta u Louvainu]] 1978, [[Univerzitet Williams|Univerziteta Williams]] 2000. i [[Univerzitet "Carnegie Mellon"|Univerziteta "Carnegie Mellon"]] 2003.<ref name="PsycNet" /><ref name="APS" /><ref name="Cribbs_2003">{{cite web |last=Cribbs |first=Susan |date=13. 5. 2003 |title=Preeminent Leaders Awarded Honorary Degrees |url=https://www.cmu.edu/cmnews/extra/030513_commence03.html |website=Carnegie Mellon News |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_2008">{{cite web |date=12. 1. 2008 |title=The History of APS: A Timeline |url=https://www.psychologicalscience.org/publications/observer/obsonline/the-history-of-aps-a-timeline.html |website=Observer |publisher=Association for Psychological Science |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je 1991. dobio [[Nacionalna medalja za nauku Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnu medalju za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] za doprinos naučnom proučavanju jezika i [[Spoznaja|kognicije]] te unapređenju [[Obrazovanje|obrazovanja]] i [[pismenost]]i.<ref name="NSF_2026">{{cite web |title=George A. Miller |url=https://www.nsf.gov/honorary-awards/national-medal-science/recipients/george-a-miller |website=National Science Foundation |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegov rad i značaj za razvoj [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prepoznati su i kroz nagrade koje nose njegovo ime. [[Društvo za kognitivnu neuronauku]] ustanovilo je 1995. nagradu "George A. Miller" za doprinos toj oblasti, dok [[Američko psihološko udruženje]] dodjeljuje nagradu "George A. Miller" za izuzetan rad iz opće psihologije. Od 1987. Odsjek za psihologiju [[Univerzitet Princeton|Univerziteta Princeton]] dodjeljuje godišnju nagradu "George A. Miller" za najbolji interdisciplinarni završni rad iz [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]].<ref name="CogNeuro_2026">{{cite web |title=George A. Miller Prize in Cognitive Neuroscience (GAM) |url=https://www.cogneurosociety.org/george-a-miller-award/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261023000000/https://www.cogneurosociety.org/george-a-miller-award/ |archive-date=23. 10. 2026 |url-status=live |website=Cognitive Neuroscience Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Division1_2026">{{cite web |title=George A. Miller Award for an Outstanding Recent Article on General Psychology |url=https://apadiv1.org/awards-grants/apply/5f8erdayrsx9uzujmvyawb/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261023000000/https://apadiv1.org/awards-grants/apply/5f8erdayrsx9uzujmvyawb/ |archive-date=23. 10. 2026 |url-status=live |website=APA Division 1 |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je u pregledu historijski utjecajnih psihologa 20. stoljeća, koji su sastavili Haggbloom i saradnici, zauzeo 20. mjesto.<ref name="Haggbloom_2002" /> == Odabrana djela == * {{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ&redir_esc=y |isbn=978-0-03-010075-8}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1962 |title=Psychology: The Science of Mental Life |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-020838-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology.html?id=Lf4uwAEACAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1964 |title=Mathematics and Psychology |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-60408-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Mathematics_and_Psychology.html?id=dkePAAAAIAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |editor1-last=Smith |editor1-first=Frank |editor2-last=Miller |editor2-first=George A. |date=1966 |title=The Genesis of Language: A Psycholinguistic Approach |publisher=M.I.T. Press |isbn=978-0-262-63021-4 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Genesis_of_language_a_psycholinguist.html?id=RAFZAAAAMAAJ&hl=en&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1973 |title=Communication, Language, and Meaning: Psychological Perspectives |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-01283-1 |url=https://archive.org/details/communicationlan0000mill/mode/2up}} * {{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George A. |date=1974 |title=Linguistic Communication: Perspectives for Research |publisher=International Reading Association |location=Newark, Delaware |isbn=978-0-87207-929-8 |url=https://iiif.library.cmu.edu/file/Simon_box00066_fld05070_bdl0001_doc0001/Simon_box00066_fld05070_bdl0001_doc0001.pdf}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1967 |title=The Psychology of Communication: Seven Essays |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06705-3 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Psychology_of_Communication.html?id=09B-AAAAMAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Johnson-Laird |first2=Philip N. |date=1976 |title=Language and Perception |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Mass. |isbn=978-0-674-50947-4 |url=https://archive.org/details/languagepercepti00mill}} * {{cite book |editor1-last=Halle |editor1-first=Morris |editor2-last=Bresnan |editor2-first=Joan |editor3-last=Miller |editor3-first=George A. |date=15. 5. 1978 |title=Linguistic Theory and Psychological Reality |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-08095-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262080958/linguistic-theory-and-psychological-reality/}} * {{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=George A. |editor2-last=Lenneberg |editor2-first=Elizabeth |date=1978 |title=Psychology and Biology of Language and Thought: Essays in Honor of Eric Lenneberg |publisher=Academic Press |location=New York |isbn=978-0-12-497650-4 |url=https://archive.org/details/psychologybiolog0000unse/page/n5/mode/2up}} * {{cite book |editor1-last=Grusky |editor1-first=Oscar |editor2-last=Miller |editor2-first=George A. |date=1970 |title=The Sociology of Organizations: Basic Studies |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-219642-4 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Sociology_of_Organizations_Basic_Stu.html?id=V-oA0QEACAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1977 |title=Spontaneous Apprentices: Children and Language |publisher=Seabury Press |isbn=978-0-8164-9330-2 |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/ru-authors/118/}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1991 |title=The Science of Words |publisher=Scientific American Library |location=New York |isbn=978-0-7167-5027-7 |url=https://archive.org/details/scienceofwordssc00geor/mode/2up}} == Također pogledajte == * [[Claude Shannon]] * [[Jerome Bruner]] * [[Karl H. Pribram]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Kratkotrajno pamćenje]] * [[Magični broj sedam, plus ili minus dva]] * [[Noam Chomsky]] * [[Psiholingvistika]] * [[Teorija informacija]] * [[Ulric Neisser]] * [[WordNet]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Miller/ Klasici u historiji psihologije: Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120921224948/http://www.kurzweilai.net/george-a-miller Biografija na sajtu Kurzweil.net] {{en simbol}} * [https://www.cs.princeton.edu/~rit/geo/ Stara profesorska stranica na Univerzitetu Princeton] {{en simbol}} * [http://www.edwardtufte.com/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=0000U6 Blog s linkovima na rasprave o radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://neurotree.org/neurotree/tree.php?pid=597 Neurotree: Millerova akademska shema] {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Miller, George A.}} [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Charleston]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Američki kognitivni psiholozi]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Dobitnici Nacionalne medalje za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Nizozemske kraljevske akademije nauka i umjetnosti]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Društva za kognitivne nauke]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] 4ez9kinc7gqkwlxuru9l6enc4cxtrnr In the Wee Small Hours 0 538855 3937022 3936656 2026-10-24T21:42:52Z InternetArchiveBot 118070 Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937022 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = In the Wee Small Hours | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Wee_small_hours_album_cover_high_definition.jpg | objavljen = 25. april 1955. | snimljen = 1. mart 1954. ("Last Night When We Were Young")<br/>8. februar - 4. mart 1955. | mjesto = KHJ, [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Vokalni džez]], [[tradicionalni pop]] | trajanje = 49:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Swing Easy!]]''<br/>(1954) | ovaj_album = ''In the Wee Small Hours!''<br/>(1955) | sljedeći_album = ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''<br/>(1956) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r24092}}</ref> | zbirna2 = [[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]] | zbirna2ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite web |title=5-Star-Albums from the Second Edition (Published in 1983) of "The Rolling Stone Record Guide" |url=http://www.rocklistmusic.co.uk/rs5star_ed1.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20060211083618/http://www.rocklistmusic.co.uk/rs5star_ed1.htm |archive-date=2006-02-11 |website=rocklistmusic.co.uk}}</ref> | zbirna3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=Encyclopedia of Popular Music|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734|title-link=Encyclopedia of Popular Music}}</ref> | zbirna4 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna4ocjena ={{Rating|5|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = <!-- da --> }} '''In the Wee Small Hours''' deveti je studijski [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], koji je 25. aprila 1955. objavila izdavačka kuća [[Capitol Records]]. Album, čiji je producent bio [[Voyle Gilmore]], a aranžer [[Nelson Riddle]], bavi se temama poput introspekcije, melanholije, izgubljene ljubavi, neuspjelih veza, depresije i noćnog života; zbog toga se smatra jednim od prvih konceptualnih albuma.<ref name="ReferenceA">Annotated liner notes, Pete Welding. ''In the Wee Small Hours''. Capitol Records, 1998 CD release.</ref><ref name="Jim Cullen 98">{{cite book|last=Cullen|first=Jim|url=https://books.google.com/books?id=5Ny7Z1c-4zEC&pg=PA98|title=Restless in the Promised Land: Catholics and the American Dream : Portraits of a Spiritual Quest from the Time of the Puritans to the Present|publisher=Rowman & Littlefield|year=2001|isbn=978-1-58051-093-6|pages=98–|access-date=16 November 2018}}</ref> Naslovnica albuma odražava ove teme, prikazujući Sinatru samog, noću, u sablasnoj i pustoj gradskoj ulici obasjanoj uličnom rasvjetom koja baca plavičasti odsjaj. Album je postigao komercijalni uspjeh i učvrstio Sinatrin povratak na vrhunac karijere, nakon niza hit singlova i dva prethodna albuma objavljena za Capitol, kao i osvajanja nagrade [[Oscar]] za ulogu u filmu ''[[Odavde do vječnosti]]'' iz 1953. I''n the Wee Small Hours'' dosegao je drugo mjesto na američkoj top-listi [[Billboard 200]], na kojoj se zadržao 18 sedmica, postavši tako Sinatrin najuspješniji album na top-listama još od izdanja ''[[Songs by Sinatra]]'' iz 1947. Objavljen je u obliku dvije 10-inčne LP ploče, ali i kao jedna 12-inčna LP ploča, što ga čini jednim od prvih takvih izdanja u svijetu pop muzike. Također je izdat i kao set od četiri EP ploče (koje se vrte na 45 okretaja u minuti), od kojih je svaka sadržavala četiri pjesme; ploče su bile upakovane u kartonske omote s istim dizajnom kao i LP izdanja. Uspjeh ovog albuma doprinio je popularizaciji 12-inčnih LP ploča u popularnoj muzici, dok je 10-inčni format ubrzo pao u zaborav. Album je od samog početka nailazio na pohvale kritike. Časopis [[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]] uvrstio ga je 2003. na 100. mjesto svoje liste "500 najboljih albuma svih vremena"; u reviziji iz 2012. pao je na 101. mjesto, a u ažuriranju iz 2020. na 282. mjesto, na kojem je ostao i u verziji liste iz 2023.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://genius.com/Rolling-stone-the-500-greatest-albums-of-all-time-2003-annotated|title = Rolling Stone – the 500 Greatest Albums of All Time (2003)}}</ref><ref name = Rolling500>{{cite magazine |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-19691231/in-the-wee-small-hours-frank-sinatra-19691231 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120527181018/http://www.rollingstone.com:80/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-19691231/in-the-wee-small-hours-frank-sinatra-19691231 |url-status= dead |archive-date= 2012-05-27|title=500 Greatest Albums: In the Wee Small Hours |magazine= [[Rolling Stone]] |access-date=15 June 2011}}</ref><ref name="Rollingstone">{{cite magazine |title=The 500 Greatest Albums of All Time |date=2020-09-22 |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722105508/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/frank-sinatra-in-the-wee-small-hours-2-1062951/ |archive-date=2023-07-22 |url-status=live |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/frank-sinatra-in-the-wee-small-hours-2-1062951/}}</ref><ref name=":2">{{Cite magazine |last= |first= |date=2023-12-31 |title=The 500 Greatest Albums of All Time {{!}} 282 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921072209/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/frank-sinatra-in-the-wee-small-hours-2-1062951/ |archive-date=2026-09-21 |access-date=2026-09-21 |magazine=[[Rolling Stone]] |language=en-US}}</ref> Sinatra je nastavio uspješno snimati "konceptualne" albume i kasnijim izdanjima, poput albuma ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]'' (1956), [[Where Are You?|''Where Are You?'']] (1957), ''[[Only the Lonely]]'' (1958) i ''[[No One Cares]]'' (1959).<ref name="Rojek2004">{{cite book|last=Rojek|first=Chris |title=Frank Sinatra|url=https://books.google.com/books?id=F4DEdXSMYikC&pg=PA43 |access-date=16 November 2018 |year=2004|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3090-8|pages=43–}}</ref> == Pozadina == Početkom 1950-ih, Sinatra se suočio s padom u karijeri; njegova publika – tinejdžerke poznate kao "bobby soxers" – izgubila je interes za njega kako je ulazio u kasne tridesete godine. Prema navodima jednog autora, 1951. čak je pokušao izvršiti samoubistvo.<ref name="Kaplan">{{cite book |last1=Kaplan |first1=James |title=Frank: The Voice |url=https://archive.org/details/frankvoice00kapla |url-access=registration |date=2010 |publisher=Doubleday |isbn=9780385518048 |edition=1}}</ref> Kasnije te godine, na kanalu [[CBS]] emitovana je druga sezona emisije ''[[The Frank Sinatra Show]]'', ali nije naišla na jednako pozitivan prijem kao prva, dijelom i zato što je sam Sinatra izgubio svoju nekadašnju energiju. Ubrzo nakon toga, izdavačka kuća [[Columbia Records|Columbia]] raskinula je ugovor s njim. Uprkos protivljenju svojih kolega, [[Alan Livingston]], potpredsjednik odjela za repertoar i umjetnike (A&R) u izdavačkoj kući [[Capitol Records|Capitol]], 14. marta 1953. potpisao je sa Sinatrom sedmogodišnji ugovor.<ref name="DimeryLydon2010">{{cite book |last1=Dimery |first1=Robert |last2=Lydon |first2=Michael |title=1001 albums you must hear before you die |url=https://archive.org/details/1001albumsyoumus0000unse_s5b9 |date=2010 |publisher=Universe |isbn=978-0-7893-2074-2 |page=[https://archive.org/details/1001albumsyoumus0000unse_s5b9/page/22 22] |edition=Revised and updated}}</ref> Taj potez pokazao se kao pun pogodak; u augustu iste godine, Sinatra se pojavio u ulozi vojnika Angela Maggia u filmu ''[[Odavde do vječnosti]]''. Film je postigao uspjeh, a Sinatrina glumačka izvedba naišla je na veliko odobravanje – osvojio je nagradu [[Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu|Oscar za najboljeg sporednog glumca]],<ref>{{cite web |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1954 |title=The 26th Academy Awards|publisher=Oscars.org |access-date=2012-04-22}}</ref> kao i nagradu [[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca|Zlatni globus]] u istoj kategoriji. Zahvaljujući novostečenoj popularnosti, snimio je dva desetoinćna LP albuma, ''[[Songs for Young Lovers]]'' i ''[[Swing Easy!]]''. Oba su dospjela na treće mjesto Billboardove top-liste albuma, dok je drugi album u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] zauzeo peto mjesto. Za ulogu glavnog lika u filmu ''[[Čovjek sa zlatnom rukom]]'', Sinatra je zaradio nominacije za najboljeg glumca na dodjelama nagrada Oscar i BAFTA. === Problemi u vezama === [[File:Mogambo Ava2.jpg|thumb|right|[[Ava Gardner]], Sinatrina druga supruga, poslužila je kao inspiracija za album.]] U vrijeme kada je snimao album ''In the Wee Small Hours'', Sinatra je proživljavao kraj nekoliko veza. Od svoje prve supruge, [[Nancy Barbato]], rastao je na Valentinovo 1950. Još dok je bio u braku, započeo je vezu s [[Ava Gardner|Avom Gardner]]. Nakon što se u oktobru 1951. zvanično razveo od Barbato, deset dana kasnije oženio je Gardnerovu. Ipak, oboje su bili ljubomorni zbog vanbračnih afera onog drugog. Njihov odnos se pogoršao tokom snimanja albuma ''Songs for Young Lovers''.<ref name=vinyl>{{cite book |last=Evans |first=Mike |date=2015 |title=Vinyl: The Art of Making Records |location=New York |publisher=Sterling |pages=62–63 |isbn=978-1-4549-1781-6}}</ref> Gardner je napustila Sinatru dva mjeseca nakon objavljivanja filma ''Odavde do vječnosti'', a razveli su se 1957. Izjavila je: "Nismo u stanju živjeti zajedno kao bilo koji normalan bračni par."<ref name="back2backalbums">{{cite book |author1=Johnny Black|author2=Mark Brend|title=Classic Track Back to Back: Albums |year=2008 |publisher=Thunder Bay Press |isbn=978-1-59223-872-9 |pages=8–12}}</ref> Smatra se da je izbor pjesama o "propalim ljubavima" na ovom albumu, kao i Sinatrina dirljiva interpretacija istih, direktna posljedica njegove veze s Gardner koja se raspadala – toliko da su te pjesme postale poznate kao "Avine pjesme".<ref>{{cite book |last=Taraborrelli |first=J. Randy |date=2015 |title=Sinatra - Behind the Legend |url=https://archive.org/details/sinatrabehindleg0000tara_v1v1 |location=New York |publisher=Grand Central Publishing |page=[https://archive.org/details/sinatrabehindleg0000tara_v1v1/page/205 205] |isbn=978-1-4555-3057-1}}</ref> Riddle je smatrao da je upravo gubitak Gardner omogućio Sinatri da otpjeva pjesme kakve se nalaze na ovom albumu.<ref>{{cite book |last=Summers |first=Anthony |date=2005 |title=Sinata: The Life |location=New York |publisher=Alfred A. Knopf |page=[https://archive.org/details/sinatralife00summ/page/195 195] |isbn=0-375-41400-2 |url=https://archive.org/details/sinatralife00summ/page/195 }}</ref> Raspad te veze nije slomio Sinatru; naprotiv, potaknuo ga je da pjeva s više emocija.<ref name=gg30>{{cite book |last=Gigliotti |first=Gilbert L. |date=2002 |title=A Storied Singer: Frank Sinatra as Literary Conceit |url=https://archive.org/details/storiedsingerfra0000gigl |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |page=[https://archive.org/details/storiedsingerfra0000gigl/page/30 30] |isbn=0-313-30973-6}}</ref> Usred tih ličnih previranja, Sinatra je počeo birati pjesme za novi album. Svaku od njih neprestano je uvježbavao kod kuće sa svojim pijanistom [[Bill Miller|Billom Millerom]].<ref name=avabrady>{{cite book |last=Brady |first=John |date=2015 |title=Frank & Ava: In Love and War |location=New York |publisher=St. Martin's Press |pages=[https://archive.org/details/frankavainlovewa0000brad/page/162 162–165] |isbn=978-1-250-07091-3 |url=https://archive.org/details/frankavainlovewa0000brad/page/162 }}</ref> == Izdanja == Sinatra je namjeravao da ovaj album bude njegova prva 12-inčna LP ploča,<ref name=songisu241>{{cite book |last=Friedwald |first=Will |date=1995 |title=Sinatra! The Song Is You: a singer's art |location=New York |publisher=Scribner |page=[https://archive.org/details/sinatrasongisyou00frie_1/page/241 241] |isbn=0-684-19368-X |url=https://archive.org/details/sinatrasongisyou00frie_1/page/241 }}</ref> ali je prvobitno objavljen kao dvodijelno izdanje – pri čemu je svaki dio sadržavao osam pjesama – u obliku dvije 10-inčne LP ploče (Capitol H-581 PT1 i PT2), kao i u obliku dva EP seta (koji se vrte na 45 okretaja u minuti), od kojih je svaki sadržavao po dvije ploče.<ref name=black>{{cite book |last1=Schwartz |first1=Jonathan |editor1-last=Petkov |editor1-first=Steven |editor2-last=Mustazza |editor2-first=Leonard |date=1995 |title=The Frank Sinatra Reader |chapter=Sinatra: In the Wee Small Hours |location=New York |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/franksinatraread00petk/page/249 249–250] |isbn=0-19-509531-6 |chapter-url=https://archive.org/details/franksinatraread00petk/page/249 }}</ref> Album je objavljen u aprilu 1955. Gledano u cjelini, ova kolekcija predstavlja Sinatrin prvi album punog trajanja.<ref name=Gilmore>{{cite book |last1=Gilmore |first1=Mikal |editor1-last=Petkov |editor1-first=Steven |editor2-last=Mustazza |editor2-first=Leonard |date=1995 |title=The Frank Sinatra Reader |chapter=The Wonder of Sinatra |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/franksinatraread00petk/page/259 259] |isbn=0-19-509531-6 |chapter-url=https://archive.org/details/franksinatraread00petk/page/259 }}</ref> Čelnici diskografske kuće Capitol brinuli su se da bi cijeli album sačinjen od "mračnog" materijala mogao odbiti publiku koja kupuje muzička izdanja.<ref name=black /> Album je dosegao 2. mjesto na top-listi Billboard 200, gdje se zadržao 18 sedmica – što je u to vrijeme bio najduži period koji je Sinatra proveo među deset najprodavanijih izdanja – a ujedno je to bio i njegov najbolje plasirani album još od izdanja ''[[Songs by Sinatra]]''. Dana 6. septembra 2002, RIAA mu je dodijelila zlatni certifikat, što znači da je prodan u više od 500.000 primjeraka. Godine 1992. izdavačka kuća je ponovo objavila album na CD-u, koji je sadržavao svih 16 pjesama.<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/release/in-the-wee-small-hours-mr0002996691 |title=Full 1992 CD Reissue on AllMusic |publisher=allmusic.com |access-date=2014-08-04}}</ref> Godine 1998. album je remasteriran uz korištenje 20-bitne tehnologije<ref>{{cite web|url=https://musicbrainz.org/release/b3ee43d0-3675-3d28-b4ad-27ff71cc98c7 |title=Full 1998 CD Remaster on MusicBrainz, 16 tracks |publisher=musicbrainz.org |date=2013-06-09 |access-date=2014-08-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/release/in-the-wee-small-hours-mr0000286682 |title=Full 1998 CD Remaster on AllMusic |publisher=allmusic.com |access-date=2014-08-04}}</ref> pod nadzorom [[Larry Walsh|Larryja Walsha]] u studiju Capitol Recording Studios.<ref>{{Cite AV media notes |title=In the Wee Small Hours |first=Sinatra |last=Fran |page=3 |publisher=Capitol Records}}</ref> Od 1998, prepoznajući Sinatrinu trajnu popularnost širom svijeta, album ''In the Wee Small Hours'' više puta je ponovo objavljivan na vinilu, CD-u i putem digitalnog preuzimanja.<ref name=MBmain>{{cite web|url=https://musicbrainz.org/release-group/5a5d9938-38a9-3f32-b03b-8f14f62b880a |title=Release group on MusicBrainz |publisher=musicbrainz.org |date=2009-05-24 |access-date=2014-08-04}}</ref><ref name=AMmain>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/in-the-wee-small-hours-mw0000650776/releases |title=Master Release on AllMusic |publisher=allmusic.com |access-date=2014-08-04}}</ref><ref name=Dmain>{{cite web|url=http://www.discogs.com/Frank-Sinatra-In-The-Wee-Small-Hours/master/96471 |title=Release overview on Discogs |publisher=discogs.com |access-date=2014-08-04}}</ref> == Prijem == === Prijem kod publike === Album je bio popularan odmah po objavljivanju. U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], na svom vrhuncu, album je zauzeo drugo mjesto i zadržao se na top-listama osamnaest sedmica.<ref name=vinyl /> U augustu 1962. ponovo se našao na Billboardovim top-listama albuma.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Top LP's |url=https://books.google.com/books?id=hBcEAAAAMBAJ&q=%22In+the+Wee+Small+Hours%22+Billboard&pg=PP2 |newspaper=Billboard |page=2 |date=September 15, 1962}}</ref> === Prijem kod kritike === Od svog objavljivanja, ''In the Wee Small Hours'' se smatra jednim od Sinatrinih najboljih ostvarenja, često svrstavanim uz albume ''Songs for Swingin' Lovers!'' (1956) i ''[[Frank Sinatra Sings for Only the Lonely]]'' (1958). Mnogi ga također smatraju jednim od najboljih vokalnih džez izdanja svih vremena. Po izlasku je naišao na nepodijeljeno odobravanje kritike.<ref>{{cite book |last=Levinson |first=Peter J. |date=2005 |title=September in the Rain: The Life of Nelson Riddle |url=https://books.google.com/books?id=zG-UYr7vBb4C&q=%22Frank+Sinatra%22+%22In+the+Wee+Small+Hours%22&pg=PA120 |publisher=Taylor Trade Publications |page=120 |isbn=9781589791633}}</ref> Godine 2000. uvršten je na 359. mjesto liste "1000 najboljih albuma svih vremena" autora [[Colin Larkin|Colina Larkina]].<ref name="Larkin">{{cite book|title=[[All Time Top 1000 Albums]]|author=Colin Larkin|author-link=Colin Larkin|publisher=[[Virgin Books]]|date=2000|edition=3rd|isbn=0-7535-0493-6|page=140}}</ref> [[Stephen Thomas Erlewine]] je za portal *AllMusic* napisao da album odlikuje autentično melanholično raspoloženje te da predstavlja "jedno od Sinatrinih izdanja najviše okrenutih džezu".<ref name=all>{{cite web |url= http://www.allmusic.com/album/in-the-wee-small-hours-r24092/review |title=In the Wee Small Hours |publisher=AllMusic |author=Stephen Thomas Erlewine |access-date=15 June 2011}}</ref> Drugi kritičar je album opisao kao "...možda i najpotpuniji muzički prikaz usamljenosti".<ref name = back2backalbums/> Džez historičar [[Scott Yanow]] opisao je album riječima: "Sinatra često tuguje za izgubljenom ljubavlju, zvuči pomalo napušteno, ali na kraju ipak ostavlja mjesta za nadu."<ref>{{Cite web|last=Yanow|first=Scott|date=2021-01-17|title=10 Essential Frank Sinatra Albums|url=https://www.classicrockhistory.com/10-essential-frank-sinatra-albums/|access-date=2021-01-20|website=ClassicRockHistory.com|language=en-US}}</ref> Pišući za ''[[The New Yorker]]'', [[Andy Friedman]] navodi da je ''In the Wee Small Hours'' promijenio svrhu LP ploče – pretvorivši je iz puke zbirke singlova u umjetničku formu koja doseže nivo vrhunske književnosti.<ref>{{cite news |last=Friedman |first=Andy |date=December 12, 2015 |title=Always Lonely: A Visual Celebration Of Sinatra |url=http://www.newyorker.com/culture/culture-desk/always-lonely-visual-celebration-sinatra |newspaper=The New Yorker |access-date=November 29, 2016}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.discogs.com/master/96471-Frank-Sinatra-In-The-Wee-Small-Hours ''In the Wee Small Hours''] na ''[[Discogs]]u'' {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1955.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] ctpj35240qlge4mdamnflcr7zirn9ul Rikard II, normanski vojvoda 0 538865 3936986 3936714 2026-10-24T20:38:33Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936986 wikitext text/x-wiki '''Rikard II''' (oko 980 – 28. august 1026), poznat kao '''Rikard Dobri''', bio je [[Spisak normanskih vojvoda|vojvoda Normandije]] od 996. do 1026 godine. Bio je sin ''duxa'' Rikarda I i njegove žene, koja je poznata kao Gunnor. Pobožan čovjek, Rikard je pomogao franačkom kralju [[Robert II, kralj Francuske|Robertu II]] protiv Burgundije. Svoju sestru [[Hawise Normanska|Hawise Normansku]] Rikard je udao za Gotfrida I od Bretanje. Sa svojom suprugom, Juditom Bretonskom, Rikard je imao Rikarda III od Normandije,<ref>{{cite book |title=The Normans in Europe |url=https://archive.org/details/normansineurope0000vanh |editor-first=Elisabeth |editor-last=Van Houts |publisher=Manchester University Press |year=2000 }}</ref> Roberta I od Normandije, [[Alisa Normanska|Alisu]], Vilima i još dvije kćeri – kćerku koja je možda bila Eleonora te kćerku Matildu, koja je bila redovnica. Alisa se udala za [[Renaud I, burgundski grof|Renauda I, burgundskoga grofa]].<ref>{{cite book |title=The Normans in Europe |url=https://archive.org/details/normansineurope0000vanh |editor-first=Elisabeth |editor-last=Van Houts |publisher=Manchester University Press |year=2000 }}</ref> Rikard je imao seksualnu vezu sa ženom zvanom Poppa. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Vojvode Normandije]] 92lmnrybh9q4833wrypv1pjlr4rxrl3 A Jolly Christmas from Frank Sinatra 0 538878 3937000 3936781 2026-10-24T21:07:55Z KWiki 9400 3937000 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = A Jolly Christmas from Frank Sinatra | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = | objavljen = 21. septembar 1957. | snimljen = 10-17. juli 1957. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[džez]], [[božićne pjesme]]<ref>{{cite web|url=https://www.houstonpress.com/music/10-great-old-school-christmas-albums-11389362|title=10 Old School Christmas Albums Worth a Listen|author=Balke, Jeff|date=28. 11. 2019|newspaper=Houston Press|access-date=21. 10. 2020}}</ref> | trajanje = 32:54 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[A Swingin' Affair!]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''A Jolly Christmas from Frank Sinatra''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[Come Fly with Me (album Franka Sinatre)|Come Fly with Me]]''<br/>(1958) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|3|5}} <ref>{{AllMusic|class=album|id=r67977}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''''A Jolly Christmas from Frank Sinatra''''' božićni je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], koji je 1957. objavila izdavačka kuća [[Capitol Records]]. Ovo je bio prvi Sinatrin cjeloviti božićni album. Na njemu učestvuju vokalni sastav [[Ralph Brewster Singers]], uz pratnju orkestra kojim diriguje [[Gordon Jenkins]]. Prva strana sadrži svjetovne praznične pjesme, dok druga strana donosi vjerske božićne pjesme (božićne himne). Izdavačka kuća Capitol ponovo je objavila album 1965. s drugačijim dizajnom omota i novim naslovom, ''[[The Sinatra Christmas Album]]''; oba elementa bila su prisutna i na prvom CD izdanju albuma iz 1987. Originalni naslov i omot vraćeni su u kasnijim CD izdanjima iz 1990. i 1999. Godine 2001. dizajn omota izmijenjen je u odnosu na verziju iz 1957. Dodatne pjesme na CD-u prvobitno su objavljene 1954. na singl ploči (format 45 okretaja u minuti) u izdanju kuće Capitol, uz aranžmane i dirigentsku palicu [[Nelson Riddle|Nelsona Riddlea]]. Godine 2007. album je ponovo objavljen, ovog puta s oznakom "50. godišnjica" postavljenom na omot iz 2001, a dodana je i još jedna bonus pjesma (stari radijski promotivni spot koji je Sinatra snimio za kampanju "Christmas Seals" Američkog udruženja za plućne bolesti). Godine 2010. album je ponovo objavljen na vinilu – prvi put nakon izdanja kuće Mobile Fidelity Sound Lab (oznaka #1-135, oko 1986; nezavisno od kompleta od 16 LP ploča iz 1983) – a bio je dostupan isključivo u nezavisnim prodavnicama muzičkih ploča. == Spisak pjesama == {{track listing |headline = Strana 1 | title1 = [[Jingle Bells]] | writer1 = [[James Pierpont (muzičar)|James Pierpont]] | length1 = 2:00 | title2 = [[The Christmas Song]] | writer2 = [[Mel Tormé]], [[Robert Wells (tekstopisac)|Robert Wells]] | length2 = 3:28 | title3 = [[Mistletoe and Holly]] | writer3 = Dok Stanford, [[Hank Sanicola]], [[Frank Sinatra]] | length3 = 2:18 | title4 = [[I'll Be Home for Christmas]] | writer4 = [[Kim Gannon]], [[Walter Kent]], [[Buck Ram]] | length4 = 3:11 | title5 = [[The Christmas Waltz]] | writer5 = [[Sammy Cahn]], [[Jule Styne]] | length5 = 3:03 | title6 = [[Have Yourself a Merry Little Christmas]] | writer6 = [[Hugh Martin]], [[Ralph Blane]] | length6 = 3:29 }} {{track listing |headline = Strana 2 | title7 = [[The First Noel]] | writer7 = Tradicionalna, aranžman: [[Gordon Jenkins]] | length7 = 2:44 | title8 = [[Hark! The Herald Angels Sing]] | writer8 = [[Felix Mendelssohn]], [[Charles Wesley]] | length8 = 2:24 | title9 = [[O Little Town of Bethlehem]] | writer9 = [[Lewis H. Redner]], [[Phillips Brooks]] | length9 = 2:06 | title10 = [[Adeste Fideles]] | writer10 = [[John Francis Wade]] | length10 = 2:34 | title11 = [[It Came Upon the Midnight Clear]] | writer11 = [[Edmund Sears]], [[Richard Storrs Willis]] | length11 = 2:51 | title12 = [[Silent Night (pjesma)|Silent Night]] | writer12 = [[Franz Gruber (muzičar)|Franz Gruber]], [[Josef Mohr]] | length12 = 2:31 | total_length = 32:39 }} {{track listing | headline = Dodatne pjesme na CD reizdanju | title13 = [[White Christmas (pjesma)|White Christmas]] (singl iz 1954) | writer13 = [[Irving Berlin]] | length13 = 2:37 | title14 = [[The Christmas Waltz]] (singl iz 1954) | writer14 = [[Sammy Cahn]], [[Jule Styne]] | length14 = 3:01 | total_length = 38:17 }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{AllMusic | class= album| id=0000193934| label= A Jolly Christmas from Frank Sinatra | access-date= 14:14, 22 October 2026 (UTC) }} * ''[https://www.discogs.com/master/285195-Frank-Sinatra-A-Jolly-Christmas-From-Frank-Sinatra A Jolly Christmas from Frank Sinatra]'' na ''[[Discogs]]-u'' {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1958.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] 7vz9qwanp4enco29wtojy3xeknoopsr Larry Squire 0 538880 3936911 3936833 2026-10-24T14:36:39Z Bosancica by MK 173186 3936911 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Larry Ryan Squire | slika = Larry Ryan Squire Head Shot2008.jpg | slika_širina = | naslov = Larry R. Squire 2008. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|5|4}} | mjesto_rođenja = [[Cherokee]], [[Iowa]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Neuronauka]] * [[Neurobiologija]] * [[Kognitivna nauka]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] * Medicinski centar za pitanja veterana u San Diegu }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Koledž "Oberlin"]] (BA) * [[Masačusetski tehnološki institut]] (PhD) * [[Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]] (postdoktorsko usavršavanje) }} | doktorski_mentor = {{Plainlist| * [[Hans-Lukas Teuber]] * [[Peter Schiller (neuroscientist)|Peter Schiller]] }} | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Istraživanje neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]] * Razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja * Istraživanje uloge medijalnog temporalnog režnja u pamćenju * Istraživanje konsolidacije pamćenja }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993) * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1993) * Nagrada "Karl Spencer Lashley" (1994) * Nagrada "William Middleton" (1994) * McGovernova nagrada (2004) * Medalja "Howard Crosby Warren" (2007) * Nagrada Nacionalne akademije nauka za naučne pregledne radove (2012) * Nagrada "Goldman-Rakic" (2012) }} | religija = | fusnote = }} '''Larry Ryan Squire''' (rođen 4. maja 1941) je [[SAD|američki]] [[neuronauka|neuronaučnik]] i [[psihologija|psiholog]] poznat po istraživanjima neurobioloških osnova [[pamćenje|pamćenja]]. Na [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu|Univerzitetu Kalifornije u San Diegu]] nosilac je zvanja profesora emeritusa [[Psihijatrija|psihijatrije]], [[neuronauka]] i [[Psihologija|psihologije]], a djeluje i kao istraživač u oblasti biomedicinskih nauka pri Medicinskom centru za pitanja veterana u San Diegu. Njegova istraživanja usmjerena su na organizaciju i funkcionisanje pamćenja kod [[Sisari|sisara]], a obuhvataju proučavanje osoba s [[Poremećaji pamćenja|poremećajima pamćenja]], tehnika neuroimaginga i eksperimente na životinjama.<ref name="UCSD">{{cite web |title=Larry Squire |url=https://psychology.ucsd.edu/people/profiles/lsquire.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SfNBio">{{cite book |editor1=Thomas D. Albright |editor2=Larry R. Squire |chapter=Larry R. Squire |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=11 |publisher=Society for Neuroscience |pages=322–371 |isbn=978-0-916110-03-1 |doi=10.1523/hon.011009 |chapter-url=https://www.sfn.org/-/media/SfN/Documents/NEW-SfN/About/History-of-Neuroscience/20200731_HON_Squire.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Squire je diplomirao na [[Koledž "Oberlin"|koledžu "Oberlin"]], gdje je studirao pod mentorstvom [[Celeste McCollough]]. Doktorat iz [[neuronauke]] stekao je 1968. na [[Masačusetski tehnološki institut|Masačusetskom tehnološkom institutu]], gdje su mu mentori bili [[Peter Schiller (neuronaučnik)|Peter Schiller]] i [[Hans-Lukas Teuber]].<ref name="SfNBio" /> Od 1968. do 1970. obavljao je postdoktorsko usavršavanje na [[Medicinski fakultet "Albert Einstein"|Medicinskom fakultetu "Albert Einstein"]].<ref name="MRLBio">{{cite web |title=About Larry |url=https://whoville.ucsd.edu/about.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučna karijera == Godine 1970. Squire se pridružio nastavnom i istraživačkom osoblju [[Univerzitet Kalifornije u San Diegu|Univerziteta Kalifornije u San Diegu]], gdje je nastavio akademsku karijeru. Tokom rada na ovom univerzitetu postao je istaknuti profesor [[Neuronauka|neuronauke]] i [[Psihologija|psihologije]], a njegova istraživanja doprinijela su razvoju savremenog razumijevanja organizacije i funkcije [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="SfNBio" /><ref name="UCSD" /> Njegov istraživački rad obuhvata neurobiološke i kognitivne osnove pamćenja, anatomske strukture uključene u procese pamćenja te razlike između svjesnog i nesvjesnog [[Učenje|učenja]]. U istraživanjima je koristio podatke dobijene proučavanjem pacijenata s [[Amnezija|amnezijom]], eksperimente na laboratorijskim [[Glodari|glodar]]ima i nečovjekolikim [[primat]]ima, kao i metode funkcionalnog snimanja mozga.<ref name="MRLBio" /> U saradnji sa Stuartom Zola-Morganom istraživao je ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režnja]] u pamćenju i doprinio razjašnjavanju anatomskih osnova [[Poremećaji pamćenja|poremećaja pamćenja]]. Njegov rad posebno je značajan za razlikovanje deklarativnog i nedeklarativnog pamćenja. [[Deklarativno pamćenje]] odnosi se na svjesno prisjećanje činjenica i događaja, dok nedeklarativno pamćenje obuhvata oblike učenja i zadržavanja iskustva koji ne zahtijevaju svjesno prisjećanje, poput usvajanja vještina i navika.<ref name="Craighead">{{cite book |editor1-last=Craighead |editor1-first=W. Edward |editor2-last=Nemeroff |editor2-first=Charles B. |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioral Science |volume=3 |edition=3 |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |isbn=978-0-471-23949-9 |url=https://books.google.ba/books?id=TzIap5ODMKkC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Squire je proučavao i konsolidaciju pamćenja, proces kojim se novostečeni sadržaji stabilizuju i postaju dugotrajniji. Njegov rad doprinio je razvoju teorijskih modela koji objašnjavaju ulogu različitih moždanih sistema u [[Učenje|učenju]], [[Pamćenje|pamćenju]] i [[Zaboravljanje|zaboravljanju]].<ref name="Craighead" /> Autor je više od 500 naučnih radova te knjiga ''Pamćenje i mozak'' (1987) i ''Pamćenje: Od uma do molekula'', koju je napisao u saradnji s [[Eric Kandel|Ericom Kandelom]].<ref name="Squire_1987_Memory_and_Brain">{{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Squire_Kandel_2000_Memory_Mind_Molecules">{{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je glavni urednik djela iz više tomova ''Historija neuronauke u autobiografijama'' i jedan od urednika udžbenika ''Osnovi neuronauke''.<ref name="History_of_Neuroscience">{{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |volume=1 |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fundamental_Neuroscience">{{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |edition=3 |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i nagrade == Squire je bio predsjednik [[Društvo za neuronauku|Društva za neuronauku]] od 1993. do 1994.<ref name="Squire_1998">{{cite journal |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Interview with Larry R. Squire |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=10 |issue=6 |pages=778–782 |year=1998 |doi=10.1162/089892998563068 |pmid=9831744 |url=https://direct.mit.edu/jocn/article-abstract/10/6/778/3318/Interview-with-Larry-R-Squire |url-access=subscription |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1993. izabran je za člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka SAD-a]], a od 2009. do 2012. bio je član njenog upravnog vijeća.<ref name="NASMember">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/larry-r-squire-fjq7ea/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Izabran je i za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] te Instituta za medicinu, koji danas djeluje kao [[Nacionalna medicinska akademija Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalna medicinska akademija]].<ref name="SfNBio" /><ref name="WestNSurg_2016">{{cite web |title=Larry R. Squire, PhD |url=https://westnsurg.org/larry-r-squire/ |publisher=Western Neurosurgical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="New_Members">{{cite web |title=Institute of Medicine Elects New Members |url=https://www.science.org/content/article/institute-medicine-elects-new-members |publisher=Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim priznanjima su: * Nagrada "Charles A. Dana" za pionirska dostignuća u zdravstvu (1993)<ref name="UC_San_Diego_TODAY_NAS_Honors_2026">{{cite web |title=National Academy of Sciences Honors UC San Diego Professor |url=https://today.ucsd.edu/story/national_academy_of_sciences_honors_uc_san_diego_professor |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji|Nagrada za istaknuti naučni doprinos]] [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1993)<ref name="APA">{{cite web |title=Award for Distinguished Scientific Contributions |url=https://www.apa.org/about/awards/scientific-contributions |publisher=American Psychological Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Priznanje "William James Fellow" [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]] (1994)<ref name="James">{{cite web |title=Larry R. Squire |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors/fellow-award/recipent-past-award-winners/larry_r_squire |publisher=Association for Psychological Science |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "William Middleton" Ministarstva za pitanja veterana SAD-a (1994)<ref name="VA">{{cite web |title=Larry R. Squire, Ph.D. |url=https://www.vmrf.org/pi-larry-squire |publisher=Veterans Medical Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "Karl Spencer Lashley" [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]] za doprinos istraživanju implicitnog i eksplicitnog pamćenja (1994)<ref name="APSAward">{{cite web |title=Karl Spencer Lashley Award |url=https://www.amphilsoc.org/prizes/karl-spencer-lashley-award |publisher=American Philosophical Society |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "MetLife Foundation" za medicinska istraživanja Alzheimerove bolesti (1999/2000)<ref name="Metlife">{{cite web |title=2010 Award for Medical Research Recipients |url=http://mlfawards.afar.org/winners.php |publisher=American Federation for Aging Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123033126/http://mlfawards.afar.org/winners.php |archive-date=23. 1. 2012 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * McGovernova nagrada Američkog udruženja za unapređenje nauke (2004)<ref name="AAASAward">{{cite web |title=John P. McGovern Award Lecture |url=http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |publisher=American Association for the Advancement of Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602061237/http://www.aaas.org/page/john-mcgovern-lecture |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Medalja "Howard Crosby Warren" Društva eksperimentalnih psihologa (2007)<ref name="SEP">{{cite web |title=Howard Crosby Warren Medal |url=http://www.sepsych.org/warren_medal.php |publisher=Society of Experimental Psychologists |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614111124/http://www.sepsych.org/warren_medal.php |archive-date=14. 6. 2013 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka]] za naučne pregledne radove (2012) * nagrada Goldman-Rakic za istraživanja u kognitivnoj neuronauci (2012).<ref name="BAB2012">{{cite web |title=Dr. Larry Squire Honored for Outstanding Work in Cognitive Neuroscience |url=https://bbrfoundation.org/content/dr-larry-squire-honored-outstanding-work-cognitive-neuroscience |publisher=Brain & Behavior Research Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2010. dodijeljen mu je počasni doktorat [[Univerzitet u Baselu|Univerziteta u Baselu]], a 2013. i počasni doktorat [[Koledž "Oberlin"|koledža "Oberlin"]].<ref name="SfNBio" /> == Odabrane publikacije == * {{cite book |author-last=Squire |author-first=Larry R. |title=Memory and Brain |publisher=Oxford University Press |year=1987 |isbn=978-0-19-802121-6 |url=https://books.google.je/books?id=WH-HF5E9XSsC}} * {{cite book |author1-last=Squire |author1-first=Larry R. |author2-last=Kandel |author2-first=Eric R. |title=Memory: From Mind to Molecules |edition=Illustrated, reprint |publisher=Henry Holt and Company |year=2000 |isbn=978-0-7167-6037-5 |url=https://books.google.com.cu/books?id=ONqZAQAACAAJ}} * {{cite book |editor1-last=Squire |editor1-first=Larry |editor2-last=Berg |editor2-first=Darwin |editor3-last=Bloom |editor3-first=Floyd |editor4-last=du Lac |editor4-first=Sascha |editor5-last=Ghosh |editor5-first=Anirvan |editor6-last=Spitzer |editor6-first=Nicholas |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press/Elsevier |year=2008 |isbn=978-0-12-374019-9 |url=https://aztrauma.org/wp-content/uploads/2018/02/Fundamental-Neuroscience-3rd-edition-2008.pdf}} * {{cite journal |last=Squire |first=Larry R. |title=Memory and Brain Systems: 1969–2009 |journal=The Journal of Neuroscience |date=14. 10. 2009 |volume=29 |issue=41 |pages=12711–12716 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3575-09.2009 |url=https://www.jneurosci.org/content/29/41/12711}} * {{cite journal |last1=Wixted |first1=John T. |last2=Squire |first2=Larry R. |title=The medial temporal lobe and the attributes of memory |journal=Trends in Cognitive Sciences |date=maj 2011 |volume=15 |issue=5 |pages=210–217 |doi=10.1016/j.tics.2011.03.005 |pmid=21481629 |pmc=3085543 |url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(11)00040-4}} * {{cite journal |last1=Squire |first1=Larry R. |last2=Wixted |first2=John T. |title=The Cognitive Neuroscience of Human Memory Since H.M. |journal=Annual Review of Neuroscience |year=2011 |volume=34 |pages=259–288 |doi=10.1146/annurev-neuro-061010-113720 |pmid=21456960 |pmc=3192650 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-neuro-061010-113720}} * {{cite journal |last1=Insausti |first1=Ricardo |last2=Annese |first2=Jacopo |last3=Amaral |first3=David G. |last4=Squire |first4=Larry R. |title=Human amnesia and the medial temporal lobe illuminated by neuropsychological and neurohistological findings for patient E.P. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=21. 5. 2013 |volume=110 |issue=21 |pages=E1953–E1962 |doi=10.1073/pnas.1306244110 |pmid=23620517 |pmc=3666743 |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1306244110}} * {{cite book |editor-last=Squire |editor-first=Larry R. |title=The History of Neuroscience in Autobiography |publisher=Society for Neuroscience |year=1996 |isbn=978-0-916110-51-2 |url=https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Neuroscience_in_Autobiogr.html?id=lODr_5c4A4YC}} == Također pogledajte == * [[Amnezija]] * [[Eric Kandel]] * [[Deklarativno pamćenje]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Kratkotrajno pamćenje]] * [[Neuronauka]] * [[Neuropsihologija]] * [[Pamćenje]] == Reference == {{Reference}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Larry Ryan Squire}} {{Pamćenje}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Squire, Larry}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Cherokee]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki neuropsiholozi]] [[Kategorija:Američki kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije SAD-a]] [[Kategorija:Predsjednici Društva za neuronauku]] 54qa2rh554hncipzn8f3piwku9kt99f Tejano (muzika) 0 538889 3936890 3936889 2026-10-24T12:19:27Z AnToni 2325 3936890 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == Ključni element u razvoju rane glazbe Tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla te drugi evropski doseljenici. [[Datoteka:Music of the Plains (mural study, Kilgore, Texas Post Office) SAAM-1974.28.333 1.jpg|thumb|Studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939, djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog porijekla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").]] [[Narciso Martínez]], pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao „otac glazbe "conjunto"”, definirao je ulogu harmonike u tom muzičkom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.<ref>[http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html The roots of Tejano and conjunto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727040204/http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html |date=2013-07-27}}</ref> Toom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda dugmadi, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa Santiagom Almeidom, sviračem instrumenta "bajo sexto".<ref>{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fal98|title=ALMEIDA, SANTIAGO, SR.|last=Rivera |first=Jacinta |website=www.tshaonline.org|publisher=Texas State Historical Association |access-date=23. 11. 2017}}</ref> Uz harmoniku, bubnjeve i "[[bajo sexto]]", tejano muzičari dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. vijeka [[Valerio Longoria]] uveo je tekstove u "conjunto" glazbu, čime je dodatno učvrstio pravo Tejano muzičara na taj novi zvuk.<ref>[https://www.arts.gov/honors/heritage/valerio-longoria Valerio Longria] Retrieved 21 November 2020</ref> Pedesetih godina [[Isidro Lopez]] dodatno je revolucionirao tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tijekom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su [[Little Joe and The Latinaires]] (kasnije preimenovani u [[La Familia]]), [[The Latin Breed,]] [[Luis Ramirez Y]] su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u tejano muziku, crpeći utjecaje iz popa, [[R&B]]-a i drugih muzičkih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava [[Espejismo]] iz [[McAllena]], koji je predvodio [[kantautor]] i glavni pjevač [[Rudy Valdez]]. Istovremeno, [[Joe Lopez]], [[Jimmy Gonzalez]] i grupa [[Mazz]] – svi rodom iz [[Brownsville]]a – uveli su klavijature u tejano muziku, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav [[La Mafia]] postao prvi tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rok stilu. == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] 2ve0d4cwiumldaqravtg40py3d5l8fx 3936891 3936890 2026-10-24T12:20:39Z AnToni 2325 /* Porijeklo */ 3936891 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == Ključni element u razvoju rane glazbe Tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla te drugi evropski doseljenici. [[Datoteka:Music of the Plains (mural study, Kilgore, Texas Post Office) SAAM-1974.28.333 1.jpg|thumb|Studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939, djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog porijekla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").]] [[Narciso Martínez]], pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao „otac glazbe "conjunto"”, definirao je ulogu harmonike u tom muzičkom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.<ref>[http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html The roots of Tejano and conjunto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727040204/http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html |date=2013-07-27}}</ref> Toom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda dugmadi, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa Santiagom Almeidom, sviračem instrumenta [[bajo sexto]].<ref>{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fal98|title=ALMEIDA, SANTIAGO, SR.|last=Rivera |first=Jacinta |website=www.tshaonline.org|publisher=Texas State Historical Association |access-date=23. 11. 2017}}</ref> Uz harmoniku, bubnjeve i "[[bajo sexto]]", tejano muzičari dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. vijeka [[Valerio Longoria]] uveo je tekstove u [[conjunto]] muziku, čime je dodatno učvrstio pravo tejano muzičara na taj novi zvuk.<ref>[https://www.arts.gov/honors/heritage/valerio-longoria Valerio Longria] Retrieved 21 November 2020</ref> Pedesetih godina [[Isidro Lopez]] dodatno je revolucionirao tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tokom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su [[Little Joe and The Latinaires]] (kasnije preimenovani u [[La Familia]]), [[The Latin Breed,]] [[Luis Ramirez Y]] su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u tejano muziku, crpeći utjecaje iz popa, [[R&B]]-a i drugih muzičkih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava [[Espejismo]] iz [[McAllena]], koji je predvodio [[kantautor]] i glavni pjevač [[Rudy Valdez]]. Istovremeno, [[Joe Lopez]], [[Jimmy Gonzalez]] i grupa [[Mazz]] – svi rodom iz [[Brownsville]]a – uveli su klavijature u tejano muziku, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav [[La Mafia]] postao prvi tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rok stilu. == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] 77h3tkcchkkdsbdbmmn8jry7kpsjm8z 3936894 3936891 2026-10-24T12:24:02Z AnToni 2325 /* Porijeklo */ 3936894 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == [[Datoteka:Music of the Plains (mural study, Kilgore, Texas Post Office) SAAM-1974.28.333 1.jpg|thumb|Studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939, djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog porijekla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").]] Ključni element u razvoju rane muzike tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla te drugi evropski doseljenici. [[Narciso Martínez]], pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao ''otac conjunta'', definirao je ulogu harmonike u tom muzičkom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.<ref>[http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html The roots of Tejano and conjunto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727040204/http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html |date=2013-07-27}}</ref> Toom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda dugmadi, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa [[Santiago Almeido|Santiagom Almeidom]], sviračem instrumenta [[bajo sexto]].<ref>{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fal98|title=ALMEIDA, SANTIAGO, SR.|last=Rivera |first=Jacinta |website=www.tshaonline.org|publisher=Texas State Historical Association |access-date=23. 11. 2017}}</ref> Uz harmoniku, bubnjeve i [[bajo sexto]], tejano muzičari dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. vijeka [[Valerio Longoria]] uveo je tekstove u [[conjunto]] muziku, čime je dodatno učvrstio pravo tejano muzičara na taj novi zvuk.<ref>[https://www.arts.gov/honors/heritage/valerio-longoria Valerio Longria] Retrieved 21 November 2020</ref> Pedesetih godina [[Isidro Lopez]] dodatno je revolucionirao tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tokom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su [[Little Joe and The Latinaires]] (kasnije preimenovani u [[La Familia]]), [[The Latin Breed,]] [[Luis Ramirez Y]] su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u tejano muziku, crpeći utjecaje iz popa, [[R&B]]-a i drugih muzičkih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava [[Espejismo]] iz [[McAllena]], koji je predvodio [[kantautor]] i glavni pjevač [[Rudy Valdez]]. Istovremeno, [[Joe Lopez]], [[Jimmy Gonzalez]] i grupa [[Mazz]] – svi rodom iz [[Brownsville]]a – uveli su klavijature u tejano muziku, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav [[La Mafia]] postao prvi tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rok stilu. == Historija == == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] 5se1e77afybvmj052f7nkj61mjhont8 3936895 3936894 2026-10-24T12:25:29Z AnToni 2325 /* Historija */ 3936895 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == [[Datoteka:Music of the Plains (mural study, Kilgore, Texas Post Office) SAAM-1974.28.333 1.jpg|thumb|Studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939, djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog porijekla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").]] Ključni element u razvoju rane muzike tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla te drugi evropski doseljenici. [[Narciso Martínez]], pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao ''otac conjunta'', definirao je ulogu harmonike u tom muzičkom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.<ref>[http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html The roots of Tejano and conjunto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727040204/http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html |date=2013-07-27}}</ref> Toom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda dugmadi, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa [[Santiago Almeido|Santiagom Almeidom]], sviračem instrumenta [[bajo sexto]].<ref>{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fal98|title=ALMEIDA, SANTIAGO, SR.|last=Rivera |first=Jacinta |website=www.tshaonline.org|publisher=Texas State Historical Association |access-date=23. 11. 2017}}</ref> Uz harmoniku, bubnjeve i [[bajo sexto]], tejano muzičari dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. vijeka [[Valerio Longoria]] uveo je tekstove u [[conjunto]] muziku, čime je dodatno učvrstio pravo tejano muzičara na taj novi zvuk.<ref>[https://www.arts.gov/honors/heritage/valerio-longoria Valerio Longria] Retrieved 21 November 2020</ref> Pedesetih godina [[Isidro Lopez]] dodatno je revolucionirao tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tokom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su [[Little Joe and The Latinaires]] (kasnije preimenovani u [[La Familia]]), [[The Latin Breed,]] [[Luis Ramirez Y]] su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u tejano muziku, crpeći utjecaje iz popa, [[R&B]]-a i drugih muzičkih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava [[Espejismo]] iz [[McAllena]], koji je predvodio [[kantautor]] i glavni pjevač [[Rudy Valdez]]. Istovremeno, [[Joe Lopez]], [[Jimmy Gonzalez]] i grupa [[Mazz]] – svi rodom iz [[Brownsville]]a – uveli su klavijature u tejano muziku, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav [[La Mafia]] postao prvi tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rok stilu. == Historija == {{sekcija}} == Razvoj == {{sekcija}} == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] l138hsqrp5jk5z9ja4wq7ky4c6d4viz 3936896 3936895 2026-10-24T12:29:02Z AnToni 2325 3936896 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = Tejano | izvorno_ime = Música tejana | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == [[Datoteka:Music of the Plains (mural study, Kilgore, Texas Post Office) SAAM-1974.28.333 1.jpg|thumb|Studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939, djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog porijekla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").]] Ključni element u razvoju rane muzike tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla, te drugi evropski doseljenici. [[Narciso Martínez]], pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao ''otac conjunta'', definirao je ulogu harmonike u tom muzičkom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.<ref>[http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html The roots of Tejano and conjunto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727040204/http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html |date=2013-07-27}}</ref> Toom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda dugmadi, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa [[Santiago Almeido|Santiagom Almeidom]], sviračem instrumenta [[bajo sexto]].<ref>{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fal98|title=ALMEIDA, SANTIAGO, SR.|last=Rivera |first=Jacinta |website=www.tshaonline.org|publisher=Texas State Historical Association |access-date=23. 11. 2017}}</ref> Uz harmoniku, bubnjeve i [[bajo sexto]], tejano muzičari dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. vijeka [[Valerio Longoria]] uveo je tekstove u [[conjunto]] muziku, čime je dodatno učvrstio pravo tejano muzičara na taj novi zvuk.<ref>[https://www.arts.gov/honors/heritage/valerio-longoria Valerio Longria] Retrieved 21 November 2020</ref> Pedesetih godina [[Isidro Lopez]] dodatno je revolucionirao tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tokom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su [[Little Joe and The Latinaires]] (kasnije preimenovani u [[La Familia]]), [[The Latin Breed,]] [[Luis Ramirez Y]] su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u tejano muziku, crpeći utjecaje iz popa, [[R&B]]-a i drugih muzičkih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava [[Espejismo]] iz [[McAllena]], koji je predvodio [[kantautor]] i glavni pjevač [[Rudy Valdez]]. Istovremeno, [[Joe Lopez]], [[Jimmy Gonzalez]] i grupa [[Mazz]] – svi rodom iz [[Brownsville]]a – uveli su klavijature u tejano muziku, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav [[La Mafia]] postao prvi tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rok stilu. == Historija == {{sekcija}} == Razvoj == {{sekcija}} == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] qotjpujrtpeqhhggt3u70ulbn4bj876 3936952 3936896 2026-10-24T19:31:32Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3936952 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički žanr | ime = Tejano | izvorno_ime = Música tejana | izvorno_ime_jez = | etimologija = | ostala_imena = | boja_teksta = | boja_pozadine = | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | stilsko_porijeklo = {{hlist|[[Pop-muzika|Pop]]|[[Rok-muzika|Rok]]|[[R&B]]|[[Bluz]]|[[Džez]]|[[Kantri]]|[[Conjunto]]|[[Meksička cumbia]]|[[Mariachi]]|[[Norteño (muzika)|Norteño]]|[[Grupera]]}} | kulturološko_porijeklo = 20. vijek [[Teksas]] i [[Meksiko]] | instrumenti = | izvedeni_oblici = | podžanrovi = | spisak_podžanrova = | fuzijski_žanrovi = | regionalne_scene = Središnji i južni [[Teksas]], sjeveroistočni [[Meksiko]] | mjesni_pokreti = | ostale_teme = | bilješke = }} '''Tejano muzika''' ({{jez-es|música tejana}}), poznata i kao '''Tex-Mex muzika''', popularni je muzički stil koji spaja američke i meksičke utjecaje. Njezin je razvoj započeo u sjevernom Meksiku, kao varijacija regionalne meksičke muzike poznata pod nazivom [[Norteño (muzika)|norteño]].<ref>{{cite book |last1=Diaz-Santana Garza |first1=Luis |title=Between norteño and tejano conjunto |url=https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |publisher=Lexington Books |access-date=16. 10. 2021 |archive-date= 6. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206210548/https://rowman.com/ISBN/9781793638984/Between-Norte%C3%B1o-and-Tejano-Conjunto-Music-Tradition-and-Culture-at-the-U-S-Mexico-Border |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/art/Tejano-music The history of Tejano]</ref> Široj publici postala je dostupnija krajem 20. vijeka, zahvaljujući popularnosti izvođača i sastava kao što su: [[Mazz]] i [[Selena (pjevačica)|Selena]],<ref>{{cite web |last1=Guerra |first1=Joey |title=Jimmy Gonzalez, a titan of Tejano music, dies in San Antonio |url=https://www.chron.com/entertainment/music/article/Jimmy-Gonzalez-a-titan-of-Tejano-music-dies-in-12973144.php |website=Houston Chronicle |date=6. 6. 2018 | access-date=10. 9. 2021|language=en}}</ref> [[La Mafia]], [[Ram Herrera]], [[La Sombra (grupa)|La Sombra]], [[Elida Reyna]], [[Elsa García (pjevačica)|Elsa García]], [[Laura Canales]], [[Intocable]], [[Jay Perez]], [[Emilio Navaira]], [[Esteban "Steve" Jordan]], [[Shelly Lares]], [[David Lee Garza]] y Los Musicales, [[Jennifer Peña]] i [[La Fiebre]].<ref>[http://www.ramherrera.com/biography.html Official website and bio Ram Herrera Bio] Retrieved 21. 11. 2020]</ref> == Porijeklo == [[Datoteka:Music of the Plains (mural study, Kilgore, Texas Post Office) SAAM-1974.28.333 1.jpg|thumb|Studija za mural u pošti u Kilgoreu, Teksas, 1939, djelo Xaviera Gonzaleza. Ovo umjetničko djelo iz razdoblja "New Deala" prikazuje kauboja meksičkog porijekla kako serenadom zabavlja ženu, što simbolizira duboke hispanske kulturne korijene u identitetu grada Kilgorea. Izvorna studija čuva se u Američkom muzeju umjetnosti Smithsonian ("Smithsonian American Art Museum").]] Ključni element u razvoju rane muzike tejano bila je mješavina tradicionalnih oblika, poput [[Corrido|corrida]] i [[mariachi]]ja, te kontinentalno-evropskih stilova – primjerice [[Polka|polke]], koju su krajem 19. vijeka donijeli njemački, poljski i češki doseljenici.<ref>[http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm German Roots of Mexican Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413164333/http://spanish.about.com/cs/culture/f/germanmusicqa.htm |date=April 13, 2013 }}, Spanish.about.com. Accessed July 2006.</ref> Na prijelazu u 20. vijek muzičari, koji su izvodili narodnu muziku tejano prihvatili su harmoniku, koja je potom postala popularan instrument među amaterskim muzičarima u Teksasu i sjevernom Meksiku. Male muzičke grupe, poznate kao "orquestas", u kojima su svirali amateri, postale su neizostavan dio plesnih zabava u zajednici. Rani oblici muzike tejano nisu donijeli samo muzičke inovacije, već i društvene i kulturne pomake kroz teme koje su se suprotstavljale narativima dominantne kulture.<ref>{{Cite book|title=Pachangas: Borderlands Music, U.S. Politics, and Transnational Marketing|url=https://archive.org/details/pachangasborderl0000dors|last=Dorsey |first=Margaret E. |date=2006|publisher=University of Texas Press|isbn=0-292-79626-9|edition=1st|location=Austin|oclc=70053493|language=en}}</ref> Na prijelazu stoljeća, pripadnici zajednice [[Tejano]] uglavnom su se bavili stočarstvom i poljoprivredom. Jedini oblik zabave bili su povremeni putujući muzičari koji bi navratili na rančeve i farme. Svirali su uglavnom [[Flauta|flautu]], [[Gitara|gitaru]] i [[bubanj]], a izvodili su pjesme koje su se prenosile s koljena na koljeno, a izvorno su potjecale iz Meksika. Jedna od takvih muzičarki bila je [[Lydia Mendoza]]; ona je bila među prvima koji su snimili muziku na španjolskom jeziku, u sklopu širenja ponude diskografske kuće [[RCA]], koja je 1920-ih godina objavljivala tzv. "rasne ploče" ({{en|race records}}). Ti su putujući muzičari zalazili i u krajeve u kojima su živjeli Teksašani njemačkog porijekla, te drugi evropski doseljenici. [[Narciso Martínez]], pionir stila "norteño/conjunto" i harmonikaš poznat kao ''otac conjunta'', definirao je ulogu harmonike u tom muzičkom izričaju. Mnoge je melodije preuzeo od njemačkih, poljskih i čeških puhačkih orkestara te ih prilagodio za izvedbu na harmonici.<ref>[http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html The roots of Tejano and conjunto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727040204/http://www.lib.utexas.edu/benson/border/arhoolie2/raices.html |date=2013-07-27}}</ref> Toom 1930-ih, nakon što je počeo svirati harmoniku s dva reda dugmadi, Martínez je u sviranje tog instrumenta unio novu razinu virtuoznosti. U isto je vrijeme osnovao sastav sa [[Santiago Almeido|Santiagom Almeidom]], sviračem instrumenta [[bajo sexto]].<ref>{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fal98|title=ALMEIDA, SANTIAGO, SR.|last=Rivera |first=Jacinta |website=www.tshaonline.org|publisher=Texas State Historical Association |access-date=23. 11. 2017}}</ref> Uz harmoniku, bubnjeve i [[bajo sexto]], tejano muzičari dobili su zvuk koji su mogli početi nazivati ​​svojim. Četrdesetih godina 20. vijeka [[Valerio Longoria]] uveo je tekstove u [[conjunto]] muziku, čime je dodatno učvrstio pravo tejano muzičara na taj novi zvuk.<ref>[https://www.arts.gov/honors/heritage/valerio-longoria Valerio Longria] Retrieved 21 November 2020</ref> Pedesetih godina [[Isidro Lopez]] dodatno je revolucionirao tejano zvuk; manje se oslanjao na tradicionalni španjolski jezik koji je koristio Valerio, a umjesto njega uveo je novi "Tex-Mex" izričaj. Time je stvoren noviji zvuk, što nas je približilo onome kakav poznajemo danas. Tokom 1960-ih i 1970-ih, sastavi kao što su [[Little Joe and The Latinaires]] (kasnije preimenovani u [[La Familia]]), [[The Latin Breed,]] [[Luis Ramirez Y]] su Latin Express i drugi, unijeli su orkestralne elemente u tejano muziku, crpeći utjecaje iz popa, [[R&B]]-a i drugih muzičkih pravaca. Krajem 1970-ih i početkom 1980-ih pojavio se novi zvuk zahvaljujući nadolazećim grupama poput sastava [[Espejismo]] iz [[McAllena]], koji je predvodio [[kantautor]] i glavni pjevač [[Rudy Valdez]]. Istovremeno, [[Joe Lopez]], [[Jimmy Gonzalez]] i grupa [[Mazz]] – svi rodom iz [[Brownsville]]a – uveli su klavijature u tejano muziku, pod utjecajem tadašnjeg disko zvuka. U tom je razdoblju sastav [[La Mafia]] postao prvi tejano bend koji je za svoju generaciju priređivao nastupe u rok stilu. == Historija == {{sekcija}} == Razvoj == {{sekcija}} == Vanjski linkovi == == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Tejano]] hdcbextpqb3xqaqiktr9pnieg2t2wjk Razgovor:Tejano (muzika) 1 538890 3936892 2026-10-24T12:21:08Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936892 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 3936893 3936892 2026-10-24T12:22:03Z AnToni 2325 /* Velika slova */ novi odlomak 3936893 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} == Velika slova == ''Tex-Mex muzika'' ili ''tex-mex muzika''? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 14:22, 24 oktobar 2026 (CEST) de4p2ywg72pu5xzw0hvuug4pbcoe6z8 Univerzitet Kalifornije u San Diegu 0 538891 3936907 2026-10-24T14:15:20Z Bosancica by MK 173186 Novi članak - prvi dio 3936907 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Univerzitet Kalifornije u San Diegu | slika = [[Datoteka:Seal of the University of California, San Diego.svg|150px|class=skin-invert|Pečat Univerziteta Kalifornije u San Diegu]] | latinsko_ime = | moto = Fiat lux | motobos = Neka bude svjetlost | osnovan = {{start date and age|1960|11|18}} | vrsta = [[Javni univerzitet|Javni istraživački univerzitet]] | krovna = [[Univerzitet u Kaliforniji|Sistem Univerziteta u Kaliforniji]] | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = [[Association of American Universities|AAU]]<br />[[Association of Pacific Rim Universities|APRU]]<br />[[Universities Research Association|URA]] | izdaci = 1,79 milijardi [[Američki dolar|USD]] (2025) | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = [[Pradeep Khosla]] | predsjednik = | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 10.814 | admin_osoblje = 31.665 | studenti = 45.087<ref name="UCSD_Campus">{{cite web |title=Campus Profile |url=https://univcomms.ucsd.edu/about/campus-profile/index.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | dodipl = 35.442 | dipl = 10.736 | doktorat = | ostali = | lokacija = | grad = [[San Diego]] ([[La Jolla]]) | savezna_država = [[Kalifornija]] | provincija = | država = [[Sjedinjene Američke Države]] | koor = {{Coord|32.8801|N|117.234|W|region:US-CA_type:edu|display=inline,title}} | kampus = Urbani (881 [[Hektar|ha]]) | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = Novine | slobodna_vrijednost = ''The UCSD Guardian'' | boje = {{color box|#182B49}} Mornarsko plava<br />{{color box|#00629B}} Plava<br />{{color box|#FFCD00}} Žuta<br />{{color box|#C69214}} Zlatna | atletika = [[NCAA Division I]] – [[Big West Conference]] | sportovi = | nadimak = Tritons | maskota = [[Triton (mitologija)|Kralj Triton]] | udruženja = | web-sajt = [https://ucsd.edu ucsd.edu] | logo = [[Datoteka:University of California, San Diego logo.svg|200px|class=skin-invert]] | pushin_map = | fusnote = }} [[Datoteka:Price Center, UCSD.jpg|mini|desno|300px|Price centar, UCSD]] [[Datoteka:Scripps Institute of Oceanography Monument Sign.jpg|mini|desno|300px|Ploča Okeanografskog instituta "Scripps"]] '''Univerzitet Kalifornije u San Diegu''' ({{en|University of California, San Diego}}; '''UC San Diego''' ili '''UCSD''')je [[javni univerzitet|javni istraživački univerzitet]] u naselju [[La Jolla]] u gradu [[San Diego]], savezna država [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države]]. Osnovan je 1960. i najjužniji je od deset univerzitetskih kampusa sistema [[Univerzitet Kalifornije]]. Glavni kampus prostire se na približno 1.200 akri (486 hektara) u blizini obale [[Tihi okean|Tihog okeana]].<ref name="UCSD_Campus" /> Univerzitet obuhvata 12 akademskih jedinica i škola te osam rezidencijalnih koledža za studente osnovnih studija.<ref name="UCSD_Campus" /> Prema podacima univerziteta, u jesenjem semestru 2026. imao je ukupno 45.087 studenata.<ref name="UCSD_Campus" /> Prema klasifikaciji Carnegiejeve fondacije za unapređenje obrazovanja, svrstan je u kategoriju istraživačkih univerziteta R1, koja označava ustanove s veoma visokim nivoom istraživačke aktivnosti.<ref name="Carnegie_UCSD">{{cite web |title=University of California-San Diego |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-california-san-diego/ |publisher=Carnegie Classifications |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj kampusa === Kada su [[Regenti Univerziteta Kalifornije]] 1956. odobrili osnivanje novog kampusa u San Diegu, prvobitni plan predviđao je ustanovu usmjerenu na postdiplomsko obrazovanje i istraživanje u [[prirodne nauke|prirodnim naukama]], [[Matematika|matematici]] i [[Inženjerstvo|inženjerstvu]]. Lokalno stanovništvo podržalo je projekt, a iste godine odobren je prijenos približno 59 akri zemljišta uz obalu, u blizini tada već postojećeg [[Institut za okeanografiju "Scripps"|Instituta za okeanografiju "Scripps"]]. Planovi su kasnije prošireni, pa je univerzitet trebao obuhvatiti i dodatno zemljište sjeveroistočno od instituta te područje nekadašnje vojne baze Camp Matthews.<ref name="Kerr">{{cite book |last=Kerr |first=Clark |title=The Gold and the Blue: A Personal Memoir of the University of California, 1949–1967 |volume=1: Academic Triumphs |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=2003 |pages=248, 254–260 |isbn=978-0-520-22367-7 |url=https://books.google.ba/books?id=jMEZ_47vXkAC&pg=PA257 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Roger Revelle, tadašnji direktor Instituta "Scripps" i jedan od glavnih zagovornika osnivanja [[univerzitet]]a, imao je važnu ulogu u razvoju projekta. Međutim, njegovo protivljenje diskriminatornim praksama u sektoru nekretnina [[La Jolla|La Jolle]] izazvalo je sukobe s dijelom lokalnih konzervativaca i članovima univerzitetskog upravnog odbora, među kojima je bio [[Edwin W. Pauley]]. Revelle se također sukobio s biologom [[Jonas Salk|Jonasom Salkom]] oko lokacije planiranog [[Institut za biološke studije "Salk"|Instituta "Salk"]] u odnosu na novi univerzitetski kampus.<ref name="Kerr" /> Predsjednik Univerziteta Kalifornije [[Clark Kerr]] nastojao je osigurati podršku lokalnih donatora i gradskih vlasti, pa je prvobitni naziv projekta, Univerzitet Kalifornije u La Jolli, promijenjen u Univerzitet Kalifornije u San Diegu. Gradski birači prihvatili su predviđeni dio dogovora 1958, a regenti su 1960. odobrili izgradnju novog kampusa. Univerzitet je službeno osnovan 18. novembra 1960.<ref name="Timeline">{{cite web |title=Campus Timeline |url=https://ucsd.edu/timeline/ |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UCSD_Turns_60">{{cite web |title=UC San Diego Turns 60 |url=https://today.ucsd.edu/story/uc-san-diego-turns-60 |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Za prvog kancelara imenovan je [[Herbert York]], fizičar i prvi direktor Nacionalne laboratorije "Lawrence Livermore". Revelle, čiji su sukobi s Pauleyjem i Salkom otežali njegovu kandidaturu, nije imenovan na tu funkciju. York je planirao glavni kampus prema modelu [[Oxbridge]]a, nastojeći povezati akademske i istraživačke sadržaje s organizacijom univerzitetskih koledža.<ref name="Kerr" /> Od samog početka univerzitet je razvijan kao istraživačka ustanova. Među prvim angažovanim naučnicima bili su hemičar i kasniji dobitnik Nobelove nagrade [[Harold Urey]], kosmohemičar [[James R. Arnold]] i hemičar [[Hans Suess]]. [[Maria Goeppert Mayer]], koja će 1963. dobiti [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]], imenovana je profesoricom fizike 1960. Postdiplomski program otvoren je iste godine, s približno 20 nastavnika i istraživača te studijima iz [[Fizika|fizike]], [[Biologija|biologije]], [[Hemija|hemije]] i nauka o Zemlji. Dok nove zgrade nisu bile dovršene, dio nastave održavao se u prostorijama Instituta "Scripps".<ref name="Gribble">{{cite news |last=Gribble |first=Joanne |title=Forty Years of UCSD Perspective |work=San Diego Metropolitan |date=septembar 2000 |url=http://www.sandiegometro.com/2000/sep/coverstory.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417234035/http://www.sandiegometro.com/2000/sep/coverstory.html |archive-date=17. 4. 2008 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UCSD_Born">{{cite web |title=A University is Born |url=https://today.ucsd.edu/story/a-university-is-born |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Do 1963. dovršeni su prvi objekti za nastavu [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] i [[Inženjerstvo|inženjerstva]], dok je počela izgradnja prostora za [[Društvene nauke|društvene]] i [[Humanističke nauke|humanističke nauke]]. Prvi koledž novog kampusa, prvobitno nazvan "First", kasnije je dobio ime po Rogeru Revelleu. York je 1964. napustio mjesto kancelara, a naslijedio ga je historičar [[John Semple Galbraith]]. Prva generacija studenata osnovnih studija, koju je činilo 181 brucoš, upisala se u jesen 1964. Drugi koledž osnovan je 1964, a dvije godine kasnije dobio je ime po prirodoslovcu i konzervacionisti [[John Muir|Johnu Muiru]]. Medicinski fakultet primio je prvu generaciju studenata 1966.<ref name="Stadtman">{{cite book |last=Stadtman |first=Verne A. |title=The University of California, 1868–1968 |year=1970 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |pages=407–411}}</ref><ref name="Stadtman_1970">{{cite book |last=Stadtman |first=Verne A. |title=The University of California, 1868–1968 |location=New York |publisher=McGraw-Hill |year=1970 |pages=407–411 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001451650 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Studentski pokreti i protesti tokom 1960-ih i 1970-ih === Tokom druge polovine 1960-ih na univerzitetu su se, kao i na drugim američkim kampusima, razvili studentski pokreti povezani s protivljenjem američkom vojnom angažmanu u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Politički teoretičar [[Herbert Marcuse]], koji se fakultetu pridružio 1965, postao je jedna od prepoznatljivih intelektualnih figura radikalne ljevice. Njegovo djelovanje izazvalo je protivljenje dijela javnosti i [[Američka legija|Američke legije]], koja je ponudila da otkupi ostatak njegovog ugovora. Regenti Univerziteta Kalifornije ukorili su kancelara [[William J. McGill|Williama J. McGilla]] zbog odbrane Marcusea u ime akademske slobode, ali daljnje mjere protiv profesora nisu poduzete.<ref name="Gribble" /> Studentski protesti intenzivirali su se 1970. nakon proširenja rata na [[Kambodža|Kambodžu]] i ubistava studenata tokom protesta na [[Državni univerzitet Kent|Državnom univerzitetu Kent]]. Više od 200 studenata zauzelo je zgradu Urey Hall. Dana 10. maja 1970. student historije [[Samospaljivanje Georgea Winnea Jr.|George Winne Jr.]] izvršio je samospaljivanje na univerzitetskom kampusu u znak protesta protiv rata. Njegova smrt ostala je jedan od najznačajnijih događaja u historiji studentskog aktivizma na univerzitetu. Kasnije je u kampusu postavljeno spomen-obilježje posvećeno studentima koji su protestovali za [[mir]].<ref>{{cite web |title=New Campus Memorial Honors Protesters for Peace |url=https://today.ucsd.edu/story/new_campus_memorial_honors_protesters_for_peace |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Joyner |first=Owen |title=Student Sets Self Afire; Dies to Protest War |work=Triton Times |date=12. 5. 1970 |volume=10 |issue=11 |pages=1 |url=https://library.ucsd.edu/dc/object/bb14004249/_1.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Razvoj istraživanja i tehnološke djelatnosti === Istraživački rad nastavnika i studenata oblikovao je akademski identitet univerziteta od njegovih početaka. Među značajnim doprinosima povezanim s istraživačima koji su radili u San Diegu bili su [[Keelingova krivulja]], koja prikazuje rast koncentracije ugljendioksida u atmosferi i postala je jedan od osnovnih indikatora promjena u globalnoj klimi, te eksperiment [[Miller–Ureyjev eksperiment|Miller–Urey]], važan za razvoj istraživanja hemijskog porijekla života. Univerzitet je razvio snažne istraživačke programe u prirodnim naukama, medicini, inženjerstvu i računarstvu.<ref name="Miller_Urey_1959">{{cite journal |last1=Miller |first1=Stanley L. |last2=Urey |first2=Harold C. |title=Organic Compound Synthesis on the Primitive Earth |journal=Science |volume=130 |issue=3370 |date=31. 7. 1959 |pages=245–251 |doi=10.1126/science.130.3370.245 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.130.3370.245 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1970-ih i 1980-ih značajan doprinos razvoju računarstva dao je [[Kenneth Bowles]], profesor koji je predvodio projekt razvoja sistema [[UCSD Pascal]]. Taj sistem obuhvatao je [[programski jezik]], [[operativni sistem]] i niz programskih alata. Njegov prijenosni dizajn utjecao je na razvoj ličnih računara i kasnije programske jezike, uključujući [[Java (programski jezik)|Javu]]. Istraživači univerziteta učestvovali su i u razvoju mrežnih tehnologija koje su doprinijele širenju [[Računarska mreža|računarskih mreža]] i razvoju [[internet]]a.<ref>{{cite web |title=Remembering Kenneth Bowles, Creator of UCSD Pascal |url=https://jacobsschool.ucsd.edu/news/release/2621?id=2621 |publisher=Jacobs School of Engineering, University of California San Diego |date=10. 9. 2018 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UCSD Pascal Reunion Symposium |url=https://jacobsschool.ucsd.edu/pascal |publisher=Jacobs School of Engineering, University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Za vrijeme kancelara [[Richard C. Atkinson|Richarda C. Atkinsona]], koji je tu funkciju obavljao od 1980. do 1995, univerzitet je dodatno ojačao veze s gradom [[San Diego]]m i tehnološkim kompanijama. Atkinsonova administracija podsticala je prijenos tehnologije iz akademskih istraživanja u [[privreda|privredu]]. U tom periodu proširena je inženjerska djelatnost, izgrađen je [[Superračunarski centar u San Diegu]], a razvijeni su programi iz [[Računarstvo|računarstva]], [[Elektrotehnika|elektrotehnike]] i bioinženjerstva. Broj nastavnika porastao je za približno polovinu, dok se broj studenata udvostručio i dostigao oko 18.000. Na kraju Atkinsonovog mandata, postdiplomski programi univerziteta zauzimali su visoko mjesto u nacionalnim procjenama istraživačkih ustanova.<ref name="Smilor_et_al_2007">{{cite journal |last1=Smilor |first1=Raymond |last2=O'Donnell |first2=Niall |last3=Stein |first3=Gregory |last4=Welborn |first4=Robert S. |title=The Research University and the Development of High-Technology Centers in the United States |journal=Economic Development Quarterly |volume=21 |issue=3 |date=2007 |pages=203–222 |doi=10.1177/0891242407299426 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0891242407299426 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Širenje univerziteta od 2000. === Početkom 21. stoljeća univerzitet je nastavio širiti akademsku ponudu osnivanjem novih profesionalnih škola i istraživačkih ustanova. Škola farmacije "Skaggs" odobrena je 2000, a prvi studenti upisani su 2002. Škola menadžmenta osnovana je 2001, a 2004. dobila je naziv Rady škola menadžmenta. Univerzitet je također učestvovao u osnivanju Kalifornijskog instituta za telekomunikacije i informacijsku tehnologiju, zajedničkog istraživačkog projekta s [[Univerzitet Kalifornije u Irvineu|Univerzitetom Kalifornije u Irvineu]].<ref>{{cite web |title=The UC San Diego Skaggs School of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences |url=https://catalog.ucsd.edu/graduate/graduate-professional-schools/skaggs-school-of-pharmacy/index.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Rady School of Management |url=https://catalog.ucsd.edu/graduate/graduate-professional-schools/rady-school/index.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je u tom periodu povećao i prihode od donacija i istraživačkih ugovora. Kampanja prikupljanja sredstava pokrenuta 2012. imala je prvobitni cilj od dvije milijarde dolara za deset godina. Taj iznos dostignut je već u julu 2019, tri godine prije planiranog roka, a kampanja je završena 2022. s ukupno prikupljene tri milijarde dolara.<ref>{{cite web |title=Two Billion Reasons to Celebrate |url=https://today.ucsd.edu/story/two-billion-reasons-to-celebrate |publisher=University of California San Diego |date=19. 8. 2019 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UC San Diego Becomes Nation's Youngest University to Reach $3 Billion in Fundraising Campaign |url=https://today.ucsd.edu/story/uc-san-diego-becomes-nations-youngest-university-to-reach-3-billion-in-fundraising-campaign |publisher=University of California San Diego |date=9. 6. 2022 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet se suočavao i s finansijskim poteškoćama povezanim s budžetskom krizom Kalifornije. Godine 2009. koristio je interni zajam od 40 miliona dolara iz vlastitih rezervi kako bi ublažio posljedice smanjenja državnog finansiranja. === Prelazak u prvu diviziju univerzitetskog sporta === Dana 27. novembra 2017. univerzitet je objavio da će napustiti Kalifornijsku međukolegijalnu atletsku asocijaciju, u kojoj se takmičio u okviru druge divizije Nacionalne univerzitetske atletske asocijacije (NCAA), i započeti prelazak u prvu diviziju. Dana 1. jula 2020. postao je član konferencije Big West, a njegovi sportski programi započeli su četverogodišnji prijelazni period u prvu diviziju. Taj proces završen je 1. jula 2024.<ref>{{cite web |title=UC San Diego Formally Joins Big West as Part of Transition to Division I |url=https://ucsdtritons.com/news/2020/7/1/general-uc-san-diego-formally-joins-big-west-as-part-of-transition-to-division-i.aspx |publisher=UC San Diego Athletics |date=1. 7. 2020 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=University of California, San Diego |url=https://web3.ncaa.org/directory/orgDetail?id=112 |publisher=National Collegiate Athletic Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Protesti i događaji od 2024. === U okviru talasa propalestinskih protesta na američkim univerzitetima, studenti i druge osobe povezane s protestnim pokretom postavili su 1. maja 2024. šatorski kamp u blizini univerzitetske šetnice Library Walk. Kamp je uklonjen 6. maja, kada je policija uhapsila 64 osobe, među kojima je bilo 40 studenata. Dva dana kasnije studenti su organizovali izlazak s nastave u znak protesta zbog hapšenja i postupanja univerzitetske uprave.<ref>{{cite web |title=UCSD Students Establish Pro-Palestine Encampment on Campus |url=https://www.kpbs.org/news/education/2024/05/01/ucsd-students-establish-pro-palestine-encampment-on-campus |work=KPBS Public Media |date=1. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |title=Police Raid U.C. San Diego Encampment and Arrest 64 Protesters |work=The New York Times |date=6. 5. 2024 |url=https://www.nytimes.com/2024/05/06/us/ucsd-campus-protests-arrests.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Henry |first=Kelvin |title=UC San Diego Students Walk Out of Class as Part of Pro-Palestinian Protests |url=https://www.nbcsandiego.com/news/local/uc-san-diego-students-walk-out-of-class-pro-palestinian-protests/3510124/ |work=NBC 7 San Diego |date=9. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U aprilu 2025. univerzitet se suočio s posljedicama saveznih mjera protiv međunarodnih studenata. Prema podacima univerziteta, evidencije 35 studenata u američkom sistemu za praćenje studenata i posjetilaca na razmjeni (SEVIS) bile su privremeno ukinute, a jedan student je deportovan. Univerzitet je 28. aprila objavio da su sve prethodno ukinute evidencije ponovo aktivirane. Mjere su izazvale proteste studenata i aktivista, uključujući članove Unije studenate za građanske slobode, koji su se protivili ukidanju studentskih viza i evidencija.<ref>{{cite web |title=Federal Actions FAQs |url=https://keyissues.ucsd.edu/latest-issues/federal-actions/federal-actions-faqs.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Aere |first=Jacob |title=UC San Diego Activists Protest Visa Revocations for Five Students |url=https://www.kpbs.org/news/education/2025/04/09/uc-san-diego-activists-protest-visa-revocations-for-five-students |work=KPBS Public Media |date=10. 4. 2025 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 2026. istraživački izvještaj portala CalMatters otkrio je da je policijska uprava univerziteta učestvovala u programu Operacija "Stonegarden", koji finansira savezne aktivnosti saradnje lokalnih policijskih agencija s američkom graničnom službom. Prema izvještaju, univerzitetska policija koristila je sredstva programa za patrole u priobalnim područjima povezanima s kampusom. Otkriće je izazvalo kritike studenata i zaposlenih, koji su izrazili zabrinutost zbog saradnje s federalnim službama za provođenje imigracijskih propisa. Nakon [[protest]]a i razgovora s predstavnicima univerziteta, objavljeno je da policijska uprava neće podnositi nove prijave za učešće u programu i da neće učestvovati u budućim operacijama finansiranim na taj način.<ref>{{cite news |last=Huss |first=Phoebe |title=Why This California University Helps with Border Patrol |url=https://calmatters.org/education/2026/02/uc-san-diego-homeland-security-border-patrol/ |work=CalMatters |date=10. 2. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Huss |first=Phoebe |title=A California University Is Cutting Ties with the Border Patrol after Student Outcry |url=https://calmatters.org/education/2026/07/uc-san-diego-homeland-security-border-patrol-students-protest/ |work=CalMatters |date=31. 7. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[TRI-D (raketni motor)]] * [[S*]] * [[Spisak astronauta obrazovanih na Univerzitetu Kalifornije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|University of California, San Diego}} * [https://ucsd.edu/ Službeni sajt] * [https://ucsdtritons.com/ Službeni sportski sajt] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] [[Kategorija:Univerzitet u Kaliforniji]] [[Kategorija:Univerziteti u Kaliforniji]] [[Kategorija:Univerziteti u SAD-u]] [[Kategorija:Obrazovne ustanove osnovane 1960.]] [[Kategorija:Osnovano u Kaliforniji 1960.]] [[Kategorija:San Diego]] 850i5sjvglwa24ywb6sj7nx14dlvefl 3936918 3936907 2026-10-24T18:03:40Z Bosancica by MK 173186 3936918 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Univerzitet Kalifornije u San Diegu | slika = [[Datoteka:Seal of the University of California, San Diego.svg|150px|class=skin-invert|Pečat Univerziteta Kalifornije u San Diegu]] | latinsko_ime = | moto = Fiat lux | motobos = Neka bude svjetlost | osnovan = {{start date and age|1960|11|18}} | vrsta = [[Javni univerzitet|Javni istraživački univerzitet]] | krovna = [[Univerzitet Kalifornije|Sistem Univerziteta u Kaliforniji]] | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = [[Asocijacija američkih univerziteta|AAU]]<br />[[Asocijacija univerziteta Pacifičkog obruča|APRU]]<br />[[Asocijacija istraživačkih univerziteta|URA]] | izdaci = 1,79 milijardi [[Američki dolar|USD]] (2025) | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = [[Pradeep Khosla]] | predsjednik = | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 10.814 | admin_osoblje = 31.665 | studenti = 45.087<ref name="UCSD_Campus">{{cite web |title=Campus Profile |url=https://univcomms.ucsd.edu/about/campus-profile/index.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | dodipl = 35.442 | dipl = 10.736 | doktorat = | ostali = | lokacija = | grad = [[San Diego]] ([[La Jolla]]) | savezna_država = [[Kalifornija]] | provincija = | država = [[Sjedinjene Američke Države]] | koor = {{Coord|32.8801|N|117.234|W|region:US-CA_type:edu|display=inline,title}} | kampus = Urbani (881 [[Hektar|ha]]) | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = Novine | slobodna_vrijednost = ''The UCSD Guardian'' | boje = {{color box|#182B49}} Mornarsko plava<br />{{color box|#00629B}} Plava<br />{{color box|#FFCD00}} Žuta<br />{{color box|#C69214}} Zlatna | atletika = [[I divizija NCAA-a]] – [[Konferencija Big West]] | sportovi = | nadimak = Tritons | maskota = [[Triton (mitologija)|Kralj Triton]] | udruženja = | web-sajt = [https://ucsd.edu ucsd.edu] | logo = [[Datoteka:University of California, San Diego logo.svg|200px|class=skin-invert]] | pushin_map = | fusnote = }} [[Datoteka:Price Center, UCSD.jpg|mini|desno|300px|Price centar, UCSD]] [[Datoteka:Scripps Institute of Oceanography Monument Sign.jpg|mini|desno|300px|Ploča Okeanografskog instituta "Scripps"]] '''Univerzitet Kalifornije u San Diegu''' ({{en|University of California, San Diego}}; '''UC San Diego''' ili '''UCSD''')je [[javni univerzitet|javni istraživački univerzitet]] u naselju [[La Jolla]] u gradu [[San Diego]], savezna država [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države]]. Osnovan je 1960. i najjužniji je od deset univerzitetskih kampusa sistema [[Univerzitet Kalifornije]]. Glavni kampus prostire se na približno 1.200 akri (486 hektara) u blizini obale [[Tihi okean|Tihog okeana]].<ref name="UCSD_Campus" /> Univerzitet obuhvata 12 akademskih jedinica i škola te osam rezidencijalnih koledža za studente osnovnih studija.<ref name="UCSD_Campus" /> Prema podacima univerziteta, u jesenjem semestru 2026. imao je ukupno 45.087 studenata.<ref name="UCSD_Campus" /> Prema klasifikaciji Carnegiejeve fondacije za unapređenje obrazovanja, svrstan je u kategoriju istraživačkih univerziteta R1, koja označava ustanove s veoma visokim nivoom istraživačke aktivnosti.<ref name="Carnegie_UCSD">{{cite web |title=University of California-San Diego |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-california-san-diego/ |publisher=Carnegie Classifications |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj kampusa === Kada su [[Regenti Univerziteta Kalifornije]] 1956. odobrili osnivanje novog kampusa u San Diegu, prvobitni plan predviđao je ustanovu usmjerenu na postdiplomsko obrazovanje i istraživanje u [[prirodne nauke|prirodnim naukama]], [[Matematika|matematici]] i [[Inženjerstvo|inženjerstvu]]. Lokalno stanovništvo podržalo je projekt, a iste godine odobren je prijenos približno 59 akri zemljišta uz obalu, u blizini tada već postojećeg [[Institut za okeanografiju "Scripps"|Instituta za okeanografiju "Scripps"]]. Planovi su kasnije prošireni, pa je univerzitet trebao obuhvatiti i dodatno zemljište sjeveroistočno od instituta te područje nekadašnje vojne baze Camp Matthews.<ref name="Kerr">{{cite book |last=Kerr |first=Clark |title=The Gold and the Blue: A Personal Memoir of the University of California, 1949–1967 |volume=1: Academic Triumphs |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=2003 |pages=248, 254–260 |isbn=978-0-520-22367-7 |url=https://books.google.ba/books?id=jMEZ_47vXkAC&pg=PA257 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Roger Revelle, tadašnji direktor Instituta "Scripps" i jedan od glavnih zagovornika osnivanja [[univerzitet]]a, imao je važnu ulogu u razvoju projekta. Međutim, njegovo protivljenje diskriminatornim praksama u sektoru nekretnina [[La Jolla|La Jolle]] izazvalo je sukobe s dijelom lokalnih konzervativaca i članovima univerzitetskog upravnog odbora, među kojima je bio [[Edwin W. Pauley]]. Revelle se također sukobio s biologom [[Jonas Salk|Jonasom Salkom]] oko lokacije planiranog [[Institut za biološke studije "Salk"|Instituta "Salk"]] u odnosu na novi univerzitetski kampus.<ref name="Kerr" /> Predsjednik Univerziteta Kalifornije [[Clark Kerr]] nastojao je osigurati podršku lokalnih donatora i gradskih vlasti, pa je prvobitni naziv projekta, Univerzitet Kalifornije u La Jolli, promijenjen u Univerzitet Kalifornije u San Diegu. Gradski birači prihvatili su predviđeni dio dogovora 1958, a regenti su 1960. odobrili izgradnju novog kampusa. Univerzitet je službeno osnovan 18. novembra 1960.<ref name="Timeline">{{cite web |title=Campus Timeline |url=https://ucsd.edu/timeline/ |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UCSD_Turns_60">{{cite web |title=UC San Diego Turns 60 |url=https://today.ucsd.edu/story/uc-san-diego-turns-60 |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Za prvog kancelara imenovan je [[Herbert York]], fizičar i prvi direktor Nacionalne laboratorije "Lawrence Livermore". Revelle, čiji su sukobi s Pauleyjem i Salkom otežali njegovu kandidaturu, nije imenovan na tu funkciju. York je planirao glavni kampus prema modelu [[Oxbridge]]a, nastojeći povezati akademske i istraživačke sadržaje s organizacijom univerzitetskih koledža.<ref name="Kerr" /> Od samog početka univerzitet je razvijan kao istraživačka ustanova. Među prvim angažovanim naučnicima bili su hemičar i kasniji dobitnik Nobelove nagrade [[Harold Urey]], kosmohemičar [[James R. Arnold]] i hemičar [[Hans Suess]]. [[Maria Goeppert Mayer]], koja će 1963. dobiti [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]], imenovana je profesoricom fizike 1960. Postdiplomski program otvoren je iste godine, s približno 20 nastavnika i istraživača te studijima iz [[Fizika|fizike]], [[Biologija|biologije]], [[Hemija|hemije]] i nauka o Zemlji. Dok nove zgrade nisu bile dovršene, dio nastave održavao se u prostorijama Instituta "Scripps".<ref name="Gribble">{{cite news |last=Gribble |first=Joanne |title=Forty Years of UCSD Perspective |work=San Diego Metropolitan |date=septembar 2000 |url=http://www.sandiegometro.com/2000/sep/coverstory.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417234035/http://www.sandiegometro.com/2000/sep/coverstory.html |archive-date=17. 4. 2008 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UCSD_Born">{{cite web |title=A University is Born |url=https://today.ucsd.edu/story/a-university-is-born |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Do 1963. dovršeni su prvi objekti za nastavu [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] i [[Inženjerstvo|inženjerstva]], dok je počela izgradnja prostora za [[Društvene nauke|društvene]] i [[Humanističke nauke|humanističke nauke]]. Prvi koledž novog kampusa, prvobitno nazvan "First", kasnije je dobio ime po Rogeru Revelleu. York je 1964. napustio mjesto kancelara, a naslijedio ga je historičar [[John Semple Galbraith]]. Prva generacija studenata osnovnih studija, koju je činilo 181 brucoš, upisala se u jesen 1964. Drugi koledž osnovan je 1964, a dvije godine kasnije dobio je ime po prirodoslovcu i konzervacionisti [[John Muir|Johnu Muiru]]. Medicinski fakultet primio je prvu generaciju studenata 1966.<ref name="Stadtman">{{cite book |last=Stadtman |first=Verne A. |title=The University of California, 1868–1968 |year=1970 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |pages=407–411}}</ref><ref name="Stadtman_1970">{{cite book |last=Stadtman |first=Verne A. |title=The University of California, 1868–1968 |location=New York |publisher=McGraw-Hill |year=1970 |pages=407–411 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001451650 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Studentski pokreti i protesti tokom 1960-ih i 1970-ih === Tokom druge polovine 1960-ih na univerzitetu su se, kao i na drugim američkim kampusima, razvili studentski pokreti povezani s protivljenjem američkom vojnom angažmanu u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Politički teoretičar [[Herbert Marcuse]], koji se fakultetu pridružio 1965, postao je jedna od prepoznatljivih intelektualnih figura radikalne ljevice. Njegovo djelovanje izazvalo je protivljenje dijela javnosti i [[Američka legija|Američke legije]], koja je ponudila da otkupi ostatak njegovog ugovora. Regenti Univerziteta Kalifornije ukorili su kancelara [[William J. McGill|Williama J. McGilla]] zbog odbrane Marcusea u ime akademske slobode, ali daljnje mjere protiv profesora nisu poduzete.<ref name="Gribble" /> Studentski protesti intenzivirali su se 1970. nakon proširenja rata na [[Kambodža|Kambodžu]] i ubistava studenata tokom protesta na [[Državni univerzitet Kent|Državnom univerzitetu Kent]]. Više od 200 studenata zauzelo je zgradu Urey Hall. Dana 10. maja 1970. student historije [[Samospaljivanje Georgea Winnea Jr.|George Winne Jr.]] izvršio je samospaljivanje na univerzitetskom kampusu u znak protesta protiv rata. Njegova smrt ostala je jedan od najznačajnijih događaja u historiji studentskog aktivizma na univerzitetu. Kasnije je u kampusu postavljeno spomen-obilježje posvećeno studentima koji su protestovali za [[mir]].<ref>{{cite web |title=New Campus Memorial Honors Protesters for Peace |url=https://today.ucsd.edu/story/new_campus_memorial_honors_protesters_for_peace |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Joyner |first=Owen |title=Student Sets Self Afire; Dies to Protest War |work=Triton Times |date=12. 5. 1970 |volume=10 |issue=11 |pages=1 |url=https://library.ucsd.edu/dc/object/bb14004249/_1.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Razvoj istraživanja i tehnološke djelatnosti === Istraživački rad nastavnika i studenata oblikovao je akademski identitet univerziteta od njegovih početaka. Među značajnim doprinosima povezanim s istraživačima koji su radili u San Diegu bili su [[Keelingova krivulja]], koja prikazuje rast koncentracije ugljendioksida u atmosferi i postala je jedan od osnovnih indikatora promjena u globalnoj klimi, te eksperiment [[Miller–Ureyjev eksperiment|Miller–Urey]], važan za razvoj istraživanja hemijskog porijekla života. Univerzitet je razvio snažne istraživačke programe u prirodnim naukama, medicini, inženjerstvu i računarstvu.<ref name="Miller_Urey_1959">{{cite journal |last1=Miller |first1=Stanley L. |last2=Urey |first2=Harold C. |title=Organic Compound Synthesis on the Primitive Earth |journal=Science |volume=130 |issue=3370 |date=31. 7. 1959 |pages=245–251 |doi=10.1126/science.130.3370.245 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.130.3370.245 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1970-ih i 1980-ih značajan doprinos razvoju računarstva dao je [[Kenneth Bowles]], profesor koji je predvodio projekt razvoja sistema [[UCSD Pascal]]. Taj sistem obuhvatao je [[programski jezik]], [[operativni sistem]] i niz programskih alata. Njegov prijenosni dizajn utjecao je na razvoj ličnih računara i kasnije programske jezike, uključujući [[Java (programski jezik)|Javu]]. Istraživači univerziteta učestvovali su i u razvoju mrežnih tehnologija koje su doprinijele širenju [[Računarska mreža|računarskih mreža]] i razvoju [[internet]]a.<ref>{{cite web |title=Remembering Kenneth Bowles, Creator of UCSD Pascal |url=https://jacobsschool.ucsd.edu/news/release/2621?id=2621 |publisher=Jacobs School of Engineering, University of California San Diego |date=10. 9. 2018 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UCSD Pascal Reunion Symposium |url=https://jacobsschool.ucsd.edu/pascal |publisher=Jacobs School of Engineering, University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Za vrijeme kancelara [[Richard C. Atkinson|Richarda C. Atkinsona]], koji je tu funkciju obavljao od 1980. do 1995, univerzitet je dodatno ojačao veze s gradom [[San Diego]]m i tehnološkim kompanijama. Atkinsonova administracija podsticala je prijenos tehnologije iz akademskih istraživanja u [[privreda|privredu]]. U tom periodu proširena je inženjerska djelatnost, izgrađen je [[Superračunarski centar u San Diegu]], a razvijeni su programi iz [[Računarstvo|računarstva]], [[Elektrotehnika|elektrotehnike]] i bioinženjerstva. Broj nastavnika porastao je za približno polovinu, dok se broj studenata udvostručio i dostigao oko 18.000. Na kraju Atkinsonovog mandata, postdiplomski programi univerziteta zauzimali su visoko mjesto u nacionalnim procjenama istraživačkih ustanova.<ref name="Smilor_et_al_2007">{{cite journal |last1=Smilor |first1=Raymond |last2=O'Donnell |first2=Niall |last3=Stein |first3=Gregory |last4=Welborn |first4=Robert S. |title=The Research University and the Development of High-Technology Centers in the United States |journal=Economic Development Quarterly |volume=21 |issue=3 |date=2007 |pages=203–222 |doi=10.1177/0891242407299426 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0891242407299426 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Širenje univerziteta od 2000. === Početkom 21. stoljeća univerzitet je nastavio širiti akademsku ponudu osnivanjem novih profesionalnih škola i istraživačkih ustanova. Škola farmacije "Skaggs" odobrena je 2000, a prvi studenti upisani su 2002. Škola menadžmenta osnovana je 2001, a 2004. dobila je naziv Rady škola menadžmenta. Univerzitet je također učestvovao u osnivanju Kalifornijskog instituta za telekomunikacije i informacijsku tehnologiju, zajedničkog istraživačkog projekta s [[Univerzitet Kalifornije u Irvineu|Univerzitetom Kalifornije u Irvineu]].<ref>{{cite web |title=The UC San Diego Skaggs School of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences |url=https://catalog.ucsd.edu/graduate/graduate-professional-schools/skaggs-school-of-pharmacy/index.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Rady School of Management |url=https://catalog.ucsd.edu/graduate/graduate-professional-schools/rady-school/index.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je u tom periodu povećao i prihode od donacija i istraživačkih ugovora. Kampanja prikupljanja sredstava pokrenuta 2012. imala je prvobitni cilj od dvije milijarde dolara za deset godina. Taj iznos dostignut je već u julu 2019, tri godine prije planiranog roka, a kampanja je završena 2022. s ukupno prikupljene tri milijarde dolara.<ref>{{cite web |title=Two Billion Reasons to Celebrate |url=https://today.ucsd.edu/story/two-billion-reasons-to-celebrate |publisher=University of California San Diego |date=19. 8. 2019 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UC San Diego Becomes Nation's Youngest University to Reach $3 Billion in Fundraising Campaign |url=https://today.ucsd.edu/story/uc-san-diego-becomes-nations-youngest-university-to-reach-3-billion-in-fundraising-campaign |publisher=University of California San Diego |date=9. 6. 2022 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet se suočavao i s finansijskim poteškoćama povezanim s budžetskom krizom Kalifornije. Godine 2009. koristio je interni zajam od 40 miliona dolara iz vlastitih rezervi kako bi ublažio posljedice smanjenja državnog finansiranja. === Prelazak u prvu diviziju univerzitetskog sporta === Dana 27. novembra 2017. univerzitet je objavio da će napustiti Kalifornijsku međukolegijalnu atletsku asocijaciju, u kojoj se takmičio u okviru druge divizije Nacionalne univerzitetske atletske asocijacije (NCAA), i započeti prelazak u prvu diviziju. Dana 1. jula 2020. postao je član konferencije Big West, a njegovi sportski programi započeli su četverogodišnji prijelazni period u prvu diviziju. Taj proces završen je 1. jula 2024.<ref>{{cite web |title=UC San Diego Formally Joins Big West as Part of Transition to Division I |url=https://ucsdtritons.com/news/2020/7/1/general-uc-san-diego-formally-joins-big-west-as-part-of-transition-to-division-i.aspx |publisher=UC San Diego Athletics |date=1. 7. 2020 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=University of California, San Diego |url=https://web3.ncaa.org/directory/orgDetail?id=112 |publisher=National Collegiate Athletic Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Protesti i događaji od 2024. === U okviru talasa propalestinskih protesta na američkim univerzitetima, studenti i druge osobe povezane s protestnim pokretom postavili su 1. maja 2024. šatorski kamp u blizini univerzitetske šetnice Library Walk. Kamp je uklonjen 6. maja, kada je policija uhapsila 64 osobe, među kojima je bilo 40 studenata. Dva dana kasnije studenti su organizovali izlazak s nastave u znak protesta zbog hapšenja i postupanja univerzitetske uprave.<ref>{{cite web |title=UCSD Students Establish Pro-Palestine Encampment on Campus |url=https://www.kpbs.org/news/education/2024/05/01/ucsd-students-establish-pro-palestine-encampment-on-campus |work=KPBS Public Media |date=1. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |title=Police Raid U.C. San Diego Encampment and Arrest 64 Protesters |work=The New York Times |date=6. 5. 2024 |url=https://www.nytimes.com/2024/05/06/us/ucsd-campus-protests-arrests.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Henry |first=Kelvin |title=UC San Diego Students Walk Out of Class as Part of Pro-Palestinian Protests |url=https://www.nbcsandiego.com/news/local/uc-san-diego-students-walk-out-of-class-pro-palestinian-protests/3510124/ |work=NBC 7 San Diego |date=9. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U aprilu 2025. univerzitet se suočio s posljedicama saveznih mjera protiv međunarodnih studenata. Prema podacima univerziteta, evidencije 35 studenata u američkom sistemu za praćenje studenata i posjetilaca na razmjeni (SEVIS) bile su privremeno ukinute, a jedan student je deportovan. Univerzitet je 28. aprila objavio da su sve prethodno ukinute evidencije ponovo aktivirane. Mjere su izazvale proteste studenata i aktivista, uključujući članove Unije studenate za građanske slobode, koji su se protivili ukidanju studentskih viza i evidencija.<ref>{{cite web |title=Federal Actions FAQs |url=https://keyissues.ucsd.edu/latest-issues/federal-actions/federal-actions-faqs.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Aere |first=Jacob |title=UC San Diego Activists Protest Visa Revocations for Five Students |url=https://www.kpbs.org/news/education/2025/04/09/uc-san-diego-activists-protest-visa-revocations-for-five-students |work=KPBS Public Media |date=10. 4. 2025 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 2026. istraživački izvještaj portala CalMatters otkrio je da je policijska uprava univerziteta učestvovala u programu Operacija "Stonegarden", koji finansira savezne aktivnosti saradnje lokalnih policijskih agencija s američkom graničnom službom. Prema izvještaju, univerzitetska policija koristila je sredstva programa za patrole u priobalnim područjima povezanima s kampusom. Otkriće je izazvalo kritike studenata i zaposlenih, koji su izrazili zabrinutost zbog saradnje s federalnim službama za provođenje imigracijskih propisa. Nakon [[protest]]a i razgovora s predstavnicima univerziteta, objavljeno je da policijska uprava neće podnositi nove prijave za učešće u programu i da neće učestvovati u budućim operacijama finansiranim na taj način.<ref>{{cite news |last=Huss |first=Phoebe |title=Why This California University Helps with Border Patrol |url=https://calmatters.org/education/2026/02/uc-san-diego-homeland-security-border-patrol/ |work=CalMatters |date=10. 2. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Huss |first=Phoebe |title=A California University Is Cutting Ties with the Border Patrol after Student Outcry |url=https://calmatters.org/education/2026/07/uc-san-diego-homeland-security-border-patrol-students-protest/ |work=CalMatters |date=31. 7. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[TRI-D (raketni motor)]] * [[S*]] * [[Spisak astronauta obrazovanih na Univerzitetu Kalifornije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|University of California, San Diego}} * [https://ucsd.edu/ Službeni sajt] * [https://ucsdtritons.com/ Službeni sportski sajt] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] [[Kategorija:Univerzitet u Kaliforniji]] [[Kategorija:Univerziteti u Kaliforniji]] [[Kategorija:Univerziteti u SAD-u]] [[Kategorija:Obrazovne ustanove osnovane 1960.]] [[Kategorija:Osnovano u Kaliforniji 1960.]] [[Kategorija:San Diego]] anuyf82r2hpyts6m9vhevovop3h0uqe 3937026 3936918 2026-10-24T21:54:19Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 3937026 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Univerzitet Kalifornije u San Diegu | slika = [[Datoteka:Seal of the University of California, San Diego.svg|150px|class=skin-invert|Pečat Univerziteta Kalifornije u San Diegu]] | latinsko_ime = | moto = Fiat lux | motobos = Neka bude svjetlost | osnovan = {{start date and age|1960|11|18}} | vrsta = [[Javni univerzitet|Javni istraživački univerzitet]] | krovna = [[Univerzitet Kalifornije|Sistem Univerziteta u Kaliforniji]] | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = [[Asocijacija američkih univerziteta|AAU]]<br />[[Asocijacija univerziteta Pacifičkog obruča|APRU]]<br />[[Asocijacija istraživačkih univerziteta|URA]] | izdaci = 1,79 milijardi [[Američki dolar|USD]] (2025) | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = [[Pradeep Khosla]] | predsjednik = | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 10.814 | admin_osoblje = 31.665 | studenti = 45.087<ref name="UCSD_Campus">{{cite web |title=Campus Profile |url=https://univcomms.ucsd.edu/about/campus-profile/index.html |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | dodipl = 35.442 | dipl = 10.736 | doktorat = | ostali = | lokacija = | grad = [[San Diego]] ([[La Jolla]]) | savezna_država = [[Kalifornija]] | provincija = | država = [[Sjedinjene Američke Države]] | koor = {{Coord|32.8801|N|117.234|W|region:US-CA_type:edu|display=inline,title}} | kampus = Urbani (881 [[Hektar|ha]]) | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = Novine | slobodna_vrijednost = ''The UCSD Guardian'' | boje = {{color box|#182B49}} Mornarsko plava<br />{{color box|#00629B}} Plava<br />{{color box|#FFCD00}} Žuta<br />{{color box|#C69214}} Zlatna | atletika = [[I divizija NCAA-a]] – [[Konferencija Big West]] | sportovi = | nadimak = Tritons | maskota = [[Triton (mitologija)|Kralj Triton]] | udruženja = | web-sajt = [https://ucsd.edu ucsd.edu] | logo = [[Datoteka:University of California, San Diego logo.svg|200px|class=skin-invert]] | pushin_map = | fusnote = }} [[Datoteka:Price Center, UCSD.jpg|mini|desno|300px|Price centar, UCSD]] [[Datoteka:Scripps Institute of Oceanography Monument Sign.jpg|mini|desno|300px|Ploča Okeanografskog instituta "Scripps"]] '''Univerzitet Kalifornije u San Diegu''' ({{en|University of California, San Diego}}; '''UC San Diego''' ili '''UCSD''')je [[javni univerzitet|javni istraživački univerzitet]] u naselju [[La Jolla]] u gradu [[San Diego]], savezna država [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države]]. Osnovan je 1960. i najjužniji je od deset univerzitetskih kampusa sistema [[Univerzitet Kalifornije]]. Glavni kampus prostire se na približno 1.200 akri (486 hektara) u blizini obale [[Tihi okean|Tihog okeana]].<ref name="UCSD_Campus" /> Univerzitet obuhvata 12 akademskih jedinica i škola te osam rezidencijalnih koledža za studente osnovnih studija.<ref name="UCSD_Campus" /> Prema podacima univerziteta, u jesenjem semestru 2026. imao je ukupno 45.087 studenata.<ref name="UCSD_Campus" /> Prema klasifikaciji Carnegiejeve fondacije za unapređenje obrazovanja, svrstan je u kategoriju istraživačkih univerziteta R1, koja označava ustanove s veoma visokim nivoom istraživačke aktivnosti.<ref name="Carnegie_UCSD">{{cite web |title=University of California-San Diego |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-california-san-diego/ |publisher=Carnegie Classifications |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj kampusa === Kada su [[Regenti Univerziteta Kalifornije]] 1956. odobrili osnivanje novog kampusa u San Diegu, prvobitni plan predviđao je ustanovu usmjerenu na postdiplomsko obrazovanje i istraživanje u [[prirodne nauke|prirodnim naukama]], [[Matematika|matematici]] i [[Inženjerstvo|inženjerstvu]]. Lokalno stanovništvo podržalo je projekt, a iste godine odobren je prijenos približno 59 akri zemljišta uz obalu, u blizini tada već postojećeg [[Institut za okeanografiju "Scripps"|Instituta za okeanografiju "Scripps"]]. Planovi su kasnije prošireni, pa je univerzitet trebao obuhvatiti i dodatno zemljište sjeveroistočno od instituta te područje nekadašnje vojne baze Camp Matthews.<ref name="Kerr">{{cite book |last=Kerr |first=Clark |title=The Gold and the Blue: A Personal Memoir of the University of California, 1949–1967 |volume=1: Academic Triumphs |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=2003 |pages=248, 254–260 |isbn=978-0-520-22367-7 |url=https://books.google.ba/books?id=jMEZ_47vXkAC&pg=PA257 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Roger Revelle, tadašnji direktor Instituta "Scripps" i jedan od glavnih zagovornika osnivanja [[univerzitet]]a, imao je važnu ulogu u razvoju projekta. Međutim, njegovo protivljenje diskriminatornim praksama u sektoru nekretnina [[La Jolla|La Jolle]] izazvalo je sukobe s dijelom lokalnih konzervativaca i članovima univerzitetskog upravnog odbora, među kojima je bio [[Edwin W. Pauley]]. Revelle se također sukobio s biologom [[Jonas Salk|Jonasom Salkom]] oko lokacije planiranog [[Institut za biološke studije "Salk"|Instituta "Salk"]] u odnosu na novi univerzitetski kampus.<ref name="Kerr" /> Predsjednik Univerziteta Kalifornije [[Clark Kerr]] nastojao je osigurati podršku lokalnih donatora i gradskih vlasti, pa je prvobitni naziv projekta, Univerzitet Kalifornije u La Jolli, promijenjen u Univerzitet Kalifornije u San Diegu. Gradski birači prihvatili su predviđeni dio dogovora 1958, a regenti su 1960. odobrili izgradnju novog kampusa. Univerzitet je službeno osnovan 18. novembra 1960.<ref name="Timeline">{{cite web |title=Campus Timeline |url=https://ucsd.edu/timeline/ |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UCSD_Turns_60">{{cite web |title=UC San Diego Turns 60 |url=https://today.ucsd.edu/story/uc-san-diego-turns-60 |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Za prvog kancelara imenovan je [[Herbert York]], fizičar i prvi direktor Nacionalne laboratorije "Lawrence Livermore". Revelle, čiji su sukobi s Pauleyjem i Salkom otežali njegovu kandidaturu, nije imenovan na tu funkciju. York je planirao glavni kampus prema modelu [[Oxbridge]]a, nastojeći povezati akademske i istraživačke sadržaje s organizacijom univerzitetskih koledža.<ref name="Kerr" /> Od samog početka univerzitet je razvijan kao istraživačka ustanova. Među prvim angažovanim naučnicima bili su hemičar i kasniji dobitnik Nobelove nagrade [[Harold Urey]], kosmohemičar [[James R. Arnold]] i hemičar [[Hans Suess]]. [[Maria Goeppert Mayer]], koja će 1963. dobiti [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]], imenovana je profesoricom fizike 1960. Postdiplomski program otvoren je iste godine, s približno 20 nastavnika i istraživača te studijima iz [[Fizika|fizike]], [[Biologija|biologije]], [[Hemija|hemije]] i nauka o Zemlji. Dok nove zgrade nisu bile dovršene, dio nastave održavao se u prostorijama Instituta "Scripps".<ref name="Gribble">{{cite news |last=Gribble |first=Joanne |title=Forty Years of UCSD Perspective |work=San Diego Metropolitan |date=septembar 2000 |url=http://www.sandiegometro.com/2000/sep/coverstory.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417234035/http://www.sandiegometro.com/2000/sep/coverstory.html |archive-date=17. 4. 2008 |url-status=dead |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UCSD_Born">{{cite web |title=A University is Born |url=https://today.ucsd.edu/story/a-university-is-born |publisher=University of California, San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Do 1963. dovršeni su prvi objekti za nastavu [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] i [[Inženjerstvo|inženjerstva]], dok je počela izgradnja prostora za [[Društvene nauke|društvene]] i [[Humanističke nauke|humanističke nauke]]. Prvi koledž novog kampusa, prvobitno nazvan "First", kasnije je dobio ime po Rogeru Revelleu. York je 1964. napustio mjesto kancelara, a naslijedio ga je historičar [[John Semple Galbraith]]. Prva generacija studenata osnovnih studija, koju je činilo 181 brucoš, upisala se u jesen 1964. Drugi koledž osnovan je 1964, a dvije godine kasnije dobio je ime po prirodoslovcu i konzervacionisti [[John Muir|Johnu Muiru]]. Medicinski fakultet primio je prvu generaciju studenata 1966.<ref name="Stadtman">{{cite book |last=Stadtman |first=Verne A. |title=The University of California, 1868–1968 |url=https://archive.org/details/universityofcali00stad |year=1970 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |pages=[https://archive.org/details/universityofcali00stad/page/407 407]–411}}</ref><ref name="Stadtman_1970">{{cite book |last=Stadtman |first=Verne A. |title=The University of California, 1868–1968 |location=New York |publisher=McGraw-Hill |year=1970 |pages=407–411 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001451650 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Studentski pokreti i protesti tokom 1960-ih i 1970-ih === Tokom druge polovine 1960-ih na univerzitetu su se, kao i na drugim američkim kampusima, razvili studentski pokreti povezani s protivljenjem američkom vojnom angažmanu u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Politički teoretičar [[Herbert Marcuse]], koji se fakultetu pridružio 1965, postao je jedna od prepoznatljivih intelektualnih figura radikalne ljevice. Njegovo djelovanje izazvalo je protivljenje dijela javnosti i [[Američka legija|Američke legije]], koja je ponudila da otkupi ostatak njegovog ugovora. Regenti Univerziteta Kalifornije ukorili su kancelara [[William J. McGill|Williama J. McGilla]] zbog odbrane Marcusea u ime akademske slobode, ali daljnje mjere protiv profesora nisu poduzete.<ref name="Gribble" /> Studentski protesti intenzivirali su se 1970. nakon proširenja rata na [[Kambodža|Kambodžu]] i ubistava studenata tokom protesta na [[Državni univerzitet Kent|Državnom univerzitetu Kent]]. Više od 200 studenata zauzelo je zgradu Urey Hall. Dana 10. maja 1970. student historije [[Samospaljivanje Georgea Winnea Jr.|George Winne Jr.]] izvršio je samospaljivanje na univerzitetskom kampusu u znak protesta protiv rata. Njegova smrt ostala je jedan od najznačajnijih događaja u historiji studentskog aktivizma na univerzitetu. Kasnije je u kampusu postavljeno spomen-obilježje posvećeno studentima koji su protestovali za [[mir]].<ref>{{cite web |title=New Campus Memorial Honors Protesters for Peace |url=https://today.ucsd.edu/story/new_campus_memorial_honors_protesters_for_peace |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Joyner |first=Owen |title=Student Sets Self Afire; Dies to Protest War |work=Triton Times |date=12. 5. 1970 |volume=10 |issue=11 |pages=1 |url=https://library.ucsd.edu/dc/object/bb14004249/_1.pdf |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Razvoj istraživanja i tehnološke djelatnosti === Istraživački rad nastavnika i studenata oblikovao je akademski identitet univerziteta od njegovih početaka. Među značajnim doprinosima povezanim s istraživačima koji su radili u San Diegu bili su [[Keelingova krivulja]], koja prikazuje rast koncentracije ugljendioksida u atmosferi i postala je jedan od osnovnih indikatora promjena u globalnoj klimi, te eksperiment [[Miller–Ureyjev eksperiment|Miller–Urey]], važan za razvoj istraživanja hemijskog porijekla života. Univerzitet je razvio snažne istraživačke programe u prirodnim naukama, medicini, inženjerstvu i računarstvu.<ref name="Miller_Urey_1959">{{cite journal |last1=Miller |first1=Stanley L. |last2=Urey |first2=Harold C. |title=Organic Compound Synthesis on the Primitive Earth |journal=Science |volume=130 |issue=3370 |date=31. 7. 1959 |pages=245–251 |doi=10.1126/science.130.3370.245 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.130.3370.245 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1970-ih i 1980-ih značajan doprinos razvoju računarstva dao je [[Kenneth Bowles]], profesor koji je predvodio projekt razvoja sistema [[UCSD Pascal]]. Taj sistem obuhvatao je [[programski jezik]], [[operativni sistem]] i niz programskih alata. Njegov prijenosni dizajn utjecao je na razvoj ličnih računara i kasnije programske jezike, uključujući [[Java (programski jezik)|Javu]]. Istraživači univerziteta učestvovali su i u razvoju mrežnih tehnologija koje su doprinijele širenju [[Računarska mreža|računarskih mreža]] i razvoju [[internet]]a.<ref>{{cite web |title=Remembering Kenneth Bowles, Creator of UCSD Pascal |url=https://jacobsschool.ucsd.edu/news/release/2621?id=2621 |publisher=Jacobs School of Engineering, University of California San Diego |date=10. 9. 2018 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UCSD Pascal Reunion Symposium |url=https://jacobsschool.ucsd.edu/pascal |publisher=Jacobs School of Engineering, University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Za vrijeme kancelara [[Richard C. Atkinson|Richarda C. Atkinsona]], koji je tu funkciju obavljao od 1980. do 1995, univerzitet je dodatno ojačao veze s gradom [[San Diego]]m i tehnološkim kompanijama. Atkinsonova administracija podsticala je prijenos tehnologije iz akademskih istraživanja u [[privreda|privredu]]. U tom periodu proširena je inženjerska djelatnost, izgrađen je [[Superračunarski centar u San Diegu]], a razvijeni su programi iz [[Računarstvo|računarstva]], [[Elektrotehnika|elektrotehnike]] i bioinženjerstva. Broj nastavnika porastao je za približno polovinu, dok se broj studenata udvostručio i dostigao oko 18.000. Na kraju Atkinsonovog mandata, postdiplomski programi univerziteta zauzimali su visoko mjesto u nacionalnim procjenama istraživačkih ustanova.<ref name="Smilor_et_al_2007">{{cite journal |last1=Smilor |first1=Raymond |last2=O'Donnell |first2=Niall |last3=Stein |first3=Gregory |last4=Welborn |first4=Robert S. |title=The Research University and the Development of High-Technology Centers in the United States |journal=Economic Development Quarterly |volume=21 |issue=3 |date=2007 |pages=203–222 |doi=10.1177/0891242407299426 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0891242407299426 |url-access=subscription |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Širenje univerziteta od 2000. === Početkom 21. stoljeća univerzitet je nastavio širiti akademsku ponudu osnivanjem novih profesionalnih škola i istraživačkih ustanova. Škola farmacije "Skaggs" odobrena je 2000, a prvi studenti upisani su 2002. Škola menadžmenta osnovana je 2001, a 2004. dobila je naziv Rady škola menadžmenta. Univerzitet je također učestvovao u osnivanju Kalifornijskog instituta za telekomunikacije i informacijsku tehnologiju, zajedničkog istraživačkog projekta s [[Univerzitet Kalifornije u Irvineu|Univerzitetom Kalifornije u Irvineu]].<ref>{{cite web |title=The UC San Diego Skaggs School of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences |url=https://catalog.ucsd.edu/graduate/graduate-professional-schools/skaggs-school-of-pharmacy/index.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Rady School of Management |url=https://catalog.ucsd.edu/graduate/graduate-professional-schools/rady-school/index.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je u tom periodu povećao i prihode od donacija i istraživačkih ugovora. Kampanja prikupljanja sredstava pokrenuta 2012. imala je prvobitni cilj od dvije milijarde dolara za deset godina. Taj iznos dostignut je već u julu 2019, tri godine prije planiranog roka, a kampanja je završena 2022. s ukupno prikupljene tri milijarde dolara.<ref>{{cite web |title=Two Billion Reasons to Celebrate |url=https://today.ucsd.edu/story/two-billion-reasons-to-celebrate |publisher=University of California San Diego |date=19. 8. 2019 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UC San Diego Becomes Nation's Youngest University to Reach $3 Billion in Fundraising Campaign |url=https://today.ucsd.edu/story/uc-san-diego-becomes-nations-youngest-university-to-reach-3-billion-in-fundraising-campaign |publisher=University of California San Diego |date=9. 6. 2022 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet se suočavao i s finansijskim poteškoćama povezanim s budžetskom krizom Kalifornije. Godine 2009. koristio je interni zajam od 40 miliona dolara iz vlastitih rezervi kako bi ublažio posljedice smanjenja državnog finansiranja. === Prelazak u prvu diviziju univerzitetskog sporta === Dana 27. novembra 2017. univerzitet je objavio da će napustiti Kalifornijsku međukolegijalnu atletsku asocijaciju, u kojoj se takmičio u okviru druge divizije Nacionalne univerzitetske atletske asocijacije (NCAA), i započeti prelazak u prvu diviziju. Dana 1. jula 2020. postao je član konferencije Big West, a njegovi sportski programi započeli su četverogodišnji prijelazni period u prvu diviziju. Taj proces završen je 1. jula 2024.<ref>{{cite web |title=UC San Diego Formally Joins Big West as Part of Transition to Division I |url=https://ucsdtritons.com/news/2020/7/1/general-uc-san-diego-formally-joins-big-west-as-part-of-transition-to-division-i.aspx |publisher=UC San Diego Athletics |date=1. 7. 2020 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=University of California, San Diego |url=https://web3.ncaa.org/directory/orgDetail?id=112 |publisher=National Collegiate Athletic Association |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Protesti i događaji od 2024. === U okviru talasa propalestinskih protesta na američkim univerzitetima, studenti i druge osobe povezane s protestnim pokretom postavili su 1. maja 2024. šatorski kamp u blizini univerzitetske šetnice Library Walk. Kamp je uklonjen 6. maja, kada je policija uhapsila 64 osobe, među kojima je bilo 40 studenata. Dva dana kasnije studenti su organizovali izlazak s nastave u znak protesta zbog hapšenja i postupanja univerzitetske uprave.<ref>{{cite web |title=UCSD Students Establish Pro-Palestine Encampment on Campus |url=https://www.kpbs.org/news/education/2024/05/01/ucsd-students-establish-pro-palestine-encampment-on-campus |work=KPBS Public Media |date=1. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |title=Police Raid U.C. San Diego Encampment and Arrest 64 Protesters |work=The New York Times |date=6. 5. 2024 |url=https://www.nytimes.com/2024/05/06/us/ucsd-campus-protests-arrests.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Henry |first=Kelvin |title=UC San Diego Students Walk Out of Class as Part of Pro-Palestinian Protests |url=https://www.nbcsandiego.com/news/local/uc-san-diego-students-walk-out-of-class-pro-palestinian-protests/3510124/ |work=NBC 7 San Diego |date=9. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U aprilu 2025. univerzitet se suočio s posljedicama saveznih mjera protiv međunarodnih studenata. Prema podacima univerziteta, evidencije 35 studenata u američkom sistemu za praćenje studenata i posjetilaca na razmjeni (SEVIS) bile su privremeno ukinute, a jedan student je deportovan. Univerzitet je 28. aprila objavio da su sve prethodno ukinute evidencije ponovo aktivirane. Mjere su izazvale proteste studenata i aktivista, uključujući članove Unije studenate za građanske slobode, koji su se protivili ukidanju studentskih viza i evidencija.<ref>{{cite web |title=Federal Actions FAQs |url=https://keyissues.ucsd.edu/latest-issues/federal-actions/federal-actions-faqs.html |publisher=University of California San Diego |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Aere |first=Jacob |title=UC San Diego Activists Protest Visa Revocations for Five Students |url=https://www.kpbs.org/news/education/2025/04/09/uc-san-diego-activists-protest-visa-revocations-for-five-students |work=KPBS Public Media |date=10. 4. 2025 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 2026. istraživački izvještaj portala CalMatters otkrio je da je policijska uprava univerziteta učestvovala u programu Operacija "Stonegarden", koji finansira savezne aktivnosti saradnje lokalnih policijskih agencija s američkom graničnom službom. Prema izvještaju, univerzitetska policija koristila je sredstva programa za patrole u priobalnim područjima povezanima s kampusom. Otkriće je izazvalo kritike studenata i zaposlenih, koji su izrazili zabrinutost zbog saradnje s federalnim službama za provođenje imigracijskih propisa. Nakon [[protest]]a i razgovora s predstavnicima univerziteta, objavljeno je da policijska uprava neće podnositi nove prijave za učešće u programu i da neće učestvovati u budućim operacijama finansiranim na taj način.<ref>{{cite news |last=Huss |first=Phoebe |title=Why This California University Helps with Border Patrol |url=https://calmatters.org/education/2026/02/uc-san-diego-homeland-security-border-patrol/ |work=CalMatters |date=10. 2. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Huss |first=Phoebe |title=A California University Is Cutting Ties with the Border Patrol after Student Outcry |url=https://calmatters.org/education/2026/07/uc-san-diego-homeland-security-border-patrol-students-protest/ |work=CalMatters |date=31. 7. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[TRI-D (raketni motor)]] * [[S*]] * [[Spisak astronauta obrazovanih na Univerzitetu Kalifornije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|University of California, San Diego}} * [https://ucsd.edu/ Službeni sajt] * [https://ucsdtritons.com/ Službeni sportski sajt] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Univerzitet Kalifornije u San Diegu]] [[Kategorija:Univerzitet u Kaliforniji]] [[Kategorija:Univerziteti u Kaliforniji]] [[Kategorija:Univerziteti u SAD-u]] [[Kategorija:Obrazovne ustanove osnovane 1960.]] [[Kategorija:Osnovano u Kaliforniji 1960.]] [[Kategorija:San Diego]] n4so8xnswc5j4c1smx9y3df2m3y9wo4 Razgovor:Univerzitet Kalifornije u San Diegu 1 538892 3936908 2026-10-24T14:18:56Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936908 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Datoteka:Logotip Univerziteta Rockefeller.webp 6 538893 3936921 2026-10-24T18:12:11Z Bosancica by MK 173186 {{Infoslika |Opis= Službeni pečat/logotip Rockefellerovog univerziteta (The Rockefeller University seal). Slika je u niskoj rezoluciji i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije ustanove u infokutiji i biografskim člancima povezanim s ovom institucijom. |Izvor= https://en.wikipedia.org/wiki/Rockefeller_University#/media/File:Rockefeller_University_seal.svg |Datum= 24. oktobar 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= The Rockefeller University (vlasnik autorskih prava / zaštitnog znaka) |O... 3936921 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Službeni pečat/logotip Rockefellerovog univerziteta (The Rockefeller University seal). Slika je u niskoj rezoluciji i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije ustanove u infokutiji i biografskim člancima povezanim s ovom institucijom. |Izvor= https://en.wikipedia.org/wiki/Rockefeller_University#/media/File:Rockefeller_University_seal.svg |Datum= 24. oktobar 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= The Rockefeller University (vlasnik autorskih prava / zaštitnog znaka) |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Rockefeller University]] (i/ili u članku [[Donald O. Hebb]]). Logotip/pečat služi za vizuelnu identifikaciju službenog simbola univerziteta u edukativne i enciklopedijske svrhe. Zbog prirode zaštitnog znaka, nije moguće pronaći ili izraditi potpuno slobodnu zamjenu, čime je zadovoljen kriterij nezamjenjivosti. Upotreba ove datoteke ne ugrožava tržišnu vrijednost niti komercijalna prava vlasnika. }} == Licenciranje == {{Neslobodni logotip|datoteka ima obrazloženje=da}} 6h0426jjuorps4rvv3cs5xf8o3l2ydz 3936922 3936921 2026-10-24T18:13:11Z Bosancica by MK 173186 3936922 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Službeni pečat/logotip Rockefellerovog univerziteta (The Rockefeller University seal). Slika je u niskoj rezoluciji i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije ustanove u infokutiji i biografskim člancima povezanim s ovom institucijom. |Izvor= https://en.wikipedia.org/wiki/Rockefeller_University#/media/File:Rockefeller_University_seal.svg |Datum= 24. oktobar 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= The Rockefeller University (vlasnik autorskih prava / zaštitnog znaka) |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Rockefeller University]] (i/ili u članku [[Donald O. Hebb]]). Logotip/pečat služi za vizuelnu identifikaciju službenog simbola univerziteta u edukativne i enciklopedijske svrhe. Zbog prirode zaštitnog znaka, nije moguće pronaći ili izraditi potpuno slobodnu zamjenu, čime je zadovoljen kriterij nezamjenjivosti. Upotreba ove datoteke ne ugrožava tržišnu vrijednost niti komercijalna prava vlasnika. }} == Licenciranje == {{Neslobodna historijska slika|datoteka ima obrazloženje=da}} 2mw30b3hpsid5vw8brcfxu1pqug7qok Rockefellerov univerzitet 0 538894 3936941 2026-10-24T19:04:09Z Bosancica by MK 173186 Novi članak - prvi dio 3936941 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Rockefellerov univerzitet | slika = Logotip Univerziteta Rockefeller.webp | latinsko_ime = | moto = Scientia pro bono humani generis | motobos = Nauka za dobrobit čovječanstva | osnovan = {{start date and age|1901}} | vrsta = [[Privatni univerzitet|Privatni]] [[postdiplomski univerzitet]] | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = [[Asocijacija istraživačkih univerziteta|URA]] | izdaci = 2,61 milijardi [[Američki dolar|USD]] (2025) | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = [[Richard P. Lifton]] | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = Osnivači | vođa_ime = [[John D. Rockefeller]] | akademsko_osoblje = 79 | admin_osoblje = | studenti = 232 | dodipl = 0 | dipl = 232 | doktorat = | ostali = | lokacija = | grad = [[Upper East Side]], [[Manhattan]], [[New York City|New York]] | savezna_država = [[New York (savezna država)|New York]] | provincija = | država = [[Sjedinjene Američke Države]] | koor = {{Coord|40|45|45|N|73|57|20|W|region:US-NY_type:edu|display=inline,title}} | kampus = Urbani (6,5 [[Hektar|ha]]) | prijašnja_imena = Rockefellerov institut za medicinska istraživanja (1901–1958)<br />Rockefellerov institut (1958–1965) | slobodna_oznaka = | slobodna_vrijednost = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.rockefeller.edu rockefeller.edu] | logo = [[Datoteka:Rockefeller University logo.png|200px|class=skin-invert]] | pushin_map = | fusnote = }} [[Datoteka:The Rockefeller University, York Avenue NYC.jpg|mini|desno|300px|Kapija na Aveniji York]] '''Rockefellerov univerzitet''' je [[privatni univerzitet|privatni istraživački univerzitet]] u [[New York|New Yorku]], u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], specijaliziran za biomedicinske nauke. Njegova djelatnost prvenstveno je usmjerena na osnovna [[Medicinska istraživanja|biomedicinska istraživanja]], kao i na doktorsko obrazovanje i postdoktorsko usavršavanje istraživača. Univerzitet se nalazi na [[Upper East Side]]u, na [[Manhattan]]u, uz aveniju York, u području između 63. i 68. ulice. Predsjednik univerziteta je [[Richard P. Lifton]], koji je dužnost preuzeo 1. septembra 2016.<ref name="Lifton">{{cite web |title=Richard P. Lifton, Ph.D. |url=https://www.rockefeller.edu/about/executive-leadership/president/ |website=The Rockefeller University |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitetska izdavačka kuća, [[Rockefeller University Press]], objavljuje naučne časopise ''[[Journal of Experimental Medicine]]'', ''[[Journal of Cell Biology]]'' i ''[[Journal of General Physiology]]''. Od osnivanja 1901, s univerzitetom je bilo povezano 26 dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]].<ref name="NobelRockefeller">{{cite web |title=Nobel Prize |url=https://www.rockefeller.edu/about/awards/nobel-prize/ |website=The Rockefeller University |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Istraživači ove ustanove ostvarili su značajne doprinose biomedicinskim naukama, uključujući istraživanja [[Krvna grupa|krvnih grupa]], [[Zarazna bolest|zaraznih bolesti]] i molekularnih osnova nasljeđivanja. == Historija == [[Datoteka:Founder's Hall - Rockefeller University (51923307414).jpg|mini|desno|300px|Osnivačka dvorana (2022)]] [[Datoteka:Interior Rockefeller University 01.jpg|mini|desno|300px|Unutrašnjost Univerziteta Rockefeller 01]] === Osnivanje i rani razvoj === Rockefellerov univerzitet osnovan je 1901. pod nazivom Rockefellerov institut za medicinska istraživanja, na inicijativu američkog industrijalca i filantropa [[John D. Rockefeller|Johna D. Rockefellera]], uz savjetovanje s njegovim savjetnikom [[Frederick T. Gates|Frederickom T. Gatesom]] i sinom [[John D. Rockefeller Jr.|Johna D. Rockefellera Jr.]] Na osnivanje ustanove utjecali su razvoj laboratorijske medicine u Evropi i potreba za unapređenjem istraživanja [[Zarazna bolest|zaraznih bolesti]]. Institut je bio prvi biomedicinski istraživački centar u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="RUHistory">{{cite web |title=Our History |url=https://www.rockefeller.edu/about/history/ |website=The Rockefeller University |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Chernow">{{cite book |last=Chernow |first=Ron |title=Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr. |publisher=Random House |year=1998 |isbn=978-0-679-43808-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Titan.html?id=0ycaAAAAYAAJ |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Prvi direktor laboratorija bio je [[Simon Flexner]], koji je rukovodio razvojem istraživačkog programa i naučnih kapaciteta instituta od 1901. do 1935. U prvim decenijama djelovanja istraživači su se bavili različitim zdravstvenim problemima. Među njihovim doprinosima bili su razvoj seruma za liječenje [[meningitis]]a, istraživanja uzročnika [[sifilis]]a i [[Žuta groznica|žute groznice]] te otkrića koja su doprinijela razumijevanju virusnog porijekla pojedinih oblika raka.<ref name="RUHistory" /> Flexnera je 1935. na čelu ustanove naslijedio fiziolog [[Herbert Spencer Gasser]], koji je tu dužnost obavljao do 1953. Nakon njega predsjednik je postao [[Detlev Bronk]], za čijeg je mandata institut proširio djelatnost na [[obrazovanje]] i razvio se u univerzitet.<ref name="RUHistory" /> === Razvoj bolnice i kliničkih istraživanja === Bolnica Rockefellerovog instituta otvorena je 1910. kao sastavni dio istraživačke djelatnosti instituta. Bila je prva bolnica u Sjedinjenim Američkim Državama namijenjena isključivo kliničkim istraživanjima. Njena svrha bila je povezivanje laboratorijskih istraživanja s proučavanjem [[bolest]]i kod pacijenata, kako bi se unaprijedilo razumijevanje njihovih uzroka, dijagnostike, prevencije i liječenja.<ref name="RUHospital">{{cite journal |last=Hirsch |first=Jules |title=The Rockefeller University Hospital (1910–2010): Creating the Science of Medicine |journal=Perspectives in Biology and Medicine |volume=54 |issue=3 |date=2011 |pages=273–303 |doi=10.1353/pbm.2011.0029 |pmid=21857122 |url=https://muse.jhu.edu/article/448437 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Prvi direktor bolnice bio je ljekar [[Rufus Cole]], koji se povukao s dužnosti 1937. Naslijedio ga je [[Thomas Milton Rivers]], istraživač virusa koji je doprinio razvoju [[Virusologija|virusologije]] kao zasebnog naučnog područja, odvojenog od [[Bakteriologija|bakteriologije]].<ref name="RUHistory" /><ref name="Rockefeller_University_Hospital">{{cite web |title=The Rockefeller University Hospital |url=https://www2.rockefeller.edu/sr-pd/index.php?page=UniversityHospital |publisher=The Rockefeller University |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Prelazak u univerzitet === Pod vodstvom [[Detlev Bronk|Detleva Bronka]], Rockefellerov institut 1955. proširio je svoju djelatnost na obrazovanje i primio prvu generaciju postdiplomskih studenata. Prve doktorske diplome dodijeljene su 1959. Godine 1965. ustanova je promijenila naziv u Rockefellerov univerzitet, čime je formalno potvrđen njen razvoj iz istraživačkog instituta u univerzitet.<ref name="RUHistory" /> Ustanova je i nakon promjene naziva zadržala usmjerenost na biomedicinska istraživanja. Njena djelatnost obuhvatala je osnovna istraživanja, razvoj medicinskih i bioloških metoda te klinička istraživanja koja povezuju laboratorijske nalaze s njihovom primjenom u medicini.<ref name="RUHistory" /> === Porodica Rockefeller i upravljanje univerzitetom === Porodica Rockefeller imala je značajnu ulogu u razvoju ustanove. [[John D. Rockefeller|John D. Rockefeller Sr.]] posjetio ju je samo jednom, dok su njegov sin [[John D. Rockefeller Jr.]] i unuk [[David Rockefeller]] bili aktivnije uključeni u njen rad i podršku.<ref name="Chernow" /> [[David Rockefeller]] postao je član upravnog odbora 1940, a 1950. naslijedio je oca na mjestu predsjednika odbora. Tu dužnost obavljao je do 1975, nakon čega je do 1995. predsjedavao izvršnim odborom. Potom je imenovan počasnim predsjednikom i doživotnim članom upravnog odbora. Ostao je značajan dobrotvor i podržavalac univerziteta sve do smrti 2017, u 101. godini života.<ref>{{cite web |title=David Rockefeller, university benefactor for 76 years, dies at 101 |url=https://www.rockefeller.edu/news/18946-david-rockefeller-university-benefactor-for-76-years-dies-at-101/ |website=The Rockefeller University |date=20. 3. 2017 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Rockefellerov arhivski centar === [[Rockefellerov arhivski centar]] osnovan je 1974. radi prikupljanja, očuvanja i omogućavanja pristupa arhivskoj građi porodice Rockefeller, njenih filantropskih organizacija i drugih povezanih ustanova. U početku je djelovao u okviru Rockefellerovog univerziteta, koji je upravljao centrom do 2008. Od 1. jula 2008. centar djeluje kao nezavisna neprofitna organizacija.<ref>{{cite web |title=Rockefeller Archive Center becomes an independent organization |url=https://www.rockefeller.edu/news/2220-rockefeller-archive-center-becomes-an-independent-organization/ |website=The Rockefeller University |date=25. 7. 2008 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Arhivski centar nalazi se u mjestu [[Sleepy Hollow]] u saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]]. Njegove zbirke obuhvataju lične i profesionalne dokumente istraživača Rockefellerovog univerziteta, kao i arhivsku građu povezanu s historijom nauke, medicine, javnog zdravstva i filantropije.<ref>{{cite web |title=Overview |url=https://rockarch.org/about-us/overview/ |website=Rockefeller Archive Center |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Rockefeller University}} * [http://www.rockefeller.edu/ Službeni sajt] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rockefellerov univerzitet| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1901.]] [[Kategorija:Obrazovne ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1901.]] [[Kategorija:Ustanove koje je osnovala porodica Rockefeller]] [[Kategorija:Univerziteti na Manhattanu]] [[Kategorija:Univerziteti u New York Cityju]] [[Kategorija:Upper East Side]] [[Kategorija:Osnovano u državi New York 1901.]] [[Kategorija:Biologija u 1901.]] [[Kategorija:Privatni univerziteti u New York Cityju]] 2mo0mpg0wcgl5il8yv14113lcmk1rwm Razgovor:Rockefellerov univerzitet 1 538895 3936944 2026-10-24T19:08:33Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936944 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Kategorija:Albumi iz 1958. 14 538896 3937003 2026-10-24T21:10:07Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 8 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1958. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1958.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1958.]] 3937003 wikitext text/x-wiki {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 8 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1958. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1958.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1958.]] 1727lj9catl6nc7eb3ib0s2342h4oac Kategorija:Albumi iz 1957. 14 538897 3937004 2026-10-24T21:12:13Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 7 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1957. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1957.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1957.]] 3937004 wikitext text/x-wiki {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 7 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1957. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1957.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1957.]] 43a11k80raoyi9chgu7u6mpyppvv1v6 Kategorija:Albumi iz 1956. 14 538898 3937006 2026-10-24T21:13:25Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 6 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1956. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1956.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1956.]] 3937006 wikitext text/x-wiki {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 6 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1956. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1956.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1956.]] 02mk0tet453nit6ix91l8tnwik52b8o Kategorija:Albumi iz 1955. 14 538899 3937007 2026-10-24T21:14:15Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 5 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1955. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1955.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1955.]] 3937007 wikitext text/x-wiki {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 5 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1955. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1955.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1955.]] fhkd4o728tdsffzsyhcxvwrdbyilkwa Kategorija:Albumi iz 1954. 14 538900 3937008 2026-10-24T21:15:07Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 4 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1954. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1954.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1954.]] 3937008 wikitext text/x-wiki {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 4 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1954. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1954.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1954.]] l3y1c58z0ru3rlqlj7y2f70nujzif9y Kategorija:Albumi iz 1950. 14 538901 3937009 2026-10-24T21:16:08Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 0 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1950. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1950.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1950.]] 3937009 wikitext text/x-wiki {{Godina po kategoriji/obrnuto | m = 1 | c = 9 | d = 5 | y = 0 | kat = Albumi iz | sortkey = Albumi | podkat = 1950. u muzici }} [[Kategorija:Albumi po godinama|1950.]] [[Kategorija:Albumi iz 1950-ih|1950.]] 85dahlmh8556pr3w7491881spzt2cue Kategorija:Albumi iz 1950-ih 14 538902 3937013 2026-10-24T21:18:19Z KWiki 9400 Nova stranica: [[Kategorija:Radovi iz 1950-ih|Albumi]] [[Kategorija:Albumi iz 20. vijeka|1950-e]] [[Kategorija:Albumi po decenijama|1950-e]] [[Kategorija:1950-e u muzici|Albumi]] 3937013 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Radovi iz 1950-ih|Albumi]] [[Kategorija:Albumi iz 20. vijeka|1950-e]] [[Kategorija:Albumi po decenijama|1950-e]] [[Kategorija:1950-e u muzici|Albumi]] nliebn1qgi9yq6cc1thd3wh4d90fe4w Univerzitet u Pennsylvaniji 0 538903 3937028 2026-10-24T22:00:22Z Bosancica by MK 173186 Novi članak - prvi dio 3937028 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Univerzitet u Pennsylvaniji | slika = [[Datoteka:UPenn shield with banner.svg|200px|class=skin-invert|Grb Univerziteta u Pennsylvaniji]] | latinsko_ime = Universitas Pennsylvaniensis<ref name="UPenn_FAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://secretary.upenn.edu/trustees-governance/frequently-asked-questions |publisher=University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | moto = ''Leges sine moribus vanae'' | motobos = Zakoni bez morala su uzaludni | osnovan = {{start date and age|1740|11|14}} | osnivači = [[Benjamin Franklin]] | vrsta = [[Privatni univerzitet|Privatni istraživački univerzitet]] | akademska_pripadnost = {{hlist|[[Asocijacija američkih univerziteta|AAU]]|[[Konzorcij za finansiranje visokog obrazovanja|COFHE]]|[[Nacionalna asocijacija nezavisnih koledža i univerziteta|NAICU]]|[[Asocijacija istraživačkih univerziteta|URA]]}} | izdaci = 31,1 milijarda [[Američki dolar|USD]] (2026)<ref>{{cite web |title=About Us Penn Office of Investments |url=https://investments.upenn.edu/about-us |publisher=Penn Office of Investments |date=30. 6. 2026 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | budžet = 4,4 milijarde [[Američki dolar|USD]] (2024)<ref>{{cite web |title=Operating Budget |url=https://budget.upenn.edu/operating-budget/ |publisher=Office of Budget and Management Analysis, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | predsjednik = [[J. Larry Jameson]] | provost = [[John L. Jackson Jr.]] | akademsko_osoblje = 4.793<ref name="Facts">{{cite web |title=Penn: Penn Facts |url=http://www.upenn.edu/about/facts |publisher=University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | admin_osoblje = 39.859 (uključujući zdravstveni sistem)<ref>{{cite web |url=https://www.upenn.edu/about/facts |title=Facts |publisher=University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> | studenti = 23.374 | dodipl = 9.760 | dipl = 13.614 | grad = [[Philadelphia]] | savezna_država = [[Pennsylvania]] | država = [[Sjedinjene Američke Države]] | koor = {{Coord|39|57|7|N|75|11|37|W|region:US-PA_type:edu|display=inline,title}} | kampus = Urbani (439 [[Hektar|ha]]) | prijašnja_imena = {{Plainlist| * Akademija i dobrotvorna škola u Provinciji Pennsylvaniji (1751–1755) * Kolež u Philadelphiji (1755–1779, 1789–1791) * Univerzitet države Pennsylvanije (1779–1791) }} | slobodna_oznaka = Novine | slobodna = ''[[The Daily Pennsylvanian]]'' | boje = {{color box|#990000}} Crvena<br />{{color box|#000066}} Plava | atletika = {{hlist|[[I divizija NCAA-a]] – [[Bršljanasta liga|Ivy League]]|[[Philadelphia Big 5]]|[[City 6]]|[[Međuuniverzitetski veslački savez|IRA]]}} | nadimak = [[Penn Quakers|Quakers]] | maskota = The Quaker | udruženja = [[Bršljanasta liga]] | web-sajt = [https://www.upenn.edu/ upenn.edu] | logo = [[Datoteka:University of Pennsylvania wordmark.svg|170px|class=skin-invert]] | pushin_map = USA Pennsylvania#USA | fusnote = }} [[Datoteka:College Hall, University of Pennsylvania.jpg|mini|desno|300px|Glavna zgrada Univerziteta u Pennsylvaniji]] '''Univerzitet u Pennsylvaniji''' ({{en|University of Pennsylvania}}, skraćeno '''Penn''' ili '''UPenn''') je [[privatni univerzitet|privatni istraživački univerzitet]] u [[Philadelphia|Philadelphiji]], u saveznoj državi [[Pensilvanija|Pensilvaniji]], u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Historija ustanove seže do 1740, a njen razvoj povezan je s obrazovnom vizijom [[Benjamin Franklin|Benjamina Franklina]], koji se zalagao za [[obrazovanje]] usmjereno na pripremu pojedinaca za rad u [[nauka|nauci]], [[Trgovina|trgovini]], upravi i javnim službama. Ustanova je počela s radom 1751, a koledž je povelju dobio 1755. Godine 1779. dobila je naziv Univerzitet države Pensilvanije, dok je današnji naziv uspostavljen 1791.<ref name="PennHistory">{{cite web |title=Penn's History |url=https://www.upenn.edu/about/history |website=University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet ima četiri škole za dodiplomsko obrazovanje i 12 škola za diplomsko i profesionalno obrazovanje. Među njima su Koledž umjetnosti i nauka, Škola inženjerstva i primijenjenih nauka, [[Škola "Wharton"]] i Škola za medicinske sestre. Njegova [[Medicinska škola "Perelman"]], osnovana 1765, bila je prva medicinska škola u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].<ref name="PennSchools">{{cite web |title=Academics |url=https://www.upenn.edu/academics |website=University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="PennMedicine">{{cite web |title=Brief Histories of the University of Pennsylvania School of Medicine |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/school-histories/medicine/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U fiskalnoj 2024. Univerzitet u Pensilvaniji prijavio je približno 2,168 milijardi [[Američki dolar|USD]] izdataka za istraživanje i razvoj, čime je zauzeo drugo mjesto među američkim visokoškolskim ustanovama prema Istraživanju i razvoju u visokom obrazovanju (HERD) Nacionalne fondacije za nauku.<ref name="NCSES">{{cite web |title=Higher Education Research and Development: Fiscal Year 2024 |url=https://ncses.nsf.gov/surveys/higher-education-research-development/2024 |publisher=National Center for Science and Engineering Statistics, National Science Foundation |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Vrijednost univerzitetske zadužbine 30. juna 2026. iznosila je 31,1 milijardu USD.<ref name="PennEndowment">{{cite web |title=Penn Office of Investments–About Us |url=https://investments.upenn.edu/about-us |publisher=University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Glavni kampus nalazi se u četvrti [[Univerzitetski grad (Philadelphia)|Univerzitetski grad]], u zapadnom dijelu [[Philadelphia|Philadelphije]]. Među njegovim značajnim objektima su [[Houston Hall]], koja se smatra prvom zgradom studentskog centra na nekom američkom univerzitetu, i [[Stadion "Franklin Field"]], otvoren 1895. Univerzitetski sportski timovi, poznati kao [[Penn Quakers]], takmiče se u prvoj diviziji Nacionalnog univerzitetskog atletskog saveza kao članovi konferencije [[Bršljanasta liga|Bršljanaste lige]].<ref name="HoustonHall">{{cite web |title=Houston Hall |url=https://sah-archipedia.org/buildings/PA-02-PH147.6 |publisher=SAH Archipedia, Society of Architectural Historians |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FranklinField">{{cite web |title=Penn Athletics in the 19th Century |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/19th-century-athletics/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija Univerziteta Pensilvanije}} === 18. stoljeće === [[Datoteka:Admission ticket to John Morgan lecture 1765.jpg|mini|desno|300px|Ulaznica iz 1765. za ciklus predavanja dr. [[John Morgan (liječnik)|Johna Morgana]], osnivača i prvog profesora medicine na Medicinskom školi Univerziteta u Pennsylvaniji]] Godine 1740. grupa stanovnika [[Philadelphia|Philadelphije]] pokrenula je gradnju velike dvorane namijenjene propovijedima [[Anglikanska zajednica|anglikanskog]] evangelizatora [[George Whitefield|Georgea Whitefielda]]. Zgradu je projektovao i izgradio [[Edmund Woolley]], a u to vrijeme bila je najveća građevina u Philadelphiji. Nakon što je projekt izgubio prvobitnu namjenu, zgrada je postala povezana s nastankom obrazovne ustanove koju je osmislio [[Benjamin Franklin]].<ref name="Penn18">{{cite web |title=Penn in the 18th Century |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/18th-century/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="PennFoundingDate">{{cite web |title=Penn Founding Date |url=https://pennandslaveryproject.archives.upenn.edu/2025/07/11/penn-founding-date/ |website=Penn & Slavery Project, University of Pennsylvania |date=11. 7. 2025 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Franklin je 1749. objavio pamflet ''Prijedlozi koji se odnose na obrazovanje omladine u Pennsylvaniji'', u kojem je iznio plan za osnivanje javne akademije u Philadelphiji. Zalagao se za praktično i nereligijski isključivo usmjereno obrazovanje koje bi, osim klasičnih jezika, obuhvatalo prirodne nauke, savremene jezike i predmete korisne za trgovinu, upravu i javne službe. Akademija i dobrotvorna škola počele su s radom 1751, a 16. juna 1755. ustanova je dobila povelju kojom je osnovan Koledž Philadelphije.<ref name="Penn18" /> Medicinska škola osnovana je 1765, čime je ustanova počela objedinjavati dodiplomsko i profesionalno obrazovanje. Među prvim studentima [[Medicina|medicine]] i drugim pripadnicima nastavnog osoblja bili su pojedinci koji su kasnije imali značajnu ulogu u razvoju američke nauke i javnog života. [[Moses Levy (Pennsylvania)|Moses Levy]], koji se upisao 1769, smatra se prvim jevrejskim studentom ustanove. Godine 1755. Benjamin Franklin pomogao je i u upisu Jonathana i Philipa Gayienquitioge, pripadnika naroda Mohawk, koji se u univerzitetskoj historiji navode kao prvi studenti starosjedilačkog porijekla.<ref>{{cite web |title=Penn in the 18th Century: Student Life |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/18th-century/student-life/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=History: Native American Studies at Penn |url=https://nais.sas.upenn.edu/about/history-native-american-studies-penn |website=Native American and Indigenous Studies at Penn |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Prvi studentski dom otvoren je 1765. pod upravom profesora [[Ebenezer Kinnersley|Ebenezera Kinnersleyja]], koji je sarađivao s Franklinom na istraživanjima [[elektricitet]]a. Međutim, mnogi studenti nastavili su stanovati izvan univerzitetskog kompleksa, a upravni odbor je 1775. odlučio iznajmiti dom privatnoj porodici koja je studentima nudila smještaj po nižoj cijeni.<ref>{{cite web |title=Ebenezer Kinnersley 1711–1778 |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-people/biography/ebenezer-kinnersley |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]], Koledž Philadelphije bio je povezan s političkim promjenama u novoj državi. Nakon što su britanske snage napustile Philadelphiju, College Hall je od 7. do 20. jula 1778. služio kao privremeno mjesto sastajanja [[Drugi kontinentalni kongres|Drugog kontinentalnog kongresa]].<ref>{{cite web |title=Meeting Places for the Continental Congresses and the Confederation Congress, 1774–1789 |url=https://history.house.gov/People/Continental-Congress/Meeting-Places/ |publisher=U.S. House of Representatives |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1779. zakonodavno tijelo države Pensilvanije osnovalo je novu ustanovu, Univerzitet države Pensilvanije, djelimično zbog nepovjerenja prema političkim stavovima tadašnjeg rektora [[William Smith (episkopalni svećenik)|Williama Smitha]] i postojećeg upravnog odbora. Stari Koledž Philadelphije nastavio je djelovati odvojeno. Nakon ponovnog uspostavljanja ranijih povelja 1789, dvije ustanove spojene su novom poveljom 1791, čime je formiran Univerzitet u Pensilvaniji.<ref name="Penn18" /><ref>{{cite web |title=Penn in the 18th Century: 1791 Union |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/18th-century/1791-union/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === 19. stoljeće === [[Datoteka:Ninth Street campus of the University of Pennsylvania (1802-1829).jpg|mini|desno|300px|Ilustracija kampusa u Devetoj ulici iz oko 1815, prikazuje Medicinsku školu "Perelman" (lijevo) i zgradu koledža (desno)]] Godine 1802. univerzitet se preselio u nekadašnju predsjedničku rezidenciju na raskrsnici Devete i Market ulice u Philadelphiji. Zgradu su ranije odbili koristiti američki predsjednici [[George Washington]] i [[John Adams]] dok je Philadelphia bila glavni grad Sjedinjenih Američkih Država. Među istaknutim profesorima tog perioda bio je [[Benjamin Rush]], ljekar, potpisnik Deklaracije nezavisnosti i profesor hemije, medicinske teorije i kliničke prakse.<ref name="Wood_1896">{{cite book |last=Wood |first=George Bacon |title=Early History of the University of Pennsylvania from Its Origin to the Year 1827 |edition=3 |publisher=J.B. Lippincott Company |year=1896 |url=https://books.google.ba/books/about/Early_history_of_the_University_of_Penns.html?id=t9Ea0QEACAAJ |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Benjamin Rush (1746–1813) |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-people/biography/benjamin-rush |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nakon rušenja stare rezidencije 1829, na istom mjestu podignute su dvije zgrade prema projektu arhitekte [[William Strickland (arhitekt)|Williama Stricklanda]]: College Hall i Medical Hall. Tokom prve polovine 19. stoljeća studenti su osnivali studentska bratstva, a njihov broj povećavao se uporedo s rastom studentske populacije. Godine 1872. univerzitet se preselio preko rijeke [[Schuylkill]] u zapadnu Philadelphiju, na zemljište kupljeno od ustanove Blockley Almshouse. Novi kampus postao je središte daljnjeg širenja univerziteta, koji je u narednim decenijama osnovao ili razvio više specijaliziranih škola i istraživačkih ustanova. Među najznačajnijim događajima bili su otvaranje univerzitetske nastavne bolnice 1874, osnivanje [[Whartonova škola|Whartonove škole]] za finansije i trgovinu 1881. i osnivanje veterinarske škole 1884. Whartonova škola, smatra se prvom univerzitetskom poslovnom školom na svijetu. Godine 1896. otvoren je [[Houston Hall]], koji se navodi kao prva zgrada studentskog centra na nekom američkom univerzitetu.<ref>{{cite web |title=Penn Campuses Before 1900 |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/campuses/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Penn Vet: Our History |url=https://www.vet.upenn.edu/about/our-history |website=University of Pennsylvania School of Veterinary Medicine |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Thomas_Brownlee_2000">{{cite book |last1=Thomas |first1=George E. |last2=Brownlee |first2=David Bruce |title=Building America's First University: An Historical and Architectural Guide to the University of Pennsylvania |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2000 |isbn=978-0-8122-3515-9 |url=https://archive.org/details/buildingamericas0000thom |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uključivanje [[Afroamerikanci|Afroamerikanaca]] u univerzitetsko obrazovanje počelo je krajem 19. stoljeća. William Adger, James Brister i [[Nathan Francis Mossell]] upisali su se 1879. Adger je 1883. postao prvi Afroamerikanac koji je diplomirao na Koledžu, dok je Brister 1881. stekao diplomu iz stomatologije. Mossell je 1882. postao prvi Afroamerikanac koji je diplomirao na Medicinskoj školi. [[Lewis Baxter Moore]] stekao je 1896. prvi doktorat koji je univerzitet dodijelio jednom Afroamerikancu.<ref>{{cite web |title=Notable African Americans at Penn |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-people/notables/african-americans/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Prve žene primljene su na univerzitet 1876. kao posebne studentice u Towneovoj naučnoj školi, gdje su mogle pohađati nastavu iz hemije, ali u početku nisu imale pravo na dodiplomsku diplomu. Godine 1880. Mary Alice Bennett i Anna H. Johnson postale su prve žene upisane u program koji je vodio do stjecanja univerzitetske diplome. Bennett je kasnije stekla doktorat. U narednim decenijama ženama su postepeno otvarani novi obrazovni programi, uključujući Školu obrazovanja, osnovanu 1914.<ref>{{cite web |title=Women at Penn: Timeline of Pioneers and Achievements |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/women-timeline/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Širenje kampusa pratilo je i povećanje potreba za studentskim smještajem. Krajem 19. stoljeća univerzitet je započeo gradnju kompleksa studentskih domova poznatog kao Quadrangle Dormitories.<ref>{{cite web |title=The Quadrangle |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/pa-album/quad |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === 20. stoljeće === Početkom 20. stoljeća Univerzitet u Pensilvaniji intenzivirao je nastojanja da privuče studente iz drugih zemalja. Godine 1910. objavljena je brošura za privlačenje studenata, prevedena na [[španski jezik]] i distribuirana u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]]. U isto vrijeme, univerzitetski Cosmopolitan Club počeo je organizovati godišnja okupljanja studenata iz različitih zemalja. Zbog prepreka s kojima su se strani studenti suočavali pri pronalaženju smještaja, Kršćansko udruženje pri univerzitetu kupilo je kuću u Ulici Spruce. Objekat je 1. januara 1918. otvoren kao Međunarodni studentski dom.<ref>{{cite web |title=Global Engagement: The International Students' House at Penn |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/global-engagement/ish/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Značajnu ulogu u historiji univerziteta imala je [[Sadie Tanner Mossell Alexander]]. Nakon što je 1918. završila studij na Školi obrazovanja, magistrirala ekonomiju 1919. i doktorirala 1921, postala je prva [[Afroamerikanci|Afroamerikanka]] koja je doktorirala ekonomiju u Sjedinjenim Američkim Državama. Godine 1927. postala je prva Afroamerikanka koja je diplomirala na Pravnom fakultetu Univerziteta u Pensilvaniji i prva Afroamerikanka primljena u advokatsku komoru Pensilvanije.<ref>{{cite web |title=Sadie Tanner Mossell Alexander 1898–1989 |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-people/biography/sadie-tanner-mossell-alexander/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1930. upravljanje univerzitetom reorganizovano je osnivanjem funkcije predsjednika, koja je objedinila ranije odvojene akademske i poslovne nadležnosti. Prvi predsjednik bio je [[Thomas Sovereign Gates]], koji je tu dužnost obavljao do 1944. U prvoj polovini 20. stoljeća studentski život obilježavali su i takozvani Rowbottomi, skupovi koji su povremeno prerasli u nerede i vandalizam. Ta tradicija započela je 1910, a njeni posljednji zabilježeni događaji desili su se krajem 1970-ih.<ref>{{cite web |title=University Leaders: Presidents, 1930–Present |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-people/notables/university-leaders/presidents/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Penn Student Traditions: Rowbottom |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/traditions/rowbottom/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] univerzitetski istraživači učestvovali su u projektima finansiranim iz saveznih sredstava. U Mooreovoj školi elektrotehnike razvijen je [[ENIAC]], jedan od prvih elektronskih digitalnih računara opće namjene, koji je postao operativan 1945, a javno predstavljen 1946. Nakon rata broj studenata znatno se povećao, između ostalog zahvaljujući programu G.I. Bill, koji je bivšim pripadnicima američkih oružanih snaga omogućio finansiranje obrazovanja. Univerzitet je pokrenuo velike investicijske projekte i proširio smještajne kapacitete.<ref>{{cite web |title=ENIAC Patent Trial Collection |url=https://archives.upenn.edu/collections/finding-aid/upd8_11/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=A Brief History of the University of Pennsylvania |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-history/brief-history/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Šezdesetih godina 20. stoljeća studenti su protestovali protiv univerzitetskih istraživačkih projekata povezanih s američkim programom hemijskog i biološkog oružja. Nakon što su studenti saznali za takvo finansiranje 1965, zatražili su obustavljanje programa, a nastavno osoblje izglasalo je ponovno razmatranje rada odgovorne univerzitetske agencije.<ref name="Herman_Rutman_1967">{{cite journal |last1=Herman |first1=Edward S. |last2=Rutman |first2=Robert J. |title=University of Pennsylvania's CB Warfare Controversy |journal=BioScience |volume=17 |issue=8 |date=1967 |pages=526–529 |doi=10.2307/1294007 |jstor=1294007 |url=https://www.jstor.org/stable/1294007 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1972. Kiyoshi Kuromiya osnovao je Druženje uz kafu za homoseksualce, jednu od prvih organizovanih [[LGBTQ|LGBTQ+]] inicijativa finansiranih na univerzitetu. Okupljanja su se održavala sedmično i bila su otvorena i osobama koje nisu studirale na univerzitetu.<ref>{{cite journal |last1=Lubin |first1=Joan |last2=Vaccaro |first2=Jeanne |title=AIDS infrastructures, queer networks |journal=First Monday |date=14. 9. 2020 |doi=10.5210/fm.v25i10.10403 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/10403 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom osamdesetih i devedesetih godina univerzitet je bio predmet javnih rasprava povezanih s istraživanjima na životinjama, akademskom slobodom i politikama protiv [[Diskriminacija|diskriminacije]]. Godine 1983. aktivisti za prava životinja ukrali su snimke iz laboratorije za klinička istraživanja povreda glave pri Medicinskoj školi. Snimci su kasnije korišteni u filmu ''Bespotrebna frka'', a projekat je obustavljen nakon javne kontroverze. Godine 1993. univerzitet je dospio u nacionalne medije zbog incidenta poznatog kao ''Water buffalo incident'', koji je pokrenuo raspravu o granicama slobode govora i univerzitetskim pravilima protiv rasnog uznemiravanja.<ref>{{cite news |last1=Kors |first1=Alan Charles |last2=Silverglate |first2=Harvey A. |title=The Shadow University |work=The New York Times |url=https://partners.nytimes.com/books/first/k/kors-university.html |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Claire Fagin|Claire M. Fagin]] obavljala je funkciju privremene predsjednice od 1993. do 1994, a [[Judith Rodin]] postala je predsjednica 1994. i prva žena koja je trajno imenovana na čelo nekog univerziteta iz Ivy League. Tokom njenog mandata univerzitet je povećao sredstva prikupljena donacijama, proširio razvojne projekte u zapadnoj Philadelphiji i pokrenuo partnerstva s lokalnom zajednicom, među kojima je i škola koja danas nosi ime "Sadie Tanner Mossell Alexander".<ref>{{cite web |title=University Leaders: Presidents, 1930–Present |url=https://archives.upenn.edu/exhibits/penn-people/notables/university-leaders/presidents/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Sadie Tanner Mossell Alexander University of Pennsylvania Partnership School Records |url=https://archives.upenn.edu/collections/finding-aid/upb504/ |website=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> === 21. stoljeće === [[Amy Gutmann]] postala je predsjednica Univerziteta u Pensilvanije 2004. i tu dužnost obavljala do 2022. Naslijedila ju je [[Liz Magill]], koja je preuzela funkciju u julu 2022.<ref>{{cite web |title=History of the Presidency |url=https://president.upenn.edu/university-leadership/history |website=Office of the President, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2022. profesorica prava [[Amy Wax]] bila je kritikovana zbog izjava o azijskim imigrantima i drugim etničkim grupama. Nakon postupka koji je uključivao univerzitetsko disciplinsko vijeće, 2024. potvrđene su sankcije zbog ponašanja koje je vijeće ocijenilo ozbiljnim kršenjem profesionalnih obaveza nastavnika. Među sankcijama je bila jednogodišnja suspenzija uz pola plate, predviđena za akademsku 2025/2026.<ref>{{cite web |title=Final Determination of Complaint Against Professor Amy Wax |url=https://almanac.upenn.edu/articles/final-determination-of-complaint-against-professor-amy-wax |website=University of Pennsylvania Almanac |date=24. 9. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U martu 2023. univerzitet je objavio osnivanje programa LGBTQ+ ''Gostujući naučnik'', finansiranog donacijom od dva miliona dolara. Prvi gostujući stipendista bio je ALOK, autor, pjesnik i izvođač čiji se rad bavi rodnim identitetom i društvenim normama.<ref>{{cite web |title=ALOK named first Scholar in Residence at Penn's Lesbian Gay Bisexual Transgender Center |url=https://penntoday.upenn.edu/news/alok-named-first-scholar-residence-penns-lesbian-gay-bisexual-transgender-center |website=Penn Today |date=6. 3. 2023 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U septembru 2023. u Philadelphiji je održan književni festival Palestina piše, koji su organizovale studentske i druge grupe. Festival i prisustvo pojedinih govornika izazvali su kritike dijela studenata, bivših studenata i donatora, kao i raspravu o [[Antisemitizam|antisemitizmu]], slobodi izražavanja i načinu na koji univerzitet reaguje na političke sukobe.<ref>{{cite news |last=Maruf |first=Ramishah |title=UPenn donors were furious about the Palestine Writes Literature Festival |url=https://www.cnn.com/2023/10/25/business/palestine-writes-literature-festival-what-happened/index.html |work=CNN |date=25. 10. 2023 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nakon napada Hamasa na Izrael 7. oktobra 2023. i izraelske vojne ofanzive na Gazu, na američkim univerzitetima pojačale su se političke tenzije i studentski protesti. Univerzitet u Pensilvaniji našao se u središtu rasprava o antisemitizmu, [[Islamofobija|islamofobiji]], slobodi govora i odgovornosti uprava univerziteta za sigurnost studenata. Predsjednica [[Liz Magill]] svjedočila je 5. decembra 2023. pred Odborom za obrazovanje i rad američkog Predstavničkog doma. Na pitanja o hipotetičkim pozivima na genocid nad Jevrejima odgovorila je da procjena zavisi od konteksta i univerzitetskih pravila. Njen odgovor izazvao je kritike i zahtjeve za ostavkom. Dana 9. decembra 2023. Magill i predsjednik upravnog odbora [[Scott Bok|Scott L. Bok]] podnijeli su ostavke.<ref>{{cite web |title=Holding Campus Leaders Accountable and Confronting Antisemitism |url=https://docs.house.gov/Committee/Calendar/ByEvent.aspx?EventID=116625 |publisher=U.S. House of Representatives, Committee on Education and the Workforce |date=5. 12. 2023 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Saul |first1=Stephanie |last2=Blinder |first2=Alan |title=Penn's Leadership Resigns Amid Controversies over Antisemitism |url=https://www.nytimes.com/2023/12/09/us/university-of-pennsylvania-president-resigns.html |work=The New York Times |date=9. 12. 2023 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> U proljeće 2024. studenti koji su podržavali Palestince organizovali su protestni kamp na univerzitetskom prostoru u okviru šireg vala protesta na američkim univerzitetima. Uprava Univerziteta Pensilvanije uklonila je kamp 10. maja uz podršku gradske policije, navodeći kršenje univerzitetskih pravila i potrebu za ponovnim uspostavljanjem sigurnog funkcionisanja kampusa.<ref>{{cite web |title=Ending the Encampment |url=https://penntoday.upenn.edu/announcements/ending-encampment |website=Penn Today |date=10. 5. 2024 |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> Nakon Magilline ostavke, [[J. Larry Jameson]] obavljao je dužnost privremenog predsjednika od decembra 2023. U martu 2025. imenovan je predsjednikom Univerziteta u Pensilvaniji.<ref>{{cite web |title=About President Jameson |url=https://president.upenn.edu/meet-president |website=Office of the President, University of Pennsylvania |access-date=24. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Obrazovanje u Philadelphiji]] * [[Spisak univerziteta po broju milijardera među bivšim studentima]] * [[University of Pennsylvania Press]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|University of Pennsylvania}} * [https://www.upenn.edu/ Službeni sajt] * [http://www.pennathletics.com/ Službeni sajt sportskih ekipa Univerziteta u Pennsylvaniji] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Univerzitet u Pennsylvaniji| ]] [[Kategorija:Ustanove osnovane 1740.]] [[Kategorija:Univerzitetska gotička arhitektura u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ragbi savez Istočne Pennsylvanije]] [[Kategorija:Obrazovne ustanove osnovane 1740.]] [[Kategorija:Univerziteti i koledži osnovani u 18. vijeku]] [[Kategorija:Arhitektura neogotike u Pennsylvaniji]] [[Kategorija:Privatni univerziteti i koledži u Pennsylvaniji|Univerzitet u Pennsylvaniji]] [[Kategorija:Univerziteti i koledži u Philadelphiji]] [[Kategorija:University City (Philadelphia)]] h0tmqag3b5kp4eusujgluhmy81bs066 Razgovor:Univerzitet u Pennsylvaniji 1 538904 3937031 2026-10-24T22:06:36Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937031 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor s korisnikom:Mishomp 3 538905 3937052 2026-10-25T07:48:59Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3937052 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny Razgovor:A Jolly Christmas from Frank Sinatra 1 538906 3937060 2026-10-25T09:48:50Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937060 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Where Are You? (album Franka Sinatre) 1 538907 3937061 2026-10-25T09:49:20Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937061 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:A Swingin' Affair! 1 538908 3937062 2026-10-25T09:49:42Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937062 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Close to You (album Franka Sinatre) 1 538909 3937063 2026-10-25T09:50:02Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937063 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:This Is Sinatra! 1 538910 3937064 2026-10-25T09:50:21Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937064 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Stardust (Frank Sinatra) 1 538911 3937065 2026-10-25T09:50:42Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937065 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Songs for Swingin' Lovers! 1 538912 3937066 2026-10-25T09:51:03Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937066 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:In the Wee Small Hours 1 538913 3937067 2026-10-25T09:51:25Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937067 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Swing Easy! 1 538914 3937068 2026-10-25T09:51:48Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937068 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Songs for Young Lovers 1 538915 3937069 2026-10-25T09:52:11Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937069 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Sing and Dance with Frank Sinatra 1 538916 3937070 2026-10-25T09:52:37Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937070 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Dedicated to You (Frank Sinatra) 1 538917 3937071 2026-10-25T09:53:08Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937071 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Frankly Sentimental 1 538918 3937072 2026-10-25T09:53:26Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937072 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Christmas Songs by Sinatra 1 538919 3937073 2026-10-25T09:53:43Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937073 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:Songs by Sinatra 1 538920 3937074 2026-10-25T09:54:05Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937074 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Razgovor:The Voice of Frank Sinatra 1 538921 3937075 2026-10-25T09:54:25Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3937075 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8