Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 836 3939152 3916172 2026-11-06T09:11:21Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3939152 wikitext text/x-wiki {{JanuarKalendar}} '''15. januar / siječanj (15. 1)''' jest 15. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 350 dana (351 u [[Prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == === 19 vijek === * [[1877]] – Potpisana [[Budimpeštanska konvencija 1877.|Budimpeštanska konvencija]], tajni sporazum između [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] i [[Ruska Imperija|Rusije]] iz 1877. o dogovoru o politici i podjeli vlasti u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] u slučaju rata između [[Ruska Imperija|Rusije]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. * [[1908]] – [[Zejneb Biiševa]], [[Baškortostan|baškirska]] pjesnikinja, pisac i dramaturg === 20. vijek === * [[1992]] – Međunarodno priznanje [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Slovenija|Slovenije]] * [[1993]] – Tokom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] [[Vojska Republike Srpske|srpske snage]] počinile su [[masakr u Isevića sokaku]] kod broja 23 * [[1996]] – Donesena [[Rezolucija 1037 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 1037]] kojom se reguliše osnivanje [[UNTAES]]-a. * [[2000]] – U lobiju [[hotel]]a "Interkontinental" u [[Beograd]]u ubijen [[Željko Ražnatović|Željko Ražnatović Arkan]] i dvojica tjelohranitelja. Arkan je bio vođa paravojnih jedinica u ratovima na prostoru bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] i lider Stranke srpskog jedinstva. Bio je optužen pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim sudom za ratne zločine]] u [[Den Haag|Haagu]] === 21. vijek === * [[2001]] – Početak rada na verziji [[Wikipedia|Wikipedije]] * [[2007]] – [[Euro]] postao [[valuta]] u [[Slovenija|Sloveniji]] * [[2015]] – Otvoreno [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 2015.|Svjetsko rukometno prvenstvo]] u [[Katar]]u * [[2015]] – [[Švicarska nacionalna banka]] ukida minimalni kurs [[švicarski franak|švicarskog franka]] s [[evro]]m == Rođeni == === 17. vijek === * [[1622]] – [[Molière]], [[Francuska|francuski]] [[drama]]tičar === 19. vijek === * [[1892]] – [[Nurija Pozderac]], učitelj i političar, učesnik [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] i potpredsjednik Izvršnog odbora [[Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije|AVNOJ]]-a === 20. vijek === * [[1902]] ** [[Nâzım Hikmet]], [[Turska|turski]] [[pjesnik]] i dramatičar ** [[Saud ibn Abd al-Aziz]], [[Saudijska Arabija|saudijski]] [[kralj (titula)|kralj]] * [[1906]] – [[Aristoteles Onassis]], [[Grčka|grčki]] brodovlasnik * [[1908]] – [[Edward Teller]], [[SAD|američki]] [[fizičar]] [[Mađari|mađarskog]] porijekla; smatra se [[izumitelj]]em američke [[Vodikova bomba|hidrogenske bombe]] * [[1918]] – [[Gamal Abdel Naser]], [[egipat]]ski [[političar]] i državnik * [[1924]] – [[Hamdija Pozderac]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] političar i [[država|državnik]] * [[1926]] ** [[Maria Schell]], [[Austrija|austrijska]] [[glumica]] ** [[Hannu Posti]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[1929]] – [[Martin Luther King]], američki [[teolog]], borac za [[ljudska prava]] i dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za mir|za mir]] 1964. * [[1932]] – [[Alija Isaković]], bosanskohercegovački romansijer, pripovjedač, radio-dramski, televizijski i dramski pisac * [[1938]] – [[Esko Marttinen]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[1943]] – [[Rifat Hadžiselimović]], [[BiH|bosanskohercegovački]] genetičar * [[1949]] – [[Sofija Balla]], mađarska pjesnikinja * [[1952]] – [[Marjan Burgar]], bivši [[SFRJ|jugoslavenski]] [[biatlon]]ac * [[1958]] – [[Boris Tadić]], [[srbija]]nski političar i državnik * [[1965]] – [[Athanassios Tsakiris]]', [[Grčki|grčka]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaši-trkač]] * [[1977]] – [[Ikuyo Tsukidate]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka * [[1979]] – [[Michael Neumayer]], [[Njemačka|njemački]] [[skijaš-skakač]] * [[1982]] – [[Emina Jahović]], srbijanska pop pjevačica * [[1997]] – [[Aset Djusenov]], [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac == Umrli == * [[1595]] – [[Murat III]], [[sultan]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] * [[1775]] – [[Giovanni Battista Sammartini]], italijanski barokni kompozitor, violinist, orguljaš, horovođa i učitelj * [[1781]] – [[Marijana Viktorija Španska]], kraljica-supruga [[Portugal]]a * [[1919]] – [[Rosa Luxemburg]], njemačka socijaldemokratska političarka * [[1955]] – [[Isak Samokovlija]], [[Jugoslavenski dinar|jugoslavenski]] i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[književnik]] * [[1970]] – [[Nafija Sarajlić]], bosanskohercegovačka književnica * [[2000]] – [[Željko Ražnatović]], optuženik za [[ratni zločin|ratne zločine]] u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]] * [[2016]] – [[Dan Haggerty]], [[SAD|američki]], [[glumac]] i kaskader * [[2018]] – [[Dolores O'Riordan]], [[irska]] muzičarka, pjevačica grupe [[The Cranberries]] == Praznici == * [[Dan Martina Luthera Kinga]] * Dan vozača i automehaničara == Vanjski linkovi == {{Commonscat|15 January}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/15/ Na današnji dan (15. januar), BBC.co.uk] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/january-15/ Na današnji dan (15. januar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Januar|*-15]] dz1x50fos82kwqplwjsivdr3zo9fhi5 0 2992 3939143 3907932 2026-11-06T07:44:21Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[Zekija Čuturić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]] i unutrašnji linkovi 3939143 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1939.''' (MCMXXXIX) bila je uobičajena godina koja je počela u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, 1939. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 939. godina 2. milenija, 39. godina 20. stoljeća i posljednja godina 1930-ih. Ova godina također označava početak Drugog svjetskog rata, najvećeg i najsmrtonosnijeg sukoba u ljudskoj historiji. == Događaji == === Januar=== === Februar === === Mart === === April === * [[1. april]] – [[Francisco Franco]] proglašava kraj [[Španski građanski rat|španskog građanskog rata]] i time okončava t rogodišnji građanski rat u Španiji, u kojem je poginulo više od milion ljudi a više od pola miliona izbjeglo iz zemlje. * [[4. april]] – Na [[irak|irački]] prijesto stupio [[Fejsal II]], nakon smrti njegovog oca [[Gazija I]]. === Maj === === Juni === === Juli === === August === * [[21. august]] – U [[Buenos Aires]]u započela [[Šahovska olimpijada 1939.|osma šahovska olimpijada]], na kojoj je učestvovalo 27 država. === Septembar === * [[19. septembar]] – U [[Buenos Aires]]u završena [[Šahovska olimpijada 1939.|osma šahovska olimpijada]], na kojoj je pobijedila ekipa [[Njemačka|Njemačke]]. === Oktobar === * [[8. oktobar]] – [[Njemačka]] anektirala zapadnu [[poljska|Poljsku]]. === Novembar === * [[9. novembar]] – [[Kristalna noć]], prvi masovni čin antijevrejskog nasilja u nacističkoj [[Njemačka|Njemačkoj]]. * [[30. novembar]] – Više od 20 sovjetskih divizija napadom na [[finska|Finsku]] počelo [[Zimski rat]], okončan mirovnim ugovorom u martu 1940, kojim je [[Finska]] prinuđena da se odrekne Karelijske prevlake i grada [[Viborg]]a na istoku zemlje. === Decembar === * [[14. decembar]] – [[Liga naroda]] isključila [[SSSR]] zbog agresije na [[Finska|Finsku]]. == Rođeni == * Datum nepoznat ** [[Nađa Mehmedbašić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[novinar]]ka i autorica [[Dokumentarni film|dokumentarnih filmova]] ** [[Zekija Čuturić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]] === Januar === * [[1. januar]] – [[Svetlana Makarovič]], [[Slovenija|slovenska]] [[spisateljica‎]] * [[27. januar]] – [[Hajime Yoshimura]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac * [[29. januar]] – [[Germaine Greer]], [[Australija|australijski]] [[akademik]], [[pisac]] i voditelj === Februar === * [[8. februar]] – [[Bisera Alikadić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[književnica]] * [[10. februar]] – [[Catherine Clément]], [[francuska]] [[Sociologija|sociologinja]] i [[književnica]] * [[13. februar]] – [[Horst Schneider (biatlonac)|Horst Schneider]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac * [[28. februar]] – [[Esad Arnautalić]], [[bosanskohercegovački]] [[muzičar]] i [[kompozitor]] === Mart === * [[27. mart]] – [[Beba Selimović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinki]] * [[30. mart]] – [[Ratko Janev]], [[Sjeverna Makedonija|makedonski]] [[fizičar]] i [[akademik]] === April === * [[2. april]] – [[Zoran Bečić]], [[bosanskohercegovački]] [[glumac]] * [[7. april]] – [[Francis Ford Coppola]], [[SAD|američki]] [[režiser]], [[scenarist]] i producent * [[16. april]] – [[Boris Dvornik]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[glumac]] * [[20. april]] ** [[Gro Harlem Brundtland]], [[norveška]] [[političar]]ka ** [[Shozo Okuyama]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac * [[23. april]] – [[Stanisław Wielgus]], [[Varšava|varšavski]] [[nadbiskup]] === Maj === * [[8. maj]] – [[Marina Trumić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjesnikinja]] i [[književnica]] * [[10. maj]] – [[Ivica Vidović]], [[Hrvatska|hrvatski]] i [[SFRJ|jugoslavenski]] [[Pozorište|pozorišni]], [[televizija|televizijski]] i [[film]]ski [[glumac]] === Juni === === Juli === * [[12. juli]] – [[Charlie Akers]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] === August === * [[9. august]] – [[Romano Prodi]], [[italija]]nski [[političar]] * [[18. august]] – [[Vladimir Premec]], [[bosanskohercegovački]] [[filozofija|filozof]] i [[prevođenje|prevodilac]] * [[27. august]] – [[Nikola Pilić]], [[SFRJ|jugoslavensko]]-[[Hrvatska|hrvatski]] [[tenis]]er i trener * [[29. august]] – [[Joel Schumacher]], [[SAD|američki]] [[režiser]], [[scenarist]] i [[filmski producent]] * [[30. august]] – [[Franjo Džidić]], [[bosanskohercegovački]] [[nogometaš]] i trener === Septembar === * [[9. septembar]] – [[John Van Antwerp Fine Jr.|John Van Antwerp Fine Jr]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[historičar]] i pisac * [[29. septembar]] – [[Fikret Abdić]], bosanskohercegovački [[privrednik]] i [[političar]], osuđenik za [[ratni zločinac|ratne zločine]] počinjene na području [[Bihać]]kog okruga === Oktobar === * [[11. oktobar]] – [[Maria Bueno]], [[brazil]]ska [[tenis]]erka * [[14. oktobar]] – [[Gheorghe Cimpoia]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[18. oktobar]] – [[Lee Harvey Oswald]], [[SAD|američki]] [[atentat]]or * [[24. oktobar]] – [[Mirjana Stefanović]], [[srbija]]nska [[književnica]] === Novembar === * [[9. novembar]] – [[Paul Renne (biatlonac)|Paul Renne]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[21. novembar]] – [[Aleksa Buha]] [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[bosanskohercegovački]] [[filozof]], član [[ANURS]], [[političar]] * [[26. novembar]] – [[Tina Turner]], [[SAD|američka]] [[pjevačica]] * [[29. novembar]] – [[Matija Bećković]], [[srbija]]nski [[pjesnik]] * [[30. novembar]] – [[Kemal Hanjalić]], [[bosanskohercegovački]] [[fizičar]] i [[akademik]] === Decembar === * [[4. decembar]] – [[Helmut Klöpsch]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[27. decembar]] – [[Olav Jordet]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac == Umrli == === Januar=== === Februar === * [[12. februar]] – [[S. P. L. Sørensen]], [[Danska|danski]] [[hemičar]] === Mart === * [[2. mart]] – [[Howard Carter]], [[Velika Britanija|britanski]] [[Arheologija|arheolog]] * [[3. mart]] – [[Edmund Beecher Wilson]], [[SAD|američki]] [[Zoologija|zoolog]] i [[genetičar]] === April === === Maj === * [[22. maj]] – [[Ernst Toller]], [[Njemačka|njemački]] [[književnik]] === Juni === * [[26. juni]] – [[Ford Madox Ford]], [[Engleska|engleski]] [[književnik]] * [[29. juni]] – [[Mehmed Spaho]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[političar]] i vođa [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|Jugoslavenske muslimanske organizacije]] === Juli === === August === === Septembar === * [[23. septembar]] – [[Sigmund Freud]], [[Austrija|austrijski]] [[Neurologija|neurolog]] i osnivač [[Psihoanaliza|psihoanalize]] === Oktobar === === Novembar === * [[28. novembar]] – [[James Naismith]], [[Kanada|kanadsko]]-[[SAD|američki]] [[izumitelj]] [[Košarka|košarke]] * [[30. novembar]] – [[Béla Kun]], mađarski političar === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == *[[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] **[[Ernest Lawrence]], [[SAD]] *[[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] **[[Adolf Butenandt]], [[Njemačka]] **[[Lavoslav Ružička]], [[Švicarska]] *[[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] **[[Gerhard Domagk]], [[Njemačka]] *[[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] **[[Frans Eemil Sillanpää]], [[Finska]] *[[Nobelova nagrada za mir|Mir]] **''nije dodijeljena'' == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1939}} {{Normativna kontrola}} 25571egptxvctrtwezpnsyd3ko5avxq 0 3702 3939106 3903601 2026-11-05T19:47:20Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Antikomunizam]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939106 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Adolf Hitler |slika = Hitler portrait crop.jpg |redoslijed = [[Führer]] [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] |vrijeme_na_vlasti = 2. august 1934 – 30. april 1945. |prethodnik = [[Paul von Hindenburg]] {{small|(kao predsjednik)}} |nasljednik = [[Karl Dönitz]] {{small|(kao predsjednik)}} |redoslijed2 = [[Njemački kancelar]] |vrijeme_na_vlasti2 = 30. januar 1933 – 30. april 1945. |prethodnik2 = Kurt von Schleicher |nasljednik2 = [[Joseph Goebbels]] |redoslijed3 = [[Führer]] [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] |vrijeme_na_vlasti3 = 29. juli 1921 – 30. april 1945. |prethodnik3 = [[Anton Drexler]] |nasljednik3 = [[Martin Bormann]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1889|04|20}} |mjesto_rođenja = [[Braunau na Innu]], [[Austro-Ugarska]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|30|1889|04|20}} |mjesto_smrti = [[Berlin]], [[Nacistička Njemačka]] |puno_ime = |nacionalnost = [[Austrijanci|Austrijanac]] / [[Nijemci|Nijemac]] |politička_stranka = [[Nacistička stranka]] |supruga = [[Eva Braun]] |djeca = |obrazovanje = |vjera = |potpis = Hitler’s signature (1944).svg |web_stranica = }} '''Adolf Hitler''' (20. april 1889 – 30. april 1945) bio je [[Njemačka|njemački]] i [[Austrija|austrijski]] [[političar]] i [[diktator]].<ref>{{Cite web|title = Adolf Hitler {{!}} dictator of Germany|url = http://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Adolf Hitler - Oxford Reference|url = http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095939223|doi = 10.1093/oi/authority.20110803095939223}}</ref> U svojstvu "[[Führer]]a", vođe [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za [[Drugi svjetski rat]] i progon [[Jevreji|Jevreja]] - [[holokaust]], u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji.{{sfn|Longerich|2010|pp=309–310}} Hitler je bio predsjednik [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]]. ==Rane godine== ===Djetinjstvo=== Adolf Hitler se rodio u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Braunau am Inn]], gdje je njegov otac, [[Alois Hitler]], bio carinik. Zbog očevog posla, porodica se često selila iz grada u grad: Braunau (1889-92.), [[Passau]] (1892-95.), [[Linz]] (1895-96.), [[Fischlham]] (1896-98.), [[Leonding]] (1898-1905.), Linz (1905- ). Alois je umro u januaru 1903. godine kad je Adolfu bilo 13 godina, a majka [[Klara Hitler]] četiri godine poslije, decembra 1907. godine. ===Prvi svjetski rat=== {{glavni|Prvi svjetski rat}} Pošto je probao sreću na nekoliko radnih mjesta (zidar, crtač razlednica), Adolf se početkom prvog svjetskog rata prijavio kao dobrovoljac u njemačkoj vojsci. Hitler se borio na prvim linijama fronta tokom skoro cijelog rata bez nekog značajnijeg napredovanja u činovima. Dobio je, pak, njemački orden za hrabrost u borbi, ''Eisernes Kreuz''. ===Međuratni period=== U poslijeratnom periodu Hitler je dobio posao u pokrajini [[Bayern]] kao istraživač političkih grupacija. Ubrzo je primijetio ''Deutsche Arbeiterpartei'' (Njemačka radnička partija) i bio fasciniran njenim programom i žarom njenih članova. Učlanio se, ubrzo postao odgovoran za propagandu, a nedugo zatim i predsjednik. Partija je promijenila ime u ''Nationalsocialistische Deutsche Arbeiterpartei'', [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|NSDAP]]. [[Datoteka:Hitler's DAP membership card.png|mini|200p|Hitlerova partijska članska karta u DAP, kasnije [[Nacistička stranka|NSDAP]].]] Nakon neuspješnog pokušaja puča 8. i 9. novembra 1923. (''[[Hitlerputsch]]''), Hitler je osuđen na pet godina zatvora. Pušten je nakon 9 mjeseci provedenih u tvrđavi [[Landsberg]] (april-decembar 1924). Hitler je smatran bezopasnim, a nacisti kao politička partija su jedva i postojali, razbijeni nakon neuspjelog puča. U zatvoru je Hitler uz pomoć [[Rudolf Hess|Rudolfa Hessa]] napisao knjigu [[Mein Kampf]] (Moja borba), koja je istovremeno biografija, idejni program za nacionalsocijalizam, i priručnik za propagandu. U svojim govorima Hitler je igrao na kartu izgubljenog ponosa kod njemačkog naroda, koji je nakon [[Versaillski mir|Versailleskog mira]] izgubio teritorije i isplaćivao velike odštete napadnutim državama. Takva istupanja su naročito došla do izražaja u ranim tridesetim kada je Njemačku pogodila finansijska kriza i depresija. Na izborima u septembru 1930., nacisti su od partije izvrgnute podsmijehu izrasli u važan faktor u političkom životu Njemačke, osvojivši preko 18% glasova i 107 mjesta u Reichstagu, te su postali druga po veličini partija u Njemačkoj. U njemačkim parlamentarnim izborima u martu 1933., nacisti su osvojili 44% glasova i kroz koaliciju sa [[DNVP]] (Njemačka narodna partija) imali većinu u ''[[Reichstag]]''u. Hilter je bio izabran za državnog tajnika. Ubrzo su zabranjene ostale partije a nakon smrti predsjednika [[Von Hindenburg]]a Hitler je, umjesto novih izbora, promijenio zakon i zasjeo na upražnjeno mjesto. ==Drugi svjetski rat== {{glavni|Drugi svjetski rat}} [[12. mart]]a [[1938]], Hitler je pripojio Austriju Njemačkoj (''[[Anschluss]]'')<ref>{{Cite web|title = Anschluss {{!}} German history|url = http://www.britannica.com/event/Anschluss|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> i trijumfalno umarširao u [[Beč]]. Sljedeći korak je bio izazivanje krize oko Sudeta, oblasti većinski nastanjene Nijemcima u Čehoslovačkoj. Na Minhenskim pregovorima u septembru, Britanija i Francuska su popustili njegovim zahtjevima, rat je izbjegnut na štetu Čehoslovačke. [[Sudeti]] su pripali Njemačkoj. Kao rezultat tih događaja, Hitler je izabran za ''Osobu godine'' (''Man of the year'') 1938. godine u [[Time magazin|Time]] magazinu. Hitler je naredio invaziju na [[Čehoslovačka|Čehoslovačku]] [[10. mart]]a [[1939]]. i istovremeno zatražio od [[Poljska|Poljske]] da vrati teritoriju oduzetu Njemačkoj u [[Versaille]]u. Evropske sile su se protivile ali bile nemoćne da formiraju zajednički stav sa Sovjetskim savezom. Hitler ih je izmanevrisao sklopivši tajni pakt sa Rusima [[23. august]]a 1939. (''[[Molotov]]-[[Ribbentrop]]''). [[1. septembar|1. septembra]] 1939. Njemačka je napala Poljsku. [[Velika Britanija]] i [[Francuska]] su proglasile rat sa Njemačkom. Poljska je pala do kraja septembra, a Hitler je nastavio mobilizirati. U martu [[1940]]. godine, njemačke snage su umarširale u [[Danska|Dansku]] i [[Norveška|Norvešku]] a dva mjeseca poslije napale [[Francuska|Francusku]] osvajajući usput [[Holandija|Holandiju]] i [[Belgija|Belgiju]]. Francuska je kapitulirala [[22. juni|22. juna]] 1940 a [[Musolini]] i [[Italija]], politički bliski Hitleru, su stali na njemačku stranu u ratu. Hitler je krenuo na Britaniju, borba koja je trajala do maja 1941. U aprilu [[1941]]. godine, Njemačka je napala [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] i [[Rumunija|Rumuniju]] i uskoro zauzela skoro cijeli [[Balkan]]. [[22. juni|22.juna]] 1941. godine, Hitler je poslao 3 miliona vojnika na Sovjetski savez. Pohod na Sovjetski savez, [[Operacija Barbarossa]], isprva je bio uspješan priključivši Hitleru [[Baltičke zemlje]] i [[Ukrajina|Ukrajinu]] na njegovu mapu osvojenih zemalja. U blizini [[Moskva|Moskve]], njemačke snage su zaustavljene veoma oštrom zimom i dobro organizovanom odbranom. To je bio prvi veći Hitlerov neuspjeh u Drugom svjetskom ratu jer je planirao osvojiti Rusiju u kratkom periodu. ===Poraz i smrt=== [[Datoteka:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|mini|200p|Hilter mrtav - naslovnica američkih novina iz 1945.]] Njemačke snage su prvi veliki poraz doživjele u Staljingradu, u zimu 1942/43.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stalingrad|title=}}</ref> U sjevernoj Africi, saveznici su zaustavili Nijemce u njihovom pokušaju da osvoje Suecki kanal i Bliski istok. Ovi porazi su bili glavne prekretnice u II. svjetskom ratu. Poslije toga, Hitlerovi vojničko-taktički potezi su postali iracionalni. Njemačka vojna i finansijska pozicija je uzdrmana, kao i Hitlerovo zdravlje. Lijeva ruka mu je počela nekontrolisano drhtati, neki historičari smatraju da je bolovao od Parkinsonove bolesti. Proglašenje rata Sjedinjenim Američkim državama 11. decembra 1941. dovelo je Hitlera u nezavidnu poziciju. Ratovao je sa najvećom državom (Sovjetski savez), najvećom industrijskom i finansijskom silom (SAD) i najvećom imperijom (Britanska imperija). 1943 je njegov saveznik Musolini zbačen sa vlasti, a američke snage su zauzele Siciliju. Sovjeti su počeli napredovati na istočnom frontu. [[6. juni|6. juna]] 1944. godine savezničke snage su se iskrcale u sjevernoj Francuskoj ([[D-Dan]]). Realisti u njemačkom vojnom vrhu su vidjeli da je poraz neminovan, nekoliko njih je odlučilo smaknuti Hitlera. Krajem jula 1944 jedan od njih, [[Grof Claus von Stauffenberg|Claus von Stauffenberg]], podmetnuo je bombu u Hitlerov vojni štab ali je Hitler preživio. Uslijedila su ispitivanja i strijeljanja, oko 4.000 osoba je pogubljeno - pokret otpora je slomljen. Do kraja 1944. godine Sovjeti su potpuno oslobodili državu i počeli prodirati u centralnu Evropu. Saveznici su nadirali u Njemačku sa zapada. Njemačka je vojno poražena ali Hitler je odbijao pomisao na predaju ili pregovore o predaji. To je rezultiralo daljnjim ratovanjem i razaranjem Njemačke. U aprilu 1945, Sovjeti su bili pred Berlinom. Hitlerovi saradnici su savjetovali bijeg u Austriju ili Bavarsku ali on je bio odlučan da umre u glavnom gradu. Dok su se po Berlinu vodile posljednje ulične borbe između Sovjeta i preostalih Njemačkih vojnika, vjeruje se da je Hitler izvršio samoubistvo pucanjem u glavu [[30. april]]a 1945. Njegovo i tijelo [[Eva Braun|Eve Braun]], njegove dugogodišnje saputnice<ref>{{Cite web|title = Eva Braun {{!}} wife of Hitler|url = http://www.britannica.com/biography/Eva-Braun|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> s kojom se vjenčao par dana prije pada Berlina, zakopano je i spaljeno nakon kratkog vremena. ==Holokaust== {{glavni|Holokaust}} [[Datoteka:Carta Göring.JPG|mini|224x224piksel|Pismo Göringa Heydrichu iz jula 1941. u vezi s "konačnim rješenjem" jevrejskog pitanja]] Između 1942. i 1945. godine SS i saučesnici, tj. kolaboratori, sistematski su ubili oko 3,5 miliona [[Jevreji|Jevreja]] u koncetracionim logorima. Također ogroman broj Jevreja je ubijen manje sistematski, ili je umrlo od izgladnjenosti ili iznemoglosti radeći u radnim kampovima. Pretpostavlja se da je između 5 i 6<ref>{{Cite web|title = Holocaust {{!}} European history|url = http://www.britannica.com/event/Holocaust|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> miliona Jevreja ubijeno ili umrlo od navedenih razloga u Drugom svjetskom ratu. Osim Jevreja; komunisti, homoseksualci, [[Romi]], hendikepirane osobe, mentalno zaostale osobe, [[Jehovini svjedoci]], anti-nacisti, poljski intelektualci, i drugi; su bili ciljevi u ovom zločinačkom projektu. Sistematsko uništavanje svih skupina koje su nacisti smatrali nepoželjnim obuhvaćeno je općim pojmom Holokausta. Historijski konsenzus potvrđuje da su Adolf Hitler i Heinrich Himmler bili idejni tvorci ovog genocidnog plana, iako je Hitler izbjegavao direktno potpisivanje pismenih naredbi. Umjesto toga, oslanjao se na usmene zapovijedi i eufemizme unutar birokratskog aparata, čime su namjerno prikrivani direktni tragovi njegove lične odgovornosti. Na konferenciji u Wannsee-u<ref>{{Cite news|title=80 Years Ago the Nazis Planned the ‘Final Solution.’ It Took 90 Minutes.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/20/world/europe/lake-wannsee-conference-final-solution-holocaust.html|newspaper=The New York Times|date=20. 1. 2022|access-date=19. 3. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Katrin|last=Bennhold}}</ref> u blizini Berlina, [[20. januar]]a 1942. Hitler je snimljen kako govori: "Jedino eliminacijom Židova možemo vratiti sebi zdravlje". ==Također pogledajte== *[[Paljenje Reichstaga]] *[[Prvi svjetski rat]] *[[Joseph Goebbels]] *[[Nacizam]] *[[Vajmarska Republika]] *[[Privreda Nacističke Njemačke]] ==Reference== {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Wannsee: The Road to the Final Solution|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0198834045|location=Oxford; New York|ref=none}} * {{cite book|last=Breitman|first=Richard|title=The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution|publisher=Brandeis University Press|year=1991|isbn=978-0-87451-596-1|series=The Tauber Institute Series for the Study of European Jewry|location=Hanover, NH|author-link=Richard Breitman}} * {{cite book|last=Browning|first=Christopher R.|title=The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942|url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow|publisher=University of Nebraska Press|year=2007|isbn=978-0-8032-0392-1|series=Comprehensive History of the Holocaust|location=Lincoln|author-link=Christopher Browning|orig-year=2004}} * {{cite book|last=Cesarani|first=David|title=Eichmann: His Life and Crimes|publisher=Vintage|year=2005|isbn=978-0-099-44844-0|location=London|author-link=David Cesarani|orig-year=2004}} * {{cite web|url=http://www.ghwk.de/gb/history-of-the-villa/creation-of-the-memorial-site.html|title=Creation of the Memorial Site|publisher=Haus der Wannsee-Konferenz|access-date=14. 10. 2015|ref={{sfnRef|Wannsee House}}}} * {{cite book|last=Dederichs|first=Mario|title=Heydrich: The Face of Evil|publisher=Casemate Publishers|year=2009|isbn=9781935149125|orig-year=2006}} * {{Cite journal|last1=Deflem|first1=M.|year=2002|title=The Logic of Nazification: The Case of the International Criminal Police Commission ("Interpol")|url=http://deflem.blogspot.com/2002/02/logic-of-nazification-case-of.html|journal=International Journal of Comparative Sociology|volume=43|page=21|doi=10.1177/002071520204300102}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan|title=The Third Reich in Power|publisher=Penguin|year=2005|isbn=978-0-14-303790-3|location=New York|author-link=Richard J. Evans|url-access=registration}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_0|title=The Third Reich at War|publisher=Penguin|year=2008|isbn=978-0-14-311671-4|location=New York|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Gerhard|first=Gesine|date=februar 2009|title=Food and Genocide. Nazi Agrarian Politics in the Occupied Territories of the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-02_18_1/page/n63|journal=Contemporary European History|volume=18|issue=1|pages=57–62|doi=10.1017/S0960777308004827|s2cid=155045613}} * {{cite journal|last=Gerlach|first=Christian|author-link=Christian Gerlach|date=decembar 1998|title=The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler's Decision in Principle to Exterminate All European Jews|url=http://holocaust.umd.umich.edu/news/uploads/Gerlach_Wannsee.pdf|journal=Journal of Modern History|volume=70|issue=4|pages=759–812|doi=10.1086/235167|s2cid=143904500}} * {{cite news|last=Gryglewski|first=Marcus|url=https://taz.de/NS-Taeterin-auf-der-Wannseekonferenz/!5654203/|title=NS-Täterin auf der Wannseekonferenz: Eichmanns Sekretärin|newspaper=Die Tageszeitung: Taz|trans-title=Nazi perpetrator at the Wannsee Conference: Eichmann's secretary|publisher=[[Die Tageszeitung|taz]].de|date=17. 1. 2020|access-date=21. 1. 2022}} * {{cite book|title=The Participants: The Men of the Wannsee Conference|publisher=Berghahn Books|year=2017|isbn=978-1-785-33671-3|editor-last1=Jasch|editor-first1=Hans-Christian|location=New York|editor-last2=Kreutzmüller|editor-first2=Christoph}} * {{cite book|last=Kershaw|first=Ian|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0-393-06757-6|location=New York|author-link=Ian Kershaw}} * {{cite book|last=Lehrer|first=Steven|title=Wannsee House and the Holocaust|title-link=Wannsee House and the Holocaust|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-7864-0792-7|location=Jefferson, NC|author-link=Steven Lehrer}} * {{Cite journal|last=Longerich|first=Peter|author-link=Peter Longerich|year=2000|title=The Wannsee Conference in the Development of the 'Final Solution'|url=http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|journal=Holocaust Educational Trust Research Papers|location=London|publisher=The Holocaust Educational Trust|volume=1|issue=2|isbn=978-0-9516166-5-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115820/http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|archive-date=2. 4. 2015}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews|url=https://archive.org/details/holocaustnaziper0000long|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-280436-5|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Heinrich Himmler: A Life|url=https://archive.org/details/heinrichhimmler0000long|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-959232-6|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last1=Marrus|first1=Michael R.|title=Vichy France and the Jews|url=https://archive.org/details/vichyfrancejews0000marr_i0g8|last2=Paxton|first2=Robert O.|publisher=Stanford University Press|year=1981|isbn=978-0-8047-2499-9|location=Stanford, CA|author-link1=Michael Marrus|author-link2=Robert Paxton}} * {{cite book|last1=Michael|first1=Robert|title=Nazi-Deutsch/Nazi-German|url=https://archive.org/details/nazideutschnazig0000mich|last2=Doerr|first2=Karin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-32106-X|place=Westport, Connecticut}} * {{cite book|last=Rees|first=Laurence|title=The Holocaust: A New History|url=https://archive.org/details/holocaustnewhist0000rees|publisher=PublicAffairs|year=2017|isbn=978-1-61039-844-2|place=New York|author-link=Laurence Rees}} * {{cite book|last=Roseman|first=Mark|title=The Villa, The Lake, The Meeting: Wannsee and the Final Solution|url=https://archive.org/details/villalakemeeting0000mark|publisher=Allen Lane|year=2002|isbn=978-0-71-399570-1|location=London|author-link=Mark Roseman}} Published in the United States as ''The Wannsee Conference and the Final Solution: A Reconsideration''. New York: Picador, 2002. * {{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9|publisher=Basic Books|year=2010|isbn=978-0-465-00239-9|location=New York|author-link=Timothy D. Snyder}} * {{cite book|last=Tooze|first=Adam|title=The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy|title-link=The Wages of Destruction|publisher=Allen Lane|year=2006|isbn=978-0-713-99566-4|location=London; New York|author-link=Adam Tooze}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} {{Wikicitat}} *[http://vault.fbi.gov/adolf-hitler Adolf Hitler] na vault.fbi.gov *[http://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf70000556/ oac.cdlib.org] *https://avalon.law.yale.edu/imt/04-15-46.asp *https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17504902.2024.2326262 * [https://www.ghwk.de/ Službena web stranica] Obrazovnog i memorijalnog centra Kuće konferencije u Wannseeu * [http://www.yadvashem.org/holocaust/about/final-solution-beginning/wannsee-conference?WT.mc_id=wiki Konferencija u Wannseeu] na web stranici [[Yad Vashem]] * {{YouTube|OqbWOYO6bAg|Adolf Eichmann svjedoči o konferenciji u Wannseeu}} (na njemačkom jeziku s japanskim titlovima) * [https://prorevnews.wordpress.com/2014/06/30/minutes-of-the-wannsee-conference/ Zapisnik s konferencije u Wannseeu], arhivirano od strane Progressive Reviewa * [https://www.tracesofwar.com/articles/7086/Wannsee-Conference.htm#h14563 Konferencija u Wannseeu] na [https://www.tracesofwar.com/ Web stranica Tragovi rata]. {{Predsjednici Njemačke}} {{Hitlerov kabinet}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Kategorija:Adolf Hitler]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Biografije, Braunau na Innu]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Njemački državnici]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Historija Njemačke]] [[Kategorija:Austrijski slikari]] [[Kategorija:Antikomunizam]] 50axruc993zxf76y6qifjuq4cq1dvqu 3939108 3939106 2026-11-05T19:52:21Z نوفاك اتشمان 16322 +[[Kategorija:Antisemiti]]; ±[[Kategorija:Antikomunizam]]→[[Kategorija:Antikomunisti]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939108 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Adolf Hitler |slika = Hitler portrait crop.jpg |redoslijed = [[Führer]] [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] |vrijeme_na_vlasti = 2. august 1934 – 30. april 1945. |prethodnik = [[Paul von Hindenburg]] {{small|(kao predsjednik)}} |nasljednik = [[Karl Dönitz]] {{small|(kao predsjednik)}} |redoslijed2 = [[Njemački kancelar]] |vrijeme_na_vlasti2 = 30. januar 1933 – 30. april 1945. |prethodnik2 = Kurt von Schleicher |nasljednik2 = [[Joseph Goebbels]] |redoslijed3 = [[Führer]] [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] |vrijeme_na_vlasti3 = 29. juli 1921 – 30. april 1945. |prethodnik3 = [[Anton Drexler]] |nasljednik3 = [[Martin Bormann]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1889|04|20}} |mjesto_rođenja = [[Braunau na Innu]], [[Austro-Ugarska]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|30|1889|04|20}} |mjesto_smrti = [[Berlin]], [[Nacistička Njemačka]] |puno_ime = |nacionalnost = [[Austrijanci|Austrijanac]] / [[Nijemci|Nijemac]] |politička_stranka = [[Nacistička stranka]] |supruga = [[Eva Braun]] |djeca = |obrazovanje = |vjera = |potpis = Hitler’s signature (1944).svg |web_stranica = }} '''Adolf Hitler''' (20. april 1889 – 30. april 1945) bio je [[Njemačka|njemački]] i [[Austrija|austrijski]] [[političar]] i [[diktator]].<ref>{{Cite web|title = Adolf Hitler {{!}} dictator of Germany|url = http://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Adolf Hitler - Oxford Reference|url = http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095939223|doi = 10.1093/oi/authority.20110803095939223}}</ref> U svojstvu "[[Führer]]a", vođe [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za [[Drugi svjetski rat]] i progon [[Jevreji|Jevreja]] - [[holokaust]], u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji.{{sfn|Longerich|2010|pp=309–310}} Hitler je bio predsjednik [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]]. ==Rane godine== ===Djetinjstvo=== Adolf Hitler se rodio u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Braunau am Inn]], gdje je njegov otac, [[Alois Hitler]], bio carinik. Zbog očevog posla, porodica se često selila iz grada u grad: Braunau (1889-92.), [[Passau]] (1892-95.), [[Linz]] (1895-96.), [[Fischlham]] (1896-98.), [[Leonding]] (1898-1905.), Linz (1905- ). Alois je umro u januaru 1903. godine kad je Adolfu bilo 13 godina, a majka [[Klara Hitler]] četiri godine poslije, decembra 1907. godine. ===Prvi svjetski rat=== {{glavni|Prvi svjetski rat}} Pošto je probao sreću na nekoliko radnih mjesta (zidar, crtač razlednica), Adolf se početkom prvog svjetskog rata prijavio kao dobrovoljac u njemačkoj vojsci. Hitler se borio na prvim linijama fronta tokom skoro cijelog rata bez nekog značajnijeg napredovanja u činovima. Dobio je, pak, njemački orden za hrabrost u borbi, ''Eisernes Kreuz''. ===Međuratni period=== U poslijeratnom periodu Hitler je dobio posao u pokrajini [[Bayern]] kao istraživač političkih grupacija. Ubrzo je primijetio ''Deutsche Arbeiterpartei'' (Njemačka radnička partija) i bio fasciniran njenim programom i žarom njenih članova. Učlanio se, ubrzo postao odgovoran za propagandu, a nedugo zatim i predsjednik. Partija je promijenila ime u ''Nationalsocialistische Deutsche Arbeiterpartei'', [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|NSDAP]]. [[Datoteka:Hitler's DAP membership card.png|mini|200p|Hitlerova partijska članska karta u DAP, kasnije [[Nacistička stranka|NSDAP]].]] Nakon neuspješnog pokušaja puča 8. i 9. novembra 1923. (''[[Hitlerputsch]]''), Hitler je osuđen na pet godina zatvora. Pušten je nakon 9 mjeseci provedenih u tvrđavi [[Landsberg]] (april-decembar 1924). Hitler je smatran bezopasnim, a nacisti kao politička partija su jedva i postojali, razbijeni nakon neuspjelog puča. U zatvoru je Hitler uz pomoć [[Rudolf Hess|Rudolfa Hessa]] napisao knjigu [[Mein Kampf]] (Moja borba), koja je istovremeno biografija, idejni program za nacionalsocijalizam, i priručnik za propagandu. U svojim govorima Hitler je igrao na kartu izgubljenog ponosa kod njemačkog naroda, koji je nakon [[Versaillski mir|Versailleskog mira]] izgubio teritorije i isplaćivao velike odštete napadnutim državama. Takva istupanja su naročito došla do izražaja u ranim tridesetim kada je Njemačku pogodila finansijska kriza i depresija. Na izborima u septembru 1930., nacisti su od partije izvrgnute podsmijehu izrasli u važan faktor u političkom životu Njemačke, osvojivši preko 18% glasova i 107 mjesta u Reichstagu, te su postali druga po veličini partija u Njemačkoj. U njemačkim parlamentarnim izborima u martu 1933., nacisti su osvojili 44% glasova i kroz koaliciju sa [[DNVP]] (Njemačka narodna partija) imali većinu u ''[[Reichstag]]''u. Hilter je bio izabran za državnog tajnika. Ubrzo su zabranjene ostale partije a nakon smrti predsjednika [[Von Hindenburg]]a Hitler je, umjesto novih izbora, promijenio zakon i zasjeo na upražnjeno mjesto. ==Drugi svjetski rat== {{glavni|Drugi svjetski rat}} [[12. mart]]a [[1938]], Hitler je pripojio Austriju Njemačkoj (''[[Anschluss]]'')<ref>{{Cite web|title = Anschluss {{!}} German history|url = http://www.britannica.com/event/Anschluss|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> i trijumfalno umarširao u [[Beč]]. Sljedeći korak je bio izazivanje krize oko Sudeta, oblasti većinski nastanjene Nijemcima u Čehoslovačkoj. Na Minhenskim pregovorima u septembru, Britanija i Francuska su popustili njegovim zahtjevima, rat je izbjegnut na štetu Čehoslovačke. [[Sudeti]] su pripali Njemačkoj. Kao rezultat tih događaja, Hitler je izabran za ''Osobu godine'' (''Man of the year'') 1938. godine u [[Time magazin|Time]] magazinu. Hitler je naredio invaziju na [[Čehoslovačka|Čehoslovačku]] [[10. mart]]a [[1939]]. i istovremeno zatražio od [[Poljska|Poljske]] da vrati teritoriju oduzetu Njemačkoj u [[Versaille]]u. Evropske sile su se protivile ali bile nemoćne da formiraju zajednički stav sa Sovjetskim savezom. Hitler ih je izmanevrisao sklopivši tajni pakt sa Rusima [[23. august]]a 1939. (''[[Molotov]]-[[Ribbentrop]]''). [[1. septembar|1. septembra]] 1939. Njemačka je napala Poljsku. [[Velika Britanija]] i [[Francuska]] su proglasile rat sa Njemačkom. Poljska je pala do kraja septembra, a Hitler je nastavio mobilizirati. U martu [[1940]]. godine, njemačke snage su umarširale u [[Danska|Dansku]] i [[Norveška|Norvešku]] a dva mjeseca poslije napale [[Francuska|Francusku]] osvajajući usput [[Holandija|Holandiju]] i [[Belgija|Belgiju]]. Francuska je kapitulirala [[22. juni|22. juna]] 1940 a [[Musolini]] i [[Italija]], politički bliski Hitleru, su stali na njemačku stranu u ratu. Hitler je krenuo na Britaniju, borba koja je trajala do maja 1941. U aprilu [[1941]]. godine, Njemačka je napala [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] i [[Rumunija|Rumuniju]] i uskoro zauzela skoro cijeli [[Balkan]]. [[22. juni|22.juna]] 1941. godine, Hitler je poslao 3 miliona vojnika na Sovjetski savez. Pohod na Sovjetski savez, [[Operacija Barbarossa]], isprva je bio uspješan priključivši Hitleru [[Baltičke zemlje]] i [[Ukrajina|Ukrajinu]] na njegovu mapu osvojenih zemalja. U blizini [[Moskva|Moskve]], njemačke snage su zaustavljene veoma oštrom zimom i dobro organizovanom odbranom. To je bio prvi veći Hitlerov neuspjeh u Drugom svjetskom ratu jer je planirao osvojiti Rusiju u kratkom periodu. ===Poraz i smrt=== [[Datoteka:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|mini|200p|Hilter mrtav - naslovnica američkih novina iz 1945.]] Njemačke snage su prvi veliki poraz doživjele u Staljingradu, u zimu 1942/43.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stalingrad|title=}}</ref> U sjevernoj Africi, saveznici su zaustavili Nijemce u njihovom pokušaju da osvoje Suecki kanal i Bliski istok. Ovi porazi su bili glavne prekretnice u II. svjetskom ratu. Poslije toga, Hitlerovi vojničko-taktički potezi su postali iracionalni. Njemačka vojna i finansijska pozicija je uzdrmana, kao i Hitlerovo zdravlje. Lijeva ruka mu je počela nekontrolisano drhtati, neki historičari smatraju da je bolovao od Parkinsonove bolesti. Proglašenje rata Sjedinjenim Američkim državama 11. decembra 1941. dovelo je Hitlera u nezavidnu poziciju. Ratovao je sa najvećom državom (Sovjetski savez), najvećom industrijskom i finansijskom silom (SAD) i najvećom imperijom (Britanska imperija). 1943 je njegov saveznik Musolini zbačen sa vlasti, a američke snage su zauzele Siciliju. Sovjeti su počeli napredovati na istočnom frontu. [[6. juni|6. juna]] 1944. godine savezničke snage su se iskrcale u sjevernoj Francuskoj ([[D-Dan]]). Realisti u njemačkom vojnom vrhu su vidjeli da je poraz neminovan, nekoliko njih je odlučilo smaknuti Hitlera. Krajem jula 1944 jedan od njih, [[Grof Claus von Stauffenberg|Claus von Stauffenberg]], podmetnuo je bombu u Hitlerov vojni štab ali je Hitler preživio. Uslijedila su ispitivanja i strijeljanja, oko 4.000 osoba je pogubljeno - pokret otpora je slomljen. Do kraja 1944. godine Sovjeti su potpuno oslobodili državu i počeli prodirati u centralnu Evropu. Saveznici su nadirali u Njemačku sa zapada. Njemačka je vojno poražena ali Hitler je odbijao pomisao na predaju ili pregovore o predaji. To je rezultiralo daljnjim ratovanjem i razaranjem Njemačke. U aprilu 1945, Sovjeti su bili pred Berlinom. Hitlerovi saradnici su savjetovali bijeg u Austriju ili Bavarsku ali on je bio odlučan da umre u glavnom gradu. Dok su se po Berlinu vodile posljednje ulične borbe između Sovjeta i preostalih Njemačkih vojnika, vjeruje se da je Hitler izvršio samoubistvo pucanjem u glavu [[30. april]]a 1945. Njegovo i tijelo [[Eva Braun|Eve Braun]], njegove dugogodišnje saputnice<ref>{{Cite web|title = Eva Braun {{!}} wife of Hitler|url = http://www.britannica.com/biography/Eva-Braun|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> s kojom se vjenčao par dana prije pada Berlina, zakopano je i spaljeno nakon kratkog vremena. ==Holokaust== {{glavni|Holokaust}} [[Datoteka:Carta Göring.JPG|mini|224x224piksel|Pismo Göringa Heydrichu iz jula 1941. u vezi s "konačnim rješenjem" jevrejskog pitanja]] Između 1942. i 1945. godine SS i saučesnici, tj. kolaboratori, sistematski su ubili oko 3,5 miliona [[Jevreji|Jevreja]] u koncetracionim logorima. Također ogroman broj Jevreja je ubijen manje sistematski, ili je umrlo od izgladnjenosti ili iznemoglosti radeći u radnim kampovima. Pretpostavlja se da je između 5 i 6<ref>{{Cite web|title = Holocaust {{!}} European history|url = http://www.britannica.com/event/Holocaust|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> miliona Jevreja ubijeno ili umrlo od navedenih razloga u Drugom svjetskom ratu. Osim Jevreja; komunisti, homoseksualci, [[Romi]], hendikepirane osobe, mentalno zaostale osobe, [[Jehovini svjedoci]], anti-nacisti, poljski intelektualci, i drugi; su bili ciljevi u ovom zločinačkom projektu. Sistematsko uništavanje svih skupina koje su nacisti smatrali nepoželjnim obuhvaćeno je općim pojmom Holokausta. Historijski konsenzus potvrđuje da su Adolf Hitler i Heinrich Himmler bili idejni tvorci ovog genocidnog plana, iako je Hitler izbjegavao direktno potpisivanje pismenih naredbi. Umjesto toga, oslanjao se na usmene zapovijedi i eufemizme unutar birokratskog aparata, čime su namjerno prikrivani direktni tragovi njegove lične odgovornosti. Na konferenciji u Wannsee-u<ref>{{Cite news|title=80 Years Ago the Nazis Planned the ‘Final Solution.’ It Took 90 Minutes.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/20/world/europe/lake-wannsee-conference-final-solution-holocaust.html|newspaper=The New York Times|date=20. 1. 2022|access-date=19. 3. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Katrin|last=Bennhold}}</ref> u blizini Berlina, [[20. januar]]a 1942. Hitler je snimljen kako govori: "Jedino eliminacijom Židova možemo vratiti sebi zdravlje". ==Također pogledajte== *[[Paljenje Reichstaga]] *[[Prvi svjetski rat]] *[[Joseph Goebbels]] *[[Nacizam]] *[[Vajmarska Republika]] *[[Privreda Nacističke Njemačke]] ==Reference== {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Wannsee: The Road to the Final Solution|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0198834045|location=Oxford; New York|ref=none}} * {{cite book|last=Breitman|first=Richard|title=The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution|publisher=Brandeis University Press|year=1991|isbn=978-0-87451-596-1|series=The Tauber Institute Series for the Study of European Jewry|location=Hanover, NH|author-link=Richard Breitman}} * {{cite book|last=Browning|first=Christopher R.|title=The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942|url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow|publisher=University of Nebraska Press|year=2007|isbn=978-0-8032-0392-1|series=Comprehensive History of the Holocaust|location=Lincoln|author-link=Christopher Browning|orig-year=2004}} * {{cite book|last=Cesarani|first=David|title=Eichmann: His Life and Crimes|publisher=Vintage|year=2005|isbn=978-0-099-44844-0|location=London|author-link=David Cesarani|orig-year=2004}} * {{cite web|url=http://www.ghwk.de/gb/history-of-the-villa/creation-of-the-memorial-site.html|title=Creation of the Memorial Site|publisher=Haus der Wannsee-Konferenz|access-date=14. 10. 2015|ref={{sfnRef|Wannsee House}}}} * {{cite book|last=Dederichs|first=Mario|title=Heydrich: The Face of Evil|publisher=Casemate Publishers|year=2009|isbn=9781935149125|orig-year=2006}} * {{Cite journal|last1=Deflem|first1=M.|year=2002|title=The Logic of Nazification: The Case of the International Criminal Police Commission ("Interpol")|url=http://deflem.blogspot.com/2002/02/logic-of-nazification-case-of.html|journal=International Journal of Comparative Sociology|volume=43|page=21|doi=10.1177/002071520204300102}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan|title=The Third Reich in Power|publisher=Penguin|year=2005|isbn=978-0-14-303790-3|location=New York|author-link=Richard J. Evans|url-access=registration}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_0|title=The Third Reich at War|publisher=Penguin|year=2008|isbn=978-0-14-311671-4|location=New York|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Gerhard|first=Gesine|date=februar 2009|title=Food and Genocide. Nazi Agrarian Politics in the Occupied Territories of the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-02_18_1/page/n63|journal=Contemporary European History|volume=18|issue=1|pages=57–62|doi=10.1017/S0960777308004827|s2cid=155045613}} * {{cite journal|last=Gerlach|first=Christian|author-link=Christian Gerlach|date=decembar 1998|title=The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler's Decision in Principle to Exterminate All European Jews|url=http://holocaust.umd.umich.edu/news/uploads/Gerlach_Wannsee.pdf|journal=Journal of Modern History|volume=70|issue=4|pages=759–812|doi=10.1086/235167|s2cid=143904500}} * {{cite news|last=Gryglewski|first=Marcus|url=https://taz.de/NS-Taeterin-auf-der-Wannseekonferenz/!5654203/|title=NS-Täterin auf der Wannseekonferenz: Eichmanns Sekretärin|newspaper=Die Tageszeitung: Taz|trans-title=Nazi perpetrator at the Wannsee Conference: Eichmann's secretary|publisher=[[Die Tageszeitung|taz]].de|date=17. 1. 2020|access-date=21. 1. 2022}} * {{cite book|title=The Participants: The Men of the Wannsee Conference|publisher=Berghahn Books|year=2017|isbn=978-1-785-33671-3|editor-last1=Jasch|editor-first1=Hans-Christian|location=New York|editor-last2=Kreutzmüller|editor-first2=Christoph}} * {{cite book|last=Kershaw|first=Ian|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0-393-06757-6|location=New York|author-link=Ian Kershaw}} * {{cite book|last=Lehrer|first=Steven|title=Wannsee House and the Holocaust|title-link=Wannsee House and the Holocaust|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-7864-0792-7|location=Jefferson, NC|author-link=Steven Lehrer}} * {{Cite journal|last=Longerich|first=Peter|author-link=Peter Longerich|year=2000|title=The Wannsee Conference in the Development of the 'Final Solution'|url=http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|journal=Holocaust Educational Trust Research Papers|location=London|publisher=The Holocaust Educational Trust|volume=1|issue=2|isbn=978-0-9516166-5-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115820/http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|archive-date=2. 4. 2015}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews|url=https://archive.org/details/holocaustnaziper0000long|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-280436-5|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Heinrich Himmler: A Life|url=https://archive.org/details/heinrichhimmler0000long|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-959232-6|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last1=Marrus|first1=Michael R.|title=Vichy France and the Jews|url=https://archive.org/details/vichyfrancejews0000marr_i0g8|last2=Paxton|first2=Robert O.|publisher=Stanford University Press|year=1981|isbn=978-0-8047-2499-9|location=Stanford, CA|author-link1=Michael Marrus|author-link2=Robert Paxton}} * {{cite book|last1=Michael|first1=Robert|title=Nazi-Deutsch/Nazi-German|url=https://archive.org/details/nazideutschnazig0000mich|last2=Doerr|first2=Karin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-32106-X|place=Westport, Connecticut}} * {{cite book|last=Rees|first=Laurence|title=The Holocaust: A New History|url=https://archive.org/details/holocaustnewhist0000rees|publisher=PublicAffairs|year=2017|isbn=978-1-61039-844-2|place=New York|author-link=Laurence Rees}} * {{cite book|last=Roseman|first=Mark|title=The Villa, The Lake, The Meeting: Wannsee and the Final Solution|url=https://archive.org/details/villalakemeeting0000mark|publisher=Allen Lane|year=2002|isbn=978-0-71-399570-1|location=London|author-link=Mark Roseman}} Published in the United States as ''The Wannsee Conference and the Final Solution: A Reconsideration''. New York: Picador, 2002. * {{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9|publisher=Basic Books|year=2010|isbn=978-0-465-00239-9|location=New York|author-link=Timothy D. Snyder}} * {{cite book|last=Tooze|first=Adam|title=The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy|title-link=The Wages of Destruction|publisher=Allen Lane|year=2006|isbn=978-0-713-99566-4|location=London; New York|author-link=Adam Tooze}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} {{Wikicitat}} *[http://vault.fbi.gov/adolf-hitler Adolf Hitler] na vault.fbi.gov *[http://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf70000556/ oac.cdlib.org] *https://avalon.law.yale.edu/imt/04-15-46.asp *https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17504902.2024.2326262 * [https://www.ghwk.de/ Službena web stranica] Obrazovnog i memorijalnog centra Kuće konferencije u Wannseeu * [http://www.yadvashem.org/holocaust/about/final-solution-beginning/wannsee-conference?WT.mc_id=wiki Konferencija u Wannseeu] na web stranici [[Yad Vashem]] * {{YouTube|OqbWOYO6bAg|Adolf Eichmann svjedoči o konferenciji u Wannseeu}} (na njemačkom jeziku s japanskim titlovima) * [https://prorevnews.wordpress.com/2014/06/30/minutes-of-the-wannsee-conference/ Zapisnik s konferencije u Wannseeu], arhivirano od strane Progressive Reviewa * [https://www.tracesofwar.com/articles/7086/Wannsee-Conference.htm#h14563 Konferencija u Wannseeu] na [https://www.tracesofwar.com/ Web stranica Tragovi rata]. {{Predsjednici Njemačke}} {{Hitlerov kabinet}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Kategorija:Adolf Hitler]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Biografije, Braunau na Innu]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Njemački državnici]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Historija Njemačke]] [[Kategorija:Austrijski slikari]] [[Kategorija:Antikomunisti]] [[Kategorija:Antisemiti]] 1sjsfbmpjevv03xvjltehc0ndu280vf 3939113 3939108 2026-11-05T20:14:12Z نوفاك اتشمان 16322 + 3939113 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Adolf Hitler |slika = Hitler portrait crop.jpg |redoslijed = [[Führer]] [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] |vrijeme_na_vlasti = 2. august 1934 – 30. april 1945. |prethodnik = [[Paul von Hindenburg]] {{small|(kao predsjednik)}} |nasljednik = [[Karl Dönitz]] {{small|(kao predsjednik)}} |redoslijed2 = [[Njemački kancelar]] |vrijeme_na_vlasti2 = 30. januar 1933 – 30. april 1945. |prethodnik2 = Kurt von Schleicher |nasljednik2 = [[Joseph Goebbels]] |redoslijed3 = [[Führer]] [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] |vrijeme_na_vlasti3 = 29. juli 1921 – 30. april 1945. |prethodnik3 = [[Anton Drexler]] |nasljednik3 = [[Martin Bormann]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1889|04|20}} |mjesto_rođenja = [[Braunau na Innu]], [[Austro-Ugarska]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|30|1889|04|20}} |mjesto_smrti = [[Berlin]], [[Nacistička Njemačka]] |puno_ime = |nacionalnost = [[Austrijanci|Austrijanac]] / [[Nijemci|Nijemac]] |politička_stranka = [[Nacistička stranka]] |supruga = [[Eva Braun]] |djeca = |obrazovanje = |vjera = |potpis = Hitler’s signature (1944).svg |web_stranica = }} '''Adolf Hitler''' (20. april 1889 – 30. april 1945) bio je [[Njemačka|njemački]] i [[Austrija|austrijski]] [[političar]] i [[diktator]].<ref>{{Cite web|title = Adolf Hitler {{!}} dictator of Germany|url = http://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Adolf Hitler - Oxford Reference|url = http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095939223|doi = 10.1093/oi/authority.20110803095939223}}</ref> U svojstvu "[[Führer]]a", vođe [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za [[Drugi svjetski rat]] i progon [[Jevreji|Jevreja]] - [[holokaust]], u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji.{{sfn|Longerich|2010|pp=309–310}} Hitler je bio predsjednik [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]]. ==Rane godine== ===Djetinjstvo=== Adolf Hitler se rodio u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Braunau am Inn]], gdje je njegov otac, [[Alois Hitler]], bio carinik. Zbog očevog posla, porodica se često selila iz grada u grad: Braunau (1889-92.), [[Passau]] (1892-95.), [[Linz]] (1895-96.), [[Fischlham]] (1896-98.), [[Leonding]] (1898-1905.), Linz (1905- ). Alois je umro u januaru 1903. godine kad je Adolfu bilo 13 godina, a majka [[Klara Hitler]] četiri godine poslije, decembra 1907. godine. ===Prvi svjetski rat=== {{glavni|Prvi svjetski rat}} Pošto je probao sreću na nekoliko radnih mjesta (zidar, crtač razlednica), Adolf se početkom prvog svjetskog rata prijavio kao dobrovoljac u njemačkoj vojsci. Hitler se borio na prvim linijama fronta tokom skoro cijelog rata bez nekog značajnijeg napredovanja u činovima. Dobio je, pak, njemački orden za hrabrost u borbi, ''Eisernes Kreuz''. ===Međuratni period=== U poslijeratnom periodu Hitler je dobio posao u pokrajini [[Bayern]] kao istraživač političkih grupacija. Ubrzo je primijetio ''Deutsche Arbeiterpartei'' (Njemačka radnička partija) i bio fasciniran njenim programom i žarom njenih članova. Učlanio se, ubrzo postao odgovoran za propagandu, a nedugo zatim i predsjednik. Partija je promijenila ime u ''Nationalsocialistische Deutsche Arbeiterpartei'', [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|NSDAP]]. [[Datoteka:Hitler's DAP membership card.png|mini|200p|Hitlerova partijska članska karta u DAP, kasnije [[Nacistička stranka|NSDAP]].]] Nakon neuspješnog pokušaja puča 8. i 9. novembra 1923. (''[[Hitlerputsch]]''), Hitler je osuđen na pet godina zatvora. Pušten je nakon 9 mjeseci provedenih u tvrđavi [[Landsberg]] (april-decembar 1924). Hitler je smatran bezopasnim, a nacisti kao politička partija su jedva i postojali, razbijeni nakon neuspjelog puča. U zatvoru je Hitler uz pomoć [[Rudolf Hess|Rudolfa Hessa]] napisao knjigu [[Mein Kampf]] (Moja borba), koja je istovremeno biografija, idejni program za nacionalsocijalizam, i priručnik za propagandu. U svojim govorima Hitler je igrao na kartu izgubljenog ponosa kod njemačkog naroda, koji je nakon [[Versaillski mir|Versailleskog mira]] izgubio teritorije i isplaćivao velike odštete napadnutim državama. Takva istupanja su naročito došla do izražaja u ranim tridesetim kada je Njemačku pogodila finansijska kriza i depresija. Na izborima u septembru 1930., nacisti su od partije izvrgnute podsmijehu izrasli u važan faktor u političkom životu Njemačke, osvojivši preko 18% glasova i 107 mjesta u Reichstagu, te su postali druga po veličini partija u Njemačkoj. U njemačkim parlamentarnim izborima u martu 1933., nacisti su osvojili 44% glasova i kroz koaliciju sa [[DNVP]] (Njemačka narodna partija) imali većinu u ''[[Reichstag]]''u. Hilter je bio izabran za državnog tajnika. Ubrzo su zabranjene ostale partije a nakon smrti predsjednika [[Von Hindenburg]]a Hitler je, umjesto novih izbora, promijenio zakon i zasjeo na upražnjeno mjesto. ==Drugi svjetski rat== {{glavni|Drugi svjetski rat}} [[12. mart]]a [[1938]], Hitler je pripojio Austriju Njemačkoj (''[[Anschluss]]'')<ref>{{Cite web|title = Anschluss {{!}} German history|url = http://www.britannica.com/event/Anschluss|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> i trijumfalno umarširao u [[Beč]]. Sljedeći korak je bio izazivanje krize oko Sudeta, oblasti većinski nastanjene Nijemcima u Čehoslovačkoj. Na Minhenskim pregovorima u septembru, Britanija i Francuska su popustili njegovim zahtjevima, rat je izbjegnut na štetu Čehoslovačke. [[Sudeti]] su pripali Njemačkoj. Kao rezultat tih događaja, Hitler je izabran za ''Osobu godine'' (''Man of the year'') 1938. godine u [[Time magazin|Time]] magazinu. Hitler je naredio invaziju na [[Čehoslovačka|Čehoslovačku]] [[10. mart]]a [[1939]]. i istovremeno zatražio od [[Poljska|Poljske]] da vrati teritoriju oduzetu Njemačkoj u [[Versaille]]u. Evropske sile su se protivile ali bile nemoćne da formiraju zajednički stav sa Sovjetskim savezom. Hitler ih je izmanevrisao sklopivši tajni pakt sa Rusima [[23. august]]a 1939. (''[[Molotov]]-[[Ribbentrop]]''). [[1. septembar|1. septembra]] 1939. Njemačka je napala Poljsku. [[Velika Britanija]] i [[Francuska]] su proglasile rat sa Njemačkom. Poljska je pala do kraja septembra, a Hitler je nastavio mobilizirati. U martu [[1940]]. godine, njemačke snage su umarširale u [[Danska|Dansku]] i [[Norveška|Norvešku]] a dva mjeseca poslije napale [[Francuska|Francusku]] osvajajući usput [[Holandija|Holandiju]] i [[Belgija|Belgiju]]. Francuska je kapitulirala [[22. juni|22. juna]] 1940 a [[Musolini]] i [[Italija]], politički bliski Hitleru, su stali na njemačku stranu u ratu. Hitler je krenuo na Britaniju, borba koja je trajala do maja 1941. U aprilu [[1941]]. godine, Njemačka je napala [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] i [[Rumunija|Rumuniju]] i uskoro zauzela skoro cijeli [[Balkan]]. [[22. juni|22.juna]] 1941. godine, Hitler je poslao 3 miliona vojnika na Sovjetski savez. Pohod na Sovjetski savez, [[Operacija Barbarossa]], isprva je bio uspješan priključivši Hitleru [[Baltičke zemlje]] i [[Ukrajina|Ukrajinu]] na njegovu mapu osvojenih zemalja. U blizini [[Moskva|Moskve]], njemačke snage su zaustavljene veoma oštrom zimom i dobro organizovanom odbranom. To je bio prvi veći Hitlerov neuspjeh u Drugom svjetskom ratu jer je planirao osvojiti Rusiju u kratkom periodu. ===Poraz i smrt=== [[Datoteka:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|mini|200p|Hilter mrtav - naslovnica američkih novina iz 1945.]] Njemačke snage su prvi veliki poraz doživjele u Staljingradu, u zimu 1942/43.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stalingrad|title=}}</ref> U sjevernoj Africi, saveznici su zaustavili Nijemce u njihovom pokušaju da osvoje Suecki kanal i Bliski istok. Ovi porazi su bili glavne prekretnice u II. svjetskom ratu. Poslije toga, Hitlerovi vojničko-taktički potezi su postali iracionalni. Njemačka vojna i finansijska pozicija je uzdrmana, kao i Hitlerovo zdravlje. Lijeva ruka mu je počela nekontrolisano drhtati, neki historičari smatraju da je bolovao od Parkinsonove bolesti. Proglašenje rata Sjedinjenim Američkim državama 11. decembra 1941. dovelo je Hitlera u nezavidnu poziciju. Ratovao je sa najvećom državom (Sovjetski savez), najvećom industrijskom i finansijskom silom (SAD) i najvećom imperijom (Britanska imperija). 1943 je njegov saveznik Musolini zbačen sa vlasti, a američke snage su zauzele Siciliju. Sovjeti su počeli napredovati na istočnom frontu. [[6. juni|6. juna]] 1944. godine savezničke snage su se iskrcale u sjevernoj Francuskoj ([[D-Dan]]). Realisti u njemačkom vojnom vrhu su vidjeli da je poraz neminovan, nekoliko njih je odlučilo smaknuti Hitlera. Krajem jula 1944 jedan od njih, [[Grof Claus von Stauffenberg|Claus von Stauffenberg]], podmetnuo je bombu u Hitlerov vojni štab ali je Hitler preživio. Uslijedila su ispitivanja i strijeljanja, oko 4.000 osoba je pogubljeno - pokret otpora je slomljen. Do kraja 1944. godine Sovjeti su potpuno oslobodili državu i počeli prodirati u centralnu Evropu. Saveznici su nadirali u Njemačku sa zapada. Njemačka je vojno poražena ali Hitler je odbijao pomisao na predaju ili pregovore o predaji. To je rezultiralo daljnjim ratovanjem i razaranjem Njemačke. U aprilu 1945, Sovjeti su bili pred Berlinom. Hitlerovi saradnici su savjetovali bijeg u Austriju ili Bavarsku ali on je bio odlučan da umre u glavnom gradu. Dok su se po Berlinu vodile posljednje ulične borbe između Sovjeta i preostalih Njemačkih vojnika, vjeruje se da je Hitler izvršio samoubistvo pucanjem u glavu [[30. april]]a 1945. Njegovo i tijelo [[Eva Braun|Eve Braun]], njegove dugogodišnje saputnice<ref>{{Cite web|title = Eva Braun {{!}} wife of Hitler|url = http://www.britannica.com/biography/Eva-Braun|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> s kojom se vjenčao par dana prije pada Berlina, zakopano je i spaljeno nakon kratkog vremena. ==Holokaust== {{glavni|Holokaust}} [[Datoteka:Carta Göring.JPG|mini|224x224piksel|Pismo Göringa Heydrichu iz jula 1941. u vezi s "konačnim rješenjem" jevrejskog pitanja]] Između 1942. i 1945. godine SS i saučesnici, tj. kolaboratori, sistematski su ubili oko 3,5 miliona [[Jevreji|Jevreja]] u koncetracionim logorima. Također ogroman broj Jevreja je ubijen manje sistematski, ili je umrlo od izgladnjenosti ili iznemoglosti radeći u radnim kampovima. Pretpostavlja se da je između 5 i 6<ref>{{Cite web|title = Holocaust {{!}} European history|url = http://www.britannica.com/event/Holocaust|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> miliona Jevreja ubijeno ili umrlo od navedenih razloga u Drugom svjetskom ratu. Osim Jevreja; komunisti, homoseksualci, [[Romi]], hendikepirane osobe, mentalno zaostale osobe, [[Jehovini svjedoci]], anti-nacisti, poljski intelektualci, i drugi; su bili ciljevi u ovom zločinačkom projektu. Sistematsko uništavanje svih skupina koje su nacisti smatrali nepoželjnim obuhvaćeno je općim pojmom Holokausta. Historijski konsenzus potvrđuje da su Adolf Hitler i Heinrich Himmler bili idejni tvorci ovog genocidnog plana, iako je Hitler izbjegavao direktno potpisivanje pismenih naredbi. Umjesto toga, oslanjao se na usmene zapovijedi i eufemizme unutar birokratskog aparata, čime su namjerno prikrivani direktni tragovi njegove lične odgovornosti. Na konferenciji u Wannsee-u<ref>{{Cite news|title=80 Years Ago the Nazis Planned the ‘Final Solution.’ It Took 90 Minutes.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/20/world/europe/lake-wannsee-conference-final-solution-holocaust.html|newspaper=The New York Times|date=20. 1. 2022|access-date=19. 3. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Katrin|last=Bennhold}}</ref> u blizini Berlina, [[20. januar]]a 1942. Hitler je snimljen kako govori: "Jedino eliminacijom Židova možemo vratiti sebi zdravlje". ==Također pogledajte== *[[Paljenje Reichstaga]] *[[Prvi svjetski rat]] *[[Joseph Goebbels]] *[[Nacizam]] *[[Vajmarska Republika]] *[[Privreda Nacističke Njemačke]] ==Reference== {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Wannsee: The Road to the Final Solution|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0198834045|location=Oxford; New York|ref=none}} * {{cite book|last=Breitman|first=Richard|title=The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution|publisher=Brandeis University Press|year=1991|isbn=978-0-87451-596-1|series=The Tauber Institute Series for the Study of European Jewry|location=Hanover, NH|author-link=Richard Breitman}} * {{cite book|last=Browning|first=Christopher R.|title=The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942|url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow|publisher=University of Nebraska Press|year=2007|isbn=978-0-8032-0392-1|series=Comprehensive History of the Holocaust|location=Lincoln|author-link=Christopher Browning|orig-year=2004}} * {{cite book|last=Cesarani|first=David|title=Eichmann: His Life and Crimes|publisher=Vintage|year=2005|isbn=978-0-099-44844-0|location=London|author-link=David Cesarani|orig-year=2004}} * {{cite web|url=http://www.ghwk.de/gb/history-of-the-villa/creation-of-the-memorial-site.html|title=Creation of the Memorial Site|publisher=Haus der Wannsee-Konferenz|access-date=14. 10. 2015|ref={{sfnRef|Wannsee House}}}} * {{cite book|last=Dederichs|first=Mario|title=Heydrich: The Face of Evil|publisher=Casemate Publishers|year=2009|isbn=9781935149125|orig-year=2006}} * {{Cite journal|last1=Deflem|first1=M.|year=2002|title=The Logic of Nazification: The Case of the International Criminal Police Commission ("Interpol")|url=http://deflem.blogspot.com/2002/02/logic-of-nazification-case-of.html|journal=International Journal of Comparative Sociology|volume=43|page=21|doi=10.1177/002071520204300102}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan|title=The Third Reich in Power|publisher=Penguin|year=2005|isbn=978-0-14-303790-3|location=New York|author-link=Richard J. Evans|url-access=registration}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_0|title=The Third Reich at War|publisher=Penguin|year=2008|isbn=978-0-14-311671-4|location=New York|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Gerhard|first=Gesine|date=februar 2009|title=Food and Genocide. Nazi Agrarian Politics in the Occupied Territories of the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-02_18_1/page/n63|journal=Contemporary European History|volume=18|issue=1|pages=57–62|doi=10.1017/S0960777308004827|s2cid=155045613}} * {{cite journal|last=Gerlach|first=Christian|author-link=Christian Gerlach|date=decembar 1998|title=The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler's Decision in Principle to Exterminate All European Jews|url=http://holocaust.umd.umich.edu/news/uploads/Gerlach_Wannsee.pdf|journal=Journal of Modern History|volume=70|issue=4|pages=759–812|doi=10.1086/235167|s2cid=143904500}} * {{cite news|last=Gryglewski|first=Marcus|url=https://taz.de/NS-Taeterin-auf-der-Wannseekonferenz/!5654203/|title=NS-Täterin auf der Wannseekonferenz: Eichmanns Sekretärin|newspaper=Die Tageszeitung: Taz|trans-title=Nazi perpetrator at the Wannsee Conference: Eichmann's secretary|publisher=[[Die Tageszeitung|taz]].de|date=17. 1. 2020|access-date=21. 1. 2022}} * {{cite book|title=The Participants: The Men of the Wannsee Conference|publisher=Berghahn Books|year=2017|isbn=978-1-785-33671-3|editor-last1=Jasch|editor-first1=Hans-Christian|location=New York|editor-last2=Kreutzmüller|editor-first2=Christoph}} * {{cite book|last=Kershaw|first=Ian|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0-393-06757-6|location=New York|author-link=Ian Kershaw}} * {{cite book|last=Lehrer|first=Steven|title=Wannsee House and the Holocaust|title-link=Wannsee House and the Holocaust|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-7864-0792-7|location=Jefferson, NC|author-link=Steven Lehrer}} * {{Cite journal|last=Longerich|first=Peter|author-link=Peter Longerich|year=2000|title=The Wannsee Conference in the Development of the 'Final Solution'|url=http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|journal=Holocaust Educational Trust Research Papers|location=London|publisher=The Holocaust Educational Trust|volume=1|issue=2|isbn=978-0-9516166-5-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115820/http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|archive-date=2. 4. 2015}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews|url=https://archive.org/details/holocaustnaziper0000long|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-280436-5|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Heinrich Himmler: A Life|url=https://archive.org/details/heinrichhimmler0000long|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-959232-6|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last1=Marrus|first1=Michael R.|title=Vichy France and the Jews|url=https://archive.org/details/vichyfrancejews0000marr_i0g8|last2=Paxton|first2=Robert O.|publisher=Stanford University Press|year=1981|isbn=978-0-8047-2499-9|location=Stanford, CA|author-link1=Michael Marrus|author-link2=Robert Paxton}} * {{cite book|last1=Michael|first1=Robert|title=Nazi-Deutsch/Nazi-German|url=https://archive.org/details/nazideutschnazig0000mich|last2=Doerr|first2=Karin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-32106-X|place=Westport, Connecticut}} * {{cite book|last=Rees|first=Laurence|title=The Holocaust: A New History|url=https://archive.org/details/holocaustnewhist0000rees|publisher=PublicAffairs|year=2017|isbn=978-1-61039-844-2|place=New York|author-link=Laurence Rees}} * {{cite book|last=Roseman|first=Mark|title=The Villa, The Lake, The Meeting: Wannsee and the Final Solution|url=https://archive.org/details/villalakemeeting0000mark|publisher=Allen Lane|year=2002|isbn=978-0-71-399570-1|location=London|author-link=Mark Roseman}} Published in the United States as ''The Wannsee Conference and the Final Solution: A Reconsideration''. New York: Picador, 2002. * {{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9|publisher=Basic Books|year=2010|isbn=978-0-465-00239-9|location=New York|author-link=Timothy D. Snyder}} * {{cite book|last=Tooze|first=Adam|title=The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy|title-link=The Wages of Destruction|publisher=Allen Lane|year=2006|isbn=978-0-713-99566-4|location=London; New York|author-link=Adam Tooze}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} {{Wikicitat}} *[http://vault.fbi.gov/adolf-hitler Adolf Hitler] na vault.fbi.gov *[http://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf70000556/ oac.cdlib.org] *https://avalon.law.yale.edu/imt/04-15-46.asp *https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17504902.2024.2326262 * [https://www.ghwk.de/ Službena web stranica] Obrazovnog i memorijalnog centra Kuće konferencije u Wannseeu * [http://www.yadvashem.org/holocaust/about/final-solution-beginning/wannsee-conference?WT.mc_id=wiki Konferencija u Wannseeu] na web stranici [[Yad Vashem]] * {{YouTube|OqbWOYO6bAg|Adolf Eichmann svjedoči o konferenciji u Wannseeu}} (na njemačkom jeziku s japanskim titlovima) * [https://prorevnews.wordpress.com/2014/06/30/minutes-of-the-wannsee-conference/ Zapisnik s konferencije u Wannseeu], arhivirano od strane Progressive Reviewa * [https://www.tracesofwar.com/articles/7086/Wannsee-Conference.htm#h14563 Konferencija u Wannseeu] na [https://www.tracesofwar.com/ Web stranica Tragovi rata]. {{Predsjednici Njemačke}} {{Hitlerov kabinet}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Kategorija:Adolf Hitler| ]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Biografije, Braunau na Innu]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Njemački državnici]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Historija Njemačke]] [[Kategorija:Austrijski slikari]] [[Kategorija:Antikomunisti]] [[Kategorija:Antisemiti]] mlf6l2vfcra1j6g5va3a1ptkl93rb4y 3939114 3939113 2026-11-05T20:29:23Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Austrijski slikari]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939114 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Adolf Hitler |slika = Hitler portrait crop.jpg |redoslijed = [[Führer]] [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] |vrijeme_na_vlasti = 2. august 1934 – 30. april 1945. |prethodnik = [[Paul von Hindenburg]] {{small|(kao predsjednik)}} |nasljednik = [[Karl Dönitz]] {{small|(kao predsjednik)}} |redoslijed2 = [[Njemački kancelar]] |vrijeme_na_vlasti2 = 30. januar 1933 – 30. april 1945. |prethodnik2 = Kurt von Schleicher |nasljednik2 = [[Joseph Goebbels]] |redoslijed3 = [[Führer]] [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] |vrijeme_na_vlasti3 = 29. juli 1921 – 30. april 1945. |prethodnik3 = [[Anton Drexler]] |nasljednik3 = [[Martin Bormann]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1889|04|20}} |mjesto_rođenja = [[Braunau na Innu]], [[Austro-Ugarska]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|30|1889|04|20}} |mjesto_smrti = [[Berlin]], [[Nacistička Njemačka]] |puno_ime = |nacionalnost = [[Austrijanci|Austrijanac]] / [[Nijemci|Nijemac]] |politička_stranka = [[Nacistička stranka]] |supruga = [[Eva Braun]] |djeca = |obrazovanje = |vjera = |potpis = Hitler’s signature (1944).svg |web_stranica = }} '''Adolf Hitler''' (20. april 1889 – 30. april 1945) bio je [[Njemačka|njemački]] i [[Austrija|austrijski]] [[političar]] i [[diktator]].<ref>{{Cite web|title = Adolf Hitler {{!}} dictator of Germany|url = http://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Adolf Hitler - Oxford Reference|url = http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095939223|doi = 10.1093/oi/authority.20110803095939223}}</ref> U svojstvu "[[Führer]]a", vođe [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za [[Drugi svjetski rat]] i progon [[Jevreji|Jevreja]] - [[holokaust]], u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji.{{sfn|Longerich|2010|pp=309–310}} Hitler je bio predsjednik [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]]. ==Rane godine== ===Djetinjstvo=== Adolf Hitler se rodio u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Braunau am Inn]], gdje je njegov otac, [[Alois Hitler]], bio carinik. Zbog očevog posla, porodica se često selila iz grada u grad: Braunau (1889-92.), [[Passau]] (1892-95.), [[Linz]] (1895-96.), [[Fischlham]] (1896-98.), [[Leonding]] (1898-1905.), Linz (1905- ). Alois je umro u januaru 1903. godine kad je Adolfu bilo 13 godina, a majka [[Klara Hitler]] četiri godine poslije, decembra 1907. godine. ===Prvi svjetski rat=== {{glavni|Prvi svjetski rat}} Pošto je probao sreću na nekoliko radnih mjesta (zidar, crtač razlednica), Adolf se početkom prvog svjetskog rata prijavio kao dobrovoljac u njemačkoj vojsci. Hitler se borio na prvim linijama fronta tokom skoro cijelog rata bez nekog značajnijeg napredovanja u činovima. Dobio je, pak, njemački orden za hrabrost u borbi, ''Eisernes Kreuz''. ===Međuratni period=== U poslijeratnom periodu Hitler je dobio posao u pokrajini [[Bayern]] kao istraživač političkih grupacija. Ubrzo je primijetio ''Deutsche Arbeiterpartei'' (Njemačka radnička partija) i bio fasciniran njenim programom i žarom njenih članova. Učlanio se, ubrzo postao odgovoran za propagandu, a nedugo zatim i predsjednik. Partija je promijenila ime u ''Nationalsocialistische Deutsche Arbeiterpartei'', [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|NSDAP]]. [[Datoteka:Hitler's DAP membership card.png|mini|200p|Hitlerova partijska članska karta u DAP, kasnije [[Nacistička stranka|NSDAP]].]] Nakon neuspješnog pokušaja puča 8. i 9. novembra 1923. (''[[Hitlerputsch]]''), Hitler je osuđen na pet godina zatvora. Pušten je nakon 9 mjeseci provedenih u tvrđavi [[Landsberg]] (april-decembar 1924). Hitler je smatran bezopasnim, a nacisti kao politička partija su jedva i postojali, razbijeni nakon neuspjelog puča. U zatvoru je Hitler uz pomoć [[Rudolf Hess|Rudolfa Hessa]] napisao knjigu [[Mein Kampf]] (Moja borba), koja je istovremeno biografija, idejni program za nacionalsocijalizam, i priručnik za propagandu. U svojim govorima Hitler je igrao na kartu izgubljenog ponosa kod njemačkog naroda, koji je nakon [[Versaillski mir|Versailleskog mira]] izgubio teritorije i isplaćivao velike odštete napadnutim državama. Takva istupanja su naročito došla do izražaja u ranim tridesetim kada je Njemačku pogodila finansijska kriza i depresija. Na izborima u septembru 1930., nacisti su od partije izvrgnute podsmijehu izrasli u važan faktor u političkom životu Njemačke, osvojivši preko 18% glasova i 107 mjesta u Reichstagu, te su postali druga po veličini partija u Njemačkoj. U njemačkim parlamentarnim izborima u martu 1933., nacisti su osvojili 44% glasova i kroz koaliciju sa [[DNVP]] (Njemačka narodna partija) imali većinu u ''[[Reichstag]]''u. Hilter je bio izabran za državnog tajnika. Ubrzo su zabranjene ostale partije a nakon smrti predsjednika [[Von Hindenburg]]a Hitler je, umjesto novih izbora, promijenio zakon i zasjeo na upražnjeno mjesto. ==Drugi svjetski rat== {{glavni|Drugi svjetski rat}} [[12. mart]]a [[1938]], Hitler je pripojio Austriju Njemačkoj (''[[Anschluss]]'')<ref>{{Cite web|title = Anschluss {{!}} German history|url = http://www.britannica.com/event/Anschluss|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> i trijumfalno umarširao u [[Beč]]. Sljedeći korak je bio izazivanje krize oko Sudeta, oblasti većinski nastanjene Nijemcima u Čehoslovačkoj. Na Minhenskim pregovorima u septembru, Britanija i Francuska su popustili njegovim zahtjevima, rat je izbjegnut na štetu Čehoslovačke. [[Sudeti]] su pripali Njemačkoj. Kao rezultat tih događaja, Hitler je izabran za ''Osobu godine'' (''Man of the year'') 1938. godine u [[Time magazin|Time]] magazinu. Hitler je naredio invaziju na [[Čehoslovačka|Čehoslovačku]] [[10. mart]]a [[1939]]. i istovremeno zatražio od [[Poljska|Poljske]] da vrati teritoriju oduzetu Njemačkoj u [[Versaille]]u. Evropske sile su se protivile ali bile nemoćne da formiraju zajednički stav sa Sovjetskim savezom. Hitler ih je izmanevrisao sklopivši tajni pakt sa Rusima [[23. august]]a 1939. (''[[Molotov]]-[[Ribbentrop]]''). [[1. septembar|1. septembra]] 1939. Njemačka je napala Poljsku. [[Velika Britanija]] i [[Francuska]] su proglasile rat sa Njemačkom. Poljska je pala do kraja septembra, a Hitler je nastavio mobilizirati. U martu [[1940]]. godine, njemačke snage su umarširale u [[Danska|Dansku]] i [[Norveška|Norvešku]] a dva mjeseca poslije napale [[Francuska|Francusku]] osvajajući usput [[Holandija|Holandiju]] i [[Belgija|Belgiju]]. Francuska je kapitulirala [[22. juni|22. juna]] 1940 a [[Musolini]] i [[Italija]], politički bliski Hitleru, su stali na njemačku stranu u ratu. Hitler je krenuo na Britaniju, borba koja je trajala do maja 1941. U aprilu [[1941]]. godine, Njemačka je napala [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] i [[Rumunija|Rumuniju]] i uskoro zauzela skoro cijeli [[Balkan]]. [[22. juni|22.juna]] 1941. godine, Hitler je poslao 3 miliona vojnika na Sovjetski savez. Pohod na Sovjetski savez, [[Operacija Barbarossa]], isprva je bio uspješan priključivši Hitleru [[Baltičke zemlje]] i [[Ukrajina|Ukrajinu]] na njegovu mapu osvojenih zemalja. U blizini [[Moskva|Moskve]], njemačke snage su zaustavljene veoma oštrom zimom i dobro organizovanom odbranom. To je bio prvi veći Hitlerov neuspjeh u Drugom svjetskom ratu jer je planirao osvojiti Rusiju u kratkom periodu. ===Poraz i smrt=== [[Datoteka:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|mini|200p|Hilter mrtav - naslovnica američkih novina iz 1945.]] Njemačke snage su prvi veliki poraz doživjele u Staljingradu, u zimu 1942/43.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stalingrad|title=}}</ref> U sjevernoj Africi, saveznici su zaustavili Nijemce u njihovom pokušaju da osvoje Suecki kanal i Bliski istok. Ovi porazi su bili glavne prekretnice u II. svjetskom ratu. Poslije toga, Hitlerovi vojničko-taktički potezi su postali iracionalni. Njemačka vojna i finansijska pozicija je uzdrmana, kao i Hitlerovo zdravlje. Lijeva ruka mu je počela nekontrolisano drhtati, neki historičari smatraju da je bolovao od Parkinsonove bolesti. Proglašenje rata Sjedinjenim Američkim državama 11. decembra 1941. dovelo je Hitlera u nezavidnu poziciju. Ratovao je sa najvećom državom (Sovjetski savez), najvećom industrijskom i finansijskom silom (SAD) i najvećom imperijom (Britanska imperija). 1943 je njegov saveznik Musolini zbačen sa vlasti, a američke snage su zauzele Siciliju. Sovjeti su počeli napredovati na istočnom frontu. [[6. juni|6. juna]] 1944. godine savezničke snage su se iskrcale u sjevernoj Francuskoj ([[D-Dan]]). Realisti u njemačkom vojnom vrhu su vidjeli da je poraz neminovan, nekoliko njih je odlučilo smaknuti Hitlera. Krajem jula 1944 jedan od njih, [[Grof Claus von Stauffenberg|Claus von Stauffenberg]], podmetnuo je bombu u Hitlerov vojni štab ali je Hitler preživio. Uslijedila su ispitivanja i strijeljanja, oko 4.000 osoba je pogubljeno - pokret otpora je slomljen. Do kraja 1944. godine Sovjeti su potpuno oslobodili državu i počeli prodirati u centralnu Evropu. Saveznici su nadirali u Njemačku sa zapada. Njemačka je vojno poražena ali Hitler je odbijao pomisao na predaju ili pregovore o predaji. To je rezultiralo daljnjim ratovanjem i razaranjem Njemačke. U aprilu 1945, Sovjeti su bili pred Berlinom. Hitlerovi saradnici su savjetovali bijeg u Austriju ili Bavarsku ali on je bio odlučan da umre u glavnom gradu. Dok su se po Berlinu vodile posljednje ulične borbe između Sovjeta i preostalih Njemačkih vojnika, vjeruje se da je Hitler izvršio samoubistvo pucanjem u glavu [[30. april]]a 1945. Njegovo i tijelo [[Eva Braun|Eve Braun]], njegove dugogodišnje saputnice<ref>{{Cite web|title = Eva Braun {{!}} wife of Hitler|url = http://www.britannica.com/biography/Eva-Braun|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> s kojom se vjenčao par dana prije pada Berlina, zakopano je i spaljeno nakon kratkog vremena. ==Holokaust== {{glavni|Holokaust}} [[Datoteka:Carta Göring.JPG|mini|224x224piksel|Pismo Göringa Heydrichu iz jula 1941. u vezi s "konačnim rješenjem" jevrejskog pitanja]] Između 1942. i 1945. godine SS i saučesnici, tj. kolaboratori, sistematski su ubili oko 3,5 miliona [[Jevreji|Jevreja]] u koncetracionim logorima. Također ogroman broj Jevreja je ubijen manje sistematski, ili je umrlo od izgladnjenosti ili iznemoglosti radeći u radnim kampovima. Pretpostavlja se da je između 5 i 6<ref>{{Cite web|title = Holocaust {{!}} European history|url = http://www.britannica.com/event/Holocaust|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016}}</ref> miliona Jevreja ubijeno ili umrlo od navedenih razloga u Drugom svjetskom ratu. Osim Jevreja; komunisti, homoseksualci, [[Romi]], hendikepirane osobe, mentalno zaostale osobe, [[Jehovini svjedoci]], anti-nacisti, poljski intelektualci, i drugi; su bili ciljevi u ovom zločinačkom projektu. Sistematsko uništavanje svih skupina koje su nacisti smatrali nepoželjnim obuhvaćeno je općim pojmom Holokausta. Historijski konsenzus potvrđuje da su Adolf Hitler i Heinrich Himmler bili idejni tvorci ovog genocidnog plana, iako je Hitler izbjegavao direktno potpisivanje pismenih naredbi. Umjesto toga, oslanjao se na usmene zapovijedi i eufemizme unutar birokratskog aparata, čime su namjerno prikrivani direktni tragovi njegove lične odgovornosti. Na konferenciji u Wannsee-u<ref>{{Cite news|title=80 Years Ago the Nazis Planned the ‘Final Solution.’ It Took 90 Minutes.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/20/world/europe/lake-wannsee-conference-final-solution-holocaust.html|newspaper=The New York Times|date=20. 1. 2022|access-date=19. 3. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Katrin|last=Bennhold}}</ref> u blizini Berlina, [[20. januar]]a 1942. Hitler je snimljen kako govori: "Jedino eliminacijom Židova možemo vratiti sebi zdravlje". ==Također pogledajte== *[[Paljenje Reichstaga]] *[[Prvi svjetski rat]] *[[Joseph Goebbels]] *[[Nacizam]] *[[Vajmarska Republika]] *[[Privreda Nacističke Njemačke]] ==Reference== {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Wannsee: The Road to the Final Solution|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0198834045|location=Oxford; New York|ref=none}} * {{cite book|last=Breitman|first=Richard|title=The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution|publisher=Brandeis University Press|year=1991|isbn=978-0-87451-596-1|series=The Tauber Institute Series for the Study of European Jewry|location=Hanover, NH|author-link=Richard Breitman}} * {{cite book|last=Browning|first=Christopher R.|title=The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942|url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow|publisher=University of Nebraska Press|year=2007|isbn=978-0-8032-0392-1|series=Comprehensive History of the Holocaust|location=Lincoln|author-link=Christopher Browning|orig-year=2004}} * {{cite book|last=Cesarani|first=David|title=Eichmann: His Life and Crimes|publisher=Vintage|year=2005|isbn=978-0-099-44844-0|location=London|author-link=David Cesarani|orig-year=2004}} * {{cite web|url=http://www.ghwk.de/gb/history-of-the-villa/creation-of-the-memorial-site.html|title=Creation of the Memorial Site|publisher=Haus der Wannsee-Konferenz|access-date=14. 10. 2015|ref={{sfnRef|Wannsee House}}}} * {{cite book|last=Dederichs|first=Mario|title=Heydrich: The Face of Evil|publisher=Casemate Publishers|year=2009|isbn=9781935149125|orig-year=2006}} * {{Cite journal|last1=Deflem|first1=M.|year=2002|title=The Logic of Nazification: The Case of the International Criminal Police Commission ("Interpol")|url=http://deflem.blogspot.com/2002/02/logic-of-nazification-case-of.html|journal=International Journal of Comparative Sociology|volume=43|page=21|doi=10.1177/002071520204300102}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan|title=The Third Reich in Power|publisher=Penguin|year=2005|isbn=978-0-14-303790-3|location=New York|author-link=Richard J. Evans|url-access=registration}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_0|title=The Third Reich at War|publisher=Penguin|year=2008|isbn=978-0-14-311671-4|location=New York|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Gerhard|first=Gesine|date=februar 2009|title=Food and Genocide. Nazi Agrarian Politics in the Occupied Territories of the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-02_18_1/page/n63|journal=Contemporary European History|volume=18|issue=1|pages=57–62|doi=10.1017/S0960777308004827|s2cid=155045613}} * {{cite journal|last=Gerlach|first=Christian|author-link=Christian Gerlach|date=decembar 1998|title=The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler's Decision in Principle to Exterminate All European Jews|url=http://holocaust.umd.umich.edu/news/uploads/Gerlach_Wannsee.pdf|journal=Journal of Modern History|volume=70|issue=4|pages=759–812|doi=10.1086/235167|s2cid=143904500}} * {{cite news|last=Gryglewski|first=Marcus|url=https://taz.de/NS-Taeterin-auf-der-Wannseekonferenz/!5654203/|title=NS-Täterin auf der Wannseekonferenz: Eichmanns Sekretärin|newspaper=Die Tageszeitung: Taz|trans-title=Nazi perpetrator at the Wannsee Conference: Eichmann's secretary|publisher=[[Die Tageszeitung|taz]].de|date=17. 1. 2020|access-date=21. 1. 2022}} * {{cite book|title=The Participants: The Men of the Wannsee Conference|publisher=Berghahn Books|year=2017|isbn=978-1-785-33671-3|editor-last1=Jasch|editor-first1=Hans-Christian|location=New York|editor-last2=Kreutzmüller|editor-first2=Christoph}} * {{cite book|last=Kershaw|first=Ian|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0-393-06757-6|location=New York|author-link=Ian Kershaw}} * {{cite book|last=Lehrer|first=Steven|title=Wannsee House and the Holocaust|title-link=Wannsee House and the Holocaust|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-7864-0792-7|location=Jefferson, NC|author-link=Steven Lehrer}} * {{Cite journal|last=Longerich|first=Peter|author-link=Peter Longerich|year=2000|title=The Wannsee Conference in the Development of the 'Final Solution'|url=http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|journal=Holocaust Educational Trust Research Papers|location=London|publisher=The Holocaust Educational Trust|volume=1|issue=2|isbn=978-0-9516166-5-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115820/http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|archive-date=2. 4. 2015}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews|url=https://archive.org/details/holocaustnaziper0000long|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-280436-5|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Heinrich Himmler: A Life|url=https://archive.org/details/heinrichhimmler0000long|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-959232-6|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last1=Marrus|first1=Michael R.|title=Vichy France and the Jews|url=https://archive.org/details/vichyfrancejews0000marr_i0g8|last2=Paxton|first2=Robert O.|publisher=Stanford University Press|year=1981|isbn=978-0-8047-2499-9|location=Stanford, CA|author-link1=Michael Marrus|author-link2=Robert Paxton}} * {{cite book|last1=Michael|first1=Robert|title=Nazi-Deutsch/Nazi-German|url=https://archive.org/details/nazideutschnazig0000mich|last2=Doerr|first2=Karin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-32106-X|place=Westport, Connecticut}} * {{cite book|last=Rees|first=Laurence|title=The Holocaust: A New History|url=https://archive.org/details/holocaustnewhist0000rees|publisher=PublicAffairs|year=2017|isbn=978-1-61039-844-2|place=New York|author-link=Laurence Rees}} * {{cite book|last=Roseman|first=Mark|title=The Villa, The Lake, The Meeting: Wannsee and the Final Solution|url=https://archive.org/details/villalakemeeting0000mark|publisher=Allen Lane|year=2002|isbn=978-0-71-399570-1|location=London|author-link=Mark Roseman}} Published in the United States as ''The Wannsee Conference and the Final Solution: A Reconsideration''. New York: Picador, 2002. * {{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9|publisher=Basic Books|year=2010|isbn=978-0-465-00239-9|location=New York|author-link=Timothy D. Snyder}} * {{cite book|last=Tooze|first=Adam|title=The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy|title-link=The Wages of Destruction|publisher=Allen Lane|year=2006|isbn=978-0-713-99566-4|location=London; New York|author-link=Adam Tooze}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} {{Wikicitat}} *[http://vault.fbi.gov/adolf-hitler Adolf Hitler] na vault.fbi.gov *[http://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf70000556/ oac.cdlib.org] *https://avalon.law.yale.edu/imt/04-15-46.asp *https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17504902.2024.2326262 * [https://www.ghwk.de/ Službena web stranica] Obrazovnog i memorijalnog centra Kuće konferencije u Wannseeu * [http://www.yadvashem.org/holocaust/about/final-solution-beginning/wannsee-conference?WT.mc_id=wiki Konferencija u Wannseeu] na web stranici [[Yad Vashem]] * {{YouTube|OqbWOYO6bAg|Adolf Eichmann svjedoči o konferenciji u Wannseeu}} (na njemačkom jeziku s japanskim titlovima) * [https://prorevnews.wordpress.com/2014/06/30/minutes-of-the-wannsee-conference/ Zapisnik s konferencije u Wannseeu], arhivirano od strane Progressive Reviewa * [https://www.tracesofwar.com/articles/7086/Wannsee-Conference.htm#h14563 Konferencija u Wannseeu] na [https://www.tracesofwar.com/ Web stranica Tragovi rata]. {{Predsjednici Njemačke}} {{Hitlerov kabinet}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Kategorija:Adolf Hitler| ]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Biografije, Braunau na Innu]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Njemački državnici]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Historija Njemačke]] [[Kategorija:Antikomunisti]] [[Kategorija:Antisemiti]] ph63vokkgmvzje7dwnspkjg0hwd83yx 3939132 3939114 2026-11-06T01:32:24Z نوفاك اتشمان 16322 Rescuing 7 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.7) 3939132 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Adolf Hitler |slika = Hitler portrait crop.jpg |redoslijed = [[Führer]] [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] |vrijeme_na_vlasti = 2. august 1934 – 30. april 1945. |prethodnik = [[Paul von Hindenburg]] {{small|(kao predsjednik)}} |nasljednik = [[Karl Dönitz]] {{small|(kao predsjednik)}} |redoslijed2 = [[Njemački kancelar]] |vrijeme_na_vlasti2 = 30. januar 1933 – 30. april 1945. |prethodnik2 = Kurt von Schleicher |nasljednik2 = [[Joseph Goebbels]] |redoslijed3 = [[Führer]] [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]] |vrijeme_na_vlasti3 = 29. juli 1921 – 30. april 1945. |prethodnik3 = [[Anton Drexler]] |nasljednik3 = [[Martin Bormann]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1889|04|20}} |mjesto_rođenja = [[Braunau na Innu]], [[Austro-Ugarska]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|30|1889|04|20}} |mjesto_smrti = [[Berlin]], [[Nacistička Njemačka]] |puno_ime = |nacionalnost = [[Austrijanci|Austrijanac]] / [[Nijemci|Nijemac]] |politička_stranka = [[Nacistička stranka]] |supruga = [[Eva Braun]] |djeca = |obrazovanje = |vjera = |potpis = Hitler’s signature (1944).svg |web_stranica = }} '''Adolf Hitler''' (20. april 1889 – 30. april 1945) bio je [[Njemačka|njemački]] i [[Austrija|austrijski]] [[političar]] i [[diktator]].<ref>{{Cite web|title = Adolf Hitler {{!}} dictator of Germany|url = http://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160222173401/http://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler|archive-date = 22. 2. 2016|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Adolf Hitler - Oxford Reference|url = http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095939223|doi = 10.1093/oi/authority.20110803095939223|archive-url = https://web.archive.org/web/20150517064432/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095939223|archive-date = 17. 5. 2015|access-date = 21. 2. 2016|url-status = live}}</ref> U svojstvu "[[Führer]]a", vođe [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za [[Drugi svjetski rat]] i progon [[Jevreji|Jevreja]] - [[holokaust]], u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji.{{sfn|Longerich|2010|pp=309–310}} Hitler je bio predsjednik [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]]. ==Rane godine== ===Djetinjstvo=== Adolf Hitler se rodio u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Braunau am Inn]], gdje je njegov otac, [[Alois Hitler]], bio carinik. Zbog očevog posla, porodica se često selila iz grada u grad: Braunau (1889-92.), [[Passau]] (1892-95.), [[Linz]] (1895-96.), [[Fischlham]] (1896-98.), [[Leonding]] (1898-1905.), Linz (1905- ). Alois je umro u januaru 1903. godine kad je Adolfu bilo 13 godina, a majka [[Klara Hitler]] četiri godine poslije, decembra 1907. godine. ===Prvi svjetski rat=== {{glavni|Prvi svjetski rat}} Pošto je probao sreću na nekoliko radnih mjesta (zidar, crtač razlednica), Adolf se početkom prvog svjetskog rata prijavio kao dobrovoljac u njemačkoj vojsci. Hitler se borio na prvim linijama fronta tokom skoro cijelog rata bez nekog značajnijeg napredovanja u činovima. Dobio je, pak, njemački orden za hrabrost u borbi, ''Eisernes Kreuz''. ===Međuratni period=== U poslijeratnom periodu Hitler je dobio posao u pokrajini [[Bayern]] kao istraživač političkih grupacija. Ubrzo je primijetio ''Deutsche Arbeiterpartei'' (Njemačka radnička partija) i bio fasciniran njenim programom i žarom njenih članova. Učlanio se, ubrzo postao odgovoran za propagandu, a nedugo zatim i predsjednik. Partija je promijenila ime u ''Nationalsocialistische Deutsche Arbeiterpartei'', [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|NSDAP]]. [[Datoteka:Hitler's DAP membership card.png|mini|200p|Hitlerova partijska članska karta u DAP, kasnije [[Nacistička stranka|NSDAP]].]] Nakon neuspješnog pokušaja puča 8. i 9. novembra 1923. (''[[Hitlerputsch]]''), Hitler je osuđen na pet godina zatvora. Pušten je nakon 9 mjeseci provedenih u tvrđavi [[Landsberg]] (april-decembar 1924). Hitler je smatran bezopasnim, a nacisti kao politička partija su jedva i postojali, razbijeni nakon neuspjelog puča. U zatvoru je Hitler uz pomoć [[Rudolf Hess|Rudolfa Hessa]] napisao knjigu [[Mein Kampf]] (Moja borba), koja je istovremeno biografija, idejni program za nacionalsocijalizam, i priručnik za propagandu. U svojim govorima Hitler je igrao na kartu izgubljenog ponosa kod njemačkog naroda, koji je nakon [[Versaillski mir|Versailleskog mira]] izgubio teritorije i isplaćivao velike odštete napadnutim državama. Takva istupanja su naročito došla do izražaja u ranim tridesetim kada je Njemačku pogodila finansijska kriza i depresija. Na izborima u septembru 1930., nacisti su od partije izvrgnute podsmijehu izrasli u važan faktor u političkom životu Njemačke, osvojivši preko 18% glasova i 107 mjesta u Reichstagu, te su postali druga po veličini partija u Njemačkoj. U njemačkim parlamentarnim izborima u martu 1933., nacisti su osvojili 44% glasova i kroz koaliciju sa [[DNVP]] (Njemačka narodna partija) imali većinu u ''[[Reichstag]]''u. Hilter je bio izabran za državnog tajnika. Ubrzo su zabranjene ostale partije a nakon smrti predsjednika [[Von Hindenburg]]a Hitler je, umjesto novih izbora, promijenio zakon i zasjeo na upražnjeno mjesto. ==Drugi svjetski rat== {{glavni|Drugi svjetski rat}} [[12. mart]]a [[1938]], Hitler je pripojio Austriju Njemačkoj (''[[Anschluss]]'')<ref>{{Cite web|title = Anschluss {{!}} German history|url = http://www.britannica.com/event/Anschluss|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305205650/http://www.britannica.com/event/Anschluss|archive-date = 5. 3. 2016|url-status = live}}</ref> i trijumfalno umarširao u [[Beč]]. Sljedeći korak je bio izazivanje krize oko Sudeta, oblasti većinski nastanjene Nijemcima u Čehoslovačkoj. Na Minhenskim pregovorima u septembru, Britanija i Francuska su popustili njegovim zahtjevima, rat je izbjegnut na štetu Čehoslovačke. [[Sudeti]] su pripali Njemačkoj. Kao rezultat tih događaja, Hitler je izabran za ''Osobu godine'' (''Man of the year'') 1938. godine u [[Time magazin|Time]] magazinu. Hitler je naredio invaziju na [[Čehoslovačka|Čehoslovačku]] [[10. mart]]a [[1939]]. i istovremeno zatražio od [[Poljska|Poljske]] da vrati teritoriju oduzetu Njemačkoj u [[Versaille]]u. Evropske sile su se protivile ali bile nemoćne da formiraju zajednički stav sa Sovjetskim savezom. Hitler ih je izmanevrisao sklopivši tajni pakt sa Rusima [[23. august]]a 1939. (''[[Molotov]]-[[Ribbentrop]]''). [[1. septembar|1. septembra]] 1939. Njemačka je napala Poljsku. [[Velika Britanija]] i [[Francuska]] su proglasile rat sa Njemačkom. Poljska je pala do kraja septembra, a Hitler je nastavio mobilizirati. U martu [[1940]]. godine, njemačke snage su umarširale u [[Danska|Dansku]] i [[Norveška|Norvešku]] a dva mjeseca poslije napale [[Francuska|Francusku]] osvajajući usput [[Holandija|Holandiju]] i [[Belgija|Belgiju]]. Francuska je kapitulirala [[22. juni|22. juna]] 1940 a [[Musolini]] i [[Italija]], politički bliski Hitleru, su stali na njemačku stranu u ratu. Hitler je krenuo na Britaniju, borba koja je trajala do maja 1941. U aprilu [[1941]]. godine, Njemačka je napala [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviju]] i [[Rumunija|Rumuniju]] i uskoro zauzela skoro cijeli [[Balkan]]. [[22. juni|22.juna]] 1941. godine, Hitler je poslao 3 miliona vojnika na Sovjetski savez. Pohod na Sovjetski savez, [[Operacija Barbarossa]], isprva je bio uspješan priključivši Hitleru [[Baltičke zemlje]] i [[Ukrajina|Ukrajinu]] na njegovu mapu osvojenih zemalja. U blizini [[Moskva|Moskve]], njemačke snage su zaustavljene veoma oštrom zimom i dobro organizovanom odbranom. To je bio prvi veći Hitlerov neuspjeh u Drugom svjetskom ratu jer je planirao osvojiti Rusiju u kratkom periodu. ===Poraz i smrt=== [[Datoteka:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|mini|200p|Hilter mrtav - naslovnica američkih novina iz 1945.]] Njemačke snage su prvi veliki poraz doživjele u Staljingradu, u zimu 1942/43.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stalingrad|title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250801171954/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stalingrad|archive-date=1. 8. 2025|access-date=23. 7. 2025|url-status=live}}</ref> U sjevernoj Africi, saveznici su zaustavili Nijemce u njihovom pokušaju da osvoje Suecki kanal i Bliski istok. Ovi porazi su bili glavne prekretnice u II. svjetskom ratu. Poslije toga, Hitlerovi vojničko-taktički potezi su postali iracionalni. Njemačka vojna i finansijska pozicija je uzdrmana, kao i Hitlerovo zdravlje. Lijeva ruka mu je počela nekontrolisano drhtati, neki historičari smatraju da je bolovao od Parkinsonove bolesti. Proglašenje rata Sjedinjenim Američkim državama 11. decembra 1941. dovelo je Hitlera u nezavidnu poziciju. Ratovao je sa najvećom državom (Sovjetski savez), najvećom industrijskom i finansijskom silom (SAD) i najvećom imperijom (Britanska imperija). 1943 je njegov saveznik Musolini zbačen sa vlasti, a američke snage su zauzele Siciliju. Sovjeti su počeli napredovati na istočnom frontu. [[6. juni|6. juna]] 1944. godine savezničke snage su se iskrcale u sjevernoj Francuskoj ([[D-Dan]]). Realisti u njemačkom vojnom vrhu su vidjeli da je poraz neminovan, nekoliko njih je odlučilo smaknuti Hitlera. Krajem jula 1944 jedan od njih, [[Grof Claus von Stauffenberg|Claus von Stauffenberg]], podmetnuo je bombu u Hitlerov vojni štab ali je Hitler preživio. Uslijedila su ispitivanja i strijeljanja, oko 4.000 osoba je pogubljeno - pokret otpora je slomljen. Do kraja 1944. godine Sovjeti su potpuno oslobodili državu i počeli prodirati u centralnu Evropu. Saveznici su nadirali u Njemačku sa zapada. Njemačka je vojno poražena ali Hitler je odbijao pomisao na predaju ili pregovore o predaji. To je rezultiralo daljnjim ratovanjem i razaranjem Njemačke. U aprilu 1945, Sovjeti su bili pred Berlinom. Hitlerovi saradnici su savjetovali bijeg u Austriju ili Bavarsku ali on je bio odlučan da umre u glavnom gradu. Dok su se po Berlinu vodile posljednje ulične borbe između Sovjeta i preostalih Njemačkih vojnika, vjeruje se da je Hitler izvršio samoubistvo pucanjem u glavu [[30. april]]a 1945. Njegovo i tijelo [[Eva Braun|Eve Braun]], njegove dugogodišnje saputnice<ref>{{Cite web|title = Eva Braun {{!}} wife of Hitler|url = http://www.britannica.com/biography/Eva-Braun|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221195830/http://www.britannica.com/biography/Eva-Braun|archive-date = 21. 2. 2016|url-status = live}}</ref> s kojom se vjenčao par dana prije pada Berlina, zakopano je i spaljeno nakon kratkog vremena. ==Holokaust== {{glavni|Holokaust}} [[Datoteka:Carta Göring.JPG|mini|224x224piksel|Pismo Göringa Heydrichu iz jula 1941. u vezi s "konačnim rješenjem" jevrejskog pitanja]] Između 1942. i 1945. godine SS i saučesnici, tj. kolaboratori, sistematski su ubili oko 3,5 miliona [[Jevreji|Jevreja]] u koncetracionim logorima. Također ogroman broj Jevreja je ubijen manje sistematski, ili je umrlo od izgladnjenosti ili iznemoglosti radeći u radnim kampovima. Pretpostavlja se da je između 5 i 6<ref>{{Cite web|title = Holocaust {{!}} European history|url = http://www.britannica.com/event/Holocaust|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 21. 2. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20191117024156/https://www.britannica.com/event/Holocaust|archive-date = 17. 11. 2019|url-status = live}}</ref> miliona Jevreja ubijeno ili umrlo od navedenih razloga u Drugom svjetskom ratu. Osim Jevreja; komunisti, homoseksualci, [[Romi]], hendikepirane osobe, mentalno zaostale osobe, [[Jehovini svjedoci]], anti-nacisti, poljski intelektualci, i drugi; su bili ciljevi u ovom zločinačkom projektu. Sistematsko uništavanje svih skupina koje su nacisti smatrali nepoželjnim obuhvaćeno je općim pojmom Holokausta. Historijski konsenzus potvrđuje da su Adolf Hitler i Heinrich Himmler bili idejni tvorci ovog genocidnog plana, iako je Hitler izbjegavao direktno potpisivanje pismenih naredbi. Umjesto toga, oslanjao se na usmene zapovijedi i eufemizme unutar birokratskog aparata, čime su namjerno prikrivani direktni tragovi njegove lične odgovornosti. Na konferenciji u Wannsee-u<ref>{{Cite news|title=80 Years Ago the Nazis Planned the ‘Final Solution.’ It Took 90 Minutes.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/20/world/europe/lake-wannsee-conference-final-solution-holocaust.html|newspaper=The New York Times|date=20. 1. 2022|access-date=19. 3. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Katrin|last=Bennhold|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103175347/https://www.nytimes.com/2022/01/20/world/europe/lake-wannsee-conference-final-solution-holocaust.html|archive-date=3. 1. 2023|url-status=live}}</ref> u blizini Berlina, [[20. januar]]a 1942. Hitler je snimljen kako govori: "Jedino eliminacijom Židova možemo vratiti sebi zdravlje". ==Također pogledajte== *[[Paljenje Reichstaga]] *[[Prvi svjetski rat]] *[[Joseph Goebbels]] *[[Nacizam]] *[[Vajmarska Republika]] *[[Privreda Nacističke Njemačke]] ==Reference== {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Wannsee: The Road to the Final Solution|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0198834045|location=Oxford; New York|ref=none}} * {{cite book|last=Breitman|first=Richard|title=The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution|publisher=Brandeis University Press|year=1991|isbn=978-0-87451-596-1|series=The Tauber Institute Series for the Study of European Jewry|location=Hanover, NH|author-link=Richard Breitman}} * {{cite book|last=Browning|first=Christopher R.|title=The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942|url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow|publisher=University of Nebraska Press|year=2007|isbn=978-0-8032-0392-1|series=Comprehensive History of the Holocaust|location=Lincoln|author-link=Christopher Browning|orig-year=2004}} * {{cite book|last=Cesarani|first=David|title=Eichmann: His Life and Crimes|publisher=Vintage|year=2005|isbn=978-0-099-44844-0|location=London|author-link=David Cesarani|orig-year=2004}} * {{cite web|url=http://www.ghwk.de/gb/history-of-the-villa/creation-of-the-memorial-site.html|title=Creation of the Memorial Site|publisher=Haus der Wannsee-Konferenz|access-date=14. 10. 2015|ref={{sfnRef|Wannsee House}}}} * {{cite book|last=Dederichs|first=Mario|title=Heydrich: The Face of Evil|publisher=Casemate Publishers|year=2009|isbn=9781935149125|orig-year=2006}} * {{Cite journal|last1=Deflem|first1=M.|year=2002|title=The Logic of Nazification: The Case of the International Criminal Police Commission ("Interpol")|url=http://deflem.blogspot.com/2002/02/logic-of-nazification-case-of.html|journal=International Journal of Comparative Sociology|volume=43|page=21|doi=10.1177/002071520204300102}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan|title=The Third Reich in Power|publisher=Penguin|year=2005|isbn=978-0-14-303790-3|location=New York|author-link=Richard J. Evans|url-access=registration}} * {{cite book|last=Evans|first=Richard J.|url=https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_0|title=The Third Reich at War|publisher=Penguin|year=2008|isbn=978-0-14-311671-4|location=New York|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Gerhard|first=Gesine|date=februar 2009|title=Food and Genocide. Nazi Agrarian Politics in the Occupied Territories of the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-02_18_1/page/n63|journal=Contemporary European History|volume=18|issue=1|pages=57–62|doi=10.1017/S0960777308004827|s2cid=155045613}} * {{cite journal|last=Gerlach|first=Christian|author-link=Christian Gerlach|date=decembar 1998|title=The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler's Decision in Principle to Exterminate All European Jews|url=http://holocaust.umd.umich.edu/news/uploads/Gerlach_Wannsee.pdf|journal=Journal of Modern History|volume=70|issue=4|pages=759–812|doi=10.1086/235167|s2cid=143904500}} * {{cite news|last=Gryglewski|first=Marcus|url=https://taz.de/NS-Taeterin-auf-der-Wannseekonferenz/!5654203/|title=NS-Täterin auf der Wannseekonferenz: Eichmanns Sekretärin|newspaper=Die Tageszeitung: Taz|trans-title=Nazi perpetrator at the Wannsee Conference: Eichmann's secretary|publisher=[[Die Tageszeitung|taz]].de|date=17. 1. 2020|access-date=21. 1. 2022}} * {{cite book|title=The Participants: The Men of the Wannsee Conference|publisher=Berghahn Books|year=2017|isbn=978-1-785-33671-3|editor-last1=Jasch|editor-first1=Hans-Christian|location=New York|editor-last2=Kreutzmüller|editor-first2=Christoph}} * {{cite book|last=Kershaw|first=Ian|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0-393-06757-6|location=New York|author-link=Ian Kershaw}} * {{cite book|last=Lehrer|first=Steven|title=Wannsee House and the Holocaust|title-link=Wannsee House and the Holocaust|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-7864-0792-7|location=Jefferson, NC|author-link=Steven Lehrer}} * {{Cite journal|last=Longerich|first=Peter|author-link=Peter Longerich|year=2000|title=The Wannsee Conference in the Development of the 'Final Solution'|url=http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|journal=Holocaust Educational Trust Research Papers|location=London|publisher=The Holocaust Educational Trust|volume=1|issue=2|isbn=978-0-9516166-5-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115820/http://www.ghwk.de/ghwk/engl/texts/wannsee-conference.pdf|archive-date=2. 4. 2015}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews|url=https://archive.org/details/holocaustnaziper0000long|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-280436-5|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last=Longerich|first=Peter|title=Heinrich Himmler: A Life|url=https://archive.org/details/heinrichhimmler0000long|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-959232-6|location=Oxford; New York}} * {{cite book|last1=Marrus|first1=Michael R.|title=Vichy France and the Jews|url=https://archive.org/details/vichyfrancejews0000marr_i0g8|last2=Paxton|first2=Robert O.|publisher=Stanford University Press|year=1981|isbn=978-0-8047-2499-9|location=Stanford, CA|author-link1=Michael Marrus|author-link2=Robert Paxton}} * {{cite book|last1=Michael|first1=Robert|title=Nazi-Deutsch/Nazi-German|url=https://archive.org/details/nazideutschnazig0000mich|last2=Doerr|first2=Karin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-32106-X|place=Westport, Connecticut}} * {{cite book|last=Rees|first=Laurence|title=The Holocaust: A New History|url=https://archive.org/details/holocaustnewhist0000rees|publisher=PublicAffairs|year=2017|isbn=978-1-61039-844-2|place=New York|author-link=Laurence Rees}} * {{cite book|last=Roseman|first=Mark|title=The Villa, The Lake, The Meeting: Wannsee and the Final Solution|url=https://archive.org/details/villalakemeeting0000mark|publisher=Allen Lane|year=2002|isbn=978-0-71-399570-1|location=London|author-link=Mark Roseman}} Published in the United States as ''The Wannsee Conference and the Final Solution: A Reconsideration''. New York: Picador, 2002. * {{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9|publisher=Basic Books|year=2010|isbn=978-0-465-00239-9|location=New York|author-link=Timothy D. Snyder}} * {{cite book|last=Tooze|first=Adam|title=The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy|title-link=The Wages of Destruction|publisher=Allen Lane|year=2006|isbn=978-0-713-99566-4|location=London; New York|author-link=Adam Tooze}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} {{Wikicitat}} *[http://vault.fbi.gov/adolf-hitler Adolf Hitler] na vault.fbi.gov *[http://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf70000556/ oac.cdlib.org] *https://avalon.law.yale.edu/imt/04-15-46.asp *https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17504902.2024.2326262 * [https://www.ghwk.de/ Službena web stranica] Obrazovnog i memorijalnog centra Kuće konferencije u Wannseeu * [http://www.yadvashem.org/holocaust/about/final-solution-beginning/wannsee-conference?WT.mc_id=wiki Konferencija u Wannseeu] na web stranici [[Yad Vashem]] * {{YouTube|OqbWOYO6bAg|Adolf Eichmann svjedoči o konferenciji u Wannseeu}} (na njemačkom jeziku s japanskim titlovima) * [https://prorevnews.wordpress.com/2014/06/30/minutes-of-the-wannsee-conference/ Zapisnik s konferencije u Wannseeu], arhivirano od strane Progressive Reviewa * [https://www.tracesofwar.com/articles/7086/Wannsee-Conference.htm#h14563 Konferencija u Wannseeu] na [https://www.tracesofwar.com/ Web stranica Tragovi rata]. {{Predsjednici Njemačke}} {{Hitlerov kabinet}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Kategorija:Adolf Hitler| ]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Biografije, Braunau na Innu]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Njemački državnici]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Historija Njemačke]] [[Kategorija:Antikomunisti]] [[Kategorija:Antisemiti]] bst8uincm8uzh6dqzncew0l3e04zdd4 0 3762 3939126 3938765 2026-11-05T23:42:12Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Biografije, Rat u Hrvatskoj]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939126 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija politički vođa | ime = Stjepan Mesić | slika = Stjepan Mesić (2004-02-25) (cropped).jpg | redoslijed = 2. [[Predsjednik Republike Hrvatske|Predsjednik Hrvatske]] | vrijeme_na_vlasti = [[19. februar]] [[2000]] – [[18. februar]] [[2010.]] | prethodnik = [[Franjo Tuđman]]<br />Vlatko Pavletić <small>(privremeno)</small><br />Zlatko Tomčić <small>(privremeno)</small> | nasljednik = [[Ivo Josipović]] | redoslijed2 = [[Spisak predsjednika SFRJ|Predsjednik Predsjedništva SFR Jugoslavije]] | vrijeme_na_vlasti2 = [[30. juni]] [[1991]] – [[6. decembar]] [[1991.]] | prethodnik2 = [[Borisav Jović]] | nasljednik2 = Branko Kostić <small>(privremeno)</small> | redoslijed3 = [[Premijer Hrvatske]] | vrijeme_na_vlasti3 = [[30. maj]] [[1990]] – [[24. august]] [[1990.]] | prethodnik3 = | nasljednik3 = Josip Manolić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1934|12|24}} | mjesto_rođenja = [[Orahovica (Hrvatska)|Orahovica]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = [[Hrvati|Hrvat]] | politička_stranka = | supruga = Milka Dudundić {{small|(1961–trenutno)}} | djeca = 2 | obrazovanje = [[Univerzitet u Zagrebu]] | vjera = Nema ([[Agnosticizam]]) | potpis = Signature of Stjepan Mesić.png | web_stranica = }} '''Stjepan "Stipe" Mesić''' (rođen [[24. decembar|24. decembra]] [[1934.]] godine) [[Hrvati|hrvatski]] je političar i bivši [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednik Hrvatske]]. Funkciju predsjednika je obavljao od [[2000.]] do [[2010.]] godine. Mesić je rođen u [[Slavonija|slavonskom]] mjestu [[Orahovica (Hrvatska)|Orahovici]] gdje je i pohađao gimnaziju, a diplomirao je pravo na [[Univerzitet u Zagrebu|Univerzitetu u Zagrebu]]. Nakon studija, Mesić je radio u Orahovici i [[Našice|Našicama]]. Bio je zastupnik u [[Hrvatski sabor|hrvatskom saboru]] tokom [[1960te|1960tih]], [[Premijer Hrvatske|premijer]] [[1990.]], te hrvatski član predsjedništva [[SFRJ|Jugoslavije]]. U predsjedništvu Jugoslavije obavlja je funkciju Potpredsjednika predsjedništva a zatim, [[1991.]], obavlja funkciju zadnjeg [[Spisak predsjednika SFRJ|predsjednika predsjedništva Jugoslavije]]. ==Vanjski linkoci== {{Wikicitat|Stjepan Mesić}} *{{Commonscat-inline|Stjepan Mesić}} {{Predsjednici SFRJ}} {{Predsjednici Hrvatske}} {{Premijeri Hrvatske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Generalni sekretari Pokreta nesvrstanih}} {{Normativna kontrola}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Mesić, Stjepan}} [[Kategorija:Rođeni 1934.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Orahovica]] [[Kategorija:Hrvatski političari]] [[Kategorija:Hrvatski premijeri]] [[Kategorija:Predsjednici Jugoslavije]] [[Kategorija:Generalni sekretari Pokreta nesvrstanih]] [[Kategorija:Hrvatski komunisti]] [[Kategorija:Hrvatsko proljeće]] [[Kategorija:Hrvatski disidenti]] [[Kategorija:Jugoslavenski disidenti]] [[Kategorija:Politički zatvorenici SFRJ]] [[Kategorija:Biografije, Rat u Hrvatskoj]] a0k1ge71tiqpusovf6k32zdwwhyc3zm 0 3948 3939153 3906836 2026-11-06T09:11:42Z AnToni 2325 /* Januar */ 3939153 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1997. ([[Rimski brojevi|MCMXCVII]])''' bila je uobičajena godina koja je počela u srijedu po gregorijanskom kalendaru, 1997. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 997. godina 2. milenija, 97. godina 20. stoljeća i osma godina 1990-ih. == Događaji == === Januar === * [[19. januar]] – [[Yasser Arafat]] nakon 30 godina vratio se u [[Hebron]] * [[20. januar]] – [[Bill Clinton]] počeo službu u drugom mandatu predsjednika [[SAD]]-a * [[22. januar]] – Nakon potvrde od Senata SAD-a, [[Madeleine Albright]] postala prva žena državni sekretar SAD-a === Februar === * [[1. februar]] – Počelo 32. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i 14. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Slovačka|slovačkom]] gradu [[Brezno (Slovačka)|Brezno]] * [[5. februar]] – Tri velike [[Švicarska|švicarske]] banke poznate kao "Velike tri", objavile da osnivaju fond za pružanje pomoći žrtvama [[Holokaust]]a, u vrijednosti od 71 miliona [[Američki dolar|$]] * [[5. februar]] – Banke Morgan Stanley i Dean Witter objavile spajanje u vrijednosti od 10 milijardi $ * [[13. februar]] – Počeli radovi na popravci Svemirskog [[teleskop]]a Hubble * [[19. februar]] – Deng Xiaoping, posljednji od vođa [[Kina|kineske]] revolucije, umro u 92. godini * [[22. februar]] – U Roslinu, [[Škotska]], naučnici objavili da su uspješno [[Kloniranje|klonirali]] ovcu Dolly, rođenu u julu [[1996.]] * [[23. februar]] – Primijećen veliki požar na Svemirskoj stanici Mir * Snimljen ''[[Titanic (1997)|Titanic]]''. === Mart === * 31. mart – [[Lyman Spitzer]] Jr., američki [[Teorijska fizika|teorijski fizičar]], astronom i planinar === Juli === * [[1. juli]] – [[Hong Kong]] nakon više od 150 godina [[Velika Britanija|britanske]] kolonijalne vladavine vraćen u sastav [[Kina|Kine]] * [[31. juli]] – [[Nevena Nerandžić]], srbijanska glumica === Septembar === * [[23. septembar]] – [[Irska]] [[rock muzika|rock]]-grupa ''[[U2]]'' održala [[Koncert U2-a u Sarajevu|historijski koncert]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] === Oktobar === * [[1. oktobar]] – U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] u optjecaj uvedena jedinstvena [[valuta]] – [[konvertibilna marka]] === Novembar === * [[16. novembar]] – Nakon gotovo 18 godina zatočeništva [[Narodna Republika Kina]] iz zatvora pustila Wei Jingshenga, prodemokratskog disidenta, i to iz medicinskih razloga * [[17. novembar]] – U [[Luxoru]] ([[Egipat]]) šest militanata ubilo 62 osobe ispred hrama [[Hatšepsut]] * [[19. novembar]] – U [[Des Moines]]u ([[Iowa]]) Bobbi McCaughey rodila sedmorke == Rođeni == === Januar=== * [[14. januar]] – [[Roman Jeremin]], [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac * [[15. januar]] – [[Aset Djusenov]], [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac * [[19. januar]] – [[Edin Atić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarka]]š === Februar === === Mart === * [[11. mart]] ** [[Ajdin Penava]], bosanskohercegovački košarkaš ** [[Maria Tsakiri (biatlonka)|Maria Tsakiri]], [[grčka]] [[biatlon]]ka i [[Skijaško trčanje|skijašica-trkačica]] * [[24. mart]] – [[Ljudmila Ahatova]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka === April === * [[5. april]] – [[Ida Lien]], norveška [[biatlon]]ka * [[16. april]] – [[Polona Klemenčič]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka * [[21. april]] – [[Mikel Oyarzabal]], [[Španija|španski]] [[nogomet]]aš === Maj === * [[10. maj]] ** [[Michela Carrara]], [[italija]]nska [[biatlon]]ka ** [[Urška Poje]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka * [[23. maj]] – [[Emily Dickson]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[25. maj]] – [[Tamara Steiner]], austrijska [[biatlon]]ka === Juni === * [[5. juni]] – [[Anika Kožica]], [[hrvatska]] [[biatlon]]ka * [[11. juni]] – [[Eva Kurnik]], slovenska književnica === Juli === * [[6. juli]] – [[Emilie Kalkenberg]], [[norveška]] [[biatlon]]ka * [[16. juli]] – [[Nadia Moser]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[29. juli]] – [[Kamila Cichoń]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === August === * [[22. august]] – [[Megan Bankes]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[24. august]] – [[Stefan Anić]], bosanskohercegovački [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš]] === Septembar === * [[11. septembar]] – [[Jung Ju-mi]], [[Južna Koreja|južnokorejska]] [[biatlon]]ka * [[14. septembar]] – [[Veronika Machyniaková]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka * [[25. septembar]] – [[Ana Krivonos]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka === Oktobar === * [[22. oktobar]] – [[Ana Cotrus]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka * [[29. oktobar]] – [[Irina Kazakevič]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka === Novembar === * [[10. novembar]] ** [[Miki Kobayashi]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka ** [[Margie Freed]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka * [[13. novembar]] – [[Leona Popović]], [[hrvatska]] [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] * [[18. novembar]] – [[Kamila Żuk]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[6. decembar]] – [[Jelena Čirkova]], ruska i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka * [[23. decembar]] – [[Emir Lokmić]], bosanskohercegovački alpski skijaš == Umrli == === Januar=== * [[17. januar]] – [[Nikola Koljević]], bosanskohercegovački političar * [[18. januar]] – [[Henry Hermansen]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac i [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš]]-[[Skijaško trčanje|trkač]] === Februar === * [[9. februar]] - [[Vojin Komadina]], jugoslavenski i bosanskohercegovački kompozitor * [[18. februar]] – [[Bozorg Alavi]], iranski pisac i politički intelektualac === Mart === * [[14. mart]] ** [[Jurek Becker]], njemački pisac ** [[Fred Zinnemann]], američki filmski režiser austrijskog porijekla ** [[Alija Isaković]], bosanskohercegovački romansijer, pripovjedač, radio-dramski, televizijski i dramski pisac === April === * [[16. april]] – [[Paavo Repo]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[28. april]] – [[Kamil Silajdžić]], hafiz, otac [[Haris Silajdžić|Harisa Silajdžića]] === Maj === === Juni === * [[25. juni]] – [[Jacques-Yves Cousteau]], francuski istraživač mora === Juli === * [[2. juli]] – [[James Stewart]], američki glumac i oficir * [[7. juli]] – [[Mate Boban]], hrvatski političar iz Bosne i Hercegovine === August === * [[19. august]] – [[Maja Dimitrijević]], jugoslavenska glumica * [[24. august]] – [[Zofia Ridet]], [[poljska]] fotografkinja === Septembar === * [[2. septembar]] – [[Viktor Frankl]], austrijski neurolog, psiholog i filozof * [[6. septembar]] – [[Uglješa Uzelac]], bosanskohercegovački političar i 27. gradonačelnik Sarajeva * [[29. septembar]] – [[Roy Lichtenstein]], američki pop umjetnik === Oktobar === * [[6. oktobar]] – [[Jevgenij Haldej]], sovjetski fotograf * [[24. oktobar]] – [[Milan Antončić (narodni heroj)|Milan Antončić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] === Novembar === * [[7. novembar]] – [[Mohammad Ali Jamalzadeh]], iranski književnik * [[9. novembar]] ** [[Muriel Mussells Seyfert]], američka astronomkinja ** [[Helenio Herrera]], argentinsko-francuski nogometaš i trener * [[10. novembar]] – [[Miki Kobayashi]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Steven Chu]], [[SAD]] ** [[Claude Cohen-Tannoudji]], [[Francuska]] ** [[William D. Phillips]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Paul D. Boyer]], [[SAD]] ** [[John E. Walker]], [[UK]] ** [[Jens Skou]], [[Danska]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Stanley Prusiner]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Dario Fo]], [[Italija]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** Međunarodna kampanja za zabranu korištenja mina ** [[Jody Williams]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Robert Merton]], [[SAD]] ** [[Myron Scholes]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|1997}} {{Normativna kontrola}} niiunwar8jmwdwayjk4zro6e7j5vnpw 0 4675 3939172 3934767 2026-11-06T09:54:13Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1983]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] i unutrašnji linkovi 3939172 wikitext text/x-wiki {{FebruarKalendar}} '''7. februar / veljača (7. 2)''' jest 38. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 327 dana (328 u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1945]] – Partizanski odredi izvršili pokolj franjevaca na Širokom Brijegu * [[1964]] – ''The Beatles ''počinju svoju prvu turneju po SAD-u i ''stižu na ''njujorškom aerodromu ''John F. Kennedy Airport'', gdje ih očekivaju 5000 obožavalaca i 200 novinara. * [[1989]] – Počelo 24. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji i 6. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Feistritz]]u; * [[2014]] – Svečano otvaranje [[Zimske olimpijske igre 2014.|XXII zimskih olimpijskih igara]] u [[Soči]]ju. == Rođeni == === 17. vijek === * [[1693]] – [[Ana, carica Rusije]] === 19. vijek === * [[1812]] – [[Charles Dickens]], [[engleska|engleski]] [[književnik]] ("[[Oliver Twist]]") * [[1819]] – [[Sidonija Rubido]], [[hrvatska]] [[Opera|operna]] [[pjevačica]] * [[1870]] – [[Alfred Adler]], [[Austrija|austrijski]] [[psiholog]] * [[1875]] – [[Walter Courvoisier]], [[Švicarska|švicarski]] [[kompozitor]] === 20. vijek === * [[1906]] – [[Henry Pu Yi]], posljednji [[Kina|kineski]] [[car]] * [[1913]] – [[Oskar Danon]], [[bosanskohercegovački]] i [[Jugoslavija (SFRJ)|jugoslavenski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[1915]] – [[Nedim Filipović]], [[bosanskohercegovački]] naučnik, intelektualac, orijentalist, [[Filologija|filolog]], turkolog, historičar-osmanist, [[akademik]] * [[1926]] – [[Mark Tajmanov]], [[SSSR|sovjetski]] i [[Rusija|ruski]] [[šah]]ovski [[velemajstor (šah)|velemajstor]] i [[pijanist]] * [[1927]] – [[Juliette Gréco]], [[francuska]] [[šansona|šansonjerka]] * [[1950]] – [[Lyn Yvonne Abramson]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1953]] – [[Hasija Borić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[Glumac|glumica]] i [[režiser]]ka * [[1954]] – [[Dieter Bohlen]], [[Njemačka|njemački]] [[muzičar]] i producent ("[[Modern Talking]]") * [[1969]] – [[Viktor Majgurov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]], [[Bjelorusija|bjeloruski]] i [[Rusija|ruski]] [[biatlon]]ac * [[1978]] – [[Ashton Kutcher]], [[SAD|američki]] [[glumac]] == Umrli == === 19. vijek === * [[1894]] - [[Adolphe Sax]], [[Belgija|belgijski]] [[pronalazač]] i [[muzičar]]; [[izumitelj]] [[saksofon]]a === 20. vijek === * [[1940]] – [[Josip Chládek Bohinjski]], [[Slovenija|slovenski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[1979]] – [[Daniel Starch]], [[SAD|američki]] [[psiholog]] i stručnjak za istraživanje [[Tržište|tržišta]] * [[1982]] – [[Luka Radetić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1983]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] === 21. vijek === * [[2001]] – [[Dale Evans]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] i [[pjevač]]ica * [[2017]] – [[Tore Eriksson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[2019]] – [[Albert Finney]], [[britanija|britanski]] [[glumac]] * [[2020]] – [[Nexmije Pagarusha]], [[SFRJ|jugoslovenska]] i [[albanija|albanska]] [[pjevačica]] i [[Glumac|glumica]] * [[2022.]] ** [[Andrzej Rapacz]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac ** [[Emina Zaimović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[Arhitektura|arhitektica]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|7 February}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/7/ Na današnji dan (7. februar), BBC.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203174616/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/7/ |date=3. 2. 2007 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-7/ Na današnji dan (7. februar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Februar|*-07]] na3wsok2lju8orbpgktpobi4snrq9mv 0 4712 3939167 3921498 2026-11-06T09:40:11Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1910]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] i unutrašnji linkovi 3939167 wikitext text/x-wiki {{MartKalendar}} '''15. mart / ožujak (15. 3)''' jest 74. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (75. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 291 dan. == Događaji == * [[1493]] – [[Kristofor Kolumbo]] vratio se u [[Španija|Španiju]] nakon prvog putovanja u [[Amerika|Ameriku]]. * [[1536]] – Sultan [[Sulejman Veličanstveni|Sulejman I Veličanstveni]] naredio ubistvo svog velikog vezira i najboljeg prijatelja Ibrahim-pašu. * [[1894]] – Počelo peto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1894.]] između [[Wilhelm Steinitz|Steinitza]] i [[Emanuel Lasker|Laskera]]. * [[1933]] – Pokušaj [[atentat]]a na [[Franklin Delano Roosevelt|Franklina Roosevelta]], predsjednika [[SAD]]-a, ali je hitac iz [[pištolj]]a koji je ispalio [[Giuseppe Zangara]] ubio [[Anton Cermak|Antona Cermaka]], gradonačelnika [[Chicago|Chicaga]]. * [[1985]] – Registrovan prvi [[sajt]] sa domenom [[.com]]. Registraciju obavila kompanija iz [[Massachusetts]]a koja se bavi prodajom računara. Ime kompanije je [[Symbolics]], pa je tako prvi zvanični registrovani domen bio ''[[Symbolics.com]]''. * [[1991]] – [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ]]; vojni vrh [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] na čelu sa Saveznim ministrom odbrane [[Veljko Kadijević|Veljkom Kadijevićem]] predlaže zavođenje vanrednog stanja na teritoriji [[SFRJ]]. Većina članova Predsjedništva ([[SR BiH]], [[SR Hrvatska]], [[SR Makedonija]], [[SR Slovenija]], [[SAP Kosovo]]) glasala protiv, čime je prijedlog armije odbijen. * [[1994]] – Počelo 29. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i 11. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Kanada|kanadskom]] gradu [[Canmore]]u. == Rođeni == === 17. vijek === * [[1684]] – [[Francesco Durante]], [[italija]]nski [[kompozitor]] === 18. vijek === * [[1767]] – [[Andrew Jackson]], [[SAD|američki]] vojskovođa, [[političar]] i državnik === 19. vijek === * [[1830]] – [[Paul von Heyse]], [[Njemačka|njemački]] [[književnik]] * [[1835]] – [[Eduard Strauss]], [[Austrija|austrijski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[1875]] – [[Rosina Dafter]], [[Australija|australijska]] [[Astronomija|astronomkinja]] === 20. vijek === * [[1907]] – [[Zarah Leander]], [[švedska]] [[glumica]] * [[1910]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] * [[1914]] - [[Mladen Stahuljak]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[1916]] – [[Fadil Hoxha]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1921]] – [[Jelena Krmpotić-Nemanić]], [[hrvatska]] [[ljekar]]ka, [[anatomija|anatomkinja]] i članica HAZU * [[1925]] – [[Riza Sapunxhiu]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[Kosovo|kosovski]] [[političar]] * [[1931]] – [[Josip Šentija]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[novinar]], [[Publicistika|publicist]] i leksikograf * [[1932]] – [[Alan Bean]], [[SAD|američki]] mornarički oficir i pilot, [[Aeronautika|aeronautički]] [[inženjer]], testni [[pilot]] i [[NASA]]-in [[astronaut]] * [[1934]] ** [[Ismet Dizdarević]], [[bosanskohercegovački]] [[psiholog]] ** [[Đorđe Kisić]], [[bosanskohercegovački]] [[muzičar]] * [[1944]] – [[Muhidin Šarić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]] i [[dramski pisac]] * [[1947]] – [[Ry Cooder]], [[SAD|američki]] [[gitarist]] * [[1948]] – [[David Albahari]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[srbija]]nski [[književnik]] * [[1959]] – [[Han Jinsuo]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[1962]] ** [[Long Yunzhou]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac ** [[Ljiljana Bogojević]], [[hrvatska]] [[Glumac|glumica]] * [[1968]] – [[Sabrina Salerno]], [[italija]]nska [[pjevačica]] * [[1970]] – [[Aivo Udras]], [[Estonija|estonski]] [[biatlon]]ac * [[1972]] – [[Nina Violić]], [[hrvatska]] [[Glumac|glumica]] * [[1975]] ** [[Eva Longoria]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] ** [[Veselin Topalov]], [[Bugarska|bugarski]] [[šah]]ist * [[1989]] – [[Synnøve Solemdal]], [[norveška]] [[biatlon]]ka, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|šestostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu === 21. vijek === * [[2005]] – [[Nika Prevc]], [[Slovenija|slovenska]] [[Skijaški skokovi|ski-skakačica]] == Umrli == === 1. vijek p. n. e.=== * [[44. p. n. e.|44. p. n. e]] – ubijen [[Gaj Julije Cezar]] === 15. vijek === * [[1435]] – [[Sandalj Hranić Kosača]], bosanski velmoža === 19. vijek === * [[1842]] – [[Luigi Cherubini]], [[italija]]nski [[kompozitor]] * [[1849]] – [[Giuseppe Caspar Mezzofanti]], [[italija]]nski [[kardinal]], [[Lingvistika|lingvist]] i hiperpoliglot === 20. vijek === * [[1941]] – [[Alexej von Jawlensky]], [[Njemačka|njemački]] [[Slikarstvo|slikar]] [[Rusija|ruskog]] porijekla * [[1957]] – [[Moše Pijade]], revolucionar * [[1959]] – [[Lester Willis Young]], [[SAD|američki]] [[Džez|džez]]-[[saksofon]]ist i [[klarinet]]ist * [[1972]] – [[Ahmed Muradbegović]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]], [[pjesnik]] i [[pisac]] pozorišnih djela * [[1975]] – [[Aristotel Onassis]], [[Grčka|grčki]] brodovlasnik * [[1998]] – američki [[Pedijatrija|pedijatar]], [[pisac]] i aktivista === 21. vijek === * [[2024]] – [[Larry Damon]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[2025]] ** [[Peter Bichsel]], [[Švicarska|švicarski]] [[književnik]] i [[novinar]] ** [[Esten Gjelten]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac == Praznici == * Svjetski dan prava potrošača == Vanjski linkovi == {{Commonscat|15 March}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/15/ Na današnji dan (15. mart), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814132745/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/15/ |date=14. 8. 2022}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/march-15/ Na današnji dan (15. mart), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Mart|*-15]] juw2rcl1idj5s2iubdl3r3owesxf8lt 0 4756 3939192 3934806 2026-11-06T10:21:27Z Panasko 146730 3939192 wikitext text/x-wiki {{AprilKalendar}} '''23. april / travanj (23. 4)''' jest 113. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (114. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 252 dana. == Događaji == * [[1685]] – U [[london]]skom Westminster Abbeyju krunisan je [[Jakov II, kralj Engleske|Jakov II]] kao kralj od Engleske i Irske. * [[1838]] – U New York pristaju [[parobrod]]i "Great Western" i "Sirius" koji su kao prvi prešli [[Atlantski okean|Atlanski okean]]. * [[1919]] – U [[Beograd]]u završen [[Prvi osnivački kongres SRPJ(k)|Prvi osnivački kongres]] [[Socijalistička radnička stranka Jugoslavije (komunisti)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]. * [[1941.|1941]] - Grčka vojska je kapitulirala pred trupama nacističke Njemačke; kralj i vlada napustili zemlju. * [[2018]] – [[Serž Sargsjan]] podnio ostavku na mjesto ministra vanjskih poslova [[Armenija|Armenije]] nakon velikih protesta u središtu glavnog grada [[Jerevan]]a. == Rođeni == === 16. vijek === * [[1564]] – [[William Shakespeare]], engleski književnik (datum rođenja se pretpostavlja) === 18. vijek === * [[1791]] – [[James Buchanan]], američki političar i predsjednik === 19. vijek === * [[1823]] – [[Abdul Medžid I]], osmanlijski sultan * [[1858]] – [[Max Planck]], njemački fizičar i dobitnik Nobelove nagrade za fiziku * [[1867]] – [[Johannes Fibiger]], danski patolog i dobitnik Nobelove nagrade za medicinu * [[1891]] – [[Sergej Prokofjev]], ukrajinski kompozitor === 20. vijek === * [[1916]] – [[Ivo Lola Ribar]], jugoslavenski i [[hrvatska|hrvatski]] [[političar]], komunista i narodni heroj * [[1922]] – [[Fadil Hadžić]], [[režiser]] i [[scenarist]] * [[1928]] – [[Shirley Temple]], američka glumica i [[ambasador]]ica * [[1936]] – [[Roy Orbison]], američki [[pjevač]] * [[1939]] – [[Stanisław Wielgus]], [[nadbiskup]] Varšave * [[1940]] – [[Dietrich Schwanitz]], njemački književnik * [[1946]] – [[Edith Ackermann]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1951]] – [[Mirjana Bajraktarević]], bosanskohercegovačka pjevačica i kantautorica sevdalinki * [[1954]] – [[Michael Moore]], američki [[režiser]] * [[1968]] – [[Timothy McVeigh]], američki terorist * [[1971]] – [[Yukio Mochizuki]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac === 21. vijek === * [[2003]] – [[Lora Hristova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1850]] – [[William Wordsworth]], engleski pjesnik * [[2007]] – [[Boris Jeljcin]], bivši predsjednik [[Rusija|Rusije]] * [[2009]] – [[Omer Behmen]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] == Praznici == * [[Svjetski dan knjige i autorskih prava]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|23 April}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/23 Na današnji dan (23. april), BBC.co.uk] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/april-23/ Na današnji dan (23. april), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|apr023]] a7hxe6whp5q1rgjj7rzslbbnecmz9nm 0 4843 3939187 3798108 2026-11-06T10:19:23Z Panasko 146730 3939187 wikitext text/x-wiki {{JuniKalendar}} '''10. juni / lipanj (10. 6)''' jest 161. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (162. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 204 dana. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * [[1878]] – Osnovana [[Prizrenska liga]]. * [[2015]] – Nakon žustre rasprave između ljevičarske i konzervativne frakcije u [[Evropski parlament|Evropskom parlamentu]] glasanje o usvajanju Transatlanskog sporazuma o trgovini i investicijama (TTIP) odgođeno do daljnjeg. == Rođeni == === 17. vijek === * [[1672]] – [[Petar I Romanov]], prvi car Rusije === 18. vijek === * [[1796]] – [[Antun Mihanović]], hrvatski književnik, [[pravo|pravnik]] i austrijski [[diplomatija|diplomat]] === 19. vijek === * [[1819]] – [[Gustave Courbet]], francuski slikar * [[1865]] – [[Frederick Albert Cook]], američki istraživač i pisac * [[1869]] – [[Vladislav Skarić]], bosanskohercegovački historičar === 20. vijek === * [[1915]] – [[Saul Bellow]], američki književnik * [[1921]] – [[Princ Philip, vojvoda od Edinburgha]], suprug britanske kraljice * [[1922]] ** [[Judy Garland]], američka glumica ** [[Omer Behmen]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] * [[1929]] – [[Harald Juhnke]], njemački zabavljač * [[1931]] ** [[Dan Constantinescu]], rumunski kompozitor ** [[João Gilberto]], brazilski gitarist, pjevač i kompozitor * [[1932]] – [[Branko Lustig]], hrvatski filmski producent, dvostruki dobitnik ''[[Oscar]]a'' (''[[Schindlerova lista]]'', ''[[Gladijator (film)|Gladijator]]'') * [[1934]] – [[Alois Mock]], austrijski političar i državnik * [[1952]] – [[Guzal Sitdikova]], baškirska spisateljica, pjesnikinja, publicistica i prevoditeljica * [[1959]] ** [[Carlo Ancelotti]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš i trener ** [[Jadranko Prlić]], bosanskohercegovački i hrvatski političar * [[1962]] – [[Gina Gershon]], američka glumica * [[1965]] ** [[Elizabeth Hurley]], britanska glumica ** [[Veronica Ferres]], njemačka glumica ** [[Jure Velepec]], jugoslavenski i slovenski biatlonac * [[1971]] – [[Bobby Jindal]], američki političar i bivši guverner savezne države [[Louisiana|Louisiane]] * [[1972]] – [[Radmila Šekerinska]], makedonska političarka * [[1975]] – [[Risto Jussilainen]], [[Finska|finski]] [[skijaš-skakač]] * [[1981]] – [[Alejandro Domínguez (nogometaš, 1981)|Alejandro Domínguez]], argentinski nogometaš * [[1982]] – [[Princeza Madeleine, vojvotkinja od Hälsinglanda i Gästriklanda]], švedska princeza * [[1983]] – [[Leelee Sobieski]], američka glumica * [[1996]] – [[Aleksandar Lazić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarka]]š == Umrli == === 19. vijek === * [[1836]] – [[André-Marie Ampère]], francuski [[fizičar]] i [[matematičar]] === 20. vijek === * [[1926]] – [[Antoni Gaudí]], španski arhitekt * [[1949]] – [[Sigrid Undset]], norveška književnica * [[1966]] – [[Walter Müller (biatlonac)|Walter Müller]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac * [[1967]] – [[Spencer Tracy]], američki glumac * [[1976]] – [[Adolph Zukor]], režiser i producent, jedan od osnivača filmskog studija [[Paramount Pictures]] === 21. vijek === * [[2007]] – [[Stane Brovet]], admiral [[JNA]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|10 June}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/10/ Na današnji dan (10. juni), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427005845/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/10/ |date=27. 4. 2006 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/june-10/ Na današnji dan (10. juni), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juni010]] t7mqm12qer1m1rxc35rcsblpx3g1v2b 0 4878 3939198 3921394 2026-11-06T10:23:45Z Panasko 146730 3939198 wikitext text/x-wiki {{JuliKalendar}} '''13. juli / srpanj (13. 7)''' jest 194. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (195. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 171 dan. == Događaji == * [[1841]] – Potpisana [[Londonska konvencija o moreuzima]] koja je zatvorila [[Turski moreuzi|turske moreuze]] ([[Bosfor]] i [[Dardaneli]]), koji povezuju [[Crno more]] s [[Sredozemno more|Mediteranom]], za sve ratne brodove, osim onih sultanovih saveznika tokom rata. * [[1878]] – Potpisan [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski sporazum]] kojim su glavne sile restrukturirale mapu [[Balkan]]a. * [[1930]] – U [[Hamburg]]u počela [[Šahovska olimpijada 1930.|Treća šahovska olimpijada]], na kojoj je učestvovalo 18 država. == Rođeni == === 1. vijek p. n. e. === * [[100. p. n. e.|100. p. n. e]] – [[Gaj Julije Cezar]], rimski vojskovođa, pisac i diktator === 19. vijek === * [[1841]] – [[Otto Wagner]], austrijski arhitekt === 20. vijek === * [[1927]] – [[Silvio Francesco]], italijanski pjevač * [[1940]] – [[Mirko Marjanović (pisac)|Mirko Marjanović]], bosanskohercegovački i hrvatski pripovjedač, romanopisac, književni i likovni kritičar * [[1942]] – [[Harrison Ford]], američki glumac * [[1944]] – [[Hansjörg Knauthe]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[1954]] – [[Sezen Aksu]], turska pjevačica * [[1970]] – [[Roman Dostál]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] i [[Češka|češki]] [[biatlon]]ac * [[1971]] – [[Ivana Boban]], hrvatska glumica * [[1974]] – [[Sandra Lončarić]], hrvatska glumica * [[1977]] – [[Reuf Bajrović]], bosanskohercegovački političar * [[1985]] – [[Guillermo Ochoa]], meksički nogometni golman * [[1995]] – [[Emir Sulejmanović]], bosanskohercegovački košarkaš === 21. vijek === * [[2002]] – [[Konstantina Charalampidou]], [[grčka]] [[biatlon]]ka * [[2007]] – [[Lamine Yamal]], španski nogometaš == Umrli == * [[1921]] – [[Gabriel Lippmann]], francuski fizičar * [[1934]] – [[Mary E. Byrd]], američka astronomkinja i pedagog * [[1943]] – [[Ivan Goran Kovačić]], hrvatski književnik * [[1954]] – [[Frida Kahlo]], meksička likovna umjetnica * [[2013]] – [[Cory Monteith]], kanadski pjevač i glumac * [[2024]] – [[Shannen Doherty]], američka glumica * [[2025]] – [[Muhammadu Buhari]], [[Nigerija|nigerijski]] [[general]] i državnik, sedmi i 15. [[predsjednik Nigerije]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|13 July}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/13/ Na današnji dan (13. juli), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630202427/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/13/ |date=30. 6. 2006}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/july-13/ Na današnji dan (13. juli), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juli013]] 1tady37miw9twe8eh2h7fvl2mkh2ih9 0 4891 3939137 3917903 2026-11-06T07:16:32Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[Zekija Čuturić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]] i unutrašnji linkovi 3939137 wikitext text/x-wiki {{JuliKalendar}} '''26. juli / srpanj (26. 7)''' jest 207. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (208. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 158 dana. == Događaji == * [[1931]] – U [[Prag]]u završena [[Šahovska olimpijada 1931.|Četvrta šahovska olimpijada]], na kojoj je pobijedila ekipa [[SAD]]-a. * [[2024]] – [[Ceremonija otvaranja Olimpijskih igara 2024.|Otvorene]] [[Olimpijske igre 2024.|Olimpijske igre]] u [[Pariz]]u. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1856]] – [[George Bernard Shaw]], [[Engleska|englesko]]-[[Irska|irski]] [[pisac]] * [[1875]] – [[Carl Gustav Jung]], [[švicarska|švicarski]] [[Psihoanaliza|psihoanalitičar]] * [[1893]] – [[George Grosz]], [[Njemačka|njemački]] [[Grafika|grafičar]] i [[Slikarstvo|slikar]] * [[1894]] – [[Aldous Huxley]], [[Velika Britanija|britanski]] [[književnik]] === 20. vijek === * [[1908]] – [[Salvador Allende]], [[čile]]anski [[političar]] i državnik * [[1911]] – [[Ilija Babić (narodni heroj)|Ilija Babić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1926]] – [[Ana María Matute]], [[Španija|španska]] [[književnica]] * [[1928.]] ** [[Francesco Cossiga]], [[italija]]nski [[političar]] i državnik ** [[Stanley Kubrick]], [[SAD|američki]] [[književnik]] i [[režiser]] * [[1929]] – [[Alexis Weissenberg]], [[Francuska|francuski]] [[pijanist]] * [[1938]] – [[Alberto Fujimori]], [[peru]]anski [[političar]] i državnik * [[1941]] – [[Dieter Ritter]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[1942.]] ** [[Vladimír Mečiar]], [[Slovačka|slovački]] [[političar]] i državnik ** [[Edward Williams (biatlonac)|Edward Williams]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1943]] – [[Mick Jagger]], [[Engleska|engleski]] [[pjevač]] ([[Rolling Stones]]) * [[1944]] – [[Hannelore Elsner]], [[njemačka]] [[Glumac|glumica]] * [[1945]] – [[Jeffrey Stevens]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[1959]] – [[Kevin Spacey]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[1962]] – [[Galina Čistjakova]], [[Sovjetski Savez|sovjetsko]]-[[slovačka]] [[atletičar]]ka * [[1964.]] **[[Sandra Bullock]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] ** [[Ankica Gudeljević]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[političar]]ka ** [[Glenn Rupertus]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[1967]] – [[Jason Statham]], [[Velika Britanija|britanski]] [[glumac]] * [[1973.]] ** [[Kate Beckinsale]], [[Velika Britanija|britanska]] [[Glumac|glumica]] ** [[Helen Mirren]], [[Velika Britanija|britanska]] [[Glumac|glumica]] * [[1976]] – [[David Jarackie]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1977]] – [[Tanja Szewczenko]], [[njemačka]] klizačica === 21. vijek === * [[2005]] – [[Angelina Topić]], [[srbija]]nska [[atletičar]]ka ([[skok u vis]]) == Umrli == === 20. vijek === * [[1925]] – [[Gottlob Frege]], [[njemačka|njemački]] [[matematičar]] i [[fizičar]] * [[1934]] – [[Winsor McCay]], [[SAD|američki]] strip-autor i pionir [[Crtani film|animiranog filma]] * [[1952]] – [[Eva Perón]], bivša prva dama [[Argentina|Argentine]] * [[1984]] – [[George Gallup]], [[SAD|američki]] [[Sociologija|sociolog]]-[[Statistika|statističar]] * [[1988]] – [[Teufik el-Hakim]], [[egipat]]ski [[književnik]] === 21. vijek === * [[2020]] – [[Olivia de Havilland]], [[Velika Britanija|britansko]]-[[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] * [[2021]] – [[Albert Bandura]], [[Kanada|kanadsko]]-[[SAD|američki]] [[psiholog]] * [[2023.]] ** [[Sinéad O'Connor]], [[irska]] [[pjevačica]] i [[tekstopisac]] ** [[Zekija Čuturić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]] * [[2025]] – [[Ervin Rustemagić]], [[bosanskohercegovački]] izdavač [[strip]]ova == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|26 July}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/ Na današnji dan (26. juli), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406094927/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/ |date=6. 4. 2023}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/july-26/ Na današnji dan (26. juli), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juli026]] 0r87859jtwksg3zfwqkf7wmjqyxnm2p 0 4908 3939199 3938226 2026-11-06T10:24:01Z Panasko 146730 3939199 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1977. ([[Rimski brojevi|MCMLXXVII]])''' je bila uobičajena godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru, 1977. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 977. godina 2. milenija, 77. godina 20. stoljeća i osma godina 1970-ih. == Događaji == * [[Italija]] legalizirala [[abortus]]. * Rekonstruirana [[Travnička sahat-kula u Gornjoj čaršiji]] * Nastao [[programski jezik]] [[awk]]. * [[Disko]] era, dostigla vrhunac popularnosti, prikazan film ''[[Groznica subotnje večeri]]''. * Lansirane svemirske sonde [[Voyager 1]] i [[Voyager 2|2]]. * Početak proizvodnje računara [[Apple II]]. * Reforma usmjerenog obrazovanja u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]]. Idejni tvorac je dr. [[Stipe Šuvar]]. * Puštena u pogon [[hidroelektrana]] [[Đerdap]]. * U [[Beograd]]u održana Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji. * [[Koncert]] grupe "[[Bijelo dugme]]" kod Hajdučke česme. Prvi pravi [[open air koncert]] kod nas — “jugoslavenski [[Woodstock]]”. * Početak [[punk]]a u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]]: "[[Pankrti]]" i članovi budućih grupa "[[Azra]]" i "Film" sviraju na otvaranju izložbe Mirka Ilića u zagrebačkoj Galeriji SC. * [[Darko Glavan]] u VUS–u započinje prvu polemiku oko [[mainstream]]a i alternative u [[strip]]u. * U središtu pažnje je [[Milovan Danojlić]] sa svojom metažanrovskom historijom “Kako je Dobrislav protrčao kroz Jugoslaviju”. * "Tren I" Antonija Isakovića, prvi roman koji tematizuje [[Goli otok]]. * Objavljena knjiga [[Danilo Kiš|Danila Kiša]] “Grobnica za Borisa Davidoviča”. * [[11. februar]] – Osnovan [[Univerzitet "Džemal Bijedić" Mostar]]. * [[4. mart]] - Snažan [[zemljotres]] od 7,2 stepena Richterove skale pogodio [[Rumunija|rumunsku]] oblast Vrancea. Poginulo je oko 1.500 osoba, a preko 10.000 je povrijeđeno. * [[10. mart]] – Održano 15. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Norveška|norveškom]] gradu [[Vingrom]]u; * [[25. maj]] – Premijerno prikazan [[Naučna fantastika|naučnofantastični]] [[film]] ''[[Ratovi zvijezda]]''. * [[15. august]] – [[SETI]] projektom iz svemira detektovan [[Wow! signal]]. * [[19. novembar]] – [[Egipat]]ski predsjednik [[Anwar el-Sadat|Anwar Sadat]] postao prvi vođa arapskog svijeta koji je službeno posjetio [[Izrael]] gdje se susreo s tamošnjim premijerom [[Menachem Begin|Menachemom Beginom]] te održao govor o trajnom miru u regiji. * [[19. novembar]] – [[Portugal]]ski [[Boeing 727]] se srušio na [[Madeira|Madeiri]] gdje je poginulo 130 osoba. == Rođeni == === Datum nepoznat === * [[Neno Murić]], crnogorski pjevač === Januar=== * [[1. januar]] – [[Hasan Salihamidžić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[5. januar]] – [[Nihad Krečo]], bosanskohercegovački pijanista i muzički pedagog * [[13. januar]] – [[Orlando Bloom]], britanski glumac * [[15. januar]] – [[Ikuyo Tsukidate]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka * [[21. januar]] – [[Tatsumi Kasahara]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac === Februar === * [[2. februar]] – [[Shakira]], kolumbijska pop-pjevačica [[Datoteka:Shakira 2011.jpg|mini|Shakira]] === Mart === * [[12. mart]] – [[Ljudmila Gurjeva]], [[Kazahstan|kazaška]] [[biatlon]]ka. * [[24. mart]] – [[Jessica Chastain]], američka glumica i producentica * [[30. mart]] – [[Aleksandar Stavrev]], makedonski nogometni sudija === April === * [[3. april]] – [[Alen Avdić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[7. april]] – [[Anita Memović]], bosanskohercegovačka glumica * [[10. april]] – [[Mladen Bartolović]], bosanskohercegovački nogometni trener i nogometaš * [[15. april]] – [[Lilija Vajhina-Jefremova]], ruska, [[Bjelorusija|bjeloruska]] i [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka * [[21. april]] – [[Marcela Pavkovčeková]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka. * [[24. april]] – [[Valentina Pejčinova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka * [[26. april]] – [[Tom Welling]], američki glumac === Maj === * [[3. maj]] – [[Milena Vasić Ražnjatović]], srbijanska glumica i TV voditeljica * [[17. maj]] – [[Roland Zwahlen]], [[Švicarska|švicarski]] [[biatlon]]ac * [[19. maj]] – [[Muharem Bazdulj]], bosanskohercegovački novinar i književnik === Juni === * [[1. juni]] ** [[Claudia Barrenechea]], čileanska [[biatlon]]ka ** [[Sarah Wayne Callies]], američka glumica * [[4. juni]] – [[Alex Manninger]], austrijski nogometaš * [[18. juni]] – [[Kaja Kallas]], estonska političarka * [[19. juni]] – [[Viktor Butakov]], [[SSSR|sovjetski]] [[biatlon]]ac * [[27. juni]] – [[Raúl González]], [[Španija|španski]] [[nogomet]]aš === Juli === * [[8. juli]] – [[Liu Xianying]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[13. juli]] – [[Reuf Bajrović]], bosanskohercegovački političar * [[19. juli]] – [[Jay Hakkinen]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[25. juli]] – [[Zdeněk Vítek]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] i [[Češka|češki]] [[biatlon]]ac * [[30. juli]] – [[Natalija Levčenkova]], ruska i moldavska biatlonka === August === * [[6. august]] – [[Maja Jurić]], hrvatska glumica * [[8. august]] – [[Tommy Ingebrigtsen]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] * [[11. august]] – [[Robin Clegg]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[23. august]] – [[Jelena Rozga]], hrvatska pjevačica * [[27. august]] – [[Olga Nazarova (biatlonka)|Olga Nazarova]], ruska i [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka === Septembar === * [[2. septembar]] - [[Frédéric Kanouté]], malijski nogometaš * [[3. septembar]] - [[Jekaterina Vinogradova]], bjeloruska, američka i armenska biatlonka. * [[14. septembar]] – [[Malik Bendjelloul]], švedski režiser alžirskog porijekla, [[85. dodjela "Oscara"|dobitnik Oscara]] za [[Oscar za najbolji dokumentarni film|najbolji dokumentarni film]] === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Iva Štrljić]], srbijanska glumica * [[13. oktobar]] ** [[Antonio Di Natale]], italijanski nogometaš ** [[Paul Pierce]], američki košarkaš * [[15. oktobar]] – [[David Trezeguet]], francuski nogometaš * [[20. oktobar]] – [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]]. === Novembar === * [[12. novembar]] – [[Amila Ramović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[kustos]]ica i muzikologinja * [[17. novembar]] – [[Andreja Mali]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] * [[27. novembar]] – [[Oksana Hvostenko]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[5. decembar]] ** [[Tetjana Rud]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka. ** [[Saskia Santer]], italijanska [[biatlon]]ka i * [[10. decembar]] ** [[Denis Ćorić]], bosanskohercegovački nogometaš ** [[Andrea Henkel]], njemačka [[biatlon]]ka == Umrli == === Januar === * [[18. januar]] – [[Džemal Bijedić]], bosanskohercegovački političar * [[18. januar]] – [[Carl Zuckmayer]], njemački književnik === Februar === * [[9. februar]] – [[Sergej Vladimirovič Iljušin]], ruski general i konstruktor aviona === Mart === * [[20. mart]] – [[Sulejman Bajraktarević]], bosanskohercegovački putopisac, pjesnik i prepisivač [[Kur'an]]a === April === * [[11. april]] – [[Jacques Prévert]], francuski pjesnik === Maj === * [[10. maj]] ** [[James Jones]], američki književnik ** [[Joan Crawford]], američka glumica === Juni === * [[16. juni]] – [[Wernher von Braun]], američki izumitelj njemačkog porijekla === Juli === * [[2. juli]] – [[Vladimir Nabokov]], rusko-američki književnik i književni kritičar === August === * [[4. august]] – [[Ernst Bloch]], njemački filozof * [[8. august]] – [[Edgar Douglas Adrian]], britanski naučnik i liječnik * [[16. august]] – [[Elvis Presley]], američki pjevač * [[17. august]] – [[Delmer Daves]], američki režiser i scenarist === Septembar === * [[16. septembar]] – [[Maria Callas]], američka operna pjevačica grčkog porijekla === Oktobar === * [[14. oktobar]] – [[Bing Crosby]], američki pjevač i glumac === Novembar === * [[18. novembar]] – [[Kurt von Schuschnigg]], austrijski političar i državni kancelar u periodu 1934-1938. === Decembar === * [[25. decembar]] – [[Charlie Chaplin]], američki glumac, režiser i scenarist * [[26. decembar]] – [[Howard Hawks]], američki filmski režiser == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Philip W. Anderson]], [[SAD]] ** [[Nevill Mott]], [[Velika Britanija]] ** [[John van Vleck]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Ilja Prigožin]], [[Belgija]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Roger Guillemin]], [[SAD]] ** [[Andrew V. Shalley]], [[SAD]] ** [[Rosalyn Yalow]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Vicente Aleixandre]], [[Španija]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Amnesty International]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Bertil Ohlin]], [[Švedska]] ** [[James E. Meade]], [[Velika Britanija]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1977|1977.}} n95jrk34n1f2l6nnk2sbj5iktng0qoo 0 5027 3939185 3733017 2026-11-06T10:18:10Z Panasko 146730 3939185 wikitext text/x-wiki {{NovembarKalendar}} '''7. novembar / studeni (7. 11)''' jest 311. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (312. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 54 dana. == Događaji == * [[1659]] – [[Francuska]] i [[Španija]] zaključile [[Pirinejski mir]], kojim je završen dugogodišnji rat između dvije zemlje. * [[1781]] – U [[Sevilla|Sevilli]] rimokatolička inkvizicija posljednji put počinila zločin javnog spaljivanja "grešnika" optuženih za herezu. * [[1917]] – Pod vodstvom [[Vladimir Lenjin|Vladimira Lenjina]], lidera boljševika, u [[Petrograd]]u počela [[Oktobarska revolucija]] i srušena privremena ruska vlada [[Aleksandar Kerenski|Aleksandra Kerenskog]]. * [[1917]] – Britanske trupe preuzele Gazu od [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. * [[1943]] – U [[Tuzla|Tuzli]] izašao prvi broj "Fronta slobode", organa Narodnooslobodilačkog pokreta (NOP) istočne Bosne. * [[1944]] – [[Franklin Roosevelt]] po četvrti put izabran za predsjednika [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. * [[1944]] – [[Drugi svjetski rat]]: Oružani incident između [[Sjedinjene Američke Države|Amerike]] i [[Crvena armija|Crvene armije]]/[[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenskih partizana]] u oslobođenom [[Niš]]u od [[Nacistička Njemačka|Njemačke]]. * [[1946]] – Nakon 190 dana završena prva savezna radna akcija omladine na gradnji željezničke pruge [[Brčko-Banovići]], duge 190&nbsp;km. U akciji učestvovalo približno 70.000 osoba iz cijele zemlje i 2000 iz inozemstva. * [[1956]] – Generalna skupština [[UN|Ujedinjenih nacija]] izglasala rezoluciju kojom je naloženo [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]], [[Francuska|Francuskoj]] i [[Izrael]]u da povuku trupe iz [[Egipat|Egipta]]. * [[1966]] – Pošto su čuli [[SSSR|sovjetske]] kritike upućene vladi [[kina|Kine]], u znak protesta kineske diplomate napustile proslavu Oktobarske revolucije u [[moskva|Moskvi]]. * [[1972]] – Demokratska Republika Njemačka i Savezna Republika Njemačka odlučile uspostaviti diplomatske odnose. * [[1973]] – [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] i [[Egipat]] uspostavili pune diplomatske odnose prekinute poslije Šestodnevnog rata 1967, u kojem je izraelska armija porazila egipatske snage i zauzela [[Sinaj]], područje Gaze i Golansku visoravan u [[sirija|Siriji]]. * [[1975]] – U [[Banja Luka|Banjoj Luci]] osnovan Univerzitet, u sklopu kojeg je bilo šest fakulteta, tri više škole i devet instituta i zavoda. * [[1987]] – U [[Tunis]]u, u državnom udaru koji je predvodio premijer [[Bin Ali]], oboren predsjednik države [[Habib Burgiba]]. * [[1992]] – U [[sarajevo|Sarajevu]] formirano Udruženje privrednika grada radi što boljeg organiziranja i angažiranja na pomoći Oružanim snagama [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. * [[1996]] – U padu [[nigerija|nigerijskog]] putničkog aviona [[Boeing 727]] 40&nbsp;km istočno od [[Lagos]]a poginula 142 putnika i člana posade. * [[2002]] – Približno 20.000 stanovnika [[Gibraltar]]a na referendumu odlučilo ostati u sastavu Velike Britanije, usprotivivši se pripajanju [[Španija|Španiji]]. * [[2013]] – Ceremonija otvaranja [[Svjetsko prvenstvo u šahu 2013.|SP-a u šahu]] u [[Indija|indijskom]] [[grad]]u [[Chennai]]ju. * [[2014]] – Počelo [[Svjetsko prvenstvo u šahu 2014.]] u [[Rusija|ruskom]] gradu [[Soči]]ju. * [[2020.|2020]] – [[Joe Biden]] izabran za [[Spisak predsjednika SAD-a|46.]] [[predsjednik SAD-a|predsjednika SAD-a]]. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1867]] – [[Marie Curie]], francuska hemičarka i fizičarka poljskog porijekla * [[1878]] – [[Lise Meitner]], austrijsko-švedska fizičarka * [[1879]] – [[Lav Trocki]], boljševički i marksistički teoretičar === 20. vijek === * [[1913]] – [[Albert Camus]], francuski pripovjedač, dramatičar, esejist i novinar, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1957. * [[1942]] – [[Josef Niedermeier (biatlonac)|Josef Niedermeier]], [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[1944]] – [[Gigi Riva]], italijanski nogometaš * [[1958]] – [[Željko Kocaj]], bosanskohercegovački književnik * [[1971]] – [[Elvedin Beganović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[1984]] – [[Lana Jurčević]], hrvatska pop-pjevačica * [[1986]] – [[Elisabeth Högberg]], švedska biatlonka * [[1988]] – [[Aleksandar Dolgopolov]], [[Ukrajina|ukrajinski]] [[tenis]]er == Umrli == * [[1944]] – [[Ranko Šipka]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1962]] – [[Eleanor Roosevelt]], bivša prva dama SAD-a * [[1990]] – [[Lawrence Durrell]], britanski književnik * [[1997]] – [[Mohammad Ali Jamalzadeh]], iranski književnik * [[2016]] – [[Leonard Cohen]], kanadski kantautor * [[2020]] – [[Vera Zima]], hrvatska glumica * [[2021]] – [[Hasan Čengić]], bošnjački političar i imam * [[2024]] – [[Ivan Čarota]], [[Bjelorusija|bjeloruski]] [[Prevođenje|prevodilac]] i [[Slavistika|slavist]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|7 November}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/7 Na današnji dan (7. novembar), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [https://archive.nytimes.com/learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/november-7/ Na današnji dan (7. novembar), ''nytimes.com''] {{Mjeseci}} [[Kategorija:Novembar|*-07]] hqtp3gnvqq0va7lf68f8z5ki61qv07f 0 5311 3939175 3938432 2026-11-06T09:56:30Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[7. februar]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] 3939175 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1983. ([[Rimski brojevi|MCMLXXXIII]])''' uobičajena je godina koja je počela u subotu po gregorijanskom kalendaru, 1983. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 983. godina 2. milenija, 83. godina 20. stoljeća i četvrta godina 1980-ih. Te godine zabilježen je i službeni početak interneta<ref>{{Cite web|url=https://circleid.com/posts/a_closer_look_at_the_controversy_over_the_internets_birthday_you_decide|title=A Closer Look At The Controversy Over The Internet’s Birthday! You Decide|website=circleid.com|language=en|access-date=17. 2. 2024}}</ref>  i prvi mobilni mobilni telefonski poziv. == Događaji == * [[21. februar]] – U etničkim nemirima poslije izbora u [[Indija|indijskoj]] državi Assam poginulo je više od 800 ljudi. * [[23. februar]] – Počelo 20. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[italija]]nskom gradu [[Antholz]]u; * [[1. april]] – U zemljotresu u [[Kolumbija|Kolumbiji]] poginulo više od 600 ljudi a više od 1600 osoba povrijeđeno. * [[27. novembar]] – Prilikom pada kolumbijskog aviona "Boing 747" u blizini [[madrid]]skog areodroma "Barahas" poginulo je 181 putnika i člana posade. == Rođeni == === Datum nepoznat === * [[Blerta Basholli]], [[Kosovo|kosovska]] [[spisateljica]], [[režiser]]ka i producentica === Januar=== * [[1. januar]] – [[Ana Rich]], [[srbija]]nska [[pjevačica]] * [[11. januar]] – [[Kaisa Mäkäräinen]], [[finska]] [[biatlon]]ka === Februar === * [[21. februar]] – [[Mélanie Laurent]], [[francuska]] [[Glumac|glumica]] === Mart === * [[25. mart]] – [[Magdalena Nykiel]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === April === * [[13. april]] – [[Claudio Bravo]], [[čile]]anski [[nogomet]]aš === Maj === * [[2. maj]] – [[Tina Maze]], [[Slovenija|slovenska]] [[alpska skijašica]] * [[11. maj]] – [[Jana Romanova]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka * [[13. maj]] – [[Anna Maria Uusitalo]], [[švedska]] [[biatlon]]ka * [[22. maj]] – [[Ismar Gorčić]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[tenis]]er * [[28. maj]] – [[Jernej Damjan]], [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]] === Juni === * [[19. juni]] ** [[Mark Selby]], [[Engleska|engleski]] [[snuker]]aš ** [[Sebastián Beltrame]], [[Argentina|argentinski]] [[biatlon]]ac === Juli === === August === * [[5. august]] – [[Alexandra Stoian]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka. * [[6. august]] – [[Robin van Persie]], [[Nizozemska|nizozemski]] [[nogometaš]] * [[10. august]] – [[Wang Chunli]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[14. august]] – [[Mila Kunis]], [[Ukrajina|ukrajinsko]]-[[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] * [[16. august]] – [[Krystyna Guzik]], [[poljska]] [[biatlon]]ka. === Septembar === * [[1. septembar]] – [[José Antonio Reyes]], [[Španija|španski]] [[nogometaš]] * [[9. septembar]] – [[Miro Ćosić]], [[sport]]ski trener i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[biatlon]]ac i [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš]] * [[16. septembar]] – [[Kirsty Coventry]], [[zimbabve]]anska [[Plivanje|plivačica]], [[političar]]ka i [[sport]]ska funkcionerka === Oktobar === * [[8. oktobar]] – [[Oleksandra Matvijčuk]], [[Ukrajina|ukrajinski]] borac za [[ljudska prava]] i liderka civilnog društva * [[11. oktobar]] – [[Ruslan Ponomarjov]], [[Ukrajina|ukrajinski]] [[šah]]ist === Novembar === * [[15. novembar]] – [[Veli-Matti Lindström]], [[Finska|finski]] [[Skijaški skokovi|skijaš-skakač]] * [[20. novembar]] – [[Lana Gojak]], [[hrvatska]] [[Glumac|glumica]] === Decembar === * [[21. novembar]] – [[Daniela Iraschko-Stolz]], [[Austrija|austrijska]] [[Skijaški skokovi|skijašica-skakačica]] == Umrli == === Januar=== * [[8. januar]] – [[Chen Daqi]], [[Kina|kineski]] i [[tajvan]]ski [[psiholog]] i [[filozof]] * [[12. januar]] – [[Gerhard Barkhorn]], [[njemačka|njemački]] [[pilot]] === Februar === * [[7. februar]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] === Mart === * [[30. mart]] – [[Rodoljub Čolaković]], [[SFRJ|jugoslavenski]] revolucionar i [[književnik]] === April === * [[24. april]] – [[Jernej Zaplotnik]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[Slovenija|slovenski]] [[Alpinizam|alpinist]] === Maj === === Juni === * [[8. juni]] – [[Miško Kranjec]], [[Slovenija|slovenski]] [[pisac]] * [[12. juni]] – [[Norma Shearer]], [[Kanada|kanadsko]]-[[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]] === Juli === * [[1. juli]] – [[Buckminster Fuller]], [[SAD|američki]] [[arhitekt]], [[dizajn]]er, [[filozof]] i [[pisac]] * [[29. juli]] – [[Luis Buñuel]], [[Španija|španski]] [[režiser]] * [[10. juli]] – [[Natko Katičić]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[pravo|pravnik]] === August === === Septembar === * [[10. septembar]] – [[Felix Bloch]], [[SAD|američki]] [[fizičar]] === Oktobar === === Novembar === === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Subramanyan Chandrasekhar]], [[SAD]] ** [[William A. Fowler]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Henry Taube]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Barbara McClintock]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[William Golding]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Lech Wałęsa]], [[Poljska]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Gerard Debreu]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|1983}} {{Normativna kontrola}} 3dw5z85w5v0b2lix1e8ozv9t0ueu63e 0 6001 3939196 3892781 2026-11-06T10:22:47Z Panasko 146730 3939196 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:Flag of Saint Lucia.svg|mini|22. februar: Sveta Lucija postaje nezavisna]] '''1979.''' (MCMLXXIX) je uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru, 1979. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 979. godina 2. milenija, 79. godina 20. stoljeća i 10. i posljednja godina decenije 1970-ih. == Događaji == * [[Ivan Aralica]] izlazi iz sjenke romanom ''[[Psi u trgovištu]]''. * [[Abdulah Sidran]] objavljuje ''[[Sarajevska zbirka|Sarajevsku zbirku]]''. * Grupa "kazalište" obajvljuje svoj prvi album. * [[Mediteranske igre]] u [[Split]]u. * [[Philips]] predstavio [[kompaktni disk]] (CD). * [[15. februar]] – Počelo [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1979.|17. svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Zapadna Njemačka|njemačkom]] gradu [[Ruhpolding]]u; * [[31. mart]] - [[Britanija|Britanski]] razarač "London" isplovio iz luke u La Valeti, čime su okončane vojne veze [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[Malta|Malte]], uspostavljene 181 godinu ranije. * [[1. april]] - [[Iran]] se proglasio [[islam]]skom republikom, teokracijom pod vodstvom ajatolaha Ruhollaha Khomeinia kao vrhovnog vođe Irana. * [[2. april]] - Zatvaranjem britanske vojne baze, [[Malta]] stekla punu nezavisnost čime je okončano gotovo 80 godina dugo britansko prisustvo na tom ostrvu. * [[4. april]] - U [[Pakistan]]u pogubljen bivši predsjednik Vlade [[Zulfikar Ali Buto]] koji je svrgnut vojnim udarom [[1977]]. godine. * [[1. juni]] - Poslije devedeset godina ukinuta vladavina bijele manjine u [[Rodezija|Rodeziji]], sada [[Zimbabve]] * [[19. novembar]] - [[Ayatollah Ruhollah Khomeini]] zapovijeda oslobođenje 13 talaca - žena i crnaca - zatočenih u američkoj ambasadi u [[Teheran]]u. * [[26. novembar]] - Pad pakistanskog "Boinga 707" aviokompanije "Pakistan International Airlines" u Saudijskoj Arabiji; poginulo 156 putnika i članova posade. * [[28. novembar]] - [[Novi Zeland|Novozelandski]] avion "DC-10" udario u planinu [[Erebus]] na [[Antarktik]]u, što nije preživio niko od 257 putnika i članova posade. * [[25. decembar]] - [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|Sovjetske]] trupe ušle u [[Afganistan]], u prvoj [[vojska|vojnoj]] intervenciji [[SSSR]]-a van [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]], da bi podržale [[vlada|vladu]] [[Barbak Karmal|Babraka Karmala]]. U ratu, iz kog se povukao poslije 10 godina, SSSR izgubio 27.000 vojnika. == 1979. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == Nepoznat datum * [[Jelena Mesar]], hrvatska glumica === Januar=== * [[15. januar]] – [[Michael Neumayer]], [[Njemačka|njemački]] [[skijaš-skakač]] * [[31. januar]] – [[Felix Sturm]], (alias Adnan Ćatić), njemački bokser bosanskohercegovačkog porijekla === Februar === * [[2. februar]] – [[Ksenija Zikunkova]], [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka * [[12. februar]] – [[Michela Ponza]], italijanska [[biatlon]]ka * [[16. februar]] – [[Valentino Rossi]], italijanski motociklist i višestruki svjetski prvak * [[27. februar]] – [[Arijana Marić Gigliani]], hrvatska i bosanskohercegovačka operna pjevačica * [[28. februar]] – [[Ivo Karlović]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[tenis]]er === Mart === * [[8. mart]] – [[Helena Minić]], hrvatska glumica * [[19. mart]] – [[Ivan Ljubičić]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[tenis]]er === April === * [[4. april]] – [[Heath Ledger]], australijski glumac * [[10. april]] – [[Sophie Ellis-Bextor]], engleska muzičarka, pjevačica * [[24. april]] – [[Željka Stričević]], srbijanska glumica === Maj === * [[3. maj]] – [[Simone Hauswald]], njemačka [[biatlon]]ka i [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|svjetska prvak]]inja u biatlonu * [[19. maj]] – [[Andrea Pirlo]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš * [[30. maj]] – [[István Vad]], mađarski nogometni sudija * [[31. maj]] – [[Tena Jeić Gajski]], hrvatska glumica === Juni === * [[5. juni]] – [[Emma Fowler]], britanska [[biatlon]]ka * [[12. juni]] ** [[Ana Bogali-Titovec]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka ** [[Robyn]], švedska pjevačica i kantautorica * [[17. juni]] – [[Mujo Tuljković]], bosanskohercegovački [[košarka]]š * [[19. juni]] – [[Edin Avdić]], bosanskohercegovački sportski komentator * [[24. juni]] – [[Lenka Faltusová]], [[češka]] [[biatlon]]ka === Juli === === August === * [[4. august]] – [[Magdalena Gwizdoń]], poljska biatlonka * [[11. august]] – [[Vojin Mijatović]], bosanskohercegovački političar * [[12. august]] – [[Zlatan Bajramović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[27. august]] – [[Ana Begić Tahiri]], hrvatska glumica === Septembar === * [[4. septembar]] – [[Kristina Krepela]], hrvatska glumica * [[6. septembar]] – [[Raphael Claus]], [[brazil]]ski [[nogometni sudija]] * [[8. septembar]] – [[Péter Lékó]], [[Mađarska|mađarski]] [[šah]]ovski velemajstor * [[13. septembar]] – [[Linda Grubben]], norveška biatlonka * [[15. septembar]] – [[Magdalena Grzywa]], [[poljska]] [[biatlon]]ka * [[16. septembar]] – [[Flo Rida]], američki reper * [[21. septembar]] – [[Martina Beck]], njemačka biatlonka * [[23. septembar]] – [[Park Yun-bae]], [[Južna Koreja|južnokorejski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[30. septembar]] – [[Krešimir Sučević-Međeral]], hrvatski [[Lingvistika|lingvist]] i [[kviz]]aš === Oktobar === * [[5. oktobar]] – [[Dubravka Kovjanić]], srbijanska glumica * [[17. oktobar]] – [[Kimi Räikkönen]], finski vozač Formule 1 * [[19. oktobar]] – [[Branimir Bajić]], bosanskohercegovački nogometaš === Novembar === * [[23. novembar]] – [[Ivica Kostelić]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[alpsko skijanje|alpski skijaš]] * [[25. novembar]] ** [[Sandrine Bailly]], [[francuska]] [[biatlon]]ka ** [[Slavko Vinčić]], [[Slovenija|slovenski]] [[nogometni sudija]] === Decembar === * [[5. decembar]] – [[Rustam Kasimdžanov]], [[uzbekistan]]ski [[šah]]ovski [[velemajstor]] * [[11. decembar]] – [[Lana Barić]], hrvatska glumica * [[20. decembar]] – [[Tadeja Brankovič Likozar]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka. == Umrli == === Januar === * [[16. januar]] - [[Milan Prebanda]], hrvatski i bosanskohercegovački [[kompozitor]] === Februar === * [[2. februar]] – [[Sid Vicious]], britanski pjevač * [[6. februar]] – [[Bruna Špiler]], bosanskohercegovačka altistkinja i muzička pedagoginja * [[7. februar]] – [[Daniel Starch]], američki psiholog i stručnjak za istraživanje tržišta * [[20. februar]] – [[Nereo Rocco]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš i trener === Mart === * [[24. mart]] – [[Yvonne Mitchell]], engleska glumica * [[28. mart]] – [[Mladen Pozajić]], bosanskohercegovački i hrvatski kompozitor, dirigent i muzički pedagog === April === * [[10. april]] – [[Nino Rota]], italijanski kompozitor, pijanist i dirigent * [[12. april]] – [[Đuro Pucar]], bosanskohercegovački političar === Maj === * [[29. maj]] – [[Mary Pickford]], američka filmska glumica === Juni === * [[3. juni]] – [[Arno Schmidt]], njemački književnik === Juli === === August === * [[21. august]] – [[Giuseppe Meazza]], italijanski nogometaš === Septembar === * [[22. septembar]] – [[Otto Robert Frisch]], austrijski nuklearni fizičar === Oktobar === === Novembar === === Decembar === * [[7. decembar]] – [[Cecilia Payne-Gaposchkin]], britanska i američka [[astronom]]ka i [[Astrofizika|astrofizičarka]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Sheldon Glashow]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] ** [[Abdus Salam]], [[Pakistan]] ** [[Steven Weinberg]], SAD * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Herbert C. Brown]], SAD ** [[Georg Wittig]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Allan M. Cormack]], SAD ** [[Godfrey Hounsfield]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Odysseus Elytis]], [[Grčka]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Majka Tereza]], [[Indija]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Theodore W. Schultz]], SAD ** [[W. Arthur Lewis]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] / [[Sveta Lucija]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1979|1979.}} hozf2yq34p3svzcfllbwsul4c1gyorw 0 6133 3939107 3895687 2026-11-05T19:47:33Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Antikomunizam]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939107 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Benito Mussolini | slika = Mussolini mezzobusto.jpg | redoslijed = [[Premijer Italije]] | vrijeme_na_vlasti = 31. oktobar 1922 – 25. juli 1943. | prethodnik = Luigi Facta | nasljednik = Pietro Badoglio | redoslijed2 = Duce [[Fašizam|fašizma]] | vrijeme_na_vlasti2 = 23. mart 1919 – 28. april 1945. | prethodnik2 = | nasljednik2 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1883|07|29}} | mjesto_rođenja = Predappio, [[Kraljevina Italija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|28|1883|07|29}} | mjesto_smrti = Giulino de Mezzegra, Kraljevina Italija | puno_ime = Benito Amilcare Andrea Mussolini | nacionalnost = | druga_imena = | politička_stranka = [[Nacionalna fašistička stranka]] | zanimanje = | supruga = Ida Dalser <small>(1914–1915)</small> <br> Rachele Guidi <small>(1915–1945)</small> | djeca = 6 | potpis = Benito Mussolini Signature.svg }} '''Benito Amilcare Andrea Mussolini''' (29. juli 1883. – 28. april 1945.) bio je [[italija]]nski političar i novinar, bivši [[premijer Italije]] i samoproglašeni ''Duče'' [[Fašizam|fašizma]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/mussolini_benito.shtml|title=BBC - History - Historic Figures: Benito Mussolini (1883-1945)|website=www.bbc.co.uk|language=en-GB|access-date=28. 9. 2025}}</ref> ==Biografija== Rođen je 29. jula 1883. u mjestu Predappio u tadašnjoj [[Kraljevina Italija|Kraljevini Italije]]. 1900. kao sedamnaestogodišnjak Musolini ulazi u Socijalističku partiju Italije (PSI). 1901. završava učiteljsku školu. Od 1902. do 1904. provodi vrijeme u [[Švicarska|Švicarskoj]]. Od 1905. do 1906. služi u vojsci kod Bersagliera. Nakon vojske, Musollini osniva i jedno vrijeme vodi sedmične novine ''Lotta di Classe'', ali biva više puta uhapšen zbog incidenata protiv Kraljevine Italije. Nedugo nakon toga postaje glavni urednik centralnih socijalističkih novina ''Avanti'' (povisuje tiraž novina za 5 puta). 1914. odvaja se od novina''Avanti'' i osniva fašističke novine ''Popolo d'Italia'' u kojima se zalaže za ulazak Italije u [[Prvi svjetski rat]]. Od 1914. do 1917. ponovo vrši vojnu službu sve do njegovog ranjavanja u ratu. Nakon završetka rata, Mussolini 1919. osniva ''Fasci di Combattimento'', organizaciju vojnih veterana koja se bori protiv socijalizma, parlamentarizma i začeća kapitalizma u Italiji. Poslije reformacije partija se naziva Nacionalna fašistička stranka. 28. oktobra 1922. Mussolini organizuje i vodi famozni marš na [[Rim]] sa svojim ''crnokošuljašima''. Tri dana kasnije, 31. oktobra, postaje [[premijer Italije]] na čelu koalicijske vlade. Poslije početnih kompromisa, Musolini preuređuje državu u kojoj [[demokratija]], [[socijalizam]] i [[kapitalizam]] više nemaju mjesta. On uspostavlja jednopartijsku diktaturu i sebe naziva ''Capo del Governo'' (šef vlade ) i kao šef partije ''Duce'' (''Vođa''; [[Adolf Hitler|Hitler]] se isto tako nazivao: ''Führer'' = "Vođa"). Njegova moć, podložena kroz komandu fašističkih paravojski, većim brojem ministarskih pozicija ( djelimično je bio ministar 8 odsjeka ), te od 1938. vrhovnom komandom nad italijanskom vojskom ( prvi maršal države ), je nasuprot Hitlerovoj, kroz simbioze sa tradicionalnom elitom Italije bila ograničena. Musolini ostavlja monarhiju, ne napada industriju i crkvu (Lateranski ugovori iz 1929) i tako sebi daje osnove za dalji uspjeh. Kroz uspješne, retorički perfektne govore u kojima narodu obećava davno prošlu veličinu Italije, on sve više učvršćuje svoj položaj kao ''[[de facto]]'' vladar u Italiji pored kralja. Osvajanje Abesinije 1935, udio na pobjedi [[Francisco Franco]] 1936. i napad na [[Albanija|Albaniju]]1939., prikazuju mogućnost uspostavljanja italijanske vlasti u čitavom području mediterana (''Mare Nostro'') kao ne tako dalek cilj. ''Osovina'' sa naci Njemačkom obećava bogat plijen u prostoru i vlasti, kad se njemački [[Wehrmacht]] u [[Poljska|Poljskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]] pokazuje nepobjedljivim. Nasuprot upozorenjima od strane Pietra Badoglia, on 10. juna 1940. ulazi u [[Drugi svjetski rat]] na strani Njemačke. 25. jula 1943. od strane tadašnjeg fašističkog savjeta Italije uhapšen je i pritvoren u pokrajini Abruzze gdje ga kratko poslije (12. septembra 1943) oslobađaju članovi jedne padobranske jedinice [[Schutzstaffel|SS]]-a. Do 1945. vlada jednom fašističkom paradržavom (Italijanska Socijalna Republika) pod nadzorom Hitlera u sjevernoj Italiji. 27. aprila [[1945]]. ubijen je od strane italijanskih partizana i tijelo mu je potom izloženo na jednom trgu u [[Milano|Milanu]], obješeno za noge.<ref>Lexikon des Dritten Reiches, Südwest-Verlag {{ISBN|3-89350-563-6}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Benito Mussolini}} {{Premijeri Italije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mussolini, Benito}} [[Kategorija:Rođeni 1883.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Italijanski državnici]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Biografije, Predappio]] [[Kategorija:Antikomunizam]] gz6n18l56hd5oeaz7obukv9ogcuduf9 3939109 3939107 2026-11-05T19:53:34Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Antikomunizam]] uklonjena; [[Kategorija:Antikomunisti]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939109 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Benito Mussolini | slika = Mussolini mezzobusto.jpg | redoslijed = [[Premijer Italije]] | vrijeme_na_vlasti = 31. oktobar 1922 – 25. juli 1943. | prethodnik = Luigi Facta | nasljednik = Pietro Badoglio | redoslijed2 = Duce [[Fašizam|fašizma]] | vrijeme_na_vlasti2 = 23. mart 1919 – 28. april 1945. | prethodnik2 = | nasljednik2 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1883|07|29}} | mjesto_rođenja = Predappio, [[Kraljevina Italija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1945|04|28|1883|07|29}} | mjesto_smrti = Giulino de Mezzegra, Kraljevina Italija | puno_ime = Benito Amilcare Andrea Mussolini | nacionalnost = | druga_imena = | politička_stranka = [[Nacionalna fašistička stranka]] | zanimanje = | supruga = Ida Dalser <small>(1914–1915)</small> <br> Rachele Guidi <small>(1915–1945)</small> | djeca = 6 | potpis = Benito Mussolini Signature.svg }} '''Benito Amilcare Andrea Mussolini''' (29. juli 1883. – 28. april 1945.) bio je [[italija]]nski političar i novinar, bivši [[premijer Italije]] i samoproglašeni ''Duče'' [[Fašizam|fašizma]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/mussolini_benito.shtml|title=BBC - History - Historic Figures: Benito Mussolini (1883-1945)|website=www.bbc.co.uk|language=en-GB|access-date=28. 9. 2025}}</ref> ==Biografija== Rođen je 29. jula 1883. u mjestu Predappio u tadašnjoj [[Kraljevina Italija|Kraljevini Italije]]. 1900. kao sedamnaestogodišnjak Musolini ulazi u Socijalističku partiju Italije (PSI). 1901. završava učiteljsku školu. Od 1902. do 1904. provodi vrijeme u [[Švicarska|Švicarskoj]]. Od 1905. do 1906. služi u vojsci kod Bersagliera. Nakon vojske, Musollini osniva i jedno vrijeme vodi sedmične novine ''Lotta di Classe'', ali biva više puta uhapšen zbog incidenata protiv Kraljevine Italije. Nedugo nakon toga postaje glavni urednik centralnih socijalističkih novina ''Avanti'' (povisuje tiraž novina za 5 puta). 1914. odvaja se od novina''Avanti'' i osniva fašističke novine ''Popolo d'Italia'' u kojima se zalaže za ulazak Italije u [[Prvi svjetski rat]]. Od 1914. do 1917. ponovo vrši vojnu službu sve do njegovog ranjavanja u ratu. Nakon završetka rata, Mussolini 1919. osniva ''Fasci di Combattimento'', organizaciju vojnih veterana koja se bori protiv socijalizma, parlamentarizma i začeća kapitalizma u Italiji. Poslije reformacije partija se naziva Nacionalna fašistička stranka. 28. oktobra 1922. Mussolini organizuje i vodi famozni marš na [[Rim]] sa svojim ''crnokošuljašima''. Tri dana kasnije, 31. oktobra, postaje [[premijer Italije]] na čelu koalicijske vlade. Poslije početnih kompromisa, Musolini preuređuje državu u kojoj [[demokratija]], [[socijalizam]] i [[kapitalizam]] više nemaju mjesta. On uspostavlja jednopartijsku diktaturu i sebe naziva ''Capo del Governo'' (šef vlade ) i kao šef partije ''Duce'' (''Vođa''; [[Adolf Hitler|Hitler]] se isto tako nazivao: ''Führer'' = "Vođa"). Njegova moć, podložena kroz komandu fašističkih paravojski, većim brojem ministarskih pozicija ( djelimično je bio ministar 8 odsjeka ), te od 1938. vrhovnom komandom nad italijanskom vojskom ( prvi maršal države ), je nasuprot Hitlerovoj, kroz simbioze sa tradicionalnom elitom Italije bila ograničena. Musolini ostavlja monarhiju, ne napada industriju i crkvu (Lateranski ugovori iz 1929) i tako sebi daje osnove za dalji uspjeh. Kroz uspješne, retorički perfektne govore u kojima narodu obećava davno prošlu veličinu Italije, on sve više učvršćuje svoj položaj kao ''[[de facto]]'' vladar u Italiji pored kralja. Osvajanje Abesinije 1935, udio na pobjedi [[Francisco Franco]] 1936. i napad na [[Albanija|Albaniju]]1939., prikazuju mogućnost uspostavljanja italijanske vlasti u čitavom području mediterana (''Mare Nostro'') kao ne tako dalek cilj. ''Osovina'' sa naci Njemačkom obećava bogat plijen u prostoru i vlasti, kad se njemački [[Wehrmacht]] u [[Poljska|Poljskoj]] i [[Francuska|Francuskoj]] pokazuje nepobjedljivim. Nasuprot upozorenjima od strane Pietra Badoglia, on 10. juna 1940. ulazi u [[Drugi svjetski rat]] na strani Njemačke. 25. jula 1943. od strane tadašnjeg fašističkog savjeta Italije uhapšen je i pritvoren u pokrajini Abruzze gdje ga kratko poslije (12. septembra 1943) oslobađaju članovi jedne padobranske jedinice [[Schutzstaffel|SS]]-a. Do 1945. vlada jednom fašističkom paradržavom (Italijanska Socijalna Republika) pod nadzorom Hitlera u sjevernoj Italiji. 27. aprila [[1945]]. ubijen je od strane italijanskih partizana i tijelo mu je potom izloženo na jednom trgu u [[Milano|Milanu]], obješeno za noge.<ref>Lexikon des Dritten Reiches, Südwest-Verlag {{ISBN|3-89350-563-6}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Benito Mussolini}} {{Premijeri Italije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mussolini, Benito}} [[Kategorija:Rođeni 1883.]] [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Italijanski državnici]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Biografije, Predappio]] [[Kategorija:Antikomunisti]] i0l9vtbssz2bhdl7rxzymqo3ejj9jaw 0 6651 3939170 3922160 2026-11-06T09:48:55Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1910]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] i unutrašnji linkovi 3939170 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1910.''' (MCMX) je bila uobičajena godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru, 1910. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 910. godina 2. milenija, 10. godina 20. stoljeća i prva godina 1910-ih. Od početka 1910. godine, gregorijanski kalendar je bio 13 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[7. januar]] – Počelo deveto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - I.]] između [[Carl Schlechter|Schlechtera]] i [[Emanuel Lasker|Laskera]]; * [[10. februar]] – Završeno deveto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - I.]] između [[Emanuel Lasker|Laskera]] i [[Carl Schlechter|Schlechtera]], pobijedom Laskera; * [[22. august]] – Potpisan [[Japansko-korejski sporazum 1910.]] kojim je formalizovana aneksija Koreje od strane Japana. * [[8. novembar]] – Počelo deseto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - II.|Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. – II.]] između [[Emanuel Lasker|Laskera]] i [[Dawid Janowski|Janowskog]]; * [[20. novembar]] – [[Meksička revolucija]]: [[Francisco I. Madero]] se proglasio predsjednikom te pozvao na revoluciju i svrgavanje meksičke vlade. * [[8. decembar]] – Završeno deseto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - II.]] između [[Emanuel Lasker|Laskera]] i [[Dawid Janowski|Janowskog]], pobijedom Laskera; == 1910. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[9. januar]] – [[James L. Tuck]], britanski [[fizičar]]. * [[12. januar]] – [[Luise Rainer]], [[Njemačka|njemačko]]-[[SAD|američko]]-[[Britanija|britanska]] [[Glumac|glumica]] * [[23. januar]] – [[Jean Baptiste Reinhardt]], [[Belgija|belgijski]] [[džez]]–[[muzičar]] === Februar === === Mart === * [[1. mart]] – [[Archer John Porter Martin]], [[Velika Britanija|britanski]] [[hemičar]], dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za hemiju|za hemiju]] * [[1910]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] * [[16. mart]] – [[Aladár Gerevich]], [[Mađarska|mađarski]] [[Mačevanje|mačevalac]] * [[23. mart]] – [[Akira Kurosawa]], [[japan]]ski [[režiser]], [[scenarist]] i [[filmski producent|producent]] === April === * [[26. april]] – [[Mehmed Meša Selimović]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[književnik]] * [[27. april]] – [[Šukrija Pandžo]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] === Maj === * [[12. maj]] – [[Karlo Bulić]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[glumac]] * [[19. maj]] – [[Ljupčo Arsov]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. === Juni === * [[11. juni]] – [[Jacques-Yves Cousteau]], [[Francuska|francuski]] istraživač mora * [[22. juni]] - [[Konrad Zuse]], njemački [[inženjer]] zaslužan za kreiranje prvog programski kontroliranog [[računar]]a, [[Z1 (računar)|Z1]] === Juli === === August === * [[14. august]] – [[Nüzhet Gökdoğan]], [[turska]] [[astronom]]kinja i [[matematičar]]ka * [[23. august]] – [[Giuseppe Meazza]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš === Septembar === * [[2. septembar]] – [[Skender Kulenović]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] i [[akademik]] === Oktobar === * [[23. oktobar]] – [[Josip Kaplan]], [[Hrvatska|hrvatski]] i [[SFRJ|jugoslavenski]] [[kompozitor]] i [[Muzička pedagogija|muzički pedagog]] === Novembar === * [[19. novembar]] - [[Adrian Conan Doyle]], [[Engleska|engleski]] [[književnik]] === Decembar === == Umrli == * [[Ali-beg Firdus]], [[bosanskohercegovački]] [[političar]] === Januar=== === Februar === === Mart === * [[8. mart]] – [[Risto Milić]], [[Crna Gora|crnogorski]] i srpski [[pjesnik]] === April === * [[21. april]] – [[Mark Twain]], pravo ime ''Samuel Langhorne Clemens'', [[SAD|američki]] [[književnik]] === Maj === * [[24. maj]] – [[Zenel Hajdini]], [[narodni heroj Jugoslavije]] === Juni === === Juli === * [[12. juli]] – [[Charles Stewart Rolls]], [[Velika Britanija|britanski]] [[automobil]]ski [[dizajn]]er i [[avijatičar]], suosnivač kompanije [[Rolls-Royce]] za proizvodnju [[automobil]]a. === August === * [[8. august]] – [[Janko Polić Kamov]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[pjesnik]], pripovjedač i dramatičar * [[13. august]] – [[Florence Nightingale]], [[Velika Britanija|britanska]] bolničarka i humanitarna radnica * [[26. august]] – [[William James]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[filozof]] i [[psiholog]] === Septembar === === Oktobar === === Novembar === * [[20. novembar]] – [[Lav Tolstoj]], [[Rusija|ruski]] [[književnik]] === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Johannes Diderik van der Waals]], [[Nizozemska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Otto Wallach]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Albrecht Kossel]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Paul Heyse]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Međunarodni ured za mir|Stalni međunarodni ured za mir]] {{Commonscat|1910|1910.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} fz9jpkqv8f8yyokk0t6o1rxia9mq5re 3939173 3939170 2026-11-06T09:54:59Z Bosancica by MK 173186 3939173 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1910.''' (MCMX) je bila uobičajena godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru, 1910. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 910. godina 2. milenija, 10. godina 20. stoljeća i prva godina 1910-ih. Od početka 1910. godine, gregorijanski kalendar je bio 13 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[7. januar]] – Počelo deveto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - I.]] između [[Carl Schlechter|Schlechtera]] i [[Emanuel Lasker|Laskera]]; * [[10. februar]] – Završeno deveto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - I.]] između [[Emanuel Lasker|Laskera]] i [[Carl Schlechter|Schlechtera]], pobijedom Laskera; * [[22. august]] – Potpisan [[Japansko-korejski sporazum 1910.]] kojim je formalizovana aneksija Koreje od strane Japana. * [[8. novembar]] – Počelo deseto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - II.|Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. – II.]] između [[Emanuel Lasker|Laskera]] i [[Dawid Janowski|Janowskog]]; * [[20. novembar]] – [[Meksička revolucija]]: [[Francisco I. Madero]] se proglasio predsjednikom te pozvao na revoluciju i svrgavanje meksičke vlade. * [[8. decembar]] – Završeno deseto službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1910. - II.]] između [[Emanuel Lasker|Laskera]] i [[Dawid Janowski|Janowskog]], pobijedom Laskera; == 1910. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[9. januar]] – [[James L. Tuck]], britanski [[fizičar]]. * [[12. januar]] – [[Luise Rainer]], [[Njemačka|njemačko]]-[[SAD|američko]]-[[Britanija|britanska]] [[Glumac|glumica]] * [[23. januar]] – [[Jean Baptiste Reinhardt]], [[Belgija|belgijski]] [[džez]]–[[muzičar]] === Februar === === Mart === * [[1. mart]] – [[Archer John Porter Martin]], [[Velika Britanija|britanski]] [[hemičar]], dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za hemiju|za hemiju]] * [[15. mart]] - [[Safet Kafedžić]], [[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]], [[dramski pisac]], humorista i autor pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]] * [[16. mart]] – [[Aladár Gerevich]], [[Mađarska|mađarski]] [[Mačevanje|mačevalac]] * [[23. mart]] – [[Akira Kurosawa]], [[japan]]ski [[režiser]], [[scenarist]] i [[filmski producent|producent]] === April === * [[26. april]] – [[Mehmed Meša Selimović]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[književnik]] * [[27. april]] – [[Šukrija Pandžo]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] === Maj === * [[12. maj]] – [[Karlo Bulić]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[glumac]] * [[19. maj]] – [[Ljupčo Arsov]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. === Juni === * [[11. juni]] – [[Jacques-Yves Cousteau]], [[Francuska|francuski]] istraživač mora * [[22. juni]] - [[Konrad Zuse]], njemački [[inženjer]] zaslužan za kreiranje prvog programski kontroliranog [[računar]]a, [[Z1 (računar)|Z1]] === Juli === === August === * [[14. august]] – [[Nüzhet Gökdoğan]], [[turska]] [[astronom]]kinja i [[matematičar]]ka * [[23. august]] – [[Giuseppe Meazza]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš === Septembar === * [[2. septembar]] – [[Skender Kulenović]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] i [[akademik]] === Oktobar === * [[23. oktobar]] – [[Josip Kaplan]], [[Hrvatska|hrvatski]] i [[SFRJ|jugoslavenski]] [[kompozitor]] i [[Muzička pedagogija|muzički pedagog]] === Novembar === * [[19. novembar]] - [[Adrian Conan Doyle]], [[Engleska|engleski]] [[književnik]] === Decembar === == Umrli == * [[Ali-beg Firdus]], [[bosanskohercegovački]] [[političar]] === Januar=== === Februar === === Mart === * [[8. mart]] – [[Risto Milić]], [[Crna Gora|crnogorski]] i srpski [[pjesnik]] === April === * [[21. april]] – [[Mark Twain]], pravo ime ''Samuel Langhorne Clemens'', [[SAD|američki]] [[književnik]] === Maj === * [[24. maj]] – [[Zenel Hajdini]], [[narodni heroj Jugoslavije]] === Juni === === Juli === * [[12. juli]] – [[Charles Stewart Rolls]], [[Velika Britanija|britanski]] [[automobil]]ski [[dizajn]]er i [[avijatičar]], suosnivač kompanije [[Rolls-Royce]] za proizvodnju [[automobil]]a. === August === * [[8. august]] – [[Janko Polić Kamov]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[pjesnik]], pripovjedač i dramatičar * [[13. august]] – [[Florence Nightingale]], [[Velika Britanija|britanska]] bolničarka i humanitarna radnica * [[26. august]] – [[William James]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[filozof]] i [[psiholog]] === Septembar === === Oktobar === === Novembar === * [[20. novembar]] – [[Lav Tolstoj]], [[Rusija|ruski]] [[književnik]] === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Johannes Diderik van der Waals]], [[Nizozemska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Otto Wallach]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Albrecht Kossel]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Paul Heyse]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Međunarodni ured za mir|Stalni međunarodni ured za mir]] {{Commonscat|1910|1910.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} jnpl1fes20p2k4843ydd7eq618925mr 0 7025 3939124 3938772 2026-11-05T22:21:28Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Biografije, Rat u Hrvatskoj]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939124 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Franjo Tuđman | slika = Franjotudjman.jpg | redoslijed = Prvi Predsjednik Republike Hrvatske | vrijeme_na_vlasti = 22. decembar 1990. – 10. decembar 1999. | prethodnik = | nasljednik = Vlatko Pavletić (vršilac dužnosti) Zlatko Tomčić (vršilac dužnosti) | redoslijed2 = Deveti Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Hrvatske | vrijeme_na_vlasti2 = 30. maj 1990. – 22. decembar 1990. | prethodnik2 = | nasljednik2 = Stjepan Mesić | datum_rođenja = 14. maj 1922. | mjesto_rođenja = Veliko Trgovišće | datum_smrti = 10. decembar 1999. | mjesto_smrti = Zagreb | puno_ime = | nacionalnost = Hrvat | politička_stranka = Savez komunista Hrvatske (1942-1967) Hrvatska demokratska zajednica (1989-1999) | supruga = | supružnik = Ankica Tuđman (vj. 1945. - nj.s. 1999.) | djeca = 3 | obrazovanje = Vojna akademija u Beogradu Sveučilište u Zadru | potpis = Signature of Franjo Tuđman.png | web_stranica = {{URL|tudjman.hr}} }}'''Franjo Tuđman''' (14. maj 1922 – 10. decembar 1999) bio je [[Hrvatska|hrvatski]] državnik, [[Hrvatska historiografija|historičar]] i prvi [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednik Hrvatske]], od 1990. do svoje smrti. Bio je na poziciji nakon sticanja nezavisnosti države od Jugoslavije. Tuđman je bio i deveti i posljednji Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Hrvatske od maja do jula 1990. Tuđman je rođen u [[Veliko Trgovišće|Velikom Trgovišću]]. U mladosti se borio tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kao pripadnik [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]]. Nakon rata je preuzeo dužnost u Ministarstvu odbrane, a kasnije je stekao čin general-majora Jugoslavenske narodne armije 1960. Nakon vojne karijere posvetio se proučavanju geopolitike. Postao je profesor 1963. na zagrebačkom Fakultetu političkih nauka. Doktorirao je historiju 1965. i radio je kao historičar sve do sukoba sa režimom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Tuđman je sudjelovao u pokretu [[Hrvatsko proljeće]] koje je pozivalo na reforme u zemlji i zbog svojih aktivnosti je 1972. bio zatvoren. Sljedećih godina živio je relativno anonimno do [[Revolucije 1989.|kraja socijalističkog uređenja]], nakon čega je svoju političku karijeru započeo osnivanjem [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatske demokratske zajednice]] 1989. Hrvatska demokratska zajednica je pobijedila na prvim hrvatskim parlamentarnim izborima 1990. a Tuđman je postao Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Hrvatske. Kao predsjednik, Tuđman je donio novi ustav i vršio pritisak na stvaranje nezavisne Hrvatske. Dana 19. maja 1991. održan je referendum o nezavisnosti, koji je odobrilo 93% birača. Hrvatska je proglasila nezavisnost od Jugoslavije 25. juna 1991. Područja sa srpskom većinom su se pobunila, uz podršku [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]], a Tuđman je vodio [[Rat u Hrvatskoj|Hrvatsku tokom rata za nezavisnost]]. Primirje je potpisano 1992. ali se [[Rat u Bosni i Hercegovini|rat proširio]] na [[Republika Bosna i Hercegovina|Republiku Bosnu i Hercegovinu]], gdje su se [[Hrvati]] borili u savezu sa [[Bošnjaci]]ma. Njihova saradnja se raspala krajem 1992. i Tuđmanova vlada je stala na stranu [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Herceg-Bosne]] tokom [[Bošnjačko-hrvatski sukob|hrvatsko-bošnjačkog sukoba]], što je bio potez koji je izazvao kritike [[Međunarodna zajednica|međunarodne zajednice]]. U pravosnažnoj presudi na suđenju za ratne zločine bivšim visokim dužnosnicima Herceg-Bosne, [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haški tribunal]] je naveo da je Tuđman dijelio cilj njihovog [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženog zločinačkog poduhvata]] da uspostave entitet za ponovno ujedinjenje hrvatskog naroda koji je trebalo provesti etničkim čišćenjem bosanskih muslimana. Međutim, nije ga proglasilo krivim ni za jedan konkretan zločin. U martu 1994. potpisao je [[Vašingtonski sporazum]] sa [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjednikom Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] Alijom Izetbegovićem kojim su se ponovno ujedinili Hrvati i Bošnjaci. U augustu 1995. odobrio je veliku ofanzivu poznatu kao [[operacija "Oluja"]] kojom je efektivno okončan rat u Hrvatskoj. Iste godine bio je jedan od potpisnika [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini. Ponovo je izabran za predsjednika 1992. i 1997. i ostao je na vlasti do svoje smrti 1999. Dok pristalice ističu njegovu ulogu u postizanju hrvatske neovisnosti, kritičari su njegovo predsjedništvo opisali autoritarnim.<ref name="Sadkovich2010">{{cite journal|last1=Sadkovich|first1=James J.|year=2010|title=Forging Consensus: How Franjo Tuđman Became an Authoritarian Nationalist|url=https://hrcak.srce.hr/67472|journal=Review of Croatian History|volume=VI|issue=1|pages=7–13|ref=none|access-date=14. 5. 2024|archive-date=7. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907134612/https://hrcak.srce.hr/67472|url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Competitive Authoritari">{{cite journal|last1=Levitski|first1=Steven|last2=Way|first2=Lucan|date=april 2002|title=The Rise of Competitive Authoritarianism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-democracy_2002-04_13_2/page/51|journal=Journal of Democracy|volume=13|issue=2|pages=51–65|doi=10.1353/jod.2002.0026|s2cid=6711009}}</ref><ref name="Living in the past: Franjo Tudjman'">{{cite journal|last1=Deago|first1=Hedl|date=mart 2000|title=Living in the past: Franjo Tudjman's Croatia|journal=Journal of Democracy|volume=99|issue=635|pages=104–09}}</ref> Istraživanja nakon Tuđmanove smrti općenito su pokazala visoku ocjenu naklonosti u hrvatskoj javnosti. == Rani život == Franjo Tuđman rođen je 14. maja 1922. u Velikom Trgovišću, selu u sjevernom području Hrvatskog zagorja, u to vrijeme u sastavu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]]. Porodica se ubrzo nakon njegovog rođenja preselila u kuću označenu kao njegovo rodno mjesto.<ref>Žanić, Ivo. 2002. "South Slav Traditional Culture as a Means to Political Legitimization." In: Sanimir Resić and Barbara Törnquist-Plewa (eds.), ''The Balkans in Focus. Cultural Boundaries in Europe'', pp. 45–58. Lund: Nordic Academic Press, p. 53.</ref><ref>Krile, A.B. "Počasti i polemike oko rodne kuće." ''Slobodna Dalmacija'' (15 May 2003).</ref> Njegov otac Stjepan vodio je lokalnu konobu i bio je politički aktivan član [[Hrvatska seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]] (HSS).{{sfn|Sadkovich|2010|p=38}} Bio je predsjednik odbora HSS-a u Velikom Trgovišću 16 godina (1925–1941, a za gradonačelnika Velikog Trgovišća biran 1936. i 1938).{{sfn|Hudelist|2004|p=14}} Mato, Andraš i Juraj, braća Stjepana Tuđmana, emigrirali su u Sjedinjene Američke Države.{{sfn|Hudelist|2004|p=12}} Drugi brat Valentin je također pokušao emigrirati, ali ga je putna nesreća spriječila i zadržala u Velikom Trgovišću, gdje je radio kao (neškolovani) veterinar.{{sfn|Hudelist|2004|p=12}} Osim Franje, Stjepan Tuđman je imao stariju kćer Danicu Anu (umrla kao beba), Ivicu (rođena 1924) i Stjepana "Štefeka" (rođena 1926).{{sfn|Hudelist|2004|p=12}} Kada je Franjo Tuđman imao sedam godina, njegova majka Justina (rođena Gmaz) umrla je rađajući svoje peto dijete.{{sfn|Hudelist|2004|p=15}}{{sfn|Sadkovich|2010|p=37}} Tuđmanova majka bila je pobožna katolkinja, za razliku od njegovog oca i maćehe. Njegov otac, kao i Stjepan Radić, imao je antiklerikalne stavove i mladi Franjo je usvojio njegove stavove.{{sfn|Sadkovich|2010|p=38}} Kao dijete Franjo Tuđman služio je kao oltarnik u mjesnoj župi.{{sfn|Hudelist|2004|p=20}} Tuđman je osnovnu školu pohađao u rodnom selu od 15. septembra 1929. do 30. juna 1933. i bio je odličan učenik.{{sfn|Hudelist|2004|p=18}} Gimnaziju je pohađao osam godina, počevši od jeseni 1935.{{sfn|Hudelist|2004|p=23}} Razlozi prekida nisu jasni, ali se pretpostavlja da je primarni uzrok bila ekonomska kriza u tom periodu.{{sfn|Hudelist|2004|p=27}} Prema nekim izvorima, mjesna župa pomogla je mladom Franji da nastavi školovanje,{{sfn|Hudelist|2004|p=28}} a učitelj mu je čak predložio da se školuje za svećenika.{{sfn|Hudelist|2004|p=35}} Kada je imao 15 godina, otac ga je doveo u Zagreb, gdje je upoznao Vladka Mačeka, predsjednika Hrvatske seljačke stranke (HSS).{{sfn|Sadkovich|2010|p=38}} Franjo je isprva mlad volio HSS, ali se kasnije okrenuo komunizmu.{{sfn|Sadkovich|2010|p=48}} Dana 5. novembra 1940. uhapšen je tokom studentskih demonstracija povodom proslave godišnjice sovjetske [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]].{{sfn|Sadkovich|2010|p=50}} == Drugi svjetski rat == [[Datoteka:Tuđman_partizan.jpg|lijevo|mini|Tuđman kao pripadnik jugoslovenskih partizana]] [[Datoteka:Franjo_Tuđman_i_Joža_Horvat_1945.jpg|lijevo|mini|Tuđman (lijevo), s [[Joža Horvat|Jožom Horvatom]] (desno), u [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizanskoj]] uniformi, februar 1945]] Dana 10. aprila 1941, kada je [[Slavko Kvaternik]] proglasio [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnu Državu Hrvatsku]] (NDH), marionetsku državu [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]] i [[Fašistička Italija|fašističke Italije]], Tuđman je napustio školu i sa svojim prijateljem Vladom Stoparom počeo izdavati tajne novine. U jugoslavenske partizane regrutovao ga je početkom 1942. Marko Belinić. Njegov otac je također otišao u partizane i postao osnivač [[Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske|Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Hrvatske]] (ZAVNOH). Prema Tuđmanu, njegovog oca su uhapsile ustaše, fašistička i ultranacionalistička organizacija koja je upravljala NDH, a jedan od braće odveden u logor. Obojica su uspjeli preživjeti, za razliku od najmlađeg brata Stjepana kojeg je [[Gestapo]] ubio u partizanima 1943. Tuđman je putovao između Zagreba i Zagorja koristeći lažne dokumente koji su ga identificirali kao pripadnika [[Hrvatsko domobranstvo|Hrvatskog domobranstva]]. Tamo je pomagao aktiviranje partizanske divizije u Zagorju. Dana 11. maja 1942, dok je nosio Belinićevo pismo, [[ustaše]] su ga uhapsile, ali je uspio pobjeći iz policijske stanice. == Vojna karijera == Franjo Tuđman i Ankica Žumbar vjenčali su se 25. maja 1945. u Gradskom vijeću Beograda.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Na taj način su željeli potvrditi svoju vjeru u komunistički pokret i važnost građanskih rituala u odnosu na vjerske.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} (U maju 1945. godine vlada je kreirala zakon koji je dozvoljavao građanska vjenčanja, izvodeći vjenčanja, između ostalog, izvan crkvene nadležnosti.) Oni su se istog dana vratili na posao.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Dana 26. aprila 1946. godine pronađeni su mrtvi njegov otac Stjepan i maćeha.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Tuđman nikada nije razjasnio okolnosti njihove smrti. Prema navodima policije, njegov otac Stjepan ubio je suprugu, a potom i sebe. Druge teorije optužuju ustaške gerilce (križare) i pripadnike jugoslavenske tajne policije (OZNA).{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Franjo i Ankica su završili srednju školu tek nakon rata, u Beogradu.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} On je završio Partizansku gimnaziju 1945, a ona je završila pet semestara engleskog jezika u jugoslavenskom ministarstvu vanjskih poslova.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} [[Datoteka:Franjo_Tudjman.jpg|desno|mini|Tuđman kao [[general-major]] [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] (1960.)]] Godine 1953. Tuđman je unaprijeđen u čin pukovnika i premješten na mjesto načelnika kabineta načelnika štaba Saveznog sekretara za narodnu obranu. Na tom položaju 1959. postaje general-major.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} Sa 38 godina postao je najmlađi general Vojske Jugoslavije. Njegovo unapređenje nije bilo ekstremno, ali je bilo netipično za Hrvata jer su viši oficiri sve češće bili Srbi i Crnogorci.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} Srbi i Crnogorci su 1962. činili 70% generala vojske.{{sfn|Radelić|2006|p=397}} Dana 23. maja 1954. postao je sekretar JSD Partizan Beograd{{sfn|Hudelist|2004|p=211}}, a maja 1958. i predsednik istog,{{sfn|Hudelist|2004|p=211}} postavši prvi pukovnik na toj funkciji (svi dosadašnji nosioci su bili generali).{{sfn|Hudelist|2004|p=211}} Na tu funkciju je postavljen kako bi riješio probleme administracije unutar kluba, posebno fudbalske sekcije. Kada je stigao, JSD Partizan Beograd je bilo svojevrsno obavještajno ratište na kome su se čelnici UDBE i KOS-a borili za uticaj.{{sfn|Hudelist|2004|p=212}} To je dovelo do toga da klubovi (iako imaju zapažene i dobre igrače) imaju loše rezultate, posebno fudbalska sekcija.{{sfn|Hudelist|2004|p=213}} Tokom njegovog predsjedavanja klubom, klub je usvojio dres na crno-bijele pruge koji se koristi do danas. Prema Tuđmanu, on je želio da stvori klub koji će imati panjugoslavenski imidž i suprotstaviti se SD Crvena zvezda koja je imala ekskluzivni srpski imidž.{{sfn|Hudelist|2004|p=215}} Tuđmana su inspirisale uniforme FC Juventus. Međutim, Stjepan Bobek (bivši igrač FK Partizana) tvrdio je da je ideja boja uniformi zapravo njegova, koju je prenio na Tuđmana.{{sfn|Hudelist|2004|p=217}} Tuđman je pohađao vojnu akademiju u Beogradu, kao i mnogi oficiri koji nisu imali formalno vojno obrazovanje. Završio je taktičku školu 18. jula 1957. kao odličan učenik.{{sfn|Hudelist|2004|p=207}} Jedan od njegovih nastavnika bio je Dušan Bilandžić, koji će mu biti budući savjetnik.{{sfn|Sadkovich|2010|p=82}} Prije nego što je napunio 40 godina, postao je najmlađi general Vojske Jugoslavije. Bio je istaknut u prisustvu komunističke indoktrinacije dok je boravio u Beogradu, gdje je rođeno njegovo troje djece.<ref name="guardian">[https://www.theguardian.com/news/1999/dec/13/guardianobituaries.iantraynor Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508002407/https://www.theguardian.com/news/1999/dec/13/guardianobituaries.iantraynor |date=8. 5. 2014 }}, theguardian.com; accessed 19 July 2015.</ref> == Institut == Godine 1963. postao je profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Zagrebu, gdje je predavao kolegij "Socijalistička revolucija i savremena nacionalna historija".<ref name="Istrapedia2">{{cite encyclopedia|url=http://istrapedia.hr/hrv/1485/tudman-franjo/istra-a-z|title=Tudjman, Franjo|encyclopedia=Istrapedia|language=hr|access-date=27. 3. 2015|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402165655/http://istrapedia.hr/hrv/1485/tudman-franjo/istra-a-z/|url-status=live}}</ref> Aktivnu vojnu službu napustio je 1961. na vlastiti zahtjev i počeo raditi u Institutu za historiju radničkog pokreta Hrvatske, te ostao njegov direktor do 1967. godine.<ref name="Istrapedia2"/> Tuđmanovi stavovi su okrenuli protiv njega mnoge profesore sa zagrebačkog Univerziteta, poput Mirjane Gross i Ljube Bobana.{{sfn|Sadkovich|2010|p=83}} U aprilu 1964. Boban je Tuđmana proglasio nacionalistom.{{sfn|Sadkovich|2010|p=83}} Za vrijeme Tuđmanovog vodstva Institut je postao izvor alternativnih tumačenja jugoslavenske historije, što je dovelo do njegovog sukoba sa zvaničnom jugoslavenskom historiografijom.{{sfn|Sadkovich|2010|p=82}} Nije imao odgovarajuću akademsku diplomu koja bi ga kvalifikovala kao historičara. Počeo je shvatati da će morati doktorirati kako bi zadržao svoju poziciju. Njegova disertacija pod naslovom "Uzroci krize Jugoslovenske monarhije od ujedinjenja 1918. do njenog sloma 1941. godine", predstavljala je kompilaciju nekih od njegovih ranije objavljenih radova. Filozofski fakultet Univerziteta u Zagrebu odbio je njegovu disertaciju uz obrazloženje da su neki dijelovi već objavljeni.{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} Filozofski fakultet u Zadru (tada dio Univerziteta u Zagrebu, danas Univerziteta u Zadru) ga je prihvatio i on je diplomirao 28. decembra 1965.{{sfn|Hudelist|2004|p=401}}{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} U svojoj tezi je naveo da je primarni uzrok sloma Kraljevine Jugoslavije represivni i korumpirani režim koji je bio u suprotnosti sa savremenom glavnom jugoslavenskom historiografijom koja je svojim primarnim uzrokom smatrala hrvatski nacionalizam.{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} Bogdanov i Milutinović (obojica etnički Srbi) nisu se protivili ovome. Međutim, zagrebački izdavač "Naprijed" otkazao je ugovor nakon što je odbio da promijeni neke kontroverzne izjave u knjizi.{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} Hrvatski sabor i Savez komunista Hrvatske iz Zagreba, međutim, napali su je i Uprava zavoda zatražila je Tuđmanovu ostavku.{{sfn|Sadkovich|2010|p=147}} [[Datoteka:Franjo_Tuđman_Institutu_za_radnički_pokret.jpg|desno|mini|Tuđman drži govor u Institutu radničkog pokreta u Zagrebu]] U decembru 1966. Ljubo Boban optužio je Tuđmana za plagijat,{{sfn|Sadkovich|2010|p=126}} navodeći da je Tuđman četiri petine svoje doktorske teze "Stvaranje socijalističke Jugoslavije" sastavio iz Bobanovog rada. Boban je ponudio uvjerljive dokaze za svoju tvrdnju iz članaka objavljenih ranije u časopisu Forum, a ostatak iz Bobanove vlastite teze.{{sfn|Sadkovich|2010|p=126}} Tuđman je potom izbačen iz Instituta i prisiljen na penziju 1967.<ref name="moljac2">{{cite web|url=http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|title=Franjo Tuđman|publisher=Moljac.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508152706/http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|archive-date=8. 5. 2013|url-status=dead|access-date=15. 5. 2013}}{{unreliable source?|date=august 2013}}</ref> Bio je poslanik u Hrvatskom saboru između 1965. i 1969.<ref name="moljac2"/> == Disidentska politika == Osim knjige o gerilskom ratu, Tuđman je napisao i niz članaka u kojima je kritikovao jugoslavenski [[Socijalizam|socijalistički]] režim. Njegova najvažnija knjiga iz tog perioda bile su ''Velike ideje i mali narodi'', monografija o političkoj historiji koja ga je dovela u sukob sa jugoslavenskom komunističkom elitom u pogledu međusobne povezanosti nacionalnih i društveni elemenata u jugoslavenskom revolucionarnom ratu (za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]). Godine 1970. postao je član [[Društvo hrvatskih književnika|Društva hrvatskih književnika]]. Godine 1972. osuđen je na dvije godine zatvora zbog ''subverzivnih aktivnosti'' za vrijeme [[Hrvatsko proljeće|Hrvatskog proljeća]]. Vlasti [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatske]] su dodatno namjeravale krivično goniti Tuđmana po optužbi za špijunažu, što je podrazumijevalo kaznu od 15 do 20 godina zatvora sa prinudnim radom, ali je Tito tu optužbu ublažio. Drugi izvori spominju da je za Tuđmanovo ime lobirao književnik [[Miroslav Krleža]].<ref name="Istrapedia3">{{Cite encyclopedia}}</ref> Prema Tuđmanu, on i Tito su bili bliski prijatelji.<ref>Franjo Tuđman's {{YouTube|wDlSJixGzh4|statement on YouTube}}, ''...&nbsp;s kim sam i ja bio prijatelj, i koji me na kraju spasio od progona njegovog vlastitog komunističkog režima.''" (''"...&nbsp;[Tito] was a friend who in the end saved me from the persecution of his own communist regime"'')</ref> Međutim, Tuđman je kasnije Titovo kažnjavanje opisao kao "autokratski [[državni udar]]".{{Sfn|Sadkovich|2010}} [[Datoteka:Franjo_Tuđman_1971.jpg|desno|mini|Tuđman u junu 1971]]Godine 1977. otputovao je u [[Švedska|Švedsku]] koristeći krivotvoreni švedski pasoš kako bi upoznao pripadnike [[Hrvatska dijaspora|hrvatske dijaspore]].{{Sfn|Sadkovich|2010}} Njegovo putovanje je očigledno prošlo nezapaženo od strane jugoslavenske policije. Međutim, na tom putovanju dao je intervju švedskoj televiziji o položaju Hrvata u Jugoslaviji koji je kasnije emitovan.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Po povratku u Jugoslaviju, Tuđmanu je 1981. godine zbog ovog intervjua ponovo suđeno, a optužen je za širenje "neprijateljske propagande". Dana 20. februara 1981. proglašen je krivim i osuđen na tri godine zatvora i 5 godina kućnog pritvora.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Međutim, odslužio je samo jedanaest mjeseci kazne.<ref name="moljac3">{{Cite web|url=http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|title=Franjo Tuđman|publisher=Moljac.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508152706/http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|archive-date=8. 5. 2013|url-status=dead|access-date=15. 5. 2013}}{{unreliable source?|date=august 2013}}</ref> U junu 1987. postao je član Hrvatskog PEN centra.<ref name="moljac3" /> Sa suprugom je 6. juna 1987. otputovao u Kanadu da upozna kanadske Hrvate.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Pokušavali su da ne razgovaraju o osjetljivim temama sa emigrantima u inostranstvu strahujući da bi neki mogli biti agenti jugoslavenske tajne policije UDBA-e, što je u to vrijeme bila uobičajena praksa.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Tokom svojih putovanja u [[Kanada|Kanadu]] upoznao je mnoge hrvatske iseljenike koji su bili porijeklom iz [[Hercegovina|Hercegovine]] ili su hercegovačkog porijekla. Neki od njih su kasnije postali hrvatski državni službenici nakon osamostaljenja zemlje, od kojih je najistaknutiji bio [[Gojko Šušak]], čiji su otac i stariji brat bili pripadnici ustaša.<ref>[https://www.nytimes.com/1998/05/05/world/gojko-susak-defense-minister-of-croatia-is-dead-at-53.html "The Communist Partisans led by Tito are said to have killed his father, an Ustashe officer, three months later and burned the Susak house to the ground. An elder brother was also an Ustashe officer."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423055518/https://www.nytimes.com/1998/05/05/world/gojko-susak-defense-minister-of-croatia-is-dead-at-53.html |date=23. 4. 2023 }}, nytimes.com, 5 May 1998; accessed 20 July 2015.</ref> Ovi sastanci u inostranstvu kasnih 1980-ih kasnije su dali povoda za mnoge [[Teorija zavjere|teorije zavere]]. Prema ovim glasinama, Hrvati Hercegovine su na neki način iskoristili sastanke kako bi stekli ogroman utjecaj unutar [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ-a]], kao i nakon osamostaljenja hrvatskog režima.{{Sfn|Sadkovich|2010}} == Formiranje nacionalnog programa == U drugoj polovici 1980-ih, kada se [[Jugoslavija]] bližila svome raspadu, rastrzana sukobljenim nacionalnim težnjama, Tuđman je formulirao hrvatski nacionalni program koji se može sažeti na sljedeći način: * Primarni cilj je uspostava hrvatske [[Nacionalna država|nacionalne države]]; stoga sve ideološke sporove iz prošlosti treba baciti. U praksi je to značilo snažnu podršku antikomunističke hrvatske dijaspore, posebno finansijsku. * Iako je Tuđmanov konačni cilj bila nezavisna Hrvatska, on je bio itekako svjestan realnosti unutarnje i vanjske politike. Njegov glavni početni prijedlog nije bila potpuno nezavisna Hrvatska, već konfederalna Jugoslavija sa rastućom decentralizacijom i demokratizacijom. * Što se tiče gorućih pitanja nacionalnih sukoba, njegova vizija je bila sljedeća (bar u početku): tvrdio je da srpski nacionalizam, pod kontrolom [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] (JNA), može izazvati haos na hrvatskom i bosanskohercegovačkom tlu. JNA, prema nekim procjenama četvrta evropska vojna sila po vatrenoj moći, ubrzano se posrbljavala, i ideološki i etnički,<ref>{{Cite journal|last=Davor Domazet-Lošo|author-link=Davor Domazet-Lošo|title=How Aggression Against Croatia and Bosnia-Herzegovina Was Prepared or the Transformation of the JNA into a Serbian Imperial Force|url=http://www.nsf-journal.hr/issues/v1_n1/NSF-1-pdf/09DomazetMT_new.pdf|journal=National Security and the Future|volume=1|issue=1, Spring 2000|pages=107–152|access-date=23. 12. 2008|archive-date=4. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304174822/http://www.nsf-journal.hr/issues/v1_n1/NSF-1-pdf/09DomazetMT_new.pdf|url-status=live}}</ref> za manje od četiri godine. * Što se [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] tiče, Tuđman je bio ambivalentniji: Tuđman odvojenu Bosnu nije shvatao ozbiljno, što pokazuju njegovi komentari televizijskoj ekipi "Bosna je bila tvorevina osmanske invazije&nbsp;... Do tada je bila dio Hrvatske, ili je bila bosanska kraljevina, ali katolička kraljevina, vezana za Hrvatsku."{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je 17. juna 1989. osnovao [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatsku demokratsku zajednicu]] (HDZ). == Izborna kampanja 1990. == Unutrašnje tenzije koje su razbile Komunističku partiju Jugoslavije navele su vlade saveznih republika da zakažu slobodne višestranačke izbore u proljeće 1990. Bili su to prvi slobodni višestranački izbori za [[Hrvatski sabor]] od 1913. godine. HDZ je svoju prvu konvenciju održao 24-25. februara 1990. kada je Tuđman izabran za njenog predsjednika. Izborna kampanja je trajala od kraja marta do 20. aprila 1990. Tuđman je regrutirao nekoliko simpatizera iz dijaspore koji su se vratili kući, od kojih je najvažniji [[Gojko Šušak]].{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je svoju kampanju bazirao uglavnom na nacionalnom pitanju. On je naveo da dinar zarađen u Hrvatskoj treba da ostane u Hrvatskoj, zamjerivši se na subvencije za manje razvijene dijelove Jugoslavije, odnosno za Vojsku Jugoslavije.{{Sfn|Tanner|2001}} Osvrnuo se na ekonomsku krizu, pozvao na obnovu tržišne ekonomije i parlamentarne demokratije i izrazio podršku pristupanju Evropskoj zajednici. Smatrao je da Jugoslavija može opstati samo kao konfederacija.{{Sfn|Sadkovich|2008}} Iako je Tuđman imao veze s desničarskom antikomunističkom dijasporom, imao je i važne kolege iz partizanskog komunističkog establišmenta, uključujući [[Josip Boljkovac|Josipa Boljkovca]] i [[Josip Manolić|Josipa Manolića]].{{Sfn|Tanner|2001}} Njegov glavni protivnik na izborima bio je [[Ivica Račan]] iz [[Savez komunista Hrvatske|Saveza komunista Hrvatske]] (SKH), koji je postao predsjednik SKH u decembru 1989.{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđmanovo pričanje o prošloj slavi i nezavisnosti Hrvatske nije naišlo na dobar prijem među hrvatskim Srbima. HDZ je bio žestoko kritiziran od strane srpskih medija, prikazujući svoju moguću pobjedu kao preporod [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]].{{Sfn|Tanner|2001}} [[Veljko Kadijević]], general JNA, rekao je na sastanku rukovodstva vojske i SR Hrvatske da će izbori dovesti ustaše na vlast u Hrvatskoj. Nekoliko hefti prije izbora, vojska je iz trgovina širom Hrvatske iznijela oružje [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne obrane]].{{Sfn|Tanner|2001}} Tokom predizbornog skupa HDZ-a u [[Benkovac|Benkovcu]], etnički mješovitom gradu, 62-godišnji Srbin Boško Čubrilović izvukao je gasni pištolj u blizini govornice. Hrvatski mediji su incident opisali kao pokušaj atentata na Tuđmana, ali je Čubrilović krajem 1990. optužen i osuđen samo za prijetnju osoblju obezbjeđenja. Incident je dodatno pogoršao etničke tenzije.{{Sfn|Tanner|2001}} Izbori su bili raspisani za svih 356 poslaničkih mjesta u parlamentu. Tuđmanova stranka je pobijedila s apsolutnom većinom od oko 60% ili 205 mjesta u Hrvatskom saboru. Tuđman je za [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednika Hrvatske]] izabran 30. maja 1990. Nakon pobjede HDZ-a, nacionalistička [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|Srpska demokratska stranka]] (SDS) brzo je proširila svoj uticaj u mjestima gdje su Srbi činili veći postotak stanovništva.{{Sfn|Goldstein|1999}} == Predsjednik Hrvatske (1990-1999) == [[Datoteka:Tudjman_Lenta.jpg|lijevo|mini|Prvi predsjednik Hrvatske Franjo Tuđman s predsjedničkim pojasom]] U sedmicama nakon izbora, nova vlast je uvela tradicionalnu [[Zastava Hrvatske|hrvatsku zastavu]] i [[Grb Hrvatske|grb]], bez komunističkih simbola. Izraz "socijalista" iz naslova republike je uklonjen. [[Ustav Hrvatske|Ustavne promjene]] su predložene uz mnoštvo političkih, ekonomskih i društvenih promjena.{{Sfn|Nazor|2001}} Tuđman je ponudio potpredsjedništvo [[Jovan Rašković|Jovanu Raškoviću]], predsjedniku SDS-a, ali je Rašković tu ponudu odbio i pozvao izabrane poslanike svoje stranke da bojkotuju parlament. Lokalna srpska policija u Kninu počela je djelovati kao samostalna snaga, često ne reagujući na naređenja iz Zagreba.{{Sfn|Ramet|2010}} Mnogi državni službenici, uglavnom u policiji u kojoj su komandne funkcije uglavnom bili Srbi i komunisti, ostali su bez posla. Ovo se zasnivalo na odluci da etnička struktura državnih službenika odgovara njihovom procentu u ukupnoj populaciji.{{Sfn|Goldstein|1999}} Dana 25. jula 1990. osnovana je Srpska skupština u [[Srb (Gračac)|Srbu]], sjeverno od [[Knin]]a. Jovan Rašković je u augustu 1990. najavio referendum o "srpskom suverenitetu i autonomiji" u Hrvatskoj, koji je Tuđman označio kao nezakonit. Uslijedio je niz incidenata u područjima naseljenim etničkim Srbima, uglavnom oko Knina, poznatih kao [[Balvan revolucija]].{{Sfn|Tanner|2001}} Pobuna u Kninu koncentrirala je hrvatsku vladu na problem nedostatka oružja. Posljedice konfiskacije zaliha Teritorijalne odbrane od strane JNA djelimično je poništio novi ministar odbrane [[Martin Špegelj]], koji je kupovao oružje od [[Mađarska|Mađarske]].{{Sfn|Tanner|2001}} Kako nije imala regularnu vojsku, vlada se fokusirala na angažovanje policijskih snaga. Do januara 1991. bilo je 18.500 policajaca, a do aprila 1991. oko 39.000. {{Sfn|Marijan|2008}} Hrvatski sabor je 22. decembra 1990. ratificirao novi ustav. Srbi u Kninu proglasili su [[SAO Krajina|SAO Krajinu]] u općinama Sjeverne Dalmacije i Like.{{Sfn|Goldstein|1999}} U decembru 1990. Tuđman i slovenski predsjednik [[Milan Kučan]] iznijeli su svoj prijedlog o restrukturiranju Jugoslavije na konfederalnim osnovama. Tuđman je smatrao da bi konfederacija suverenih republika mogla ubrzati pristupanje Hrvatske Evropskoj zajednici.{{Sfn|Sadkovich|2008}} Lideri jugoslavenskih republika održali su mnoge sastanke početkom 1991. kako bi riješili rastuću krizu. Dana 25. marta 1991. Tuđman i [[Slobodan Milošević]] [[Sastanak u Karađorđevu|sastali su se u Karađorđevu]],{{Sfn|Sadkovich|2007}} sastanku koji je postao kontroverzan zbog tvrdnji da su dva predsjednika razgovarala o [[Podjela Bosne i Hercegovine|podjeli Bosne i Hercegovine]] između [[Srbija|Srbije]] i Hrvatske. Međutim, tvrdnje su dolazile od osoba koje nisu bile prisutne na sastanku i ne postoji zapisnik o ovom sastanku koji dokazuje postojanje takvog dogovora,{{Sfn|Sadkovich|2010}} dok se Milošević naknadno nije ponašao kao da je imao dogovor sa Tuđmanom.{{Sfn|Ramet|2010}} Dana 12. jula 1991. Tuđman se u Splitu sastao s Izetbegovićem i Miloševićem.{{Sfn|Sadkovich|2007}} === Ratne godine === Dana 1. marta došlo je do sukoba u Pakracu kada je lokalna srpska policija zauzela gradsku policijsku stanicu i proglasila Pakrac dijelom SAO Krajine. Bio je to jedan od prvih većih sukoba između hrvatskih snaga i pobunjeničke SAO Krajine, uz podršku JNA. Završilo se bez žrtava i vraćanjem hrvatske kontrole.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 31. marta konvoj hrvatske policije upao je u zasjedu na [[Incident na Plitvičkim jezerima|Plitvičkim jezerima]].{{Sfn|Tanner|2001}} Do proljeća 1991. Tuđman je, zajedno sa slovenskim rukovodstvom, bio spreman prihvatiti kompromisno rješenje konfederacije ili saveza suverenih država unutar Jugoslavije. Nakon što je srpsko rukovodstvo odbilo njihove prijedloge, a oružane provokacije postale sve učestalije, Tuđman se odlučio na realizaciju ideje o potpunoj samostalnosti Hrvatske.{{Sfn|Goldstein|1999}} Dana 25. aprila 1991. Hrvatski sabor je odlučio da se [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske|referendum o nezavisnosti]] održi 19. maja. [[Hrvatski Srbi]] su uglavnom bojkotovali referendum.<ref name="NYTimes-Referendum-20May1991">{{Cite news|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1991/05/20/world/croatia-votes-for-sovereignty-and-confederation.html?ref=croatia|title=Croatia Votes for Sovereignty and Confederation|first=Chuck|last=Sudetic|author-link=Chuck Sudetic|date=20. 5. 1991|access-date=12. 12. 2010|archive-date=11. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111080212/http://www.nytimes.com/1991/05/20/world/croatia-votes-for-sovereignty-and-confederation.html|url-status=live}}</ref> Izlaznost je bila 83,56%, od čega je 93,24% ili 2.845.521 glasalo za [[nezavisnost Hrvatske]]. I Slovenija i Hrvatska proglasile su nezavisnost od Jugoslavije 25. juna 1991. godine. Jugoslavenska strana optužila je dvojac za secesiju. Savezna vlada je naredila JNA da preuzme kontrolu nad graničnim prelazima u Sloveniji, što je dovelo do [[Rat u Sloveniji|Desetodnevnog rata]] u kojem je JNA pobijeđena. [[Rat u Sloveniji|Desetodnevni rat]] je okončan potpisivanjem [[Brionska deklaracija|Brionskog sporazuma]], kada je stavljen tromjesečni moratorijum na provođenje odluke.{{Sfn|Goldstein|1999}} Oružani incidenti početkom 1991. godine eskalirali su u sveopći rat tokom ljeta. Tuđmanov prvi plan bio je da dobije podršku Evropske zajednice, izbjegavajući direktnu konfrontaciju sa JNA koju je od početka sukoba predlagao Martin Špegelj, ministar odbrane.{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je Špegeljev prijedlog odbio jer bi bio štetan za međunarodni položaj Hrvatske, a sumnjalo se da je Hrvatska vojska spremna za takvu akciju.{{Sfn|Goldstein|1999}} Hrvatska vojska u nastajanju imala je samo četiri brigade u septembru 1991.{{Sfn|Sadkovich|2008}} Kako je rat eskalirao, Tuđman je formirao [[Kabinet Franje Gregurića|Vladu narodnog jedinstva]] koja je dovela članove većine manjih stranaka u Saboru, uključujući i Račanovu [[Socijaldemokratska partija Hrvatske|Socijaldemokratsku partiju]] (SDP).{{Sfn|Tanner|2001}} Žestoke borbe vodile su se u [[Vukovar]]u, gdje je oko 1.800 hrvatskih boraca blokiralo prodor JNA u Slavoniju. Vukovar je dobio ogroman simbolički značaj za obje strane. Bez toga, srpski teritorijalni osvajači u istočnoj Slavoniji bili su ugroženi. Neočekivano žestoka odbrana grada od mnogo veće vojske inspirisala je priče o "hrvatskom [[Bitka za Staljingrad|Staljingradu]]". Sve veći gubici i pritužbe hrvatske javnosti zbog neuspješnog uzvrata natjerali su Tuđmana da djeluje. Naredio je [[Hrvatska narodna garda|hrvatskoj narodnoj gardi]] da opkoli vojne baze JNA, čime je započela [[Bitka kod kasarne]]. Tuđman je u septembru 1991. godine imenovao Gojka Šuška za novog ministra odbrane.{{Sfn|Tanner|2001}} [[Datoteka:Iz_Banskih_dvora_raketiranje_1991_MGZ_080209.jpg|lijevo|mini|Izložba povodom [[Bombardovanje Banskih dvora|bombardovanja Banskih dvora]] u [[Zagreb]]u 7. oktobra [[1991.|1991]], Rezidencije predsjednika Hrvatske, od strane jugoslavenskog ratnog vazduhoplovstva]] Početkom oktobra 1991. JNA je intenzivirala kampanju u Hrvatskoj.{{Sfn|Ramet|2010}} Dana 5. oktobra, Tuđman je održao govor u kojem je pozvao čitavo stanovništvo da se mobiliše i brani od "velikosrpskog imperijalizma" kojeg progone JNA predvođena Srbima, srpske paravojne formacije i pobunjeničke srpske snage. Dva dana kasnije [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|Jugoslavensko ratno vazduhoplovstvo]] [[Bombardovanje Banskih dvora|bombardovalo je Banske dvore]], sjedište hrvatske Vlade u Zagrebu, u vrijeme kada se Tuđman sastajao sa Mesićem i Markovićem, od kojih niko nije povrijeđen u napadu.{{Sfn|Goldstein|1999}}{{Sfn|Nazor|2001}} Hrvatski sabor je 8. oktobra prekinuo sve preostale veze sa Jugoslavijom i proglasio nezavisnost.{{Sfn|Nazor|2001}} Tuđman je od [[Kosovo|kosovskog]] rukovodstva tražio da tamo otvori drugi front protiv JNA i ponudio pomoć u oružju. Rukovodstvo se odlučilo protiv oružanog sukoba, ali je dalo podršku nezavisnosti Hrvatske i pozvalo etničke Albance da napuste Jugoslavensku vojsku. {{Sfn|Phillips|Burns|2012}} U novembru 1991. okončana je [[bitka za Vukovar]] koja je ostavila grad opustošen. JNA i srpske neregularne jedinice preuzele su kontrolu nad oko četvrtinom teritorije Hrvatske do kraja 1991. {{Sfn|Tanner|2001}} U decembru 1991. SAO Krajina se proglasila [[Republika Srpska Krajina|Republikom Srpskom Krajinom]] (RSK). Do kraja 1991. godine potpisano je šesnaest primirja, od kojih nijedan nije trajao duže od jednog dana. {{Sfn|Goldstein|1999}} Dana 19. decembra 1991. [[Island]] i [[Njemačka]] priznali su suverenitet Hrvatske. Mnogi promatrači smatraju da je Tuđmanov dobar odnos s [[Hans-Dietrich Genscher|Hans-Dietrichom Genscherom]], tadašnjim njemačkim ministrom vanjskih poslova, imao mnogo veze s ovom odlukom. {{Sfn|Tanner|2001}} Neprijateljstva u Hrvatskoj su nakratko okončana u januaru 1992. kada je potpisan Vensov plan. Tuđman se nadao da će slanje mirovnih snaga UN-a konsolidirati hrvatske međunarodne granice, ali je vojna situacija u samoj Hrvatskoj ostala nesređena.{{Sfn|Tanner|2001}} ==== Rat u Bosni i Hercegovini ==== [[Datoteka:Bosnian_President_Alija_Izetbegovic_and_Croatian_President_Franjo_Tudjman_sign_the_Croat-Muslim_Federation_Peace_Agreement_-_Flickr_-_The_Central_Intelligence_Agency.jpg|mini|Tuđman i [[Alija Izetbegović]] potpisuju [[Vašingtonski sporazum]] 1994.]] Kako je rat u Hrvatskoj dospio u ćorsokak, situacija u Bosni i Hercegovini se pogoršavala. JNA je koristila svoju teritoriju za ofanzive na Hrvatsku, ali je izbjegavala većinsko hrvatski dio Hercegovine.{{Sfn|Marijan|2004}} Tuđman je sumnjao da bi Bosna i Hercegovina mogla preživjeti raspad Jugoslavije, ali je podržavao njen integritet ako ostane izvan jugoslavenske federacije i srpskog uticaja.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Prve hrvatske žrtve u zemlji pale su u oktobru 1991. kada je JNA napala i uništila selo [[Ravno]]. Nekoliko dana kasnije, predsjednik Republike Bosne i Hercegovine [[Alija Izetbegović]] dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, navodeći da "ovo nije naš rat".{{Sfn|Marijan|2004}}{{Sfn|Krišto|2011}} Bošnjačko rukovodstvo je u početku pokazalo spremnost da ostane u krnjoj Jugoslaviji, ali je kasnije promijenilo politiku i opredijelilo se za nezavisnost. {{Sfn|Krišto|2011}} Hrvatsko rukovodstvo počelo se organizirati na područjima s hrvatskom većinom i 18. novembra 1991. osnovalo [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna]] kao autonomnu hrvatsku teritorijalnu jedinicu.{{Sfn|Krišto|2011}}{{Sfn|Marijan|2004}} Na sastanku u decembru 1991. sa rukovodstvom [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ-a BiH]] Tuđman je razgovarao o mogućnosti priključenja Herceg-Bosne Hrvatskoj jer je smatrao da predstavnici Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine rade na tome da ostanu u Jugoslaviji. Tamo je kritikovao predsjednika HDZ-a BiH [[Stjepan Kljuić|Stjepana Kljuića]] što je stao na stranu Izetbegovića. Međutim, u februaru 1992. ohrabrio je Hrvate u Bosni i Hercegovini da podrže predstojeći [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti BiH]].{{Sfn|Krišto|2011}} Izetbegović je 6. aprila proglasio nezavisnost države koju je odmah priznala Hrvatska.{{Sfn|Tanner|2001}} Na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] formiran je hrvatsko-bošnjački savez, iako često nije bio skladan.{{Sfn|Christia|2012}} Hrvatska vlada je pomogla u naoružavanju i hrvatskih i bošnjačkih snaga.{{Sfn|Marijan|2004}} Dana 21. jula 1992. Tuđman i Izetbegović potpisali su [[Sporazuma o prijateljstvu i saradnji između Bosne i Hercegovine i Hrvatske|Sporazum o prijateljstvu i saradnji]], kojim je uspostavljena vojna saradnja dvije vojske.{{Sfn|Goldstein|1999}} U septembru 1992. potpisali su još dva sporazuma o saradnji i daljim pregovorima oko unutrašnjeg uređenja Bosne i Hercegovine,{{Sfn|Mrduljaš|2008}} iako je Izetbegović odbio vojni pakt.{{Sfn|Krišto|2011}} Tuđman je u januaru 1993. rekao da Bosna i Hercegovina može opstati samo kao konfederalna zajednica triju naroda.{{Sfn|Mrduljaš|2008}} Vremenom su se odnosi između Hrvata i Bošnjaka pogoršavali, što je rezultiralo [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Hrvatsko-bošnjačkim ratom]].{{Sfn|Christia|2012}} Bošnjačka strana je tvrdila da je Tuđman htio podijeliti Bosnu i Hercegovinu, što je stav koji je sve više prihvaćala [[međunarodna zajednica]]. To je Tuđmanu otežavalo zaštitu hrvatskih interesa i podršku Herceg-Bosni.{{Sfn|Krišto|2011}} Kako je sukob eskalirao, hrvatska vanjska politika je dostigla najnižu tačku.{{Sfn|Goldstein|1999}} Tokom 1993. međunarodna zajednica je predložila nekoliko mirovnih planova. Tuđman i rukovodstvo Herceg-Bosne prihvatili su sve, uključujući Vance-Owenov plan u januaru 1993. i Owen-Stoltenberg u julu 1993. Međutim, nije dogovoren trajni prekid vatre.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Početkom 1994. Sjedinjene Države su se sve više uključivale u rješavanje ratova. Zabrinuli su se načinom na koji je hrvatsko-bošnjački rat pomogao Srbima i izvršili pritisak na dvije strane da potpišu konačno primirje. Rat je okončan u martu 1994. potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingstonskog sporazuma]].{{Sfn|Tanner|2001}} U junu 1994. Tuđman je posjetio Sarajevo kako bi tamo otvorio hrvatsku ambasadu. Sastao se s Alijom Izetbegovićem i razgovarao o stvaranju [[Federacija Bosne i Hercegovine|Hrvatsko-muslimanske federacije]] i njenoj mogućoj konfederaciji sa Hrvatskom.<ref>{{Cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1994-06-14/news/9406150075_1_croatian-president-franjo-tudjman-bosnian-kresimir-zubak|title=Croatian President Visits Sarajevo|date=14. 6. 1994|publisher=chicagotribune|access-date=19. 7. 2015|archive-date=22. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722123848/http://articles.chicagotribune.com/1994-06-14/news/9406150075_1_croatian-president-franjo-tudjman-bosnian-kresimir-zubak|url-status=dead}}</ref> ==== Prekid vatre u Hrvatskoj ==== Uprkos znatnim poteškoćama, hrvatska diplomatija je u narednim mjesecima uspjela postići priznanje. Hrvatska je priznata od strane Evropske zajednice 15. januara 1992, a postala je članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih naroda]] 22. maja.{{Sfn|Tanner|2001}} U aprilu 1992. Washington je istovremeno priznao Hrvatsku, Sloveniju i Bosnu i Hercegovinu. Otkako je nova [[Predsjedništvo Billa Clintona|Clintonova administracija]] došla na vlast, ona je dosljedno lobirala za tvrdu liniju protiv Miloševića, političku poziciju koja se često pripisivala politici tadašnje državne sekretarke [[Madeleine Albright]].{{Sfn|Tanner|2001}} Rat je izazvao velika razaranja i indirektnu štetu u turizmu, tranzitnom saobraćaju, investicijama itd.{{Sfn|Goldstein|1999}} Predsjednik Tuđman je cijenu direktne materijalne štete procijenio na preko 20 milijardi dolara, a da Hrvatska dnevno troši 3 milijuna dolara na zbrinjavanje stotina tisuća izbjeglica.<ref>Jane Shapiro Zacek, Ilpyong J. Kim: [https://books.google.com/books?id=9-dNe9K5h20C The Legacy of the Soviet Bloc], University Press of Florida, 1997, p. 130</ref> Kada je primirje iz januara 1992. stupilo na snagu, Hrvatska se polahko oporavljala. Kako je privredna aktivnost bila u stalnom porastu, a pregovori sa čelnicima RSK-a bili beznačajni, ministar odbrane Gojko Šušak počeo je skupljati oružje pripremajući se za vojno rješenje.{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je pobijedio na [[Hrvatski predsjednički izbori 1992|predsjedničkim izborima u augustu 1992.]] u prvom krugu sa 57,8% glasova.<ref>[[Dieter Nohlen|Nohlen, Dieter & P. Stöver]] (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p. 410</ref> Istovremeno su održani [[Hrvatski saborski izbori 1992|i parlamentarni izbori]] na kojima je također pobijedio HDZ. Tokom kampanje, [[Dobroslav Paraga]], ekstremno desničarski lider [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)|Hrvatske stranke prava]], optužio je Tuđmana da je izdao hrvatske interese neupuštajući se u sveobuhvatni rat sa srpskim snagama. Tuđman je pokušao marginalizirati svoju stranku zbog korištenja ustaških simbola, što je izazvalo kritike u stranoj štampi prema Hrvatskoj. Paraga je osvojio samo 5 mjesta u parlamentu i 5,4% glasova na predsjedničkim izborima.{{Sfn|Tanner|2001}}<ref>Charles Vance, Yongsun Paik: [https://books.google.com/books?id=9gGKtLTQlUcC Managing a Global Workforce: Challenges and Opportunities in International Human Resource Management], M.E. Sharpe, 2006, p. 614</ref> U januaru 1993. Hrvatska vojska je pokrenula [[Operacija Maslenica|operaciju Maslenica]] i ponovo zauzela vitalni Maslenički most koji povezuje Dalmaciju sa sjevernom Hrvatskom. Iako je Vijeće sigurnosti UN-a osudilo operaciju, nije bilo sankcija. Ova pobjeda omogućila je Tuđmanu da se suprotstavi domaćim optužbama da je bio slab u odnosima sa RSK i UN-om.{{Sfn|Tanner|2001}} Uprkos sukobima sa snagama RSK, tokom 1993. i 1994. godine opće stanje privrede se značajno poboljšalo, a nezaposlenost je postepeno opadala. Tuđman je 4. aprila 1993. imenovao [[Nikica Valentić|Nikicu Valentića]] za premijera. Koraci antiinflatorne stabilizacije 1993. uspješno su smanjili inflaciju. [[Hrvatski dinar]], koji je uveden kao prijelazna valuta, zamijenjen je [[Kuna (valuta)|kunom]] 1994.<ref>Istvan Benczes: [https://books.google.com/books?id=f4R2BgAAQBAJ Deficit and Debt in Transition: The Political Economy of Public Finances in Central and Eastern Europe], Central European University Press, 2014, p. 203</ref> Rast BDP-a dostigao je 5,9% 1994.<ref name="unstats">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Index|title=National Accounts - Analysis of Main Aggregates (AMA)|website=unstats.un.org|access-date=20. 5. 2024|archive-date=4. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104145619/http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp|url-status=live}}</ref> ==== Kraj rata ==== U maju 1995. Hrvatska vojska je pokrenula [[Operacija Bljesak|operaciju Bljesak]], svoju treću operaciju protiv RSK od prekida vatre u januaru 1992. i brzo zauzela zapadnu Slavoniju. Međunarodne diplomate izradile su [[Z-4 Plan|plan Z-4]], predlažući reintegraciju RSK u Hrvatsku. RSK bi zadržala svoju zastavu i imala bi svog predsjednika, parlament, policiju i zasebnu valutu. Iako je Tuđman bio nezadovoljan prijedlogom, vlasti RSK su ga u potpunosti odbile.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 22. jula 1995. Tuđman i Izetbegović potpisali su [[Splitska deklaracija|Splitski sporazum]] kojim su obje strane bile obavezne na "zajedničku odbranu od srpske agresije". Tuđman je ubrzo svoje riječi proveo u djelo i pokrenuo [[Operacija Ljeto '95|operaciju Ljeto '95]], koju su izvele zajedničke snage HV-a i HVO-a. Ove snage su zauzele gradove [[Glamoč]] i [[Bosansko Grahovo]] u zapadnoj Bosni, praktično izolujući Knin od Republike Srpske i SR Jugoslavije.{{Sfn|Tanner|2001}} [[Datoteka:Signing_the_Dayton_Agreement_Milosevic_Tudjman_Izetbegovic.jpg|lijevo|mini|[[Dejtonski sporazum|Dejtonski mirovni sporazum]] 21. novembra 1995.]] U 5:00&nbsp;u petak, 4. augusta 1995, Tuđman je javno odobrio napad na RSK, kodnog naziva [[Operacija "Oluja"|Operacija Oluja]]. Pozvao je [[Srpska vojska Krajine|srpsku vojsku]] i njihovo rukovodstvo u Kninu na predaju, a istovremeno je pozvao srpske civile da ostanu u svojim kućama, garantujući im njihova prava. Odluka da se uputi pravo prema Kninu, centru RSK, isplatila se i do 10 sati ujutro{{Razmaci}}5. augusta, drugog dana operacije, hrvatske snage ušle su u grad uz minimalne gubitke. Do jutra 8. augusta operacija je praktično završena, što je rezultiralo ponovnim uspostavljanjem hrvatske kontrole nad 10.400 kvadratnih kilometara teritorije. Oko 150.000–200.000 Srba je pobjeglo, a nad preostalim civilima počinjeni su razni zločini. {{Sfn|Tanner|2001}} Predsjednik Sjedinjenih Država [[Bill Clinton]] rekao je da se "nada da će se hrvatska ofanziva pokazati kao nešto što će nam dati put do brzog diplomatskog rješenja".{{Sfn|Tanner|2001}} [[Datoteka:Spomen-poprsje_Franji_Tuđmanu_u_Vukovaru.jpg|desno|mini|"Vukovski govor" predsjednika Tuđmana nakon dolaska "Vlaka mira" u [[Vukovar]], 8. lipnja 1997.: "''Pobjednik koji ne zna oprostiti sije sjeme novog zla. Hrvatski narod to ne želi, niti je to ikada želio."'', na slici: Tuđmanova bista u Vukovaru.]] Uslijedila je zajednička ofanziva HVO-a i ARBiH-a na zapadnu i sjevernu Bosnu. VRS je brzo izgubila teritoriju i bile su prisiljene na pregovore. Razgovori o mirovnom sporazumu vođeni su u [[Dayton (Ohio)|Daytonu, Ohio]].{{Sfn|Christia|2012}} Tuđman je insistirao na rješavanju pitanja istočne Slavonije pod kontrolom RSK i njenom mirnom povratku Hrvatskoj na mirovnim pregovorima u Daytonu. On je 1. novembra imao žestoku debatu sa Miloševićem, koji je negirao kontrolu nad rukovodstvom regiona. Tuđman je bio spreman ometati Daytonski sporazum i nastaviti rat ako se Slavonija ne reintegrira mirnim putem. Vojna situacija mu je dala prednost i Milošević je pristao na njegov zahtjev.{{Sfn|Holbrooke|1999}} [[Dejtonski sporazum]] je sastavljen u novembru 1995. Tuđman je bio jedan od potpisnika istog, uz rukovodstva Bosne i Hercegovine i Srbije, kojim je okončan [[rat u Bosni i Hercegovini]]. Dana 12. novembra potpisan je [[Erdutski sporazum]] sa lokalnim srpskim vlastima o povratku [[Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srijem (1995–98)|istočne Slavonije, Baranje i zapadnog Srema]] Hrvatskoj, uz dvogodišnji prelazni rok. Time je okončan rat u Hrvatskoj.{{Sfn|Goldstein|1999}} Službeni podaci o ratnoj šteti objavljeni u Hrvatskoj 1996. navode 180.000 uništenih stambenih jedinica, uništeno 25% hrvatske privrede i 27 milijardi američkih dolara materijalne štete.<ref name="Darko Zubrinic">{{Cite web|url=http://www.croatianhistory.net/etf/et112.html|title=Croatia within ex-Yugoslavia|last=Darko Zubrinic|publisher=Croatianhistory.net|access-date=7. 2. 2010|archive-date=29. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729120303/http://www.croatianhistory.net/etf/et112.html|url-status=live}}</ref> Povodom egzodusa oko 150.000 krajiških Srba iz Hrvatske, Tuđman je napomenuo da su izbjeglice otišle tako brzo da "nisu stigle ni da pokupe svoj prljavi novac i prljavo rublje".<ref>{{Cite news|last=Cohen|first=Roger|title=The World; Finally Torn Apart, The Balkans Can Hope|url=https://www.nytimes.com/1995/09/03/weekinreview/the-world-finally-torn-apart-the-balkans-can-hope.html|work=The New York Times|date=3. 9. 1995|access-date=20. 5. 2024|archive-date=22. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422160831/https://www.nytimes.com/1995/09/03/weekinreview/the-world-finally-torn-apart-the-balkans-can-hope.html|url-status=live}}</ref> Kasnije se svojim generalima hvalio: "Riješili smo srpsko pitanje... [ne]će nikada biti 12% Srba" u Hrvatskoj. "Ako ih je tri ili pet posto, to nije prijetnja hrvatskoj državi".<ref>{{Cite book|last=Travis|first=Hannibal|url=https://books.google.com/books?id=y1_e3WihYBQC&pg=PA120|title=Genocide, Ethnonationalism, and the United Nations: Exploring the Causes of Mass Killing Since 1945|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-13629-799-1|page=120}}</ref> === Poslijeratna politika === [[Datoteka:Tuđman_i_Ana_Havel.jpg|lijevo|mini|Tuđman i novinarka Ana Havel 1997. godine]] [[Datoteka:Predsjednički_izbori_u_Hrvatskoj_1997.png|mini|Općinski rezultati [[Hrvatski predsjednički izbori 1997|predsjedničkih izbora 1997]]. Tuđman je osvojio općine u plavom.]] Godine 1995. održani su [[Hrvatski saborski izbori 1995|parlamentarni izbori]] koji su rezultirali pobjedom HDZ-a sa 75 od 127 mjesta u Saboru. Tuđman je [[Zlatko Mateša|Zlatka Matešu]] imenovao šestim premijerom, koji je formirao prvu [[Kabinet Zlatka Mateše|mirnodopsku vladu nezavisne Hrvatske]]. Izbori su održani u sklopu lokalnih izbora u Zagrebu na kojima su pobijedile opozicione stranke. Tuđman je odbio dati formalnu potvrdu predloženom zagrebačkom gradonačelniku, što je dovelo do [[Zagrebačka kriza|zagrebačke krize]]. Godine 1996. održane su velike demonstracije u Zagrebu kao odgovor na oduzimanje dozvole za emitovanje [[Radio 101 (Hrvatska)|Radija 101]], radio stanice koja je bila kritična prema vladajućoj stranci.{{Sfn|Ramet|2010}} Postupanje prema medijima donijelo je kritike nekih međunarodnih organizacija.{{Sfn|Ramet|2010}} Naime, ''[[Feral Tribune]]'', tjednik hrvatski politički i satirični časopis, bio je podvrgnut nekoliko tužbi i krivičnih prijava od strane državnih službenika, kao i primoran da plati porez koji je obično rezerviran za pornografske časopise.<ref>{{Cite news|title=Tudjman tries to silence accusers|url=https://www.irishtimes.com/news/tudjman-tries-to-silence-accusers-1.159076|work=The Irish Times|date=2. 6. 1998|access-date=20. 5. 2024|archive-date=22. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422235205/https://www.irishtimes.com/news/tudjman-tries-to-silence-accusers-1.159076|url-status=live}}</ref> Pojedine opozicione stranke u Hrvatskoj zastupale su stav da je Tuđman, daleko od evropeizacije Hrvatske, odgovoran za njenu "balkanizaciju" i da se tokom svog predsjedništva ponašao kao despot. Druge stranke, naprimjer [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)|Hrvatska stranka prava]], tvrdile su da Tuđman nije bio dovoljno radikalan u odbrani hrvatske države.<ref name="Bellamy">{{Cite book|last=Bellamy|first=Alex J.|url=https://books.google.com/books?id=T3PqrrnrE5EC&q=tudman+despotism&pg=PA84|title=The formation of Croatian national identity: a centuries-old dream|publisher=[[Manchester University Press]]|year=2003|isbn=0-7190-6502-X|page=84|access-date=4. 2. 2011}}</ref> Hrvatska je postala članica [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] 6. novembra 1996.<ref>{{Cite web|url=http://www.mvep.hr/en/foreign-politics/multilateral-relationsold/council-of-europe-(ce)/relations-between-croatia-and-the-council-of-europe-/|title=Chronology of Croatia's accession to the Council of Europe|website=mvep.hr|publisher=Republic of Croatia Ministry of Foreign and European Affairs|access-date=20. 5. 2024|archive-date=27. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227231105/http://www.mvep.hr/en/foreign-politics/multilateral-relationsold/council-of-europe-(ce)/relations-between-croatia-and-the-council-of-europe-/|url-status=live}}</ref> U januaru 1998. Istočna Slavonija službeno je reintegrirana u Hrvatsku.{{Sfn|Ramet|2010}} U februaru 1998. Tuđman je ponovno izabran za predsjednika HDZ-a. Početak godine obilježio je veliki sindikalni protest u Zagrebu, zbog čega je vlada u aprilu usvojila zakon kojim se reguliraju javna okupljanja i demonstracije.<ref>Taylor & Francis Group: [https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC Europa World Year], Taylor & Francis, 2004, p. 1339</ref> Nakon rata, Tuđman je predlagao da se posmrtni ostaci ubijenih tokom [[Masakr u Bleiburgu|masakra u Bleiburgu]] donesu i polože u [[Koncentracijski logor Jasenovac|Jasenovac]], od čega je kasnije odustao. Ova ideja je uključivala sahranu ustaških trupa, antifašističkih partizana i svih civila zajedno, a inspirirana je [[Valle de los Caídos]] generala [[Francisco Franco|Francisca Franka]].<ref name="Milekic1">{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2017/10/11/why-croatia-s-president-tudjman-imitated-general-franco-10-12-2017/|title=Why Croatia's President Tudjman Imitated General Franco|last=Milekic|first=Sven|date=11. 10. 2017|website=BalkanInsight.com|publisher=BIRN|access-date=20. 5. 2024|archive-date=10. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210213414/https://balkaninsight.com/2017/10/11/why-croatia-s-president-tudjman-imitated-general-franco-10-12-2017/|url-status=live}}</ref> Prethodno je imenovao [[Ustaše|ustaškog]] dužnosnika [[Vinko Nikolić|Vinka Nikolića]] u Hrvatski sabor,<ref>{{Cite news|title=Fascists Reborn as Croatia's Founding Fathers|url=https://www.nytimes.com/1997/04/12/world/fascists-reborn-as-croatia-s-founding-fathers.html|work=[[The New York Times]]|date=12. 4. 1997|access-date=20. 5. 2024|archive-date=12. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412193749/https://www.nytimes.com/1997/04/12/world/fascists-reborn-as-croatia-s-founding-fathers.html|url-status=live}}</ref> a njegova uprava je više ulica nazvala po ustaškom političaru [[Mile Budak|Miletu Budaku]].<ref>{{Cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The Three Yugoslavias State-Building and Legitimation, 1918-2005|date=2006|publisher=Indiana University Press|page=389}}</ref> Tuđman je 1998. godine tvrdio da je njegov program nacionalnog pomirenja spriječio građanski rat u Hrvatskoj tokom raspada Jugoslavije.{{Sfn|Ramet|2010}} === Zdravstveni problemi i smrt === Tuđmanu je 1993. dijagnosticiran rak. Njegovo opće zdravstveno stanje se pogoršalo do kasnih 1990-ih. Posljednji put se pojavio u javnosti 1. novembra 1999. Opozicione stranke su tokom hospitalizacije optuživale vladajući [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] da skriva činjenicu da je Tuđman već mrtav i da vlasti taje njegovu smrt kako bi osvojio više mandata na predstojećim [[Hrvatski saborski izbori 2000|općim izborima u januaru 2000]]. Tuđmanova smrt službeno je proglašena 10. decembra 1999.<ref name="Death">{{Cite news|date=11. 12. 1999|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/559712.stm|title=Croats mourn Croatian president|work=BBC News|quote=His organs did not function properly, he was taken off the life support system he had been attached to since his November surgery. Tudjman died at 23:14 (22:14 GMT) on Friday [10 Dec] at the Dubrava clinic in the capital Zagreb, a government spokesman said.|access-date=20. 5. 2024|archive-date=13. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713152211/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/559712.stm|url-status=live}} [http://archives.cnn.com/1999/WORLD/europe/12/13/croatia.tudjman.02/index.html Death of Tudjman] {{Webarchive}}, cnn.com; 13 December 1999; accessed 16 May 2015.</ref> == Haški tribunal == [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY) osnovale su [[Ujedinjene nacije]] 1993. godine. Iako je hrvatska vlada usvojila zakon o saradnji sa Haškim tribunalom, od 1997. odnosi između MKSJ i Hrvatske su se pogoršali. Tuđman je 1999. kritikovao rad MKSJ-a, dok je glavna tužiteljica MKSJ-a [[Louise Arbor|Louise Arbour]] izrazila nezadovoljstvo saradnjom Hrvatske s Tribunalom.<ref>Alan Carling: ''Globalization and Identity: Development and Integration in a Changing World'', I.B. Tauris, 2006, p. 170</ref> Za Tuđmanovog života, ni [[Richard Goldstone]] ni Arbour, prvi glavni tužioci ICTY-a, navodno nisu razmišljali o podizanju optužnice protiv njega. Godine 2002. nova tužiteljica MKSJ-a, [[Carla del Ponte]], rekla je u intervjuu da bi optužila Tuđmana da nije umro 1999.<ref>Klaus Bachmann, Aleksandar Fatić: ''The UN International Criminal Tribunals: Transition Without Justice?'', Routledge, 2015, p. 131</ref> Graham Blewitt, viši tužilac Tribunala, rekao je agenciji [[Agencija Frans pres|AFP]] da bi "bilo dovoljno dokaza da se optuži predsjednik Tuđman da je još živ".<ref>{{Cite web|url=http://www.rferl.org/content/Article/1142280.html|title=Tudjman would have been charged by war crimes tribunal|date=10. 11. 2000|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=23. 12. 2008|archive-date=14. 12. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081214215117/http://www.rferl.org/content/Article/1142280.html|url-status=live}}</ref> Britanska televizija [[Kanal 4|Channel 4]] je 2000. emitovala prilog o snimcima Franje Tuđmana u kojima je navodno govorio o podjeli Bosne i Hercegovine sa Srbima nakon Dejtonskog sporazuma. Tvrdili su da im je tadašnji predsjednik Hrvatske [[Stjepan Mesić]] dao uvid u 17.000 transkripata. Mesić, koji je naslijedio Tuđmana na mjestu predsjednika Hrvatske, i njegov Ured negirali su davanje bilo kakvog transkripta britanskim novinarima i nazvao izvještaj "senzacionalističkom pričom koja nema veze s istinom".<ref>{{Cite news|url=http://arhiv.slobodnadalmacija.hr/20001103/novosti.htm|title=Britanci su od Mesića dobili samo intervju, ne i transkripte|trans-title=The British only got an interview from Mesić, not the transcripts|date=3. 11. 2000|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=20. 5. 2024|archive-date=23. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023064322/http://arhiv.slobodnadalmacija.hr/20001103/novosti.htm|url-status=live}}</ref> Na [[Suđenje Gotovini i dr|suđenju Gotovini]], prvostepenom presudom, Sudsko vijeće je utvrdilo da je Tuđman bio ključni učesnik u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]], čiji je cilj bio trajno uklanjanje srpskog civilnog stanovništva sa teritorije Republike Srpske Krajine i ponovo ga naseliti Hrvatima.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/sid/10633|title=TPIY: Tribunal Convicts Gotovina and Markač, Acquits Čermak|publisher=ICTY|access-date=15. 5. 2015|archive-date=19. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060559/http://www.icty.org/sid/10633|url-status=live}}</ref> U novembru 2012, Apelacioni sud MKSJ-a poništio je osuđujuće presude [[Mladen Markač|Mladenu Markaču]] i [[Ante Gotovina|Anti Gotovini]], oslobodio dvojicu bivših generala i zaključio da nije bilo planirane deportacije srpske manjine i udruženog zločinačkog poduhvata hrvatskog rukovodstva.<ref name="BBC-2012-11-16">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20352187|work=[[BBC News]]|title=Hague war court acquits Croat Generals Gotovina and Markac|date=16. 11. 2012|access-date=16. 11. 2012|archive-date=16. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116131955/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20352187|url-status=live}}</ref> U maju 2013. godine MKSJ je prvostepenom presudom u suđenju [[Jadranko Prlić|Prliću]] i dr. utvrdio da su Tuđman, Bobetko i Šušak učestvovali u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]] protiv nehrvatskog stanovništva Bosne i Hercegovine. Većinom je presudilo da je svrha toga da se Herceg-Bosna ''de facto'' pridruži Hrvatskoj.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/sid/11324|title=Six Senior Herceg-Bosna Officials Convicted|date=29. 5. 2013|publisher=icty.org|access-date=20. 5. 2024|archive-date=19. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019035808/http://www.icty.org/sid/11324|url-status=live}}</ref> Sudija Jean-Claude Antoanetti, predsjedavajući na suđenju, donio je izdvojeno mišljenje u kojem je osporio pojam udruženog zločinačkog poduhvata i ocijenio da Tuđmanovi planovi u vezi s Bosnom i Hercegovinom nisu u suprotnosti sa stavom međunarodne zajednice.<ref>{{Cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-6.pdf |title=Separate and Partially Dissenting Opinion of Presiding Judge Jean-Claude Antonetti |access-date=20. 5. 2024 |archive-date=4. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004115611/http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-6.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.novilist.hr/Vijesti/Svijet/Sudac-Antonetti-osporava-udruzeni-zlocinacki-pothvat-Tudman-se-nikada-nije-suprostavljao-medunarodnoj-zajednici|title=Sudac Antonetti osporava 'udruženi zločinački pothvat': Tuđman se nikada nije suprostavljao međunarodnoj zajednici|date=30. 5. 2013|publisher=novilist.hr|access-date=19. 7. 2015}}</ref> Dana 19. jula 2016. Žalbeno vijeće je u ovom predmetu objavilo da "Pretresno vijeće nije donijelo eksplicitne zaključke u vezi sa [Tuđmanovim, Šuškovim i Bobetkovim] učešćem u UZP-u i nije proglasilo [njih] krivim ni za jedan zločin."<ref>{{Cite web|url=https://eblnews.com/news/croatia/ministry-icty-confirms-croatia-wasnt-responsible-29777|title=Ministry: ICTY confirms Croatia wasn't responsible|date=19. 7. 2016|website=EBL News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311063609/https://eblnews.com/news/croatia/ministry-icty-confirms-croatia-wasnt-responsible-29777|archive-date=11. 3. 2021|url-status=dead|access-date=29. 11. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eblnews.com/news/croatia/icty-denies-croatias-request-be-included-prlic-et-al-appeal-29747|title=ICTY denies Croatia's request to be included in Prlic et al appeal|date=19. 7. 2016|website=EBL News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308160824/https://eblnews.com/news/croatia/icty-denies-croatias-request-be-included-prlic-et-al-appeal-29747|archive-date=8. 3. 2021|url-status=dead|access-date=29. 11. 2017}}</ref> Dana 29. novembra 2017, ne pripisujući Tuđmanu ikakve zločine, Žalbeno vijeće je u ovom predmetu potvrdilo osuđujuće presude šestorici čelnika Herceg-Bosne i HVO-a i zaključilo da je on dijelio njihov udruženi zločinački poduhvat "uspostavljanja hrvatskog entiteta koji je rekonstruirao [[Banovina Hrvatska|ranije granice]] i koji je omogućio [[Velika Hrvatska|ponovno ujedinjenje hrvatskog naroda]]" koje bi se izvršilo etničkim čišćenjem bosanskih Muslimana.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/acjug/en/171129-judgement-summary.pdf|title=Summary of Judgement|date=29. 11. 2017|website=ICTY|page=7|access-date=20. 5. 2024|archive-date=10. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410213222/http://www.icty.org/x/cases/prlic/acjug/en/171129-judgement-summary.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/en/press/statement-of-the-office-of-the-prosecutor-in-relation-to-the-judgement-in-the-case-prosecutor|title=Statement of the Office of the Prosecutor in relation to the judgement in the case Prosecutor vs. Jadranko Prlić et al.|date=29. 11. 2017|website=ICTY.org|publisher=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|access-date=20. 5. 2024|archive-date=11. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711102656/https://www.icty.org/en/press/statement-of-the-office-of-the-prosecutor-in-relation-to-the-judgement-in-the-case-prosecutor|url-status=live}}</ref> == Ostavština == [[Datoteka:Franjo_Tuđman_Mirogoj.JPG|lijevo|mini|Tuđmanove povijesne riječi uklesane su na njegovom posljednjem počivalištu: " ''Uvijek i sve za Hrvatsku, a našu jedinu i vječnu Hrvatsku za ništa!'' "]] [[Datoteka:Tudjman_grave_mirogoj.jpg|desno|mini|Tuđmanov grob na groblju [[Mirogoj]]]] [[Datoteka:20130605_Split_06.jpg|desno|mini|Tuđmanov kip u [[Split]]u]] Tuđman je prema mišljenju pristaša zaslužan za stvaranje temelja za nezavisnu Hrvatsku i pomoć zemlji da se odmakne od komunizma. Ponekad mu se daju titule "otac nacije" zbog njegove uloge u postizanju nezavisnosti zemlje. Njegovo naslijeđe je još uvijek snažno u mnogim dijelovima Hrvatske, kao i u dijelovima Bosne i Hercegovine s hrvatskom većinom; u nekim gradovima nazvane po njemu postoje škole, trgovi i ulice, a postavljene su i statue. U decembru 2006. po njemu je nazvan veliki trg u blizini [[Ilica|Ilice]] u zagrebačkom kvartu [[Črnomerec]].<ref name="rawstory">{{Cite news|title=Tudjman gets his square in Zagreb|url=http://rawstory.com/news/2006/Tudjman_gets_his_square_in_Zagreb_12222006.html|agency=dpa German Press Agency|publisher=Raw Story Media|date=22. 12. 2006|access-date=26. 9. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127134103/http://rawstory.com/news/2006/Tudjman_gets_his_square_in_Zagreb_12222006.html|archive-date=27. 11. 2007}}</ref> U junu 2015. [[Siniša Hajdaš Dončić]], ministar pomorskog prometa i infrastrukture, rekao je da će rekonstruirani i nadograđeni [[Aerodrom "Franjo Tuđman"|zagrebački aerodrom]] nositi ime Tuđmana.<ref>{{Cite web|url=http://dalje.com/en-croatia/minister-says-upgraded-zagreb-airport-to-be-named-after-tudjman/548587|title=Minister says upgraded Zagreb airport to be named after Tudjman|publisher=dalje.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721181407/http://dalje.com/en-croatia/minister-says-upgraded-zagreb-airport-to-be-named-after-tudjman/548587|archive-date=21. 7. 2015|url-status=dead|access-date=19. 7. 2015}}</ref> Njegov predsjednički mandat neki su posmatrači kritički nazivali [[Autoritarizam|autoritarnim]].<ref name="Sadkovich20102">{{Cite journal|last=Sadkovich|first=James J.|year=2010|title=Forging Consensus: How Franjo Tuđman Became an Authoritarian Nationalist|url=https://hrcak.srce.hr/67472|journal=Review of Croatian History|volume=VI|issue=1|pages=7–13|ref=none|access-date=14. 5. 2024|archive-date=7. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907134612/https://hrcak.srce.hr/67472|url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Competitive Authoritari2">{{Cite journal|last=Levitski|first=Steven|last2=Way|first2=Lucan|date=april 2002|title=The Rise of Competitive Authoritarianism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-democracy_2002-04_13_2/page/51|journal=Journal of Democracy|volume=13|issue=2|pages=51–65|doi=10.1353/jod.2002.0026}}</ref><ref name="Living in the past: Franjo Tudjman'2">{{Cite journal|last=Deago|first=Hedl|date=mart 2000|title=Living in the past: Franjo Tudjman's Croatia|journal=Journal of Democracy|volume=99|issue=635|pages=104–09}}</ref> Goldstein negativno gleda na Tuđmanovu poslijeratnu politiku, napominjući da je "između zdravog nacionalizma i šovinizma izabrao šovinizam, između tržišne ekonomije i klijentelizma izabrao je ovo drugo. Umjesto kulta slobode, odabrao je kult države. Između modernosti i otvorenosti prema svijetu, odabrao je tradicionalizam, koban izbor za malu državu poput Hrvatske koja se treba otvoriti radi razvoja.<ref name="Milekic2">{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/12/10/franjo-tudjman-strongman-obsessed-with-forging-croatias-independence/|title=Franjo Tudjman: Strongman Obsessed with Forging Croatia's Independence|last=Milekic|first=Sven|date=10. 12. 2019|website=BalkanInsight|publisher=BIRN|access-date=20. 5. 2024|archive-date=21. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521065046/https://balkaninsight.com/2019/12/10/franjo-tudjman-strongman-obsessed-with-forging-croatias-independence/|url-status=live}}</ref>[[Datoteka:Dr. Franjo Tuđman - poprsje u Novalji.jpg|mini|180px|Spomen-bista dr Franje Tuđmana na trgu u [[Novalja|Novalji]]]] ==Djela== *"Velike ideje i mali narodi", 1969. *"Nacionalno pitanje u savremenoj Evropi", 1981. ==Literatura== *Nenad Ivanković: Predsjedniče, što je ostalo? *Simpozij: Tuđman-neoproštena pobjeda, Zagreb 2003 *Antonio Soave: Moja voljena Hrvatska, Zagreb 2002 *Zdravko Tomac:Predsjednik: protiv krivotvorina i zaborava, 2004 *Darko Hudelist: Tuđman: biografija, 2004 == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20050905213142/http://www.hdz.hr/wbs/w3b.exe/_hr/5/34/80 Franjo Tuđman- kratka biografija] *[https://web.archive.org/web/20050409131541/http://www.hrt.hr/tudjman/ Franjo Tuđman-povjesničar i državnik] *[https://web.archive.org/web/20160309232935/http://slobodanpraljak.com/tudjman-govori_i_intervjui.html Tuđman-govori i interviewi] {{Predsjednici SR Hrvatske}} {{Predsjednici Hrvatske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Tuđman, Franjo}} [[Kategorija:Rođeni 1922.]] [[Kategorija:Umrli 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Veliko Trgovišče]] [[Kategorija:Hrvatski političari]] [[Kategorija:Hrvatska demokratska zajednica]] [[Kategorija:Hrvatski komunisti]] [[Kategorija:Hrvatski historičari]] [[Kategorija:Jugoslavenski historičari]] [[Kategorija:Hrvatski partizani]] [[Kategorija:Generali Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Hrvatsko proljeće]] [[Kategorija:Hrvatski disidenti]] [[Kategorija:Jugoslavenski disidenti]] [[Kategorija:Politički zatvorenici SFRJ]] [[Kategorija:Članovi HAZU]] [[Kategorija:Nosioci Partizanske spomenice 1941.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena partizanske zvijezde]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za vojne zasluge]] [[Kategorija:Biografije, Rat u Hrvatskoj]] 5fjb2zabz7mfoo1bhp6ip0ojnyl6hmf 3939145 3939124 2026-11-06T08:28:53Z AnToni 2325 [[Kategorija:Biografije, Rat u Hrvatskoj]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939145 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Franjo Tuđman | slika = Franjotudjman.jpg | redoslijed = Prvi Predsjednik Republike Hrvatske | vrijeme_na_vlasti = 22. decembar 1990. – 10. decembar 1999. | prethodnik = | nasljednik = Vlatko Pavletić (vršilac dužnosti) Zlatko Tomčić (vršilac dužnosti) | redoslijed2 = Deveti Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Hrvatske | vrijeme_na_vlasti2 = 30. maj 1990. – 22. decembar 1990. | prethodnik2 = | nasljednik2 = Stjepan Mesić | datum_rođenja = 14. maj 1922. | mjesto_rođenja = Veliko Trgovišće | datum_smrti = 10. decembar 1999. | mjesto_smrti = Zagreb | puno_ime = | nacionalnost = Hrvat | politička_stranka = Savez komunista Hrvatske (1942-1967) Hrvatska demokratska zajednica (1989-1999) | supruga = | supružnik = Ankica Tuđman (vj. 1945. - nj.s. 1999.) | djeca = 3 | obrazovanje = Vojna akademija u Beogradu Sveučilište u Zadru | potpis = Signature of Franjo Tuđman.png | web_stranica = {{URL|tudjman.hr}} }}'''Franjo Tuđman''' (14. maj 1922 – 10. decembar 1999) bio je [[Hrvatska|hrvatski]] državnik, [[Hrvatska historiografija|historičar]] i prvi [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednik Hrvatske]], od 1990. do svoje smrti. Bio je na poziciji nakon sticanja nezavisnosti države od Jugoslavije. Tuđman je bio i deveti i posljednji Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Hrvatske od maja do jula 1990. Tuđman je rođen u [[Veliko Trgovišće|Velikom Trgovišću]]. U mladosti se borio tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kao pripadnik [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]]. Nakon rata je preuzeo dužnost u Ministarstvu odbrane, a kasnije je stekao čin general-majora Jugoslavenske narodne armije 1960. Nakon vojne karijere posvetio se proučavanju geopolitike. Postao je profesor 1963. na zagrebačkom Fakultetu političkih nauka. Doktorirao je historiju 1965. i radio je kao historičar sve do sukoba sa režimom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Tuđman je sudjelovao u pokretu [[Hrvatsko proljeće]] koje je pozivalo na reforme u zemlji i zbog svojih aktivnosti je 1972. bio zatvoren. Sljedećih godina živio je relativno anonimno do [[Revolucije 1989.|kraja socijalističkog uređenja]], nakon čega je svoju političku karijeru započeo osnivanjem [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatske demokratske zajednice]] 1989. Hrvatska demokratska zajednica je pobijedila na prvim hrvatskim parlamentarnim izborima 1990. a Tuđman je postao Predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Hrvatske. Kao predsjednik, Tuđman je donio novi ustav i vršio pritisak na stvaranje nezavisne Hrvatske. Dana 19. maja 1991. održan je referendum o nezavisnosti, koji je odobrilo 93% birača. Hrvatska je proglasila nezavisnost od Jugoslavije 25. juna 1991. Područja sa srpskom većinom su se pobunila, uz podršku [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]], a Tuđman je vodio [[Rat u Hrvatskoj|Hrvatsku tokom rata za nezavisnost]]. Primirje je potpisano 1992. ali se [[Rat u Bosni i Hercegovini|rat proširio]] na [[Republika Bosna i Hercegovina|Republiku Bosnu i Hercegovinu]], gdje su se [[Hrvati]] borili u savezu sa [[Bošnjaci]]ma. Njihova saradnja se raspala krajem 1992. i Tuđmanova vlada je stala na stranu [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Herceg-Bosne]] tokom [[Bošnjačko-hrvatski sukob|hrvatsko-bošnjačkog sukoba]], što je bio potez koji je izazvao kritike [[Međunarodna zajednica|međunarodne zajednice]]. U pravosnažnoj presudi na suđenju za ratne zločine bivšim visokim dužnosnicima Herceg-Bosne, [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haški tribunal]] je naveo da je Tuđman dijelio cilj njihovog [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženog zločinačkog poduhvata]] da uspostave entitet za ponovno ujedinjenje hrvatskog naroda koji je trebalo provesti etničkim čišćenjem bosanskih muslimana. Međutim, nije ga proglasilo krivim ni za jedan konkretan zločin. U martu 1994. potpisao je [[Vašingtonski sporazum]] sa [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjednikom Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] Alijom Izetbegovićem kojim su se ponovno ujedinili Hrvati i Bošnjaci. U augustu 1995. odobrio je veliku ofanzivu poznatu kao [[operacija "Oluja"]] kojom je efektivno okončan rat u Hrvatskoj. Iste godine bio je jedan od potpisnika [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini. Ponovo je izabran za predsjednika 1992. i 1997. i ostao je na vlasti do svoje smrti 1999. Dok pristalice ističu njegovu ulogu u postizanju hrvatske neovisnosti, kritičari su njegovo predsjedništvo opisali autoritarnim.<ref name="Sadkovich2010">{{cite journal|last1=Sadkovich|first1=James J.|year=2010|title=Forging Consensus: How Franjo Tuđman Became an Authoritarian Nationalist|url=https://hrcak.srce.hr/67472|journal=Review of Croatian History|volume=VI|issue=1|pages=7–13|ref=none|access-date=14. 5. 2024|archive-date=7. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907134612/https://hrcak.srce.hr/67472|url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Competitive Authoritari">{{cite journal|last1=Levitski|first1=Steven|last2=Way|first2=Lucan|date=april 2002|title=The Rise of Competitive Authoritarianism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-democracy_2002-04_13_2/page/51|journal=Journal of Democracy|volume=13|issue=2|pages=51–65|doi=10.1353/jod.2002.0026|s2cid=6711009}}</ref><ref name="Living in the past: Franjo Tudjman'">{{cite journal|last1=Deago|first1=Hedl|date=mart 2000|title=Living in the past: Franjo Tudjman's Croatia|journal=Journal of Democracy|volume=99|issue=635|pages=104–09}}</ref> Istraživanja nakon Tuđmanove smrti općenito su pokazala visoku ocjenu naklonosti u hrvatskoj javnosti. == Rani život == Franjo Tuđman rođen je 14. maja 1922. u Velikom Trgovišću, selu u sjevernom području Hrvatskog zagorja, u to vrijeme u sastavu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]]. Porodica se ubrzo nakon njegovog rođenja preselila u kuću označenu kao njegovo rodno mjesto.<ref>Žanić, Ivo. 2002. "South Slav Traditional Culture as a Means to Political Legitimization." In: Sanimir Resić and Barbara Törnquist-Plewa (eds.), ''The Balkans in Focus. Cultural Boundaries in Europe'', pp. 45–58. Lund: Nordic Academic Press, p. 53.</ref><ref>Krile, A.B. "Počasti i polemike oko rodne kuće." ''Slobodna Dalmacija'' (15 May 2003).</ref> Njegov otac Stjepan vodio je lokalnu konobu i bio je politički aktivan član [[Hrvatska seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]] (HSS).{{sfn|Sadkovich|2010|p=38}} Bio je predsjednik odbora HSS-a u Velikom Trgovišću 16 godina (1925–1941, a za gradonačelnika Velikog Trgovišća biran 1936. i 1938).{{sfn|Hudelist|2004|p=14}} Mato, Andraš i Juraj, braća Stjepana Tuđmana, emigrirali su u Sjedinjene Američke Države.{{sfn|Hudelist|2004|p=12}} Drugi brat Valentin je također pokušao emigrirati, ali ga je putna nesreća spriječila i zadržala u Velikom Trgovišću, gdje je radio kao (neškolovani) veterinar.{{sfn|Hudelist|2004|p=12}} Osim Franje, Stjepan Tuđman je imao stariju kćer Danicu Anu (umrla kao beba), Ivicu (rođena 1924) i Stjepana "Štefeka" (rođena 1926).{{sfn|Hudelist|2004|p=12}} Kada je Franjo Tuđman imao sedam godina, njegova majka Justina (rođena Gmaz) umrla je rađajući svoje peto dijete.{{sfn|Hudelist|2004|p=15}}{{sfn|Sadkovich|2010|p=37}} Tuđmanova majka bila je pobožna katolkinja, za razliku od njegovog oca i maćehe. Njegov otac, kao i Stjepan Radić, imao je antiklerikalne stavove i mladi Franjo je usvojio njegove stavove.{{sfn|Sadkovich|2010|p=38}} Kao dijete Franjo Tuđman služio je kao oltarnik u mjesnoj župi.{{sfn|Hudelist|2004|p=20}} Tuđman je osnovnu školu pohađao u rodnom selu od 15. septembra 1929. do 30. juna 1933. i bio je odličan učenik.{{sfn|Hudelist|2004|p=18}} Gimnaziju je pohađao osam godina, počevši od jeseni 1935.{{sfn|Hudelist|2004|p=23}} Razlozi prekida nisu jasni, ali se pretpostavlja da je primarni uzrok bila ekonomska kriza u tom periodu.{{sfn|Hudelist|2004|p=27}} Prema nekim izvorima, mjesna župa pomogla je mladom Franji da nastavi školovanje,{{sfn|Hudelist|2004|p=28}} a učitelj mu je čak predložio da se školuje za svećenika.{{sfn|Hudelist|2004|p=35}} Kada je imao 15 godina, otac ga je doveo u Zagreb, gdje je upoznao Vladka Mačeka, predsjednika Hrvatske seljačke stranke (HSS).{{sfn|Sadkovich|2010|p=38}} Franjo je isprva mlad volio HSS, ali se kasnije okrenuo komunizmu.{{sfn|Sadkovich|2010|p=48}} Dana 5. novembra 1940. uhapšen je tokom studentskih demonstracija povodom proslave godišnjice sovjetske [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]].{{sfn|Sadkovich|2010|p=50}} == Drugi svjetski rat == [[Datoteka:Tuđman_partizan.jpg|lijevo|mini|Tuđman kao pripadnik jugoslovenskih partizana]] [[Datoteka:Franjo_Tuđman_i_Joža_Horvat_1945.jpg|lijevo|mini|Tuđman (lijevo), s [[Joža Horvat|Jožom Horvatom]] (desno), u [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizanskoj]] uniformi, februar 1945]] Dana 10. aprila 1941, kada je [[Slavko Kvaternik]] proglasio [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnu Državu Hrvatsku]] (NDH), marionetsku državu [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]] i [[Fašistička Italija|fašističke Italije]], Tuđman je napustio školu i sa svojim prijateljem Vladom Stoparom počeo izdavati tajne novine. U jugoslavenske partizane regrutovao ga je početkom 1942. Marko Belinić. Njegov otac je također otišao u partizane i postao osnivač [[Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske|Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Hrvatske]] (ZAVNOH). Prema Tuđmanu, njegovog oca su uhapsile ustaše, fašistička i ultranacionalistička organizacija koja je upravljala NDH, a jedan od braće odveden u logor. Obojica su uspjeli preživjeti, za razliku od najmlađeg brata Stjepana kojeg je [[Gestapo]] ubio u partizanima 1943. Tuđman je putovao između Zagreba i Zagorja koristeći lažne dokumente koji su ga identificirali kao pripadnika [[Hrvatsko domobranstvo|Hrvatskog domobranstva]]. Tamo je pomagao aktiviranje partizanske divizije u Zagorju. Dana 11. maja 1942, dok je nosio Belinićevo pismo, [[ustaše]] su ga uhapsile, ali je uspio pobjeći iz policijske stanice. == Vojna karijera == Franjo Tuđman i Ankica Žumbar vjenčali su se 25. maja 1945. u Gradskom vijeću Beograda.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Na taj način su željeli potvrditi svoju vjeru u komunistički pokret i važnost građanskih rituala u odnosu na vjerske.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} (U maju 1945. godine vlada je kreirala zakon koji je dozvoljavao građanska vjenčanja, izvodeći vjenčanja, između ostalog, izvan crkvene nadležnosti.) Oni su se istog dana vratili na posao.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Dana 26. aprila 1946. godine pronađeni su mrtvi njegov otac Stjepan i maćeha.{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Tuđman nikada nije razjasnio okolnosti njihove smrti. Prema navodima policije, njegov otac Stjepan ubio je suprugu, a potom i sebe. Druge teorije optužuju ustaške gerilce (križare) i pripadnike jugoslavenske tajne policije (OZNA).{{sfn|Sadkovich|2010|p=58}} Franjo i Ankica su završili srednju školu tek nakon rata, u Beogradu.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} On je završio Partizansku gimnaziju 1945, a ona je završila pet semestara engleskog jezika u jugoslavenskom ministarstvu vanjskih poslova.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} [[Datoteka:Franjo_Tudjman.jpg|desno|mini|Tuđman kao [[general-major]] [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] (1960.)]] Godine 1953. Tuđman je unaprijeđen u čin pukovnika i premješten na mjesto načelnika kabineta načelnika štaba Saveznog sekretara za narodnu obranu. Na tom položaju 1959. postaje general-major.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} Sa 38 godina postao je najmlađi general Vojske Jugoslavije. Njegovo unapređenje nije bilo ekstremno, ali je bilo netipično za Hrvata jer su viši oficiri sve češće bili Srbi i Crnogorci.{{sfn|Sadkovich|2010|p=61}} Srbi i Crnogorci su 1962. činili 70% generala vojske.{{sfn|Radelić|2006|p=397}} Dana 23. maja 1954. postao je sekretar JSD Partizan Beograd{{sfn|Hudelist|2004|p=211}}, a maja 1958. i predsednik istog,{{sfn|Hudelist|2004|p=211}} postavši prvi pukovnik na toj funkciji (svi dosadašnji nosioci su bili generali).{{sfn|Hudelist|2004|p=211}} Na tu funkciju je postavljen kako bi riješio probleme administracije unutar kluba, posebno fudbalske sekcije. Kada je stigao, JSD Partizan Beograd je bilo svojevrsno obavještajno ratište na kome su se čelnici UDBE i KOS-a borili za uticaj.{{sfn|Hudelist|2004|p=212}} To je dovelo do toga da klubovi (iako imaju zapažene i dobre igrače) imaju loše rezultate, posebno fudbalska sekcija.{{sfn|Hudelist|2004|p=213}} Tokom njegovog predsjedavanja klubom, klub je usvojio dres na crno-bijele pruge koji se koristi do danas. Prema Tuđmanu, on je želio da stvori klub koji će imati panjugoslavenski imidž i suprotstaviti se SD Crvena zvezda koja je imala ekskluzivni srpski imidž.{{sfn|Hudelist|2004|p=215}} Tuđmana su inspirisale uniforme FC Juventus. Međutim, Stjepan Bobek (bivši igrač FK Partizana) tvrdio je da je ideja boja uniformi zapravo njegova, koju je prenio na Tuđmana.{{sfn|Hudelist|2004|p=217}} Tuđman je pohađao vojnu akademiju u Beogradu, kao i mnogi oficiri koji nisu imali formalno vojno obrazovanje. Završio je taktičku školu 18. jula 1957. kao odličan učenik.{{sfn|Hudelist|2004|p=207}} Jedan od njegovih nastavnika bio je Dušan Bilandžić, koji će mu biti budući savjetnik.{{sfn|Sadkovich|2010|p=82}} Prije nego što je napunio 40 godina, postao je najmlađi general Vojske Jugoslavije. Bio je istaknut u prisustvu komunističke indoktrinacije dok je boravio u Beogradu, gdje je rođeno njegovo troje djece.<ref name="guardian">[https://www.theguardian.com/news/1999/dec/13/guardianobituaries.iantraynor Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508002407/https://www.theguardian.com/news/1999/dec/13/guardianobituaries.iantraynor |date=8. 5. 2014 }}, theguardian.com; accessed 19 July 2015.</ref> == Institut == Godine 1963. postao je profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Zagrebu, gdje je predavao kolegij "Socijalistička revolucija i savremena nacionalna historija".<ref name="Istrapedia2">{{cite encyclopedia|url=http://istrapedia.hr/hrv/1485/tudman-franjo/istra-a-z|title=Tudjman, Franjo|encyclopedia=Istrapedia|language=hr|access-date=27. 3. 2015|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402165655/http://istrapedia.hr/hrv/1485/tudman-franjo/istra-a-z/|url-status=live}}</ref> Aktivnu vojnu službu napustio je 1961. na vlastiti zahtjev i počeo raditi u Institutu za historiju radničkog pokreta Hrvatske, te ostao njegov direktor do 1967. godine.<ref name="Istrapedia2"/> Tuđmanovi stavovi su okrenuli protiv njega mnoge profesore sa zagrebačkog Univerziteta, poput Mirjane Gross i Ljube Bobana.{{sfn|Sadkovich|2010|p=83}} U aprilu 1964. Boban je Tuđmana proglasio nacionalistom.{{sfn|Sadkovich|2010|p=83}} Za vrijeme Tuđmanovog vodstva Institut je postao izvor alternativnih tumačenja jugoslavenske historije, što je dovelo do njegovog sukoba sa zvaničnom jugoslavenskom historiografijom.{{sfn|Sadkovich|2010|p=82}} Nije imao odgovarajuću akademsku diplomu koja bi ga kvalifikovala kao historičara. Počeo je shvatati da će morati doktorirati kako bi zadržao svoju poziciju. Njegova disertacija pod naslovom "Uzroci krize Jugoslovenske monarhije od ujedinjenja 1918. do njenog sloma 1941. godine", predstavljala je kompilaciju nekih od njegovih ranije objavljenih radova. Filozofski fakultet Univerziteta u Zagrebu odbio je njegovu disertaciju uz obrazloženje da su neki dijelovi već objavljeni.{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} Filozofski fakultet u Zadru (tada dio Univerziteta u Zagrebu, danas Univerziteta u Zadru) ga je prihvatio i on je diplomirao 28. decembra 1965.{{sfn|Hudelist|2004|p=401}}{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} U svojoj tezi je naveo da je primarni uzrok sloma Kraljevine Jugoslavije represivni i korumpirani režim koji je bio u suprotnosti sa savremenom glavnom jugoslavenskom historiografijom koja je svojim primarnim uzrokom smatrala hrvatski nacionalizam.{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} Bogdanov i Milutinović (obojica etnički Srbi) nisu se protivili ovome. Međutim, zagrebački izdavač "Naprijed" otkazao je ugovor nakon što je odbio da promijeni neke kontroverzne izjave u knjizi.{{sfn|Sadkovich|2010|p=119}} Hrvatski sabor i Savez komunista Hrvatske iz Zagreba, međutim, napali su je i Uprava zavoda zatražila je Tuđmanovu ostavku.{{sfn|Sadkovich|2010|p=147}} [[Datoteka:Franjo_Tuđman_Institutu_za_radnički_pokret.jpg|desno|mini|Tuđman drži govor u Institutu radničkog pokreta u Zagrebu]] U decembru 1966. Ljubo Boban optužio je Tuđmana za plagijat,{{sfn|Sadkovich|2010|p=126}} navodeći da je Tuđman četiri petine svoje doktorske teze "Stvaranje socijalističke Jugoslavije" sastavio iz Bobanovog rada. Boban je ponudio uvjerljive dokaze za svoju tvrdnju iz članaka objavljenih ranije u časopisu Forum, a ostatak iz Bobanove vlastite teze.{{sfn|Sadkovich|2010|p=126}} Tuđman je potom izbačen iz Instituta i prisiljen na penziju 1967.<ref name="moljac2">{{cite web|url=http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|title=Franjo Tuđman|publisher=Moljac.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508152706/http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|archive-date=8. 5. 2013|url-status=dead|access-date=15. 5. 2013}}{{unreliable source?|date=august 2013}}</ref> Bio je poslanik u Hrvatskom saboru između 1965. i 1969.<ref name="moljac2"/> == Disidentska politika == Osim knjige o gerilskom ratu, Tuđman je napisao i niz članaka u kojima je kritikovao jugoslavenski [[Socijalizam|socijalistički]] režim. Njegova najvažnija knjiga iz tog perioda bile su ''Velike ideje i mali narodi'', monografija o političkoj historiji koja ga je dovela u sukob sa jugoslavenskom komunističkom elitom u pogledu međusobne povezanosti nacionalnih i društveni elemenata u jugoslavenskom revolucionarnom ratu (za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]). Godine 1970. postao je član [[Društvo hrvatskih književnika|Društva hrvatskih književnika]]. Godine 1972. osuđen je na dvije godine zatvora zbog ''subverzivnih aktivnosti'' za vrijeme [[Hrvatsko proljeće|Hrvatskog proljeća]]. Vlasti [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatske]] su dodatno namjeravale krivično goniti Tuđmana po optužbi za špijunažu, što je podrazumijevalo kaznu od 15 do 20 godina zatvora sa prinudnim radom, ali je Tito tu optužbu ublažio. Drugi izvori spominju da je za Tuđmanovo ime lobirao književnik [[Miroslav Krleža]].<ref name="Istrapedia3">{{Cite encyclopedia}}</ref> Prema Tuđmanu, on i Tito su bili bliski prijatelji.<ref>Franjo Tuđman's {{YouTube|wDlSJixGzh4|statement on YouTube}}, ''...&nbsp;s kim sam i ja bio prijatelj, i koji me na kraju spasio od progona njegovog vlastitog komunističkog režima.''" (''"...&nbsp;[Tito] was a friend who in the end saved me from the persecution of his own communist regime"'')</ref> Međutim, Tuđman je kasnije Titovo kažnjavanje opisao kao "autokratski [[državni udar]]".{{Sfn|Sadkovich|2010}} [[Datoteka:Franjo_Tuđman_1971.jpg|desno|mini|Tuđman u junu 1971]]Godine 1977. otputovao je u [[Švedska|Švedsku]] koristeći krivotvoreni švedski pasoš kako bi upoznao pripadnike [[Hrvatska dijaspora|hrvatske dijaspore]].{{Sfn|Sadkovich|2010}} Njegovo putovanje je očigledno prošlo nezapaženo od strane jugoslavenske policije. Međutim, na tom putovanju dao je intervju švedskoj televiziji o položaju Hrvata u Jugoslaviji koji je kasnije emitovan.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Po povratku u Jugoslaviju, Tuđmanu je 1981. godine zbog ovog intervjua ponovo suđeno, a optužen je za širenje "neprijateljske propagande". Dana 20. februara 1981. proglašen je krivim i osuđen na tri godine zatvora i 5 godina kućnog pritvora.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Međutim, odslužio je samo jedanaest mjeseci kazne.<ref name="moljac3">{{Cite web|url=http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|title=Franjo Tuđman|publisher=Moljac.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508152706/http://www.moljac.hr/biografije/tudjman.htm|archive-date=8. 5. 2013|url-status=dead|access-date=15. 5. 2013}}{{unreliable source?|date=august 2013}}</ref> U junu 1987. postao je član Hrvatskog PEN centra.<ref name="moljac3" /> Sa suprugom je 6. juna 1987. otputovao u Kanadu da upozna kanadske Hrvate.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Pokušavali su da ne razgovaraju o osjetljivim temama sa emigrantima u inostranstvu strahujući da bi neki mogli biti agenti jugoslavenske tajne policije UDBA-e, što je u to vrijeme bila uobičajena praksa.{{Sfn|Sadkovich|2010}} Tokom svojih putovanja u [[Kanada|Kanadu]] upoznao je mnoge hrvatske iseljenike koji su bili porijeklom iz [[Hercegovina|Hercegovine]] ili su hercegovačkog porijekla. Neki od njih su kasnije postali hrvatski državni službenici nakon osamostaljenja zemlje, od kojih je najistaknutiji bio [[Gojko Šušak]], čiji su otac i stariji brat bili pripadnici ustaša.<ref>[https://www.nytimes.com/1998/05/05/world/gojko-susak-defense-minister-of-croatia-is-dead-at-53.html "The Communist Partisans led by Tito are said to have killed his father, an Ustashe officer, three months later and burned the Susak house to the ground. An elder brother was also an Ustashe officer."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423055518/https://www.nytimes.com/1998/05/05/world/gojko-susak-defense-minister-of-croatia-is-dead-at-53.html |date=23. 4. 2023 }}, nytimes.com, 5 May 1998; accessed 20 July 2015.</ref> Ovi sastanci u inostranstvu kasnih 1980-ih kasnije su dali povoda za mnoge [[Teorija zavjere|teorije zavere]]. Prema ovim glasinama, Hrvati Hercegovine su na neki način iskoristili sastanke kako bi stekli ogroman utjecaj unutar [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ-a]], kao i nakon osamostaljenja hrvatskog režima.{{Sfn|Sadkovich|2010}} == Formiranje nacionalnog programa == U drugoj polovici 1980-ih, kada se [[Jugoslavija]] bližila svome raspadu, rastrzana sukobljenim nacionalnim težnjama, Tuđman je formulirao hrvatski nacionalni program koji se može sažeti na sljedeći način: * Primarni cilj je uspostava hrvatske [[Nacionalna država|nacionalne države]]; stoga sve ideološke sporove iz prošlosti treba baciti. U praksi je to značilo snažnu podršku antikomunističke hrvatske dijaspore, posebno finansijsku. * Iako je Tuđmanov konačni cilj bila nezavisna Hrvatska, on je bio itekako svjestan realnosti unutarnje i vanjske politike. Njegov glavni početni prijedlog nije bila potpuno nezavisna Hrvatska, već konfederalna Jugoslavija sa rastućom decentralizacijom i demokratizacijom. * Što se tiče gorućih pitanja nacionalnih sukoba, njegova vizija je bila sljedeća (bar u početku): tvrdio je da srpski nacionalizam, pod kontrolom [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] (JNA), može izazvati haos na hrvatskom i bosanskohercegovačkom tlu. JNA, prema nekim procjenama četvrta evropska vojna sila po vatrenoj moći, ubrzano se posrbljavala, i ideološki i etnički,<ref>{{Cite journal|last=Davor Domazet-Lošo|author-link=Davor Domazet-Lošo|title=How Aggression Against Croatia and Bosnia-Herzegovina Was Prepared or the Transformation of the JNA into a Serbian Imperial Force|url=http://www.nsf-journal.hr/issues/v1_n1/NSF-1-pdf/09DomazetMT_new.pdf|journal=National Security and the Future|volume=1|issue=1, Spring 2000|pages=107–152|access-date=23. 12. 2008|archive-date=4. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304174822/http://www.nsf-journal.hr/issues/v1_n1/NSF-1-pdf/09DomazetMT_new.pdf|url-status=live}}</ref> za manje od četiri godine. * Što se [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] tiče, Tuđman je bio ambivalentniji: Tuđman odvojenu Bosnu nije shvatao ozbiljno, što pokazuju njegovi komentari televizijskoj ekipi "Bosna je bila tvorevina osmanske invazije&nbsp;... Do tada je bila dio Hrvatske, ili je bila bosanska kraljevina, ali katolička kraljevina, vezana za Hrvatsku."{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je 17. juna 1989. osnovao [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatsku demokratsku zajednicu]] (HDZ). == Izborna kampanja 1990. == Unutrašnje tenzije koje su razbile Komunističku partiju Jugoslavije navele su vlade saveznih republika da zakažu slobodne višestranačke izbore u proljeće 1990. Bili su to prvi slobodni višestranački izbori za [[Hrvatski sabor]] od 1913. godine. HDZ je svoju prvu konvenciju održao 24-25. februara 1990. kada je Tuđman izabran za njenog predsjednika. Izborna kampanja je trajala od kraja marta do 20. aprila 1990. Tuđman je regrutirao nekoliko simpatizera iz dijaspore koji su se vratili kući, od kojih je najvažniji [[Gojko Šušak]].{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je svoju kampanju bazirao uglavnom na nacionalnom pitanju. On je naveo da dinar zarađen u Hrvatskoj treba da ostane u Hrvatskoj, zamjerivši se na subvencije za manje razvijene dijelove Jugoslavije, odnosno za Vojsku Jugoslavije.{{Sfn|Tanner|2001}} Osvrnuo se na ekonomsku krizu, pozvao na obnovu tržišne ekonomije i parlamentarne demokratije i izrazio podršku pristupanju Evropskoj zajednici. Smatrao je da Jugoslavija može opstati samo kao konfederacija.{{Sfn|Sadkovich|2008}} Iako je Tuđman imao veze s desničarskom antikomunističkom dijasporom, imao je i važne kolege iz partizanskog komunističkog establišmenta, uključujući [[Josip Boljkovac|Josipa Boljkovca]] i [[Josip Manolić|Josipa Manolića]].{{Sfn|Tanner|2001}} Njegov glavni protivnik na izborima bio je [[Ivica Račan]] iz [[Savez komunista Hrvatske|Saveza komunista Hrvatske]] (SKH), koji je postao predsjednik SKH u decembru 1989.{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđmanovo pričanje o prošloj slavi i nezavisnosti Hrvatske nije naišlo na dobar prijem među hrvatskim Srbima. HDZ je bio žestoko kritiziran od strane srpskih medija, prikazujući svoju moguću pobjedu kao preporod [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]].{{Sfn|Tanner|2001}} [[Veljko Kadijević]], general JNA, rekao je na sastanku rukovodstva vojske i SR Hrvatske da će izbori dovesti ustaše na vlast u Hrvatskoj. Nekoliko hefti prije izbora, vojska je iz trgovina širom Hrvatske iznijela oružje [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne obrane]].{{Sfn|Tanner|2001}} Tokom predizbornog skupa HDZ-a u [[Benkovac|Benkovcu]], etnički mješovitom gradu, 62-godišnji Srbin Boško Čubrilović izvukao je gasni pištolj u blizini govornice. Hrvatski mediji su incident opisali kao pokušaj atentata na Tuđmana, ali je Čubrilović krajem 1990. optužen i osuđen samo za prijetnju osoblju obezbjeđenja. Incident je dodatno pogoršao etničke tenzije.{{Sfn|Tanner|2001}} Izbori su bili raspisani za svih 356 poslaničkih mjesta u parlamentu. Tuđmanova stranka je pobijedila s apsolutnom većinom od oko 60% ili 205 mjesta u Hrvatskom saboru. Tuđman je za [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednika Hrvatske]] izabran 30. maja 1990. Nakon pobjede HDZ-a, nacionalistička [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|Srpska demokratska stranka]] (SDS) brzo je proširila svoj uticaj u mjestima gdje su Srbi činili veći postotak stanovništva.{{Sfn|Goldstein|1999}} == Predsjednik Hrvatske (1990-1999) == [[Datoteka:Tudjman_Lenta.jpg|lijevo|mini|Prvi predsjednik Hrvatske Franjo Tuđman s predsjedničkim pojasom]] U sedmicama nakon izbora, nova vlast je uvela tradicionalnu [[Zastava Hrvatske|hrvatsku zastavu]] i [[Grb Hrvatske|grb]], bez komunističkih simbola. Izraz "socijalista" iz naslova republike je uklonjen. [[Ustav Hrvatske|Ustavne promjene]] su predložene uz mnoštvo političkih, ekonomskih i društvenih promjena.{{Sfn|Nazor|2001}} Tuđman je ponudio potpredsjedništvo [[Jovan Rašković|Jovanu Raškoviću]], predsjedniku SDS-a, ali je Rašković tu ponudu odbio i pozvao izabrane poslanike svoje stranke da bojkotuju parlament. Lokalna srpska policija u Kninu počela je djelovati kao samostalna snaga, često ne reagujući na naređenja iz Zagreba.{{Sfn|Ramet|2010}} Mnogi državni službenici, uglavnom u policiji u kojoj su komandne funkcije uglavnom bili Srbi i komunisti, ostali su bez posla. Ovo se zasnivalo na odluci da etnička struktura državnih službenika odgovara njihovom procentu u ukupnoj populaciji.{{Sfn|Goldstein|1999}} Dana 25. jula 1990. osnovana je Srpska skupština u [[Srb (Gračac)|Srbu]], sjeverno od [[Knin]]a. Jovan Rašković je u augustu 1990. najavio referendum o "srpskom suverenitetu i autonomiji" u Hrvatskoj, koji je Tuđman označio kao nezakonit. Uslijedio je niz incidenata u područjima naseljenim etničkim Srbima, uglavnom oko Knina, poznatih kao [[Balvan revolucija]].{{Sfn|Tanner|2001}} Pobuna u Kninu koncentrirala je hrvatsku vladu na problem nedostatka oružja. Posljedice konfiskacije zaliha Teritorijalne odbrane od strane JNA djelimično je poništio novi ministar odbrane [[Martin Špegelj]], koji je kupovao oružje od [[Mađarska|Mađarske]].{{Sfn|Tanner|2001}} Kako nije imala regularnu vojsku, vlada se fokusirala na angažovanje policijskih snaga. Do januara 1991. bilo je 18.500 policajaca, a do aprila 1991. oko 39.000. {{Sfn|Marijan|2008}} Hrvatski sabor je 22. decembra 1990. ratificirao novi ustav. Srbi u Kninu proglasili su [[SAO Krajina|SAO Krajinu]] u općinama Sjeverne Dalmacije i Like.{{Sfn|Goldstein|1999}} U decembru 1990. Tuđman i slovenski predsjednik [[Milan Kučan]] iznijeli su svoj prijedlog o restrukturiranju Jugoslavije na konfederalnim osnovama. Tuđman je smatrao da bi konfederacija suverenih republika mogla ubrzati pristupanje Hrvatske Evropskoj zajednici.{{Sfn|Sadkovich|2008}} Lideri jugoslavenskih republika održali su mnoge sastanke početkom 1991. kako bi riješili rastuću krizu. Dana 25. marta 1991. Tuđman i [[Slobodan Milošević]] [[Sastanak u Karađorđevu|sastali su se u Karađorđevu]],{{Sfn|Sadkovich|2007}} sastanku koji je postao kontroverzan zbog tvrdnji da su dva predsjednika razgovarala o [[Podjela Bosne i Hercegovine|podjeli Bosne i Hercegovine]] između [[Srbija|Srbije]] i Hrvatske. Međutim, tvrdnje su dolazile od osoba koje nisu bile prisutne na sastanku i ne postoji zapisnik o ovom sastanku koji dokazuje postojanje takvog dogovora,{{Sfn|Sadkovich|2010}} dok se Milošević naknadno nije ponašao kao da je imao dogovor sa Tuđmanom.{{Sfn|Ramet|2010}} Dana 12. jula 1991. Tuđman se u Splitu sastao s Izetbegovićem i Miloševićem.{{Sfn|Sadkovich|2007}} === Ratne godine === Dana 1. marta došlo je do sukoba u Pakracu kada je lokalna srpska policija zauzela gradsku policijsku stanicu i proglasila Pakrac dijelom SAO Krajine. Bio je to jedan od prvih većih sukoba između hrvatskih snaga i pobunjeničke SAO Krajine, uz podršku JNA. Završilo se bez žrtava i vraćanjem hrvatske kontrole.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 31. marta konvoj hrvatske policije upao je u zasjedu na [[Incident na Plitvičkim jezerima|Plitvičkim jezerima]].{{Sfn|Tanner|2001}} Do proljeća 1991. Tuđman je, zajedno sa slovenskim rukovodstvom, bio spreman prihvatiti kompromisno rješenje konfederacije ili saveza suverenih država unutar Jugoslavije. Nakon što je srpsko rukovodstvo odbilo njihove prijedloge, a oružane provokacije postale sve učestalije, Tuđman se odlučio na realizaciju ideje o potpunoj samostalnosti Hrvatske.{{Sfn|Goldstein|1999}} Dana 25. aprila 1991. Hrvatski sabor je odlučio da se [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske|referendum o nezavisnosti]] održi 19. maja. [[Hrvatski Srbi]] su uglavnom bojkotovali referendum.<ref name="NYTimes-Referendum-20May1991">{{Cite news|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1991/05/20/world/croatia-votes-for-sovereignty-and-confederation.html?ref=croatia|title=Croatia Votes for Sovereignty and Confederation|first=Chuck|last=Sudetic|author-link=Chuck Sudetic|date=20. 5. 1991|access-date=12. 12. 2010|archive-date=11. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111080212/http://www.nytimes.com/1991/05/20/world/croatia-votes-for-sovereignty-and-confederation.html|url-status=live}}</ref> Izlaznost je bila 83,56%, od čega je 93,24% ili 2.845.521 glasalo za [[nezavisnost Hrvatske]]. I Slovenija i Hrvatska proglasile su nezavisnost od Jugoslavije 25. juna 1991. godine. Jugoslavenska strana optužila je dvojac za secesiju. Savezna vlada je naredila JNA da preuzme kontrolu nad graničnim prelazima u Sloveniji, što je dovelo do [[Rat u Sloveniji|Desetodnevnog rata]] u kojem je JNA pobijeđena. [[Rat u Sloveniji|Desetodnevni rat]] je okončan potpisivanjem [[Brionska deklaracija|Brionskog sporazuma]], kada je stavljen tromjesečni moratorijum na provođenje odluke.{{Sfn|Goldstein|1999}} Oružani incidenti početkom 1991. godine eskalirali su u sveopći rat tokom ljeta. Tuđmanov prvi plan bio je da dobije podršku Evropske zajednice, izbjegavajući direktnu konfrontaciju sa JNA koju je od početka sukoba predlagao Martin Špegelj, ministar odbrane.{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je Špegeljev prijedlog odbio jer bi bio štetan za međunarodni položaj Hrvatske, a sumnjalo se da je Hrvatska vojska spremna za takvu akciju.{{Sfn|Goldstein|1999}} Hrvatska vojska u nastajanju imala je samo četiri brigade u septembru 1991.{{Sfn|Sadkovich|2008}} Kako je rat eskalirao, Tuđman je formirao [[Kabinet Franje Gregurića|Vladu narodnog jedinstva]] koja je dovela članove većine manjih stranaka u Saboru, uključujući i Račanovu [[Socijaldemokratska partija Hrvatske|Socijaldemokratsku partiju]] (SDP).{{Sfn|Tanner|2001}} Žestoke borbe vodile su se u [[Vukovar]]u, gdje je oko 1.800 hrvatskih boraca blokiralo prodor JNA u Slavoniju. Vukovar je dobio ogroman simbolički značaj za obje strane. Bez toga, srpski teritorijalni osvajači u istočnoj Slavoniji bili su ugroženi. Neočekivano žestoka odbrana grada od mnogo veće vojske inspirisala je priče o "hrvatskom [[Bitka za Staljingrad|Staljingradu]]". Sve veći gubici i pritužbe hrvatske javnosti zbog neuspješnog uzvrata natjerali su Tuđmana da djeluje. Naredio je [[Hrvatska narodna garda|hrvatskoj narodnoj gardi]] da opkoli vojne baze JNA, čime je započela [[Bitka kod kasarne]]. Tuđman je u septembru 1991. godine imenovao Gojka Šuška za novog ministra odbrane.{{Sfn|Tanner|2001}} [[Datoteka:Iz_Banskih_dvora_raketiranje_1991_MGZ_080209.jpg|lijevo|mini|Izložba povodom [[Bombardovanje Banskih dvora|bombardovanja Banskih dvora]] u [[Zagreb]]u 7. oktobra [[1991.|1991]], Rezidencije predsjednika Hrvatske, od strane jugoslavenskog ratnog vazduhoplovstva]] Početkom oktobra 1991. JNA je intenzivirala kampanju u Hrvatskoj.{{Sfn|Ramet|2010}} Dana 5. oktobra, Tuđman je održao govor u kojem je pozvao čitavo stanovništvo da se mobiliše i brani od "velikosrpskog imperijalizma" kojeg progone JNA predvođena Srbima, srpske paravojne formacije i pobunjeničke srpske snage. Dva dana kasnije [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|Jugoslavensko ratno vazduhoplovstvo]] [[Bombardovanje Banskih dvora|bombardovalo je Banske dvore]], sjedište hrvatske Vlade u Zagrebu, u vrijeme kada se Tuđman sastajao sa Mesićem i Markovićem, od kojih niko nije povrijeđen u napadu.{{Sfn|Goldstein|1999}}{{Sfn|Nazor|2001}} Hrvatski sabor je 8. oktobra prekinuo sve preostale veze sa Jugoslavijom i proglasio nezavisnost.{{Sfn|Nazor|2001}} Tuđman je od [[Kosovo|kosovskog]] rukovodstva tražio da tamo otvori drugi front protiv JNA i ponudio pomoć u oružju. Rukovodstvo se odlučilo protiv oružanog sukoba, ali je dalo podršku nezavisnosti Hrvatske i pozvalo etničke Albance da napuste Jugoslavensku vojsku. {{Sfn|Phillips|Burns|2012}} U novembru 1991. okončana je [[bitka za Vukovar]] koja je ostavila grad opustošen. JNA i srpske neregularne jedinice preuzele su kontrolu nad oko četvrtinom teritorije Hrvatske do kraja 1991. {{Sfn|Tanner|2001}} U decembru 1991. SAO Krajina se proglasila [[Republika Srpska Krajina|Republikom Srpskom Krajinom]] (RSK). Do kraja 1991. godine potpisano je šesnaest primirja, od kojih nijedan nije trajao duže od jednog dana. {{Sfn|Goldstein|1999}} Dana 19. decembra 1991. [[Island]] i [[Njemačka]] priznali su suverenitet Hrvatske. Mnogi promatrači smatraju da je Tuđmanov dobar odnos s [[Hans-Dietrich Genscher|Hans-Dietrichom Genscherom]], tadašnjim njemačkim ministrom vanjskih poslova, imao mnogo veze s ovom odlukom. {{Sfn|Tanner|2001}} Neprijateljstva u Hrvatskoj su nakratko okončana u januaru 1992. kada je potpisan Vensov plan. Tuđman se nadao da će slanje mirovnih snaga UN-a konsolidirati hrvatske međunarodne granice, ali je vojna situacija u samoj Hrvatskoj ostala nesređena.{{Sfn|Tanner|2001}} ==== Rat u Bosni i Hercegovini ==== [[Datoteka:Bosnian_President_Alija_Izetbegovic_and_Croatian_President_Franjo_Tudjman_sign_the_Croat-Muslim_Federation_Peace_Agreement_-_Flickr_-_The_Central_Intelligence_Agency.jpg|mini|Tuđman i [[Alija Izetbegović]] potpisuju [[Vašingtonski sporazum]] 1994.]] Kako je rat u Hrvatskoj dospio u ćorsokak, situacija u Bosni i Hercegovini se pogoršavala. JNA je koristila svoju teritoriju za ofanzive na Hrvatsku, ali je izbjegavala većinsko hrvatski dio Hercegovine.{{Sfn|Marijan|2004}} Tuđman je sumnjao da bi Bosna i Hercegovina mogla preživjeti raspad Jugoslavije, ali je podržavao njen integritet ako ostane izvan jugoslavenske federacije i srpskog uticaja.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Prve hrvatske žrtve u zemlji pale su u oktobru 1991. kada je JNA napala i uništila selo [[Ravno]]. Nekoliko dana kasnije, predsjednik Republike Bosne i Hercegovine [[Alija Izetbegović]] dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, navodeći da "ovo nije naš rat".{{Sfn|Marijan|2004}}{{Sfn|Krišto|2011}} Bošnjačko rukovodstvo je u početku pokazalo spremnost da ostane u krnjoj Jugoslaviji, ali je kasnije promijenilo politiku i opredijelilo se za nezavisnost. {{Sfn|Krišto|2011}} Hrvatsko rukovodstvo počelo se organizirati na područjima s hrvatskom većinom i 18. novembra 1991. osnovalo [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna]] kao autonomnu hrvatsku teritorijalnu jedinicu.{{Sfn|Krišto|2011}}{{Sfn|Marijan|2004}} Na sastanku u decembru 1991. sa rukovodstvom [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ-a BiH]] Tuđman je razgovarao o mogućnosti priključenja Herceg-Bosne Hrvatskoj jer je smatrao da predstavnici Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine rade na tome da ostanu u Jugoslaviji. Tamo je kritikovao predsjednika HDZ-a BiH [[Stjepan Kljuić|Stjepana Kljuića]] što je stao na stranu Izetbegovića. Međutim, u februaru 1992. ohrabrio je Hrvate u Bosni i Hercegovini da podrže predstojeći [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti BiH]].{{Sfn|Krišto|2011}} Izetbegović je 6. aprila proglasio nezavisnost države koju je odmah priznala Hrvatska.{{Sfn|Tanner|2001}} Na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] formiran je hrvatsko-bošnjački savez, iako često nije bio skladan.{{Sfn|Christia|2012}} Hrvatska vlada je pomogla u naoružavanju i hrvatskih i bošnjačkih snaga.{{Sfn|Marijan|2004}} Dana 21. jula 1992. Tuđman i Izetbegović potpisali su [[Sporazuma o prijateljstvu i saradnji između Bosne i Hercegovine i Hrvatske|Sporazum o prijateljstvu i saradnji]], kojim je uspostavljena vojna saradnja dvije vojske.{{Sfn|Goldstein|1999}} U septembru 1992. potpisali su još dva sporazuma o saradnji i daljim pregovorima oko unutrašnjeg uređenja Bosne i Hercegovine,{{Sfn|Mrduljaš|2008}} iako je Izetbegović odbio vojni pakt.{{Sfn|Krišto|2011}} Tuđman je u januaru 1993. rekao da Bosna i Hercegovina može opstati samo kao konfederalna zajednica triju naroda.{{Sfn|Mrduljaš|2008}} Vremenom su se odnosi između Hrvata i Bošnjaka pogoršavali, što je rezultiralo [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Hrvatsko-bošnjačkim ratom]].{{Sfn|Christia|2012}} Bošnjačka strana je tvrdila da je Tuđman htio podijeliti Bosnu i Hercegovinu, što je stav koji je sve više prihvaćala [[međunarodna zajednica]]. To je Tuđmanu otežavalo zaštitu hrvatskih interesa i podršku Herceg-Bosni.{{Sfn|Krišto|2011}} Kako je sukob eskalirao, hrvatska vanjska politika je dostigla najnižu tačku.{{Sfn|Goldstein|1999}} Tokom 1993. međunarodna zajednica je predložila nekoliko mirovnih planova. Tuđman i rukovodstvo Herceg-Bosne prihvatili su sve, uključujući Vance-Owenov plan u januaru 1993. i Owen-Stoltenberg u julu 1993. Međutim, nije dogovoren trajni prekid vatre.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Početkom 1994. Sjedinjene Države su se sve više uključivale u rješavanje ratova. Zabrinuli su se načinom na koji je hrvatsko-bošnjački rat pomogao Srbima i izvršili pritisak na dvije strane da potpišu konačno primirje. Rat je okončan u martu 1994. potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingstonskog sporazuma]].{{Sfn|Tanner|2001}} U junu 1994. Tuđman je posjetio Sarajevo kako bi tamo otvorio hrvatsku ambasadu. Sastao se s Alijom Izetbegovićem i razgovarao o stvaranju [[Federacija Bosne i Hercegovine|Hrvatsko-muslimanske federacije]] i njenoj mogućoj konfederaciji sa Hrvatskom.<ref>{{Cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1994-06-14/news/9406150075_1_croatian-president-franjo-tudjman-bosnian-kresimir-zubak|title=Croatian President Visits Sarajevo|date=14. 6. 1994|publisher=chicagotribune|access-date=19. 7. 2015|archive-date=22. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722123848/http://articles.chicagotribune.com/1994-06-14/news/9406150075_1_croatian-president-franjo-tudjman-bosnian-kresimir-zubak|url-status=dead}}</ref> ==== Prekid vatre u Hrvatskoj ==== Uprkos znatnim poteškoćama, hrvatska diplomatija je u narednim mjesecima uspjela postići priznanje. Hrvatska je priznata od strane Evropske zajednice 15. januara 1992, a postala je članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih naroda]] 22. maja.{{Sfn|Tanner|2001}} U aprilu 1992. Washington je istovremeno priznao Hrvatsku, Sloveniju i Bosnu i Hercegovinu. Otkako je nova [[Predsjedništvo Billa Clintona|Clintonova administracija]] došla na vlast, ona je dosljedno lobirala za tvrdu liniju protiv Miloševića, političku poziciju koja se često pripisivala politici tadašnje državne sekretarke [[Madeleine Albright]].{{Sfn|Tanner|2001}} Rat je izazvao velika razaranja i indirektnu štetu u turizmu, tranzitnom saobraćaju, investicijama itd.{{Sfn|Goldstein|1999}} Predsjednik Tuđman je cijenu direktne materijalne štete procijenio na preko 20 milijardi dolara, a da Hrvatska dnevno troši 3 milijuna dolara na zbrinjavanje stotina tisuća izbjeglica.<ref>Jane Shapiro Zacek, Ilpyong J. Kim: [https://books.google.com/books?id=9-dNe9K5h20C The Legacy of the Soviet Bloc], University Press of Florida, 1997, p. 130</ref> Kada je primirje iz januara 1992. stupilo na snagu, Hrvatska se polahko oporavljala. Kako je privredna aktivnost bila u stalnom porastu, a pregovori sa čelnicima RSK-a bili beznačajni, ministar odbrane Gojko Šušak počeo je skupljati oružje pripremajući se za vojno rješenje.{{Sfn|Tanner|2001}} Tuđman je pobijedio na [[Hrvatski predsjednički izbori 1992|predsjedničkim izborima u augustu 1992.]] u prvom krugu sa 57,8% glasova.<ref>[[Dieter Nohlen|Nohlen, Dieter & P. Stöver]] (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p. 410</ref> Istovremeno su održani [[Hrvatski saborski izbori 1992|i parlamentarni izbori]] na kojima je također pobijedio HDZ. Tokom kampanje, [[Dobroslav Paraga]], ekstremno desničarski lider [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)|Hrvatske stranke prava]], optužio je Tuđmana da je izdao hrvatske interese neupuštajući se u sveobuhvatni rat sa srpskim snagama. Tuđman je pokušao marginalizirati svoju stranku zbog korištenja ustaških simbola, što je izazvalo kritike u stranoj štampi prema Hrvatskoj. Paraga je osvojio samo 5 mjesta u parlamentu i 5,4% glasova na predsjedničkim izborima.{{Sfn|Tanner|2001}}<ref>Charles Vance, Yongsun Paik: [https://books.google.com/books?id=9gGKtLTQlUcC Managing a Global Workforce: Challenges and Opportunities in International Human Resource Management], M.E. Sharpe, 2006, p. 614</ref> U januaru 1993. Hrvatska vojska je pokrenula [[Operacija Maslenica|operaciju Maslenica]] i ponovo zauzela vitalni Maslenički most koji povezuje Dalmaciju sa sjevernom Hrvatskom. Iako je Vijeće sigurnosti UN-a osudilo operaciju, nije bilo sankcija. Ova pobjeda omogućila je Tuđmanu da se suprotstavi domaćim optužbama da je bio slab u odnosima sa RSK i UN-om.{{Sfn|Tanner|2001}} Uprkos sukobima sa snagama RSK, tokom 1993. i 1994. godine opće stanje privrede se značajno poboljšalo, a nezaposlenost je postepeno opadala. Tuđman je 4. aprila 1993. imenovao [[Nikica Valentić|Nikicu Valentića]] za premijera. Koraci antiinflatorne stabilizacije 1993. uspješno su smanjili inflaciju. [[Hrvatski dinar]], koji je uveden kao prijelazna valuta, zamijenjen je [[Kuna (valuta)|kunom]] 1994.<ref>Istvan Benczes: [https://books.google.com/books?id=f4R2BgAAQBAJ Deficit and Debt in Transition: The Political Economy of Public Finances in Central and Eastern Europe], Central European University Press, 2014, p. 203</ref> Rast BDP-a dostigao je 5,9% 1994.<ref name="unstats">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Index|title=National Accounts - Analysis of Main Aggregates (AMA)|website=unstats.un.org|access-date=20. 5. 2024|archive-date=4. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104145619/http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp|url-status=live}}</ref> ==== Kraj rata ==== U maju 1995. Hrvatska vojska je pokrenula [[Operacija Bljesak|operaciju Bljesak]], svoju treću operaciju protiv RSK od prekida vatre u januaru 1992. i brzo zauzela zapadnu Slavoniju. Međunarodne diplomate izradile su [[Z-4 Plan|plan Z-4]], predlažući reintegraciju RSK u Hrvatsku. RSK bi zadržala svoju zastavu i imala bi svog predsjednika, parlament, policiju i zasebnu valutu. Iako je Tuđman bio nezadovoljan prijedlogom, vlasti RSK su ga u potpunosti odbile.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 22. jula 1995. Tuđman i Izetbegović potpisali su [[Splitska deklaracija|Splitski sporazum]] kojim su obje strane bile obavezne na "zajedničku odbranu od srpske agresije". Tuđman je ubrzo svoje riječi proveo u djelo i pokrenuo [[Operacija Ljeto '95|operaciju Ljeto '95]], koju su izvele zajedničke snage HV-a i HVO-a. Ove snage su zauzele gradove [[Glamoč]] i [[Bosansko Grahovo]] u zapadnoj Bosni, praktično izolujući Knin od Republike Srpske i SR Jugoslavije.{{Sfn|Tanner|2001}} [[Datoteka:Signing_the_Dayton_Agreement_Milosevic_Tudjman_Izetbegovic.jpg|lijevo|mini|[[Dejtonski sporazum|Dejtonski mirovni sporazum]] 21. novembra 1995.]] U 5:00&nbsp;u petak, 4. augusta 1995, Tuđman je javno odobrio napad na RSK, kodnog naziva [[Operacija "Oluja"|Operacija Oluja]]. Pozvao je [[Srpska vojska Krajine|srpsku vojsku]] i njihovo rukovodstvo u Kninu na predaju, a istovremeno je pozvao srpske civile da ostanu u svojim kućama, garantujući im njihova prava. Odluka da se uputi pravo prema Kninu, centru RSK, isplatila se i do 10 sati ujutro{{Razmaci}}5. augusta, drugog dana operacije, hrvatske snage ušle su u grad uz minimalne gubitke. Do jutra 8. augusta operacija je praktično završena, što je rezultiralo ponovnim uspostavljanjem hrvatske kontrole nad 10.400 kvadratnih kilometara teritorije. Oko 150.000–200.000 Srba je pobjeglo, a nad preostalim civilima počinjeni su razni zločini. {{Sfn|Tanner|2001}} Predsjednik Sjedinjenih Država [[Bill Clinton]] rekao je da se "nada da će se hrvatska ofanziva pokazati kao nešto što će nam dati put do brzog diplomatskog rješenja".{{Sfn|Tanner|2001}} [[Datoteka:Spomen-poprsje_Franji_Tuđmanu_u_Vukovaru.jpg|desno|mini|"Vukovski govor" predsjednika Tuđmana nakon dolaska "Vlaka mira" u [[Vukovar]], 8. lipnja 1997.: "''Pobjednik koji ne zna oprostiti sije sjeme novog zla. Hrvatski narod to ne želi, niti je to ikada želio."'', na slici: Tuđmanova bista u Vukovaru.]] Uslijedila je zajednička ofanziva HVO-a i ARBiH-a na zapadnu i sjevernu Bosnu. VRS je brzo izgubila teritoriju i bile su prisiljene na pregovore. Razgovori o mirovnom sporazumu vođeni su u [[Dayton (Ohio)|Daytonu, Ohio]].{{Sfn|Christia|2012}} Tuđman je insistirao na rješavanju pitanja istočne Slavonije pod kontrolom RSK i njenom mirnom povratku Hrvatskoj na mirovnim pregovorima u Daytonu. On je 1. novembra imao žestoku debatu sa Miloševićem, koji je negirao kontrolu nad rukovodstvom regiona. Tuđman je bio spreman ometati Daytonski sporazum i nastaviti rat ako se Slavonija ne reintegrira mirnim putem. Vojna situacija mu je dala prednost i Milošević je pristao na njegov zahtjev.{{Sfn|Holbrooke|1999}} [[Dejtonski sporazum]] je sastavljen u novembru 1995. Tuđman je bio jedan od potpisnika istog, uz rukovodstva Bosne i Hercegovine i Srbije, kojim je okončan [[rat u Bosni i Hercegovini]]. Dana 12. novembra potpisan je [[Erdutski sporazum]] sa lokalnim srpskim vlastima o povratku [[Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srijem (1995–98)|istočne Slavonije, Baranje i zapadnog Srema]] Hrvatskoj, uz dvogodišnji prelazni rok. Time je okončan rat u Hrvatskoj.{{Sfn|Goldstein|1999}} Službeni podaci o ratnoj šteti objavljeni u Hrvatskoj 1996. navode 180.000 uništenih stambenih jedinica, uništeno 25% hrvatske privrede i 27 milijardi američkih dolara materijalne štete.<ref name="Darko Zubrinic">{{Cite web|url=http://www.croatianhistory.net/etf/et112.html|title=Croatia within ex-Yugoslavia|last=Darko Zubrinic|publisher=Croatianhistory.net|access-date=7. 2. 2010|archive-date=29. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729120303/http://www.croatianhistory.net/etf/et112.html|url-status=live}}</ref> Povodom egzodusa oko 150.000 krajiških Srba iz Hrvatske, Tuđman je napomenuo da su izbjeglice otišle tako brzo da "nisu stigle ni da pokupe svoj prljavi novac i prljavo rublje".<ref>{{Cite news|last=Cohen|first=Roger|title=The World; Finally Torn Apart, The Balkans Can Hope|url=https://www.nytimes.com/1995/09/03/weekinreview/the-world-finally-torn-apart-the-balkans-can-hope.html|work=The New York Times|date=3. 9. 1995|access-date=20. 5. 2024|archive-date=22. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422160831/https://www.nytimes.com/1995/09/03/weekinreview/the-world-finally-torn-apart-the-balkans-can-hope.html|url-status=live}}</ref> Kasnije se svojim generalima hvalio: "Riješili smo srpsko pitanje... [ne]će nikada biti 12% Srba" u Hrvatskoj. "Ako ih je tri ili pet posto, to nije prijetnja hrvatskoj državi".<ref>{{Cite book|last=Travis|first=Hannibal|url=https://books.google.com/books?id=y1_e3WihYBQC&pg=PA120|title=Genocide, Ethnonationalism, and the United Nations: Exploring the Causes of Mass Killing Since 1945|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-13629-799-1|page=120}}</ref> === Poslijeratna politika === [[Datoteka:Tuđman_i_Ana_Havel.jpg|lijevo|mini|Tuđman i novinarka Ana Havel 1997. godine]] [[Datoteka:Predsjednički_izbori_u_Hrvatskoj_1997.png|mini|Općinski rezultati [[Hrvatski predsjednički izbori 1997|predsjedničkih izbora 1997]]. Tuđman je osvojio općine u plavom.]] Godine 1995. održani su [[Hrvatski saborski izbori 1995|parlamentarni izbori]] koji su rezultirali pobjedom HDZ-a sa 75 od 127 mjesta u Saboru. Tuđman je [[Zlatko Mateša|Zlatka Matešu]] imenovao šestim premijerom, koji je formirao prvu [[Kabinet Zlatka Mateše|mirnodopsku vladu nezavisne Hrvatske]]. Izbori su održani u sklopu lokalnih izbora u Zagrebu na kojima su pobijedile opozicione stranke. Tuđman je odbio dati formalnu potvrdu predloženom zagrebačkom gradonačelniku, što je dovelo do [[Zagrebačka kriza|zagrebačke krize]]. Godine 1996. održane su velike demonstracije u Zagrebu kao odgovor na oduzimanje dozvole za emitovanje [[Radio 101 (Hrvatska)|Radija 101]], radio stanice koja je bila kritična prema vladajućoj stranci.{{Sfn|Ramet|2010}} Postupanje prema medijima donijelo je kritike nekih međunarodnih organizacija.{{Sfn|Ramet|2010}} Naime, ''[[Feral Tribune]]'', tjednik hrvatski politički i satirični časopis, bio je podvrgnut nekoliko tužbi i krivičnih prijava od strane državnih službenika, kao i primoran da plati porez koji je obično rezerviran za pornografske časopise.<ref>{{Cite news|title=Tudjman tries to silence accusers|url=https://www.irishtimes.com/news/tudjman-tries-to-silence-accusers-1.159076|work=The Irish Times|date=2. 6. 1998|access-date=20. 5. 2024|archive-date=22. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422235205/https://www.irishtimes.com/news/tudjman-tries-to-silence-accusers-1.159076|url-status=live}}</ref> Pojedine opozicione stranke u Hrvatskoj zastupale su stav da je Tuđman, daleko od evropeizacije Hrvatske, odgovoran za njenu "balkanizaciju" i da se tokom svog predsjedništva ponašao kao despot. Druge stranke, naprimjer [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)|Hrvatska stranka prava]], tvrdile su da Tuđman nije bio dovoljno radikalan u odbrani hrvatske države.<ref name="Bellamy">{{Cite book|last=Bellamy|first=Alex J.|url=https://books.google.com/books?id=T3PqrrnrE5EC&q=tudman+despotism&pg=PA84|title=The formation of Croatian national identity: a centuries-old dream|publisher=[[Manchester University Press]]|year=2003|isbn=0-7190-6502-X|page=84|access-date=4. 2. 2011}}</ref> Hrvatska je postala članica [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] 6. novembra 1996.<ref>{{Cite web|url=http://www.mvep.hr/en/foreign-politics/multilateral-relationsold/council-of-europe-(ce)/relations-between-croatia-and-the-council-of-europe-/|title=Chronology of Croatia's accession to the Council of Europe|website=mvep.hr|publisher=Republic of Croatia Ministry of Foreign and European Affairs|access-date=20. 5. 2024|archive-date=27. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227231105/http://www.mvep.hr/en/foreign-politics/multilateral-relationsold/council-of-europe-(ce)/relations-between-croatia-and-the-council-of-europe-/|url-status=live}}</ref> U januaru 1998. Istočna Slavonija službeno je reintegrirana u Hrvatsku.{{Sfn|Ramet|2010}} U februaru 1998. Tuđman je ponovno izabran za predsjednika HDZ-a. Početak godine obilježio je veliki sindikalni protest u Zagrebu, zbog čega je vlada u aprilu usvojila zakon kojim se reguliraju javna okupljanja i demonstracije.<ref>Taylor & Francis Group: [https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC Europa World Year], Taylor & Francis, 2004, p. 1339</ref> Nakon rata, Tuđman je predlagao da se posmrtni ostaci ubijenih tokom [[Masakr u Bleiburgu|masakra u Bleiburgu]] donesu i polože u [[Koncentracijski logor Jasenovac|Jasenovac]], od čega je kasnije odustao. Ova ideja je uključivala sahranu ustaških trupa, antifašističkih partizana i svih civila zajedno, a inspirirana je [[Valle de los Caídos]] generala [[Francisco Franco|Francisca Franka]].<ref name="Milekic1">{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2017/10/11/why-croatia-s-president-tudjman-imitated-general-franco-10-12-2017/|title=Why Croatia's President Tudjman Imitated General Franco|last=Milekic|first=Sven|date=11. 10. 2017|website=BalkanInsight.com|publisher=BIRN|access-date=20. 5. 2024|archive-date=10. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210213414/https://balkaninsight.com/2017/10/11/why-croatia-s-president-tudjman-imitated-general-franco-10-12-2017/|url-status=live}}</ref> Prethodno je imenovao [[Ustaše|ustaškog]] dužnosnika [[Vinko Nikolić|Vinka Nikolića]] u Hrvatski sabor,<ref>{{Cite news|title=Fascists Reborn as Croatia's Founding Fathers|url=https://www.nytimes.com/1997/04/12/world/fascists-reborn-as-croatia-s-founding-fathers.html|work=[[The New York Times]]|date=12. 4. 1997|access-date=20. 5. 2024|archive-date=12. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412193749/https://www.nytimes.com/1997/04/12/world/fascists-reborn-as-croatia-s-founding-fathers.html|url-status=live}}</ref> a njegova uprava je više ulica nazvala po ustaškom političaru [[Mile Budak|Miletu Budaku]].<ref>{{Cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The Three Yugoslavias State-Building and Legitimation, 1918-2005|date=2006|publisher=Indiana University Press|page=389}}</ref> Tuđman je 1998. godine tvrdio da je njegov program nacionalnog pomirenja spriječio građanski rat u Hrvatskoj tokom raspada Jugoslavije.{{Sfn|Ramet|2010}} === Zdravstveni problemi i smrt === Tuđmanu je 1993. dijagnosticiran rak. Njegovo opće zdravstveno stanje se pogoršalo do kasnih 1990-ih. Posljednji put se pojavio u javnosti 1. novembra 1999. Opozicione stranke su tokom hospitalizacije optuživale vladajući [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] da skriva činjenicu da je Tuđman već mrtav i da vlasti taje njegovu smrt kako bi osvojio više mandata na predstojećim [[Hrvatski saborski izbori 2000|općim izborima u januaru 2000]]. Tuđmanova smrt službeno je proglašena 10. decembra 1999.<ref name="Death">{{Cite news|date=11. 12. 1999|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/559712.stm|title=Croats mourn Croatian president|work=BBC News|quote=His organs did not function properly, he was taken off the life support system he had been attached to since his November surgery. Tudjman died at 23:14 (22:14 GMT) on Friday [10 Dec] at the Dubrava clinic in the capital Zagreb, a government spokesman said.|access-date=20. 5. 2024|archive-date=13. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713152211/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/559712.stm|url-status=live}} [http://archives.cnn.com/1999/WORLD/europe/12/13/croatia.tudjman.02/index.html Death of Tudjman] {{Webarchive}}, cnn.com; 13 December 1999; accessed 16 May 2015.</ref> == Haški tribunal == [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY) osnovale su [[Ujedinjene nacije]] 1993. godine. Iako je hrvatska vlada usvojila zakon o saradnji sa Haškim tribunalom, od 1997. odnosi između MKSJ i Hrvatske su se pogoršali. Tuđman je 1999. kritikovao rad MKSJ-a, dok je glavna tužiteljica MKSJ-a [[Louise Arbor|Louise Arbour]] izrazila nezadovoljstvo saradnjom Hrvatske s Tribunalom.<ref>Alan Carling: ''Globalization and Identity: Development and Integration in a Changing World'', I.B. Tauris, 2006, p. 170</ref> Za Tuđmanovog života, ni [[Richard Goldstone]] ni Arbour, prvi glavni tužioci ICTY-a, navodno nisu razmišljali o podizanju optužnice protiv njega. Godine 2002. nova tužiteljica MKSJ-a, [[Carla del Ponte]], rekla je u intervjuu da bi optužila Tuđmana da nije umro 1999.<ref>Klaus Bachmann, Aleksandar Fatić: ''The UN International Criminal Tribunals: Transition Without Justice?'', Routledge, 2015, p. 131</ref> Graham Blewitt, viši tužilac Tribunala, rekao je agenciji [[Agencija Frans pres|AFP]] da bi "bilo dovoljno dokaza da se optuži predsjednik Tuđman da je još živ".<ref>{{Cite web|url=http://www.rferl.org/content/Article/1142280.html|title=Tudjman would have been charged by war crimes tribunal|date=10. 11. 2000|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=23. 12. 2008|archive-date=14. 12. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081214215117/http://www.rferl.org/content/Article/1142280.html|url-status=live}}</ref> Britanska televizija [[Kanal 4|Channel 4]] je 2000. emitovala prilog o snimcima Franje Tuđmana u kojima je navodno govorio o podjeli Bosne i Hercegovine sa Srbima nakon Dejtonskog sporazuma. Tvrdili su da im je tadašnji predsjednik Hrvatske [[Stjepan Mesić]] dao uvid u 17.000 transkripata. Mesić, koji je naslijedio Tuđmana na mjestu predsjednika Hrvatske, i njegov Ured negirali su davanje bilo kakvog transkripta britanskim novinarima i nazvao izvještaj "senzacionalističkom pričom koja nema veze s istinom".<ref>{{Cite news|url=http://arhiv.slobodnadalmacija.hr/20001103/novosti.htm|title=Britanci su od Mesića dobili samo intervju, ne i transkripte|trans-title=The British only got an interview from Mesić, not the transcripts|date=3. 11. 2000|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=20. 5. 2024|archive-date=23. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023064322/http://arhiv.slobodnadalmacija.hr/20001103/novosti.htm|url-status=live}}</ref> Na [[Suđenje Gotovini i dr|suđenju Gotovini]], prvostepenom presudom, Sudsko vijeće je utvrdilo da je Tuđman bio ključni učesnik u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]], čiji je cilj bio trajno uklanjanje srpskog civilnog stanovništva sa teritorije Republike Srpske Krajine i ponovo ga naseliti Hrvatima.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/sid/10633|title=TPIY: Tribunal Convicts Gotovina and Markač, Acquits Čermak|publisher=ICTY|access-date=15. 5. 2015|archive-date=19. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060559/http://www.icty.org/sid/10633|url-status=live}}</ref> U novembru 2012, Apelacioni sud MKSJ-a poništio je osuđujuće presude [[Mladen Markač|Mladenu Markaču]] i [[Ante Gotovina|Anti Gotovini]], oslobodio dvojicu bivših generala i zaključio da nije bilo planirane deportacije srpske manjine i udruženog zločinačkog poduhvata hrvatskog rukovodstva.<ref name="BBC-2012-11-16">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20352187|work=[[BBC News]]|title=Hague war court acquits Croat Generals Gotovina and Markac|date=16. 11. 2012|access-date=16. 11. 2012|archive-date=16. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116131955/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20352187|url-status=live}}</ref> U maju 2013. godine MKSJ je prvostepenom presudom u suđenju [[Jadranko Prlić|Prliću]] i dr. utvrdio da su Tuđman, Bobetko i Šušak učestvovali u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]] protiv nehrvatskog stanovništva Bosne i Hercegovine. Većinom je presudilo da je svrha toga da se Herceg-Bosna ''de facto'' pridruži Hrvatskoj.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/sid/11324|title=Six Senior Herceg-Bosna Officials Convicted|date=29. 5. 2013|publisher=icty.org|access-date=20. 5. 2024|archive-date=19. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019035808/http://www.icty.org/sid/11324|url-status=live}}</ref> Sudija Jean-Claude Antoanetti, predsjedavajući na suđenju, donio je izdvojeno mišljenje u kojem je osporio pojam udruženog zločinačkog poduhvata i ocijenio da Tuđmanovi planovi u vezi s Bosnom i Hercegovinom nisu u suprotnosti sa stavom međunarodne zajednice.<ref>{{Cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-6.pdf |title=Separate and Partially Dissenting Opinion of Presiding Judge Jean-Claude Antonetti |access-date=20. 5. 2024 |archive-date=4. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004115611/http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-6.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.novilist.hr/Vijesti/Svijet/Sudac-Antonetti-osporava-udruzeni-zlocinacki-pothvat-Tudman-se-nikada-nije-suprostavljao-medunarodnoj-zajednici|title=Sudac Antonetti osporava 'udruženi zločinački pothvat': Tuđman se nikada nije suprostavljao međunarodnoj zajednici|date=30. 5. 2013|publisher=novilist.hr|access-date=19. 7. 2015}}</ref> Dana 19. jula 2016. Žalbeno vijeće je u ovom predmetu objavilo da "Pretresno vijeće nije donijelo eksplicitne zaključke u vezi sa [Tuđmanovim, Šuškovim i Bobetkovim] učešćem u UZP-u i nije proglasilo [njih] krivim ni za jedan zločin."<ref>{{Cite web|url=https://eblnews.com/news/croatia/ministry-icty-confirms-croatia-wasnt-responsible-29777|title=Ministry: ICTY confirms Croatia wasn't responsible|date=19. 7. 2016|website=EBL News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311063609/https://eblnews.com/news/croatia/ministry-icty-confirms-croatia-wasnt-responsible-29777|archive-date=11. 3. 2021|url-status=dead|access-date=29. 11. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eblnews.com/news/croatia/icty-denies-croatias-request-be-included-prlic-et-al-appeal-29747|title=ICTY denies Croatia's request to be included in Prlic et al appeal|date=19. 7. 2016|website=EBL News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308160824/https://eblnews.com/news/croatia/icty-denies-croatias-request-be-included-prlic-et-al-appeal-29747|archive-date=8. 3. 2021|url-status=dead|access-date=29. 11. 2017}}</ref> Dana 29. novembra 2017, ne pripisujući Tuđmanu ikakve zločine, Žalbeno vijeće je u ovom predmetu potvrdilo osuđujuće presude šestorici čelnika Herceg-Bosne i HVO-a i zaključilo da je on dijelio njihov udruženi zločinački poduhvat "uspostavljanja hrvatskog entiteta koji je rekonstruirao [[Banovina Hrvatska|ranije granice]] i koji je omogućio [[Velika Hrvatska|ponovno ujedinjenje hrvatskog naroda]]" koje bi se izvršilo etničkim čišćenjem bosanskih Muslimana.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/acjug/en/171129-judgement-summary.pdf|title=Summary of Judgement|date=29. 11. 2017|website=ICTY|page=7|access-date=20. 5. 2024|archive-date=10. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410213222/http://www.icty.org/x/cases/prlic/acjug/en/171129-judgement-summary.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/en/press/statement-of-the-office-of-the-prosecutor-in-relation-to-the-judgement-in-the-case-prosecutor|title=Statement of the Office of the Prosecutor in relation to the judgement in the case Prosecutor vs. Jadranko Prlić et al.|date=29. 11. 2017|website=ICTY.org|publisher=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|access-date=20. 5. 2024|archive-date=11. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711102656/https://www.icty.org/en/press/statement-of-the-office-of-the-prosecutor-in-relation-to-the-judgement-in-the-case-prosecutor|url-status=live}}</ref> == Ostavština == [[Datoteka:Franjo_Tuđman_Mirogoj.JPG|lijevo|mini|Tuđmanove povijesne riječi uklesane su na njegovom posljednjem počivalištu: " ''Uvijek i sve za Hrvatsku, a našu jedinu i vječnu Hrvatsku za ništa!'' "]] [[Datoteka:Tudjman_grave_mirogoj.jpg|desno|mini|Tuđmanov grob na groblju [[Mirogoj]]]] [[Datoteka:20130605_Split_06.jpg|desno|mini|Tuđmanov kip u [[Split]]u]] Tuđman je prema mišljenju pristaša zaslužan za stvaranje temelja za nezavisnu Hrvatsku i pomoć zemlji da se odmakne od komunizma. Ponekad mu se daju titule "otac nacije" zbog njegove uloge u postizanju nezavisnosti zemlje. Njegovo naslijeđe je još uvijek snažno u mnogim dijelovima Hrvatske, kao i u dijelovima Bosne i Hercegovine s hrvatskom većinom; u nekim gradovima nazvane po njemu postoje škole, trgovi i ulice, a postavljene su i statue. U decembru 2006. po njemu je nazvan veliki trg u blizini [[Ilica|Ilice]] u zagrebačkom kvartu [[Črnomerec]].<ref name="rawstory">{{Cite news|title=Tudjman gets his square in Zagreb|url=http://rawstory.com/news/2006/Tudjman_gets_his_square_in_Zagreb_12222006.html|agency=dpa German Press Agency|publisher=Raw Story Media|date=22. 12. 2006|access-date=26. 9. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127134103/http://rawstory.com/news/2006/Tudjman_gets_his_square_in_Zagreb_12222006.html|archive-date=27. 11. 2007}}</ref> U junu 2015. [[Siniša Hajdaš Dončić]], ministar pomorskog prometa i infrastrukture, rekao je da će rekonstruirani i nadograđeni [[Aerodrom "Franjo Tuđman"|zagrebački aerodrom]] nositi ime Tuđmana.<ref>{{Cite web|url=http://dalje.com/en-croatia/minister-says-upgraded-zagreb-airport-to-be-named-after-tudjman/548587|title=Minister says upgraded Zagreb airport to be named after Tudjman|publisher=dalje.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721181407/http://dalje.com/en-croatia/minister-says-upgraded-zagreb-airport-to-be-named-after-tudjman/548587|archive-date=21. 7. 2015|url-status=dead|access-date=19. 7. 2015}}</ref> Njegov predsjednički mandat neki su posmatrači kritički nazivali [[Autoritarizam|autoritarnim]].<ref name="Sadkovich20102">{{Cite journal|last=Sadkovich|first=James J.|year=2010|title=Forging Consensus: How Franjo Tuđman Became an Authoritarian Nationalist|url=https://hrcak.srce.hr/67472|journal=Review of Croatian History|volume=VI|issue=1|pages=7–13|ref=none|access-date=14. 5. 2024|archive-date=7. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907134612/https://hrcak.srce.hr/67472|url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Competitive Authoritari2">{{Cite journal|last=Levitski|first=Steven|last2=Way|first2=Lucan|date=april 2002|title=The Rise of Competitive Authoritarianism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-democracy_2002-04_13_2/page/51|journal=Journal of Democracy|volume=13|issue=2|pages=51–65|doi=10.1353/jod.2002.0026}}</ref><ref name="Living in the past: Franjo Tudjman'2">{{Cite journal|last=Deago|first=Hedl|date=mart 2000|title=Living in the past: Franjo Tudjman's Croatia|journal=Journal of Democracy|volume=99|issue=635|pages=104–09}}</ref> Goldstein negativno gleda na Tuđmanovu poslijeratnu politiku, napominjući da je "između zdravog nacionalizma i šovinizma izabrao šovinizam, između tržišne ekonomije i klijentelizma izabrao je ovo drugo. Umjesto kulta slobode, odabrao je kult države. Između modernosti i otvorenosti prema svijetu, odabrao je tradicionalizam, koban izbor za malu državu poput Hrvatske koja se treba otvoriti radi razvoja.<ref name="Milekic2">{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/12/10/franjo-tudjman-strongman-obsessed-with-forging-croatias-independence/|title=Franjo Tudjman: Strongman Obsessed with Forging Croatia's Independence|last=Milekic|first=Sven|date=10. 12. 2019|website=BalkanInsight|publisher=BIRN|access-date=20. 5. 2024|archive-date=21. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521065046/https://balkaninsight.com/2019/12/10/franjo-tudjman-strongman-obsessed-with-forging-croatias-independence/|url-status=live}}</ref>[[Datoteka:Dr. Franjo Tuđman - poprsje u Novalji.jpg|mini|180px|Spomen-bista dr Franje Tuđmana na trgu u [[Novalja|Novalji]]]] ==Djela== *"Velike ideje i mali narodi", 1969. *"Nacionalno pitanje u savremenoj Evropi", 1981. ==Literatura== *Nenad Ivanković: Predsjedniče, što je ostalo? *Simpozij: Tuđman-neoproštena pobjeda, Zagreb 2003 *Antonio Soave: Moja voljena Hrvatska, Zagreb 2002 *Zdravko Tomac:Predsjednik: protiv krivotvorina i zaborava, 2004 *Darko Hudelist: Tuđman: biografija, 2004 == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20050905213142/http://www.hdz.hr/wbs/w3b.exe/_hr/5/34/80 Franjo Tuđman- kratka biografija] *[https://web.archive.org/web/20050409131541/http://www.hrt.hr/tudjman/ Franjo Tuđman-povjesničar i državnik] *[https://web.archive.org/web/20160309232935/http://slobodanpraljak.com/tudjman-govori_i_intervjui.html Tuđman-govori i interviewi] {{Predsjednici SR Hrvatske}} {{Predsjednici Hrvatske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Tuđman, Franjo}} [[Kategorija:Rođeni 1922.]] [[Kategorija:Umrli 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Veliko Trgovišče]] [[Kategorija:Hrvatski političari]] [[Kategorija:Hrvatska demokratska zajednica]] [[Kategorija:Hrvatski komunisti]] [[Kategorija:Hrvatski historičari]] [[Kategorija:Jugoslavenski historičari]] [[Kategorija:Hrvatski partizani]] [[Kategorija:Generali Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Hrvatsko proljeće]] [[Kategorija:Hrvatski disidenti]] [[Kategorija:Jugoslavenski disidenti]] [[Kategorija:Politički zatvorenici SFRJ]] [[Kategorija:Članovi HAZU]] [[Kategorija:Nosioci Partizanske spomenice 1941.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena partizanske zvijezde]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za vojne zasluge]] qlinzo1as1ueb7r1yg1gh7m4f0yc1d0 0 7626 3939184 3917688 2026-11-06T10:17:37Z Panasko 146730 3939184 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:Sputnik asm.jpg|mini|4. oktobar: Počinje program Sputnjik, prvi satelit lansiran u svemir.]] '''1957.''' (MCMLVII) bila je uobičajena godina koja je počela u utorak po gregorijanskom kalendaru, 1957. godina nove ere (CE) i ''Anno Domini'' (AD), 957. godina 2. milenija, 57. godina 20. stoljeća i osma godina 1950-ih. == Događaji == * Objavljen roman [[Vladan Desnica|Vladana Desnice]] ''[[Proljeća Ivana Galeba]]''. * Likovna grupa Mediala stvara fantastičko-figurativni nadrealizam, a naivna umjetnost ponovo je predmet interesovanja. * Ukinute vize za ulazak stranaca u Jugoslaviju. Istovremeno, granice se otvaraju za građane koji odlaze na rad u zapadne zemlje. * Prve [[Podravka|Podravkine]] krem-supe u vrećicama. * [[22. februar]] – Osnovana [[Srednja muzička škola Tuzla|Srednja muzička škola]] u [[Tuzla|Tuzli]]. * [[28. februar]] – Održana [[14. dodjela "Zlatnog globusa"]]. * [[25. mart]] – Potpisivanjem [[Rimski ugovor|Rimskog ugovora]] osnovana [[Evropska ekonomska zajednica]]. * [[22. august]] – U [[Baden]]u započelo prvo [[Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo 1957.|Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo]]. * [[4. oktobar]] – Lansiran prvi [[vještački satelit]] [[Sputnjik]] 1. * [[6. novembar]] – [[Felix Gailard]] postao premijer [[Francuska|Francuske]]. * [[15. novembar]] – Izborno tijelo za izbor reisul-uleme izabralo [[Sulejman Kemura|Sulejmana Kemuru]] za reisul-ulemu Islamske zajednice. == Rođeni == === Januar=== * [[18. januar]] – [[Celestino Midali]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac * [[22. januar]] – [[Mustafa Hajrulahović]], general [[Armija RBiH|Armije RBiH]] * [[23. januar]] – [[Charles MacIvor (biatlonac)|Charles MacIvor]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[27. januar]] – [[Janick Gers]], gitarist grupe [[Iron Maiden]] * [[28. januar]] – [[Mirjana Karanović]], jugoslavenska i [[srbija]]nska [[Glumci|glumica]] * [[29. januar]] – [[Toivo Mäkikyrö]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac === Februar === * [[18. februar]] – [[Mate Bulić]], bosanskohercegovački pop i folk pjevač === Mart === * [[3. mart]] ** [[Yoshinobu Murase]], [[japan]]ski olimpijski [[biatlon]]ac. ** [[Peter Zelinka]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[1957]] – [[Jon Engen]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] norveškog porijekla * [[11. mart]] – [[Qasem Soleimani]], [[iran]]ski general-major [[Iranska revolucionarna garda|Iranske revolucionarne garde]] * [[19. mart]] – [[Risto Punkka]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[29. mart]] – [[Christopher Lambert]], francuski glumac i [[filmski producent]] === April === * [[13. april]] ** [[Amy Goodman]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[Novinarstvo|novinarka]] ** [[Zdravko Stojnić]], [[SFRJ|jugoslavenski]] olimpijac i član [[bob]]-reprezentacije * [[18. april]] – [[Ferida Duraković]], bosanskohercegovačka [[pjesnik]]inja === Maj === * [[10. maj]] ** [[Sid Vicious]], britanski pjevač ** [[Vladimir Aljikin]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[biatlon]]ac i [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u biatlonu. * [[22. maj]] – [[Harri Stojka]], [[Austrija|austrijski]] gitarist, kompozitor, aranžer, vođa sastava, pjevač, [[džez]] muzičar === Juni === * [[6. juni]] – [[Stefano Braschi]], italijanski nogometni sudija * [[21. juni]] ** [[Kjell Søbak]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac ** [[Tapio Piipponen]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[23. juni]] – [[Frances McDormand]], američka glumica * [[25. juni]] – [[Vladimir Todaşcă]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac === Juli === === August === * [[7. august]] – [[Sabit Hadžić]], bosanskohercegovački košarkaš i trener * [[10. august]] – [[Hasan Čengić]], bošnjački političar i imam * [[17. august]] – [[Alen Islamović]], bosanskohercegovački rock-pjevač * [[24. august]] – [[Stephen Fry]], [[Engleska|engleski]] [[komedija|komičar]], [[glumac]], pisac i aktivist === Septembar === * [[11. septembar]] – [[Preben Elkjær Larsen]], danski [[nogomet]]aš * [[12. septembar]] – [[Hans Zimmer]], [[Njemačka|njemački]] [[kompozitor]] [[Filmska muzika|filmske muzike]] i [[muzički producent]] * [[25. septembar]] – [[Michael Madsen]], američki glumac === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Faruk Hadžibegić]], bosanskohercegovački nogometaš i trener * [[13. oktobar]] – [[Andrej Lanišek]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[biatlon]]ac === Novembar === * [[12. novembar]] – [[Ivan Šuker]], hrvatski političar === Decembar === == Umrli == * [[20. januar]] – [[James Brendan Connolly]], američki atletičar, prvi olimpijski pobjednik Igara modernog doba * [[8. februar]] – [[John von Neumann]], mađarski matematičar, fizičar i izumitelj * [[2. maj]] – [[Joseph McCarthy]], američki političar * [[21. juni]] – [[Johannes Stark]], njemački fizičar * [[19. juli]] – [[Curzio Malaparte]], italijanski književnik i publicist * [[11. septembar]] – [[Mary Proctor]], britansko-američka popularizatorica [[Astronomija|astronomije]] * [[20. septembar]] – [[Jean Sibelius]], finski [[kompozitor]] * [[26. oktobar]] – [[Gerty Cori]], češko-austrijsko-američka biohemičarka == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Chen Ning Yang]], [[Kina]] / [[SAD]] ** [[Tsung-Dau Lee]], [[Kina]] / [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Alexander Todd]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Daniel Bovet]], [[Italija]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Albert Camus]], [[Francuska]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Lester Bowles Pearson]], [[Kanada]] {{Commonscat|1957}} {{Normativna kontrola}} rmrltdwq6gwrtovoykvv150i3eec61p 0 7688 3939188 3918528 2026-11-06T10:19:41Z Panasko 146730 3939188 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1922.''' (MCMXXII) je bila uobičajena godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1922. nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 922. od 2. milenija, 22. godina 20. stoljeća i treća godina 1920-ih. Od početka 1922, gregorijanski kalendar je bio 13 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == === Januar=== === Februar === === Mart === === April === * [[3. april]] – [[Josif Staljin]] naslijedio [[Vladimir Lenjin|Vladimira Lenjina]] na čelu [[SSSR]]-a; === Maj === === Juni === === Juli === * [[3. juli]] – Započela [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prva zemaljska konferencija]] [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]] u [[Beč]]u u [[Austrija]]; * [[17. juli]] – Završena [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prva zemaljska konferencija]] [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]] u [[Beč]]u u [[Austrija]]; === August === === Septembar === === Oktobar === * [[28. oktobar]] ** [[Benito Mussolini|Mussolinijev]] marš na [[Rim]]. ** [[Crvena armija]] okupirala [[Vladivostok]]; === Novembar === * [[14. novembar]] – [[BBC]] započeo s radio emitiranjem u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] * [[17. novembar]] – [[Mehmed VI]], bivši otomanski sultan, odlazi u egzil u Italiju * [[26. novembar]] – U Dolini kraljeva u [[egipat|Egiptu]], britanski arheolozi [[Howard Carter]] i [[Lord Carnarvon]] prvi put otvorili grobnicu faraona [[Tutankhamon]]a === Decembar === == 1922. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[17. januar]] – [[Betty White]], američka glumica i [[pjevanje|pjevačica]] === Februar === [[2. februar]] – [[Stojanka Mutafova]], bugarska glumica === Mart === * [[1. mart]] – [[Yitzhak Rabin]], izraelski političar i državnik, dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za mir|za mir]] * [[13. mart]] – [[Herta Kuna]], [[hrvatska]] i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[filologija|filologinja]] i [[historičar]]ka === April === * [[3. april]] – [[Doris Day]], američka glumica i pjevačica * [[10. april]] – [[Vesna Parun]], hrvatska pjesnikinja i prevoditeljica * [[16. april]] – [[Leo Tindemans]], belgijski političar, 43. premijer Belgije * [[21. april]] – [[Nazim Hakkani]], glavni poglavar nakšibendijskog tarikata * [[23. april]] – [[Fadil Hadžić]], režiser i scenarist * [[28. april]] – [[Pál Sajgó]], [[Mađarska|mađarski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] === Maj === * [[2. maj]] – [[Anatolij Dimarov]], ukrajinski književnik. * [[14. maj]] – [[Franjo Tuđman]], hrvatski državnik i historičar, prvi predsjednik samostalne Republike Hrvatske * [[15. maj]] – [[Hiuaz Dospanova]], kazahstanska pilotkinja * [[20. maj]] – [[Krešo Golik]], hrvatski filmski i TV-režiser * [[27. maj]] – [[Christopher Lee]], britanski glumac === Juni === * [[3. juni]] – [[Alain Resnais]], francuski režiser * [[10. juni]] - [[Omer Behmen]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] === Juli === * [[11. juli]] – [[Antica Menac]], hrvatska lingvistica * [[18. juli]] – [[Ico Voljevica]], bosanskohercegovački i jugoslavenski slikar i karikaturista * [[22. juli]] – [[Serafima Ljuljakina]], sovjetska i [[Mordovija|mordovska]] kompozitoristica, književnica i pjesnikinja na [[Erzjanski jezik|erzjanskom jeziku]] * [[27. juli]] – [[Norman Lear]], američki scenarist i producent === August === * [[6. august]] – [[Zlata Grebo]], bosanskohercegovački sociolog * [[20. august]] – [[Bogdan Bogdanović]], srpski i jugoslavenski arhitekta, umjetnik i filozof * [[30. august]] – [[Lionel Murphy]], australijski političar === Septembar === * [[2. septembar]] – [[Arthur Ashkin]], američki naučnik i nobelovac * [[29. septembar]] – [[Olga Jevrić]], srbijanska kiparka === Oktobar === === Novembar === * [[9. novembar]] – [[Maja Bošković-Stulli]], hrvatska književnica * [[16. novembar]] – [[José Saramago]], portugalski književnik i dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za književnost|za književnost]] === Decembar === * [[12. decembar]] – [[Emilia Pisani Belserene]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja * [[24. decembar]] – [[Ava Gardner]], američka filmska glumica == Umrli == * [[22. januar]] – [[Fredrik Bajer]], danski političar i pisac * [[2. august]] – [[Alexander Graham Bell]], britansko-američki izumitelj * [[18. novembar]] – [[Marcel Proust]], francuski književnik == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Niels Bohr]], [[Danska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Francis W. Aston]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Archibald V. Hill]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Otto Meyerhof]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Jacinte Benavente]], [[Španija]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Fridtjof Nansen]], [[Norveška]] {{Commonscat|1922|1922.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} e4glq0zb1i4wblcydgnm41nn1kvt0mu 3939191 3939188 2026-11-06T10:20:26Z Panasko 146730 3939191 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1922.''' (MCMXXII) je bila uobičajena godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1922. nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 922. od 2. milenija, 22. godina 20. stoljeća i treća godina 1920-ih. Od početka 1922, gregorijanski kalendar je bio 13 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == === Januar=== === Februar === === Mart === === April === * [[3. april]] – [[Josif Staljin]] naslijedio [[Vladimir Lenjin|Vladimira Lenjina]] na čelu [[SSSR]]-a; === Maj === === Juni === === Juli === * [[3. juli]] – Započela [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prva zemaljska konferencija]] [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]] u [[Beč]]u u [[Austrija]]; * [[17. juli]] – Završena [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prva zemaljska konferencija]] [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]] u [[Beč]]u u [[Austrija]]; === August === === Septembar === === Oktobar === * [[28. oktobar]] ** [[Benito Mussolini|Mussolinijev]] marš na [[Rim]]. ** [[Crvena armija]] okupirala [[Vladivostok]]; === Novembar === * [[14. novembar]] – [[BBC]] započeo s radio emitiranjem u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] * [[17. novembar]] – [[Mehmed VI]], bivši otomanski sultan, odlazi u egzil u Italiju * [[26. novembar]] – U Dolini kraljeva u [[egipat|Egiptu]], britanski arheolozi [[Howard Carter]] i [[Lord Carnarvon]] prvi put otvorili grobnicu faraona [[Tutankhamon]]a === Decembar === == 1922. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[17. januar]] – [[Betty White]], američka glumica i [[pjevanje|pjevačica]] === Februar === [[2. februar]] – [[Stojanka Mutafova]], bugarska glumica === Mart === * [[1. mart]] – [[Yitzhak Rabin]], izraelski političar i državnik, dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za mir|za mir]] * [[13. mart]] – [[Herta Kuna]], [[hrvatska]] i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[filologija|filologinja]] i [[historičar]]ka === April === * [[3. april]] – [[Doris Day]], američka glumica i pjevačica * [[10. april]] – [[Vesna Parun]], hrvatska pjesnikinja i prevoditeljica * [[16. april]] – [[Leo Tindemans]], belgijski političar, 43. premijer Belgije * [[21. april]] – [[Nazim Hakkani]], glavni poglavar nakšibendijskog tarikata * [[23. april]] – [[Fadil Hadžić]], režiser i scenarist * [[28. april]] – [[Pál Sajgó]], [[Mađarska|mađarski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] === Maj === * [[2. maj]] – [[Anatolij Dimarov]], ukrajinski književnik. * [[14. maj]] – [[Franjo Tuđman]], hrvatski državnik i historičar, prvi predsjednik samostalne Republike Hrvatske * [[15. maj]] – [[Hiuaz Dospanova]], kazahstanska pilotkinja * [[20. maj]] – [[Krešo Golik]], hrvatski filmski i TV-režiser * [[27. maj]] – [[Christopher Lee]], britanski glumac === Juni === * [[3. juni]] – [[Alain Resnais]], francuski režiser * [[10. juni]] ** [[Judy Garland]], američka glumica ** [[Omer Behmen]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] === Juli === * [[11. juli]] – [[Antica Menac]], hrvatska lingvistica * [[18. juli]] – [[Ico Voljevica]], bosanskohercegovački i jugoslavenski slikar i karikaturista * [[22. juli]] – [[Serafima Ljuljakina]], sovjetska i [[Mordovija|mordovska]] kompozitoristica, književnica i pjesnikinja na [[Erzjanski jezik|erzjanskom jeziku]] * [[27. juli]] – [[Norman Lear]], američki scenarist i producent === August === * [[6. august]] – [[Zlata Grebo]], bosanskohercegovački sociolog * [[20. august]] – [[Bogdan Bogdanović]], srpski i jugoslavenski arhitekta, umjetnik i filozof * [[30. august]] – [[Lionel Murphy]], australijski političar === Septembar === * [[2. septembar]] – [[Arthur Ashkin]], američki naučnik i nobelovac * [[29. septembar]] – [[Olga Jevrić]], srbijanska kiparka === Oktobar === === Novembar === * [[9. novembar]] – [[Maja Bošković-Stulli]], hrvatska književnica * [[16. novembar]] – [[José Saramago]], portugalski književnik i dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za književnost|za književnost]] === Decembar === * [[12. decembar]] – [[Emilia Pisani Belserene]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja * [[24. decembar]] – [[Ava Gardner]], američka filmska glumica == Umrli == * [[22. januar]] – [[Fredrik Bajer]], danski političar i pisac * [[2. august]] – [[Alexander Graham Bell]], britansko-američki izumitelj * [[18. novembar]] – [[Marcel Proust]], francuski književnik == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Niels Bohr]], [[Danska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Francis W. Aston]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Archibald V. Hill]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Otto Meyerhof]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Jacinte Benavente]], [[Španija]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Fridtjof Nansen]], [[Norveška]] {{Commonscat|1922|1922.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} cnwjxok74ah6cyqaj5ae12eb7wdx86o 0 9617 3939110 3903872 2026-11-05T19:58:17Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Antikomunisti]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939110 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Francisco Franco Bahamonde | slika = RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE (adjusted levels).jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1892|12|4}} | mjesto_rođenja = Ferrol, Španija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1975|11|20|1892|12|4}} | mjesto_smrti = Madrid, Španija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo''', poznatiji kao '''''Generalísimo''''' '''Francisco Franco''' ([[Ferrol]], 4. decembra 1892. - [[Madrid]], 20. novembra 1975.), španski političar i diktator, vođa [[Španija|Španije]] od 1939. do 1975.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Francisco-Franco|title=Francisco Franco {{!}} ruler of Spain|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=8. 4. 2018}}</ref> Njegova je vladavina poznata po fokusiranju na španski nacionalizam, imperijalističkim težnjama, centralizmu i tradicionalnim vrijednostima.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | authorlink = | coauthors = | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> Nakon uspješne vojne karijere dobio je čin [[general]]a. Borio se u [[Maroko|Maroku]] i ugušio je socijalističke ustanke u [[Španija|Španiji]] protiv konzervativne vlade. U [[septembar|septembru]] 1936., nakon općih izbora na kojim su socijalisti pobijedili, Franco je poveo neuspješni vojni udar protiv republikanske vlade. Udar je prerastao u [[Španski građanski rat]] u kojem su se sukobili Francovi [[Falanga (stranka)|Falangisti]] protiv republikanaca. Nakon pobjede u ratu, Franco je postao [[Spisak španskih vladara|vođa države]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Franco je zadržao neutralnost iako je u određenoj mjeri pomagao [[Treći Reich|Trećem Reichu]] i Fašističkoj Italiji u ratu sa [[SSSR]]-om. Od 1947. Franco je ''de facto'' bio [[regent]] Španije, u kojoj je uveo [[diktatura|diktaturu]] u kojoj je ugnjetavao neistomišljenike, a sa političkom opozicijom sukobio se silom. Nakon njegove smrti, Španija je postala demokratska zemlja, no sjećanje na Franca i do danas ostaje kontroverza - neki ga pamte kao pravednog i dobrog vođu, dok ga drugi pamte kao strogog diktatora. {{stub-biog}} == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat}} {{Hladni rat}} {{Osobe Hladnog rata}} {{DEFAULTSORT:Franco, Francisco}} [[Kategorija:Španski političari]] [[Kategorija:Rođeni 1892.]] [[Kategorija:Umrli 1975.]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Biografije, Ferrol]] [[Kategorija:Antikomunisti]] g3kj1z8m2qq2q6mkegbniqyxshjky83 0 14980 3939183 3898631 2026-11-06T10:17:20Z Panasko 146730 3939183 wikitext text/x-wiki {{AugustKalendar}} '''10. august / kolovoz (10. 8)''' jest 222. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (223. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 143 dana. == Događaji == * [[1793]] – [[Louvre]], [[dvorac]] [[Francuska|francuskih]] [[Spisak francuskih kraljeva|kraljeva]] u [[Pariz]]u i jedan od najvećih i najpoznatijih svjetskih [[muzej]]a, otvoren kao muzej. * [[2013]] – U [[Norveška|norveškom]] [[Tromsø|Tromsu]] počeo [[Svjetski šahovski kup 2013.]] == Rođeni == === 19. vijek === * [[1810]] – [[Camillo Benso di Cavour]], [[italija]]nski [[političar]] i borac za ujedinjenje Italije i njen prvi [[premijer Italije|premijer]] * [[1874]] – [[Herbert C. Hoover]], [[SAD|američki]] političar i [[Spisak predsjednika SAD-a|31.]] [[Predsjednik SAD-a|predsjednik]] ove [[država|države]] * [[1877]] – [[Frank Marshall (šahist)|Frank Marshall]], američki [[šah]]ist * [[1894]] – [[Alan Crosland]], američki glumac i režiser * [[1896]] – [[Milena Jesenská]], [[čehoslovačka]] novinarka, spisateljica i prevoditeljica === 20. vijek === * [[1946]] – [[Rifet Bahtijaragić]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[književnik]] * [[1951]] – [[Hasan Arnautović]], [[BiH|bosanskohercegovački]] televizijski snimatelj * [[1954]] – [[Milena Žic-Fuchs]], hrvatska lingvistica * [[1957]] – [[Hasan Čengić]], bošnjački političar i imam * [[1960]] – [[Antonio Banderas]], španski [[glumac]], [[pjevanje|pjevač]] i [[filmski producent]] * [[1971]] – [[Roy Keane]], [[Irska|irski]] [[nogomet]]aš i trener * [[1973]] – [[Javier Zanetti]], [[Argentina|argentinski]] nogometaš * [[1975]] – [[Janez Marič]], nslovenski [[biatlon]]ac * [[1982]] – [[Madara Liduma]], latvijska biatlonka * [[1983]] – [[Wang Chunli]], kineska biatlonka * [[1986]] – [[Aleksandra Vasiljević]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[biatlon]]ka * [[1988]] – [[Victoria Padial]], [[Španija|španska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 18. vijek === * [[1759]] – [[Ferdinand VI, kralj Španije|Ferdinand VI]], [[Spisak španskih kraljeva|kralj]] [[Španija|Španije]] === 19. vijek === * [[1896]] – [[Otto Lilienthal]], [[Njemačka|njemački]] [[inženjer]] i jedan od pionira letenja === 20. vijek === * [[1915]] – [[Henry Moseley]], [[Engleska|engleski]] [[fizičar]] * [[1932]] – [[Rin Tin Tin]], američki [[pas]] glumac * [[1945]] – [[Robert Goddard]], američki fizičar * [[1994]] – [[Vladimir Melanjin]], [[SSSR|sovjetski]] [[biatlon]]ac === 21. vijek === * [[2014]] – [[Kathleen Ollerenshaw]], britanska matematičarka i astronomkinja * [[2019]] – [[Jeffrey Epstein]], američki finansijer i seksualni prestupnik * [[2021]] – [[Mirjana Stefanović]], srbijanska književnica == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|10 August}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/10 Na današnji dan (10. august), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407175117/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/10 |date=7. 4. 2008}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/august-10/ Na današnji dan (10. august), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|august010]] 3m3kks5960p5hw48pwg25ymhgww5632 0 14981 3939197 3938225 2026-11-06T10:22:57Z Panasko 146730 3939197 wikitext text/x-wiki {{AugustKalendar}} '''11. august / kolovoz (11. 8)''' jest 223. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (224. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 142 dana. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === 19. vijek === * [[1814]] – [[Ivan Mažuranić]], hrvatski pjesnik i političar === 20. vijek === * [[1902]] – [[Norma Shearer]], kanadsko-američka glumica * [[1912]] – [[Eva Ahnert-Rohlfs]], njemačka astronomkinja * [[1943]] – [[Pervez Musharraf]], pakistanski predsjednik * [[1953]] – [[Hulk Hogan]], američki profesionalni hrvač, glumac i rok-basist * [[1962]] – [[Bragi Ólafsson]], islandski muzičar * [[1969]] – [[Sunčana Zelenika Konjević]], hrvatska glumica * [[1977]] – [[Robin Clegg]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[1979]] – [[Vojin Mijatović]], bosanskohercegovački političar * [[1998]] – [[Šejla Merdanović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] === 21. vijek === * [[2001]] – [[Sanjin Pehlivanović]], bosanskohercegovački [[bilijar]]ist * [[2003]] – [[Kateřina Pavlů]], [[češka]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 19. vijek === * [[1886]] – [[Lydia Koidula]], estonska književnica i pjesnikinja === 20. vijek === * [[1971]] – [[Margaret Kuenne Harlow]], američka psihologinja * [[1988]] – [[Ahmed Smajlović]], bosanskohercegovački predavač, profesor, prevodilac i urednik časopisa ''Islamska misao'' === 21. vijek === * [[2014]] – [[Robin Williams]], američki glumac * [[2018]] – [[V. S. Naipaul]], britanski književnik indijskog porijekla * [[2022]] – [[Juri Mitev]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac * [[2025]] – [[Gabi Novak]], hrvatska pjevačica == Praznici == * Dan nezavisnosti [[Čad]]a == Vanjski linkovi == {{Commonscat|11 August}} *[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/11 Na današnji dan (11. august), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} *[http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/august-11/ Na današnji dan (11. august), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|august011]] 3ki73w0rekxa5stfksna4vxhh2m3x0v 0 18790 3939194 3763255 2026-11-06T10:21:44Z Panasko 146730 3939194 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2009. ([[Rimski brojevi|MMIX]])''' je bila uobičajena godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru, 2009. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 9. godina 3. milenija i 21. stoljeća, te 10. i poslednja godina decenije 2000-ih. 2009. je proglašena [[Međunarodna godina astronomije|Međunarodnom godinom astronomije]]<ref>{{Cite web|url=http://iau.org/public_press/news/release/iau0606/|title=News Release – IAU0606: The International Astronomical Union announces the International Year of Astronomy 2009|date=27. 10. 2006|publisher=International Astronomical Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919162557/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0606|archive-date=19. 9. 2008|url-status=live|access-date=1. 11. 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astronomy2009.org|title=The International Year of Astronomy 2009|publisher=IYA2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081103045057/http://www.astronomy2009.org/|archive-date=3. 11. 2008|url-status=dead|access-date=1. 11. 2008}}</ref> od strane [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih naroda]] kako bi se poklopila sa 400. godišnjicom prvih poznatih astronomskih studija [[Galileo Galilei|Galilea Galileija]] s teleskopom i objavljivanja [[Astronomia Nova]] [[Johannes Kepler|Johannesa Keplera]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0702/|title=International Astronomical Union {{pipe}} IAU|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111231940/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0702/|archive-date=11. 11. 2022|url-status=live|access-date=11. 11. 2022}}</ref> Proglašena je i za [[Međunarodna godina prirodnih vlakana|Međunarodnu godinu prirodnih vlakana]]<ref>{{UN document|title=International Year of National Fibres, 2009}}</ref> od strane [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]], kao i za Međunarodnu godinu pomirenja i Godinu gorile (UNEP i UNESCO).<ref>{{Cite web|url=https://www.cms.int/en/campaign/year-gorilla|title=Year of the Gorilla|year=2009|website=[[Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914030546/https://www.cms.int/en/campaign/year-gorilla|archive-date=14. 9. 2014|access-date=1. 1. 2023}}</ref> == Događaji == * [[20. januar]] – [[Barack Obama]] naslijedio je [[George W. Bush]]a na mjestu američkog predsjednika i postao 44. predsjednik SAD-a i prvi predsjednik crnac u SAD-u * [[10. februar]] – Sudar američkog i ruskog umjetnog satelita iznad [[Sibir]]a * [[2. mart]] – Predsjednik [[Gvineja-Bisau|Gvineje Bisao]] [[João Bernardo Vieira]] ubijen u atentatu * [[19. mart]] – [[Austrija]]nac [[Josef Fritzl]] osuđen na doživotni zatvor zbog držanja u zatočeništvu i [[incest]]a sa svojom kćerkom * [[1. april]] – [[Hrvatska]] i [[Albanija]] postale članice [[NATO]] saveza * [[6. april]] – U potresu u [[Italija|Italiji]] poginulo 293 osobe, a preko 1500 povrijeđeno * [[17. april]] – Održan 5. panamerički samit na [[Trinidad i Tobago|Trinidadu]] * [[24. april]] – Virusom [[svinjska gripa|svinjske gripe]] zaraženo preko 3000 osoba, najviše u Meksiku i SAD-u. Zabilježeno preko 150 smrtnih slučajeva * [[18. maj]] – Vlada [[Šri Lanka|Šri Lanke]] proglasila pobjedu u 26-godišnjem ratu protiv [[Tamilski tigrovi|Tamilskih tigrova]] * [[4. juni|4]]–[[7. juni]] – Održani parlamentarni izbori za [[Evropski parlament]] * [[15. oktobar]] – [[Bosna i Hercegovina]] primljena u [[Vijeće sigurnosti]] kao privremeni član * [[15. novembar]] – Održani lokalni izbori na [[Kosovo|Kosovu]], prvi izbori od proglašenja nezavisnosti u februaru 2008. godine * Otkrivena pomoću [[Svemirski teleskop Hubble|svemirskog teleskope Hubble]] galaksija [[UDFy-38135539]], jedan od najudaljenijih svemirskih objekata * [[1. decembar]] – [[Lisabonski ugovor]] postao punopravan. == 2009. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Januar=== * [[2. januar]] – [[Inger Christensen]], [[danska]] književnica * [[14. januar]] ** [[Petar Anđelović]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[Franjevci|franjevac]], publicist, provincijal [[Bosna Srebrena|Franjevačke provincije Bosne Srebrene]] ** [[Dušan Džamonja]], jugoslavenski i hrvatski kipar. * [[27. januar]] – [[Holmfrid Olsson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac === Februar === * [[18. februar]] – [[Kamila Skolimowska]], [[poljska]] [[Bacanje kladiva|bacačica kladiva]] === Mart === * [[28. mart]] – [[Maurice Jarre]], francuski kompozitor i dirigent === April === * [[23. april]] – [[Omer Behmen]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] * [[25. april]] – [[Bea Arthur]], američka glumica === Maj === [[17. maj]] – [[Mario Benedetti]], urugvajski pisac, pjesnik, romanopisac, pripovjedač i kritičar === Juni === * [[3. juni]] – [[David Carradine]], američki glumac * [[25. juni]] – [[Farrah Fawcett]], američka glumica * [[25. juni]] – [[Michael Jackson]], američki pjevač === Juli === * [[4. juli]] – [[Dmitrij Sokolov (biatlonac)|Dmitrij Sokolov]], [[SSSR|sovjetski]] [[biatlon]]ac i [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Muškarci|svjetski prvak]] u biatlonu * [[11. juli]] – [[Žan Marolt]], bosanskohercegovački glumac * [[17. juli]] – [[Leszek Kołakowski]], poljski filozof * [[30. juli]] – [[Herta Kuna]], [[hrvatska]] i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[filologija|filologinja]] i [[historičar]]ka === August === * [[12. august]] – [[Rashied Ali]], američki bubnjar === Septembar === * [[14. septembar]] – [[Patrick Swayze]], američki [[glumac]], [[plesač]] i [[kantautor]]; === Oktobar === * [[21. oktobar]] – [[Franz Vetter (biatlonac)|Franz Vetter]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško-trčanje|skijaš-trkač]] === Novembar === * [[4. novembar]] – [[Ivan Bijakov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[biatlon]]ac * [[10. novembar]] – [[Robert Enke]], njemački nogometni golman * [[15. novembar]] – [[Patrijarh srpski Pavle]], poglavar [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]] * [[24. novembar]] – [[Ignacije Gavran]], [[Hrvatska književnost|hrvatski]] i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] franjevac, prevoditelj, historičar i putopisac === Decembar === * [[12. decembar]] – [[Jozo Križanović]], bosanskohercegovački i hrvatski političar * [[13. decembar]] – [[Paul A. Samuelson]], američki ekonomist * [[17. decembar]] – [[Jennifer Jones]], američka glumica * [[18. decembar]] – [[Oskar Danon]], bosanskohercegovački i jugoslavenski kompozitor i dirigent * [[20. decembar]] – [[Brittany Murphy]], američka glumica == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Charles Kuen Kao]], [[SAD]] ** [[Willard Boyle]], [[Kanada]] ** [[George E. Smith]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Ada Yonath]], [[Izrael]] ** [[Venkatraman Ramakrishnan]], [[UK]] / [[SAD]] ** [[Thomas A. Steitz]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Elizabeth Blackburn]], [[Australija]] / [[SAD]] ** [[Carol W. Greider]], [[SAD]] ** [[Jack W. Szostak]], [[SAD]] / [[Kanada]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Herta Müller]], [[Rumunija]] / [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Barack Obama]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Elinor Ostrom]], [[SAD]] ** [[Oliver E. Williamson]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak|33em}} {{commonscat|2009}} {{Normativna kontrola}} m7wiq0rqzkpkize0eachhac091gfnyr 0 19978 3939103 3850377 2026-11-05T18:41:04Z ~2026-58780-31 187632 3939103 wikitext text/x-wiki '''Fadil Jahić''' (1910–1942) poznat i kao ''Španac'' rođen u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[narodni heroj]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[komunizam|komunist]] i [[Jugoslavenski partizani|partizan]]. Osnivač prvog majevičkog partizanskog odreda, kojim je poslije zapovjedao i [[Vladimir Perić Valter]] i čiji je član bio [[Meša Selimović]]. Ubijen na Vukosavcima [[20. februar]]a 1942. u prvom otvorenom okršaju [[četnik]]a i [[Jugoslavenski partizani|partizana]].<ref>{{cite book |last1=Odić |first1=Slavko |last2=Komarica |first2=Slavko |title=Partizanska obavještajna služba 1941-1942 knjiga 2 |publisher=Centar za informacije i publicitet |location=Zagreb |pages=216, 260 |volume=2 |url=http://www.znaci.net/00003/503.htm |access-date=26. 6. 2019 |archive-date=15. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715120930/http://www.znaci.net/00003/503.htm |url-status=dead }}</ref> Učestvovao je u [[španski građanski rat|španskom građanskom ratu]] na republikanskoj strani i zajedno sa narodnim herojem [[Peko Dapčević|Pekom Dapčevićem]] organizirao bijeg komunista iz francuskih koncentracionih logora.<ref>{{cite book |last1=Odić |first1=Slavko |last2=Komarica |first2=Slavko |title=Partizanska obavještajna služba 1941-1942 knjiga 3 |publisher=Centar za informacije i publicitet |location=Zagreb |pages=230 |volume=3 |url=http://www.znaci.net/00003/502.pdf |access-date=24. 7. 2019 |archive-date=13. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713004140/http://www.znaci.net/00003/502.pdf |url-status=dead }}</ref> Po povratku u zemlju i s početkom rata u Jugoslaviji, organizuje narodni otpor. Mnoge škole i druge institucije su nazvane po njemu, pogotovo u [[Tuzla|Tuzli]] i sjeveroistočnoj [[Bosna|Bosni]]. ==Reference== {{refspisak}} {{Narodni heroji iz Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Jahić, Fadil Španac}} [[Kategorija:Nosioci Ordena narodnog heroja]] [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 1942.]] [[Kategorija:Biografije, Bijeljina]] [[Kategorija:Četnički zločini u Drugom svjetskom ratu]] tisoqwryymiawe1azu98nmm3b3xsw7w 0 21241 3939200 3742327 2026-11-06T10:25:47Z AnToni 2325 +[[Kategorija:Crveni Kmeri]]; +[[Kategorija:Rođeni 1928.]]; +[[Kategorija:Umrli 1998.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939200 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} [[Datoteka:PolPot.jpg|mini|Pol Pot 1978.]] '''Pol Pot''' (provincija [[Kompong Thom]], [[19. maj]] [[1928]]. - [[Anlong Veng]], [[15. april]] [[1998]].)<ref>{{Cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Pol_Pot/138639|title=Encyclopédie Larousse en ligne - Pol Pot de son vrai nom Saloth Sar|last=Larousse|first=Éditions|website=www.larousse.fr|language=fr|access-date=23. 3. 2017}}</ref>, [[kambodža]]nski političar<ref>{{Cite journal|title=Pol Pot - Oxford Reference|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199685691.001.0001/acref-9780199685691-e-2939?rskey=780aoM&result=1|language=en|doi=10.1093/acref/9780199685691.001.0001/acref-9780199685691-e-2939}}</ref> [[Vijetnamski rat]] je ponovo potvrdio da je narod u borbi za slobodu nemoguće pobijediti - lekcija koju sami [[Vijetnam]]ci nisu dobro naučili, jer su nekoliko godina kasnije vojno intervenirali u [[Kambodža|Kambodži]], iz koje su se nekoliko godina kasnije, baš kao i [[Sjedinjene Američke Države|Amerikanci]] iz Vijetnama, bili prisiljeni povući. Najstrašnija posljedica Pol Potova režima jest jezovita slika osam hiljada lubanja poredanih na jednom od kambodžanskih polja smrti koje je, između [[1975]]. i [[1979]]., na rubovima [[prašuma]] [[Indokina|Indokine]] posijao [[Komunizam|komunistički]] režim Pola Pota i njegovih [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]]. Ono što zaslon fotografske kamere nije mogao zabilježiti prepušteno je sumornim hronikama zbivanja na jugoistoku [[Azija|Azije]]. A one kažu da je tih osam hiljada na tropskom suncu izblijedjelih lubanja tek vrh ledene sante zločina koje je tokom brutalne četverogodišnje vladavine nad svojim narodom (ali i u ime njega) počinila frakcija kambodžanskih [[Maoizam|maoista]]. U obračunima s "kontrarevolucionarima", intelektualcima, stručnjacima, službenicima, vjernicima, [[Budizam|budističkim]] svećenicima, nacionalnim manjinama, trgovcima, poduzetnicima, seljacima i građanima, Pol Potovi su krvnici ubili ukupno 1,7 miliona ljudi, ili petinu čitave kambodžanske populacije. Kada je bila riječ o "neprijateljima" partije, nisu se štedjela ni djeca od tek nekoliko mjeseci, ali ni čitave porodice koje su svoj krvavi kraj dočekale na nekom od bezbrojnih polja smrti. Kako su jurišni odredi Crvenih Kmera u to vrijeme oskudijevali sa municijom, [[Egzekucija|egzekucije]] su se vršile zašiljenim [[bambus]]ovim štapom: "kontrarevolucionar" bi kleknuo nad velikom jamom, nakon čega bi mu vjerni vojnik partije u potiljak zabio ovo primitivno, ali - pokazat će surova kambodžanska statistika - nadasve efikasno oružje. Kolovođe "kontrarevolucije" čekala je puno strašnija smrt: neki od njih bili su nabijani na kolac i ostavljani da živi skončaju u najstrašnijim mukama, drugi su u drvenim kavezima izgladnjivani do smrti, a preostali su upućeni u neke od radnih kampova dok od iscrpljenosti nisu poumirali. == Također pogledajte == * [[Vijetnamski rat]] == Reference == {{Refspisak|}} {{Commonscat}} {{Osobe Hladnog rata}} [[Kategorija:Kambodžanski državnici]] [[Kategorija:Kambodžanski političari]] [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Umrli 1998.]] d74lvi79xqtdffbkws6mhfhkkq8kl6z 0 21299 3939121 3644185 2026-11-05T21:39:51Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Antikomunisti]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939121 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija Vladar | Ime = Hirohito (裕仁) | Titula = Car Japana | Slika = Hirohito in dress uniform.jpg | Opis slike = Hirohito | Vladavina = [[25. decembar]] [[1926]] – [[7. januar]] [[1989.]] | Ustoličenje = [[10. novembar]] [[1928.]] | Prethodnik = [[Yoshihito, car Taishō|Taishō]] | Nasljednik = [[Akihito, car Japana|Akihito]] | Supružnik = [[Carica Kojun]] | Djeca = [[Akihito, car Japana|Akihito]]<br />[[Princeza Šigeko]]<br />[[Princeza Sačiko]]<br />[[Princeza Kazuko]]<br />[[Princeza Acuko]]<br />[[Princ Masahito]]<br />[[Princeza Takako]] | Dinastija = [[Linija Jamato|Jamato]] | Otac = [[Yoshihito, car Taishō|Taishō]] | Majka = [[Carica Teimei]] | Datum rođenja = {{Datum rođenja|1901|04|29}} | Mjesto rođenja = [[Tokio]], [[Japan]] | Datum smrti = {{Datum smrti i godine|1989|02|24|1901|04|29}} | Mjesto smrti = Tokio, Japan |}} '''Hirohito''' ([[Japanski jezik|japanski]]: '''裕仁''', japanski Shōwa-Car (昭和天皇), [[29. april]] [[1901]]. – [[7. januar]] [[1989]].) je bio japanski car. Njegova vladavina od [[1926]]. obilježena je agresivnom militarističkom politikom [[Japan]]a (napad na [[Kina|Kinu]] [[1931]]. i [[1937]], pakt s [[Adolf Hitler|Hitlerom]] [[1940]]). Napadom na [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] ([[Pearl Harbor]] [[1941]].) ušao je u [[Drugi svjetski rat]], u augustu [[1945]]. objavio je bezuslovnu kapitulaciju Japana, a [[1946]]. se odrekao "božanskog porijekla". Međunarodni sud oslobodio ga je [[1948]]. optužbe za ratne zločine. ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Hirohito}} [[Kategorija:Rođeni 1901.]] [[Kategorija:Umrli 1989.]] [[Kategorija:Japanski vladari]] [[Kategorija:Fašistički vladari]] [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:Antikomunisti]] 2lia2bs2m2p04b14lph2qslcwvlwu2q 0 24018 3939118 3922415 2026-11-05T21:02:03Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] uklonjena; [[Kategorija:Optuženi pred Haškim tribunalom]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939118 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Arkanov grob.jpg|thumb|Nadgrobni spomenik]] '''Željko Ražnatović''' (17. april 1952 – 15. januar 2000), također poznat i pod nadimkom '''Arkan''', bio je srpski kriminalac, optužen od [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog suda za za ratne zločine u Den Haagu]] u ratovima u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. Također je bio komandant [[Srpska dobrovoljačka garda|Srpske dobrovoljačke garde]] (Arkanovih tigrova) i vođa Delija sever, koji su bili navijači [[FK Crvena zvezda|FK Crvene zvezde]]. == Djetinjstvo == Rođen kao sin oficira i pukovnika Veljka Ražnatovića i Slavke Ražnatović Josifović.{{izvor}} == Vanjski linkovi == * {{commonscat-inline|Željko Ražnatović}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Ražnatović, Željko}} [[Kategorija:Biografije, Brežice]] [[Kategorija:Optuženi pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Umrli 2000.]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Hrvatskoj]] pnp377liqg4wky9h66j9dweb9350ne4 0 28897 3939130 3834388 2026-11-06T00:58:22Z Palapa 383 3939130 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Molitva}}Molitva je prizivanje ili čin koji nastoji aktivirati odnos s objektom obožavanja putem namjerne komunikacije. U užem smislu, termin se odnosi na čin molbe ili zagovora usmjerenog prema božanstvu ili oboženom pretku. Općenito, molitva može imati i svrhu zahvaljivanja ili hvale, a u komparativnoj religiji je usko povezana s apstraktnijim oblicima meditacije i s čarolijama. Različite duhovne tradicije nude širok spektar pobožnih djela. Postoje jutarnje i večernje molitve, molitve koje se izgovaraju tokom obroka i pobožni fizički gestovi. Neki kršćani saginju glave i prekriže ruke. Neki Indijanci smatraju ples oblikom molitve.<ref>https://web.archive.org/web/20120126212840/http://dance.barnard.edu/sites/default/files/inline/sarracina_littlebird.pdf</ref> Hindusi pjevaju mantre.<ref>{{Cite web|url=https://omkarananda-ashram.org/Publications/how_to_pray.htm|title=Omkarananda Ashram Himalayas|website=omkarananda-ashram.org|access-date=2026-11-06}}</ref> Židovska molitva može uključivati ​​njihanje naprijed-nazad i klanjanje.<ref>{{Cite web|url=http://www.religionfacts.com/judaism/practices/worship_prayer.htm|title=Jewish Worship and Prayer - Judaism {{!}} Religion Facts|website=www.religionfacts.com|access-date=2026-11-06}}</ref> Muslimanska molitva uključuje klanjanje, klečanje i padanje ničice, dok se neki sufiji vrte.<ref>{{Cite web|url=http://www.whirlingdervishes.org/whirlingdervishes.htm|website=www.whirlingdervishes.org|access-date=2026-11-06}}</ref> '''Molitva''' je oblik obraćanja [[Bog]]u. Ona je uspostavljanje odnosa s Bogom ili kakvim (po drugim [[religija]]ma) božanstvom, odnosno božici ili bogu. [[Katoličanstvo|Katolici]] se obično mole i svecima, Mariji i anđelima čuvarima. Moliti znači razgovarati s Bogom i zadržavati se s njim, zahvaljivati mu se, klanjati se itd. Čitava se vjera zasniva na molitvi. Ona je održava i utvrđuje u privatnom i javnom životu. Među najpoznatijim [[pravoslavlje|pravoslavnim]] molitvama je Kyrie (''Isuse Kriste, Sin Božiji, Odrješenik, smiluj se mini gr(j)ešniku!'') a među [[islam]]skim [[namaz]], a budističke mantre. Kršćansku molitvu Oče naš prvi je molio [[Isus|Isus Krist]]. Molitvu se obično završi sa "Amen" koji je znak potvrđivanja. {{Commonscat|Prayer}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Religija]] mhs66wff72rbgngpu10ceqpuabqbjmz 0 29608 3939186 3934884 2026-11-06T10:18:33Z Panasko 146730 3939186 wikitext text/x-wiki {{Godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''2021. ([[Rimski brojevi|MMXXI]])''' je uobičajena godina koja počinje u petak po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]], 2021. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 21. godina 3. milenija i 21. stoljeća i 2. decenije 2020-ih. Slično [[2020.]] godini, 2021. je također bila u velikoj mjeri definirana [[Pandemija COVID-a 19|pandemijom COVID-19]], zbog pojave višestrukih [[Varijante SARS-CoV-2|varijanti COVID-19]] . Veliko globalno uvođenje [[Vakcina protiv COVID-a 19|vakcina protiv COVID-19]], koje je počelo krajem 2020, nastavljeno je 2021. Većina velikih događaja zakazanih za 2020. godinu koji su odgođeni zbog pandemije održani su 2021, uključujući [[Konferencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama 2021.|26. Konferenciju Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama]], [[Expo 2020]], te sportske događaje poput [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2020.|UEFA Euro 2020]], [[Olimpijske igre 2020.|Ljetne olimpijske igre 2020.]] i [[Ljetne paraolimpijske igre 2020|Paraolimpijske igre]], kao i [[Kup Amerike 2021]].<ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/major-events-cancelled-or-postponed-due-to-the-coronavirus-2020?r=AU&IR=T|title=Here are the latest major events that have been canceled or postponed because of the coronavirus outbreak, including the 2020 Tokyo Olympics, Burning Man, and the 74th Annual Tony Awards|work=[[Business Insider]]|last=Hadden|first=Joey|last2=Casado|first2=Laura|date=10. 4. 2020|access-date=29. 8. 2020|archive-date=26. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926081208/https://www.businessinsider.com/major-events-cancelled-or-postponed-due-to-the-coronavirus-2020?r=AU&IR=T}}</ref> == Događaji == === Januar === * [[20. januar]] – [[Joe Biden]] naslijedio je [[Donald Trump|Donalda Trumpa]] na mjestu [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|američkog predsjednika]] i postao [[Spisak predsjednika Sjedinjenih Američkih Država|46. predsjednik SAD-a]] === Februar === * [[8. februar]] – U [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]] u [[Italija|Italiji]] otvoreno [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021.|Svjetsko prvenstvo]] u [[alpsko skijanje|alpskom skijanju]]. * [[10. februar]] – Na [[Pokljuka|Pokljuki]] u [[Slovenija|Sloveniji]] otvoreno [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|Svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u. === Mart === === Oktobar === * U [[Dubai]]u u [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenim Arapskim Emiratima]] [[Partije Svjetskog prvenstva u šahu 2021.#1. partija|prvom partijom]] započelo [[Svjetsko prvenstvo u šahu 2021.]] === Novembar === * [[2021]] – U [[Dubai]]ju u [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenim Arapskim Emiratima]] započelo [[Svjetsko prvenstvo u šahu 2021.]] === Decembar === * [[22. decembar]] – predviđeno Lansiranje [[Svemirski teleskop James Webb|svemirskog teleskopa James Webb]] == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Januar === * [[12. januar]] – [[Bariša Krekić]], hrvatski historičar i bizantolog * [[19. januar]] – [[Osman-Faruk Sijarić]], bosanskohercegovački violinista i profesor na [[Muzička akademija u Sarajevu|Muzičkoj akademiji u Sarajevu]] * [[20. januar]] – [[Mira Furlan]], jugoslavenska i hrvatska filmska, pozorišna i TV-glumica * [[29. januar]] – [[Flory Jagoda]], američka gitaristica, pjevačica i kantautorica bosanskohercegovačkog porijekla, poznata po pjesmama na judeošpanskom jeziku * [[31. januar]] – [[Miroslav Tuđman]], [[Hrvatska|hrvatski]] naučnik i [[političar]] === Februar === [[Datoteka:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|mini|desno|120px|[[Đorđe Balašević]]]] * [[5. februar]] – [[Christopher Plummer]], kanadski pozorišni, filmski i televizijski glumac * [[19. februar]] ** [[Đorđe Balašević]], jugoslavenski i srbijanski kantautor, pjesnik, pisac i glumac ** [[Florijan Mićković]], bosanskohercegovački kipar * [[21. februar]] – [[Zlatko Saračević (rukometaš)|Zlatko Saračević]], jugoslavenski i hrvatski rukometaš i trener === Mart === * [[1. mart]] – [[Zlatko Kranjčar]], hrvatski nogometaš i trener * [[7. mart]] – [[Sven Nilsson (biatlonac)|Sven Nilsson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[9. mart]] – [[Nađa Mehmedbašić]], bosanskohercegovačka novinarka i autorica [[Dokumentarni film|dokumentarnih filmova]] * [[11. mart]] – [[Suzana Đozo]], bosanskohercegovačka novinarka * [[12. mart]] – [[Dara Čalenić]], srbijanska glumica * [[29. mart]] – [[Sekula Dugandžić]], bosanskohercegovački slikar === April === * [[9. april]] ** [[DMX]], američki reper i glumac ** [[Princ Filip, vojvoda od Edinburgha]], suprug [[Elizabeta II, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Elizabete II]] * [[12. april]] – [[Dara Sekulić]], hrvatska i bosanskohercegovačka pjesnikinja * [[13. april]] – [[Rocco Filippini]], švicarski klasični violončelist === Maj === * [[10. maj]] – [[Jerome Kagan]], američki psiholog * [[14. maj]] – [[Ivan Čavlović]], bosanskohercegovački muzikolog, kompozitor i publicista * [[19. maj]] – [[Aleksandar Privalov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[biatlon]]ac * [[20. maj]] – [[Sándor Puhl]], mađarski [[nogometni sudija]] === Juni === * 17. juni – [[Giampiero Boniperti]], italijanski nogometaš * [[18. juni]] – [[Giampiero Boniperti]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš * [[26. juni]] – [[Josip Osti]], bosanskohercegovačko–slovenski književnik, esejist, književni kritičar i prevodilac === Juli === * [[17. juli]] – [[John Ehrensbeck]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[24. juli]] – [[Herbert Köfer]], njemački glumac i TV voditelj * [[26. juli]] – [[Albert Bandura]], kanadsko–američki psiholog * [[28. juli]] – [[Ruben Radica]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[kompozitor]] === August === * [[6. august]] – [[Christian Dumont]],[[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[10. august]] – [[Mirjana Stefanović]], srbijanska književnica === Septembar === * [[6. septembar]] – [[Jean-Paul Belmondo]], francuski glumac * [[17. septembar]] – [[Kemal Kurspahić]], jugoslavenski novinar === Oktobar === * [[18. oktobar]] – [[Colin Powell]], američki političar * [[22. oktobar]] – [[Vera Kuzmina]], rusko–čuvaška pozorišna glumica * [[27. oktobar]] – [[Peter Zelinka]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac === Novembar === * [[6. novembar]] – [[Muamer Zukorlić]], srbijanski islamski teolog i političar * [[7. novembar]] – [[Hasan Čengić]], bošnjački političar i imam === Decembar === * [[9. decembar]] – [[Lina Wertmüller]], [[italija]]nska režiserka i scenaristica * [[26. decembar]] – [[Karolos Papoulias]], grčki političar i državnik * [[31. decembar]] ** [[Betty White]], američka glumica i [[pjevanje|pjevačica]] ** [[Lauren Adamson]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] – [[Benjamin List]] i [[David MacMillan]] <ref>{{Citation|website=The Nobel Prize|title=The Nobel Prize in Chemistry 2021|access-date=6. 10. 2021|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/|archive-date=6. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006095448/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/}}</ref> * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] – [[David Card]], [[Joshua Angrist]] i [[Guido Imbens]] <ref>{{Citation|website=The Nobel Prize|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2021|access-date=11. 10. 2021|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2021/summary/|archive-date=11. 10. 2021|archive-url=https://archive.today/20211011095600/https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2021/summary/}}</ref> * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] – [[Abdulrazak Gurnah]] <ref>{{Citation|website=The Nobel Prize|title=The Nobel Prize in Literature 2021|access-date=7. 10. 2021|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|archive-date=7. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007151626/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/}}</ref> * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] – [[Maria Ressa|Marija Resa]] i [[Dmitry Muratov|Dmitrij Muratov]] <ref>{{Citation|website=The Nobel Prize|title=The Nobel Peace Prize 2021|access-date=8. 10. 2021|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2021/summary/|archive-date=8. 10. 2021|archive-url=https://archive.today/20211008090154/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2021/summary/}}</ref> * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] – [[Syukuro Manabe]], [[Klaus Hasselmann]] i [[Giorgio Parisi]] <ref>{{Citation|website=The Nobel Prize|title=The Nobel Prize in Physics 2021|access-date=5. 10. 2021|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/summary/|archive-date=20. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720010610/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/prize-announcement/}}</ref> * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] – [[David Julius]] i [[Ardem Patapoutian]] <ref>{{Citation|website=The Nobel Prize|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021|access-date=4. 10. 2021|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/summary/|archive-date=4. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004114036/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/press-release/?related=1&_pjax=%23pjax-well}}</ref> == Reference == {{Refspisak}}{{Commonscat|2021|2021.}} 60q2y5wqrbcd48wvuydribh4kqkkzy0 0 32265 3939065 3877207 2026-11-05T14:54:22Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Maje]] na [[Civilizacija Maja]] bez ostavljanja preusmjerenja 3877207 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Distribution-myn.png|mini|desno|300px|Na mapi zelenom bojom obilježena su područja u kojima żive narodi Maja u Srednjoj Americi.]] '''Maje''' su bile jedan od najdominantnijih autohtonih društava [[Mezoamerika|Mezoamerike]] (pojam koji se koristi za opisivanje područja Meksika i Srednje Amerike prije španskog osvajanja u [[16. vijek]]u). Bili su nastanjeni na poluostrvu [[Yucatan (poluostrvo)|Yucatan]] u [[Meksiko|Meksiku]], [[Belize]]u, [[Gvatemala|Gvatemali]], dijelovima meksičkih država Tabasco i Chiapas, te zapadnim dijelovima [[Honduras]]a i [[El Salvador]]a.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.history.com/topics/maya|title=Maje|work=history.com|access-date=23. 9. 2015}}</ref> Nekoliko miliona potomaka i danas živi na ovim područjima, a njihovi preci su stvorili veliku civilizaciju koja je trajala više od 2000 godina sve do 1524. godine kad su Španci počeli s brutalnim osvajanjem njihovih zemalja. Tokom ovog vremenskog perioda niz nezavisnih majanskih kraljevstava doživjelo je svoje uspone i padove širom raznovrsnih geografskih područja majanske domovine. Maje su živjele u selima i gradovima koji su se izdržavali od velikog bogatstva raznih usjeva kao i obilatog plijena iz šuma, rijeka, jezera i morskih obala. Najveći gradovi su bili glavni gradovi mnogih majanskih kraljevstava. U svakom od ovih gradova nalazili su se predivni hramovi, palate, isklesani spomenici, putevi, trgovi, pijace i kuće njihovih stanovnika. U mirnim vremenima ovi gradovi su uživali u blagostanju od trgovinske mreže koja je povezivala majanska kraljevstva. U vremenima rata čuveni kraljevi Maja su predvodili svoje narode u odbranu svojih kraljevstava ili u osvajanju područja od svojih neprijatelja.<ref name="Daily Life in Maya Civilization">Sharer Robert J. "Daily Life in Maya Civilization," Library of US Congress, prvo izdanje 2009. godine, {{ISBN|978-0-313-35129-7}}, str. 159, 203, 209, 215-216, 60-62, 89-90, 64-65, 129-130, 124-125, 1, 6, 241, 181, 161, 211-213, 208-209</ref> Maje su bile na vrhuncu svoje moći i utjecaja oko [[6. vijek]]a, a briljirali su u [[Poljoprivreda|poljoprivredi]], [[Keramika|keramici]], pisanju hijeroglifa i [[Matematika|matematici]]. Napravili su vlastiti precizan kalendar, a ostavili su zapanjujuće veliki broj simboličkih umjetničkih djela i impresivne [[Arhitektura|arhitekture]]. Većinu svojih velikih kamenih gradova Maje su napustili oko [[900. n. e.]]. Njihova civilizacija je propala do dolaska [[konkvistadori|konkvistadora]], a nekad moćne gradove progutala je [[džungla]]. Od [[19. vijek]]a pa do danas traje naučna rasprava šta je moglo da izazove ovaj dramatičan pad.<ref name="history"/> == Geografija == [[Datoteka:Maya civilization location map - geography.svg|thumb|450px|desno|Geografske zone u kojima su živjeli Maje.]] Drevne Maje su živjeli na današnjem području [[Srednja Amerika|Srednje Amerike]] koje pokriva područje površine blizu 324,000&nbsp;km² u rasponu od donjeg toka rijeke Lempa u El Salvadoru pa sve do prevlake Tehuantepec u Meksiku. Ono je obuhvatalo prostor: Gvatemale, Belizea, južnog Meksika (Chiapas i Tabasco pokrajine), zapadnih dijelova Hondurasa i El Salvadora]], te cjelokupnog poluostrva Yucatan.<ref name="academia">{{cite web|url=http://www.academia.edu/7996482/Maya_Geography_and_Culture_Ancient_and_Contemporary|title=Antička i savremena kultura i geografija Maja|work=academia.edu|access-date=5. 1. 2016}}</ref> Cijela ova oblast se nalazi južno od [[Rakova obratnica|rakove obratnice]] i sjeverno od [[ekvator]]a, a prostire se oko 900 kilometara od sjevera prema jugu i 550 kilometara od istoka ka zapadu.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalmeesh.com/maya/geography.htm|title=Antičke Maje - Geografija|work=digitalmeesh.com|access-date=5. 1. 2016|archive-date=27. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127150732/http://www.digitalmeesh.com/maya/geography.htm|url-status=dead}}</ref> Majansko područje se odlikuje velikom [[Geografija|geografskom]] i [[Topografija|topografskom]] raznovrsnošću. Planinski vijenci na sjevernim i južnim visoravnima imaju vrhove visine do čak 4.220 metara. Sjeverne, središnje i južne nizine pokazuju raspon od umjerene do tropske [[Klima|klime]]. Južne nizine imaju riječne slivove, dok se u sjevernim nizinama voda nalazi u podzemnim potocima koji se nazivaju "''cenotes''" (španska izvedenica od majanske riječi "''dzonot''"). Poznati [[SAD|američki]] majanisti i arheolozi Robert Sharer i Loa Traxler podijelili su arheološko geografsko područje drevnih Maja po zonama, široko ih kategorišući na: * [[Tihi okean|tihookeanske]] primorske ravnice (u rasponu od južnog Chiapasa, Meksika, Gvatemale, pa sve do El Salvadora), * planine sa područjima između 1.000 i 2.000 m nadmorske visine (u rasponu od meksičkih država Chiapas i Oaxaca, kao i Gvatemale, Hondurasa pa sve do sjevernog El Salvadora), * nizine sa područjima između nivoa mora i 1000 m nadmorske visine (u rasponu od poluostrva Yucatan, meksičke države Veracruz pa sve do Belizea). Tihookeanske primorske ravnice koje se protežu od južnog Chiapasa pa do El Salvadora, je plodno poljoprivredno zemljište koje se nalazi u podnožju [[vulkan]]ske visoravni. Njihovo bogato vulkansko tlo je ispresijecano sa nekoliko rijeka koje teku ka jugu, od kojih je najveća rijeka Lempa u El Salvadoru. Priobalno područje ima tropsku klimu, s godišnjim [[temperatura]]ma između 25&nbsp;°C i 35&nbsp;°C. Priobalna ravnica je predstavljala najstariju trgovačku rutu na području Maja, koju su možda najranije koristili [[Olmeci|olmečki]] trgovci iz obalnog područja [[Meksički zaliv|Meksičkog zaliva]] na sjeverozapadu. Mnogi drevni majanski gradovi kao što su ''El Bau'l'', ''Chocola'', ''Takalik Abaj'' i ''Monte Alto'' su se nalazili na tihookeanskim priobalnim ravnicama. Majanska visočja se dijele na južna i sjeverna područja. Tri kontinentalne ploče se susreću na ovim prostorima, što čini južna visočja (koja se naslanjaju sjeverno od priobalnih ravnica) geološki vrlo aktivnim područjem. Ipak, svojim veoma plodnim tlom i vremenskim uslovima koji čine "vječno proljeće" i dalje čine regiju atraktivnom za naseljavanje. Danas ovo područje ima najveću gustoću stanovništva u odnosu na sva majanska područja, a drevni gradovi ''Kaminaljuyu'', ''El Porto'n'' i ''Chalchuapa'' svjedoče o privlačnosti ovog regiona u prošlosti. Nasuprot tome, sjeverna visočja se odlikuju [[Krečnjak|krečnjačkim]] stijenama iz [[Kenozoik]]a koje su u velikoj mjeri bile neometane geološkim aktivnostima. Drevne Maje su vadile dragocjeni kamen žad u ovom području. Danas, nacionalni park ''Alta Verapaz'' je očuvao stanište ptica Kvecal, čije perje je bilo visoko vrednovano i krasilo je perjanice na glavama vladajuće elite drevnih Maja. Arheolozi su podijelili ravničarska područja na sjeverna i južna, definišući područje Petena kao središnji dio, uvjerljivo tvrdeći da ovo područje predstavlja postepeni prelaz u klimi od juga prema sjeveru. Južni nizinski krajevi postepeno izlaze iz sjevernih visoravni gvatemalskih pokrajina Huehuetenango, El Quiche', Alta Verapaz i Izabal. Ovi krajevi se odlikuju obilnim padavinama, 2000–3000&nbsp;mm godišnje. Temperatura je slična kao u ravničarskim područjima uz obalu Tihog okeana i obično se kreče u rasponu od 25&nbsp;°C - 35&nbsp;°C. Drevni gradovi Dos Pilas, Altar de Sacrificio, Bonampak i Yaxchilan se nalaze u ovom području. Središnje nizine imaju manje kišnih padavina (oko 80 - 2.000&nbsp;mm) na nižim visinama (oko 300 m) u odnosu na južna nizinska područja. Područje Petena u sjevernoj Gvatemali u kojoj se nalaze mnogi važni drevni gradovi Maja, nalazi se u središnjim nizinama. Među najvažnijim lokalitetima na ovom području su: Tikal, Calakmul, Palenque, Piedras Negras, Caracol i Uaxactun. Majanski grad Tayasal (koji nije bio osvojen od strane španaca sve do 1697. godine) također se nalazi na ovim prostorima uz jezero Peten Itza. Sjeverne nizije koje se nalaze na sjevernoj polovini poluostrva Yucatan odlikuju se niskim grmljem i gustom šumom. Teren je nizak i ravan, a sastoji se od poroznog vapnenca. Među drevnim gradovima Maja na poluostrvu Yucatan se nalaze: Uxmal, Chichen Itza, Ek Balam, Coba, Dzibilchaltun, Tulum, i Mayapan. <ref name="academia"/> == Jezik == {{Glavni|Jezik naroda Maja}} Među najranijim Majama postojao je jedinstven jezik, ali do predklasičnog perioda među raznim narodima Maja razvija se jezička raznolikost. Od drevnog jezika Maja pa do danas razvilo se više srodnih jezika kojima se služe njihovi potomci Yucatec Maje, [[Mopán]], [[Lacandon]], [[Itzá]], [[Cruzob]] i [[Icaiche]]. U današnjem [[Meksiko|Meksiku]] i [[Srednja Amerika|Srednjoj Americi]] oko 5 miliona ljudi govori oko 70 Maja dijalekata. Većina njih govori i [[Španski jezik]].<ref name="history"/> == Plemena Maja == [[Datoteka:Cacicazgos mayas.jpg|mini|desno|450px|Rasprostranjenost majanskih plemena]] Prave Maje dijele se na šest plemena: * Maya (Yucatec), * Mopán, * Lacandon, * Itzá, * Cruzob i * Icaiche. Sve ostale grupe čine posebne grupe unutar majanske porodice i ne pripadaju pravim Majama, a to su: [[Huastecos]], [[Chicomucelteco]], [[Tzeltal]], [[Tzotzil]], [[Chol]], [[Chontal]], [[Chorti]], [[Tojolabal]] ili Chañabal, [[Chuje]], [[Kanjobal]], Akatek, [[Jacaltec]], [[Motozintlec]], [[Tuzantec]], [[Mame]], Teco ili Tectiteco, [[Aguacatec]], [[Ixil]], [[Kekchi]], [[Pokonchi]], [[Pokomam]], [[Quiché]], [[Cakchiquel]], [[Tzutuhil]], [[Uspantec]], [[Acalanes]], [[Acalaes]], [[Quehache]], i još neki. == Historija == {{Glavni|Historija Maja civilizacije}} {|align="center" | class="wikitable" | style="margin: 1em auto 1em auto" |+Hronologija Maja civilizacije<ref name="Estrada-Belli11p3">Estrada-Belli 2011, str. 3.</ref> ! Period !colspan="2"| Podjela ! Datumi |- |colspan="3"|Arhajski | 8000–2000 p. n. e.<ref>Sharer and Traxler 2006, str. 98.</ref> |- |rowspan="6"|Predklasični |colspan="2"|Rani predklasični | 2000–1000 p. n. e. |- |rowspan="2"|Srednji predklasični | Rani srednji predklasični | 1000–600 p. n. e. |- | Kasni srednji predklasični | 600–350 p. n. e. |- |rowspan="3"|Kasni srednji predklasični |Rani kasni predklasični | 350–1 p. n. e. |- |Kasni kasni predklasični | 1 p. n. e. – 159 n. e. |- |Završni kasni predklasični | 159–250 n. e. |- |rowspan="3"|Klasični |colspan="2"| Rani klasični | 250–550 n. e. |- |colspan="2"| Kasni klasični | 550–830 n. e. |- |colspan="2"| Završni klasični | 830–950 n.e. |- |rowspan="2"|Postklasični |colspan="2"| Rani postklasični | 950–1200 n. e. |- |colspan="2"|Kasni postklasični | 1200–1539 n. e. |- |colspan="3"|Evropski kontakt | 1511–1697 n. e.<ref>Masson 2012, p. 18238. Pugh and Cecil 2012, str. 315.</ref> |} === Predklasični period [[2000. p. n. e.]] - [[250. n. e.]] === {{Glavni|Predklasični period civilizacije Maja}} [[Datoteka:Nakbe str.JPG|mini|Ostaci palate u majanskom gradu Nakbé u sjevernoj gvatemalskoj pokrajini Petén, koji je bio jedan od važnih kulturnih, ekonomskopolitičkih i vojnih središta tokom srednjeg predklasičnog perioda.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/>]] Prvi procvat Maja civilizacije uhvatio je korijena tokom srednjeg predklasičnog perioda. Južno područje koje su nastanjivale Maje je posebno važno jer se nalazi duž puteva koji povezuju današnji Meksiko i Srednju Ameriku. Ovo je također veoma pogodno područje za poljoprivredu, gdje su se uzgajali lokalni poljoprivredni proizvodi, a izvozili prehrambeni proizvodi poput kakaoa. Tokom predklasičnog perioda majanske elite su osnovale nove glavne gradove u tropskim šumama nizinskih područja prema sjeveru. Trgovina je bila u velikom usponu od samog početka, a trgovački putevi su povezivali nizinska područja sa visočjima na kojima su živjeli narodi Maja. Time je došlo do porasta stanovništva, uvećavanja bogatstva i moći širom majanskog područja. Ove promjene dovele su do podjele na malu, ali moćnu povlaštenu klasu i daleko mnogobrojniji običan narod. Majansko područje je bilo raznovrsno po bogatstvu svojih prirodnih resursa i njegovih ljudskih potencijala. Područja za koja se vjerovalo da imaju posebne svete moći, plodno zemljište, obilne kiše, privlačila su mnogo više ljudi od onih manje bogatih područja. Do razvoja prvih gradova država došlo je upravo u ovim bogatim područjima. Moć prvih vladara i elite zavisila je od običnih ljudi koji su obrađivali zemlju ili obrađivali materijale pogodne za trgovinu. Ovo je obezbjeđivalo elitu da uzima porez u prehrambenim proizvodima ili radnoj snazi. Vladari u svakom gradu državi su obezbjeđivali fizičku i psihološku sigurnost njihovom stanovništvu. Kao ratne vođe štitili su svoje podanike od njihovih neprijatelja. Kao vjerske vođe smatralo se da imaju posebne moći pri uspostavljanju kontakata sa natprirodnim silama i svetim precima. Mjesta gdje su vladari i njihovi povlašteni saveznici živjeli postala su ceremonijalna središta, pijace, umjetničke radionice kao i mjesta za ostale aktivnosti koje su bile potpomagane i kontrolisane. Pijace su imale raznovrsnu ponudu u ishrani, zanatskim i umjetničkim proizvodima kao i uslugama, a bile su i sredstvo za obezbjeđivanje proizvoda za svako kućanstvo. Podržavajući pijace, zanatlije, umjetnike i trgovce elita je ohrabrivala trgovinu sa udaljenim krajevima stičući tako nove izvore bogatstva i moći. Za određene rijetke materijale poput žada i egzotičnih simbola se vjerovalo da posjeduju posebne moći, te su bili namijenjeni samo za povlaštenu klasu, tako pojačavajući njihov vladarski ugled i autoritet. Na ovaj način je preko ekonomskog sistema učvršćivana moć vladara i elite. Nagli rast glavnih gradskih središta obilježen je izgradnjom velikh hramova i pogrebnih građevina kao i palata za elitu. Ovo je vodilo do konkurencije i međusobnog sukoba između gradova država u njihovim nastojanjima da zadobiju kontrolu nad više zemlje, ljudi i trgovačkih puteva. Ponekad je prednost bila na strani onih gradova država koji su posjedovali rijetke, ali veoma važne sirovine. Tako je grad Kaminaljuyu postao najvažniji grad majanskih visočja tokom ranog perioda zahvaljujući posjedovanju materijala kao što su obsidijan i žad. Lokacije duž glavnih puteva dali su drugim gradovima državama kontrolu nad transportom, razmjenom i raspodjelom proizvoda. Nekoliko nizinskih gradova imali su kontrolu nad riječnim trgovačkim rutama u središnjem dijelu poluostrva Yucatan. Nakbe je vjerovatno bio prvi grad država koji je kontrolisao ovo strateški važno područje u srednjem predklasičnom periodu. Do kasnog predklasičnog perioda [[El Mirador]] je preuzeo ovu ulogu. Lokacija i ekonomska kontrola nisu bili jedini uzroci uspjeha pojedinih gradova, nego i njihova društvena, politička i vjerska [[politika]]. [[Datoteka:Formative Period southern Mesoamerica 2.svg|325px|lijevo|thumb|Južna područja u kojima su živjeli narodi Maja tokom predklasičnog perioda sa označenim gradovima iz tog vremena.]] Puni procvat rane majanske civilizacije je bio označen pojavom prvih gradova država El Ujuxte i Takalik Abaj u južnim područjima duž [[Tihi okean|tihookeanskog]] obalskog područja i grada Kaminaljuyu na majanskim visočjima. Uporedni razvoj u nizinskim područjima bio je najizraženiji u gradu El Mirador i mnogobrojnim drugim gradovima i državama tokom kasnog predklasičnog perioda počevši od područja [[Petén (departman)|Peten]] u sjevernoj [[Gvatemala|Gvatemali]], preko [[Belize]]a pa sve do poluostrva Yucatan na sjeveru. <ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Najveće iznenađenje iz Predklasičnog majanskog perioda su bili upravo gradovi El Mirador za koje je tokom arheoloških istraživanja iz [[1990te|199-ih]] utvrđeno da pripadaju tom periodu, a obližnji Nakbe je bio još stariji sa svojim glavnim građevinama koje su izgrađene oko [[600. p. n. e.]]. Oni ne samo što nadmašuju ostale majanske gradove po starini, nego i hramovi i piramide u El Miradoru po veličini daleko nadmašuju hramove i piramide u Tikalu, Palenǫeu i Chichen Itzi.<ref name="MC">Culbert T. Patrick, Maya Civilization, Library of US Congress, prvo izdanje 1993. godine St. Remy Press, {{ISBN|0-89599-036-9}}, str. 78, 52-53, 58-62</ref> Ove rane države su bile karakteristične: po sve većim područjima kojima su vladali, sve većoj moći njihovih vladara, javnim objavama njihove moći i upotreba pisma kojim su se obilježavala i potvrđivala njihova vladarska dostignuća. Vladari svake države su naglašavali svoju moć i autoritet kroz [[rat]]ove i važne ceremonijalne događaje poput gozbi, inauguracija i rituala vladarskih nasljeđivanja. Rana majanska civilizacija je započela trend koji će uvijek biti dominantan u njihovom političkom životu. To je uspon jednog ili više gradova država koji će nastojati da ovladaju cijelim majanskim područjima. Takav slučaj je bio sa gradovima Kiminaljuyu u visočjima i El Mirador u nizinskim područjima tokom druge polovine ere rane majanske civilizacije. Rana majanska civilizacija je završila opadanjem usljed nemira i promjena u ekonomskom i političkom sistemu. Stari gradovi države su bili oslabljeni ili su bili potpuno napušteni, a novi gradovi su preuzimali vlast. Postojalo je više uzroka za ove promjene poput: iscrpljivanja prirodne okoline, seobe stanovništva, promjene trgovačkih puteva i barem jedna velika [[vulkan]]ska erupcija. U nizinskim područjima opadanje moći glavne vojne i ekonomske sile El Miradora uzrokovan je prevelikim iskorištavanjem prirodnih bogatstava što je uzrokovalo velike posljedice za okolna područja. Gubitak trgovine na jugu vjerovatno je dovelo do povećanja trgovinskih aktivnosti u nizinskim područjima što je pospješilo uspon u razvoju ili slabljenje u nekim područjima pripremajući teren za početak Klasičnog perioda majanske civilizacije.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> === Klasični period 250. n. e. - [[900. n. e.]] === {{Glavni|Klasični period civilizacije Maja}} Klasični period majanske civilizacije je započeo nakon opadanja moći i bogatstva većine najvažnijih gradova koji su predvodili brzi razvoj rane majanske civilizacije. Ovo slabljenje je bilo najpotpunije u južnim područjima gdje su živjeli Maje, gdje je prestala tradicija podizanja spomenika sa uklesanim portretisanim datumima vladavine njihovih vladara. Međutim, kraljevski politički sistem je preživio u sjevernim nizinskim područjima i bio je učvršćen uklesanim kamenim spomenicima koji su objavljivali kraljevsku moć. U ovakvoj situaciji, pad najsnažnijeg predklasičnog grada El Miradora praćen je usponom gradova poput [[Tikal]]a, [[Calakmul]]a i drugih gradova koji su ostvarili veliko blagostanje tokom vrhunca majanske civilizacije u klasičnom periodu. Njihovi gradovi bili su povezani mrežom cesta od kojih su neke još u upotrebi. Neki od najznačajnijih gradova bili su: [[Comalcalco]], [[Palenque]], [[Copan]], [[Altun Ha]], [[Calakmul]], [[Uaxactún]], [[Quiriguá]] i Tikal. U zemlji Maja živjelo je tada oko 2,000,000 ljudi. Najveći grad [[Tikal]] imao je između 75,000-100,000 stanovnika. Sa usponom Tikala historija majanske civilizacije počinje da se popunjava [[Arheologija|arheološkim]] dokazom, a razumijevanje pravca njenog razvoja postaje potpunija. Tokom klasičnog perioda južni nizinski krajevi su ostvarili najveći rast stanovništva. Kako je rastao broj stanovništva, tako je rastao i broj nezavisnih gradova-država. To je bilo praćeno velikim procvatom majanske umjetnosti, arhitekture i intelektualnih dostignuća. Ovaj razvoj događaja je definisao klasični period, koji je bio obilježen dinastijskim političkim sistemima u svakom od južnih nizinskih gradova kao i njihovom usredsređenošću na sveobuhvatnu vlast pojedinih kraljeva. Ovo je bilo i vrijeme sve većeg nadmetanja i sukoba koje je svoj vrhunac dostiglo u velikom nadmetanju između dvije moćne nizinske države Tikal i Calakmul. Nakon početnog uspjeha tokom ranog klasičnog perioda Tikal je bio vojno poražen od strane saveza više gradova država predvođenih Calakmulom. Međutim, Calakmul nije bio u stanju da da ostvari svoju potpunu kontrolu, te se njihov vojni savez raspao. Tokom kasnog klasičnog perioda Tikal se oporavio, te je pod vođstvom svog 26-og kralja vojnički porazio Calakmul i njegove saveznike. Nakon ovih događaja slijedilo je vrijeme najvećeg razvoja i moći Tikala. I drugi moćni gradovi-države su uživali u velikom blagostanju u to vrijeme. [[Datoteka:Palenque temple 1.jpg|thumb|lijevo|350px|Hram natpisa, majanski grad Palenque u današnjoj južnoj meksičkoj provinciji Chiapas. Podignut je za vrijeme vladavine njegovog najčuvenijeg vladara K'inich Janaab' Pakala (615. n. e. - 683. n.e.) koji je i sahranjen u samom podnožju ovog hrama.]] Kraljevstvo Petexbatun je koristilo osvajanje da ostvari nadmoć na svojoj teritoriji, ali je na kraju bilo poraženo od istih onih koji su bili pokoreni. Uz tok rijeke Usumacinta grad [[Piedras Negras]] je bio veoma uspješan tokom svog postojanja, ali je na kraju bio vojno poražen od svog starog protivnika grada-države Yaxchilana koji je uspješno bio predvođen velikim nizom dugovječnih kraljeva ratnika. Na jugozapadu Palenque se pojavio na historijskoj sceni pod vođstvom [[K'inich Janaab' Pakal]]a i njegovih nasljednika.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Pakal i njegov sin [[Kinich Kan B'alam]] koji ga je naslijedio nakon njegove smrti su dali da se izgrade mnogi hramovi, piramide i palate koje su očuvane i do danas. Međutim, samo nakon skoro 100 godina poslije smrti Pakala grad Palenque je bio napušten nakon vojnog poraza od drugog grada-države [[Tonina]]. <ref name="Maya">The Ancient Maya, Jackie Maloy, Library of US Congress, {{ISBN|978-0-531-24110-3}}, str. 8-9, 16, 34-35</ref> Na jugoistoku Copan je uživao u velikom blagostanju tokom 4 vijeka kraljevske vladavine [[K'inich Ya'x Kuk Mo]] osnivača dinastije u ovom gradu i njegovih nasljednika. Jedini poraz koji je Copan doživio bio je poraz od vazalskog grada Quirigue gdje je tokom vojnog sukoba uhvaćen sam vladar Copana i kasnije pogubljen kao žrtveni dar majanskim bogovima. Za Maje iz Copana ovo je bio loš znak da bogovi nisu na njihovoj strani kao i da njihov vladar nema natprirodne moći. Ovo je dovelo do povećane moći plemstva u Copanu. Tokom završnog dijela Klasičnog perioda koji je počeo [[800. n. e.]] majanska civilizacija je doživjela velike promjene. Dužina trajanje ovog završnog perioda bila je promjenljiva od jednog do drugog područja. Najdramatičnije promjene su se desile u južnim nizinskim područjima sa padom skoro svih klasičnih majanskih država u periodu od otprilike 800. n. e. - 900. n. e. <ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> === Post-klasični period 900. n. e. - 1500. n. e. === {{Glavni|Post-klasični period civilizacije Maja}} Post-klasični period početak je kraja opstanka civilizacije koja se održala tek na Yucatánu i na još nekoliko manjih područja na jugu. Ovaj kasni period majanske civilizacije pojavljuje se nakon grešaka i slabljenja tokom Klasičnog perioda. Novi gradovi uspjeli su u mijenjanju društvenoekonomskih, političkih i ideoloških osnova majanskih država, dok su istovremeno gledali u prošlost kao nadahnuće u pronalaženju načina u učvršćivanju njihovog autoriteta. Njihov glavni uzor je bio grad Chichen Itza, koji je bio najkosmopolitski majanski grad, ostvarujući kontakte van majanskog područja da bi ostvario materijalne proizvode i ideje širom mezoameričkog područja. Tokom ovog perioda doseljavaju se Nahua-[[Tolteci]] iz srednjeg Meksika kao i Chontal grupe majanskih naroda sa obala [[Meksički zaliv|Meksičkog zaliva]]. Chichen Itza kao i drugi majanski gradovi dolaze pod toltečki uticaj. Ove strane veze su ojačale tokom Postklasičnog perioda i nastavile su da donose Majama nove proizvode i ideje koje su dovele do novih promjena. Moć i ugled Chichen Itze je bio u opadanju sve do [[1050 n.e.]], a kasniji historijski izvori ukazuju da je ovaj grad bio uništen usljed vojničkog osvajanja oko otprilike [[1100 n.e.]]. Status novog glavnog grada na Yucatanu preuzima [[Mayapan]]. [[Datoteka:Mayapan Panorama.JPG|thumb|450px|lijevo|Panorama središnjeg trga u Mayapanu, pogled sa "''Kukulkan piramide''".]] Na osnovu majanskih izvora vladar Mayapana Hunak Keel predvodio je osvajanje Chichen Itze. Mayapan je obnovio političke, vjerske, ekonomske i vojne institucije Chichen Itze, a ovaj grad je vladao područjem Yucatana do pred samo špansko osvajanje. Nakon pada Mayapana u ruke konkvistadora južna nizinska područja Maja su bila podijeljena u mnoštvo malih nezavisnih rivalskih država koje nisu uspjele da se ujedine protiv evropskih osvajača. Postklasične majanske države su se održavale na ekonomiji zasnovanoj na pomorskoj trgovini koja je omogućavala bolji i rašireniji način dostave svakodnevnih proizvoda. Ovi novi trgovački putevi će bolje povezati majansko i mezoameričko područje, pospješujući razvoj i prosperitet kao i promjene u majanskom društvu. Srednja klasa će postati brojnija u ovakvoj merkantilnoj ekonomiji. Razvoj nove vrste ekonomije je doveo do smanjivanja razlika koje su odvajale povlaštenu klasu od većinskog običnog naroda. Postklasični politički sistem učvrstio je kontrolu nad ekonomskim, vojnim i vjerskim institucijama. Srž vladarskog sistema u Mayapanu kao i drugim gradovima iz tog vremena je bila zajednička podjela vlasti među najmoćnijim pripadnicima vladajuće elite. Donošenje odluka i odgovornost se dijelila za razliku od potpune vlasti u rukama jednog vladara iz ranijih perioda. Međutim, ipak se znalo ko je bio najmoćnija ličnost među vladajućom elitom. Uveden je novi vjerski kult ''"K'uk'ulkan''" sponzorisan od strane države koji je ojačao merkantilnu ekonomiju. Širokim prihvatanjem ovog vjerskog kulta u mezoameričkom području ohrabrivana je saradnja i komuniciranje među mnogobrojnim narodima. Ova nova religija je bila manje centralizovana i više usredsređena na porodične vjerske rituale i hodočašća nego u vrijeme ranijih generacija. Bio je manji zahtjev za vjerskim hramovima koji su bili i manje veličine, što je smanjivalo ogromne troškove za njihovu izgradnju. Broj stanovništva u ovom periodu se povećao kako u priobalnim nizinskim područjima tako i u mnogim južnim visinskim područjima. Ponovo oživljeni trgovački putevi pogodovali su bogaćenju područja Peten i oko njegovih jezera koje je bilo središte majanske civilizacije iz Klasičnog perioda. Ovo je pogodovalo usponu nekoliko malih država koje su smatrale sebe nasljednicima Chichen Itze ili Mayapana. Zbog njihove izolovanosti ove obnovljene postklasične države ostale su nezavisne od španske kontrole daleko duže nego majanske države na Yucatanu i u južnim područjima. Majanske države na južnim visočjima su slijedile sličan pravac i često su tvrdili da je njihovo stvarno ili zamišljeno porijeklo od Chontal Maja iz Meksičkog zaliva ili Chichen Itze sa Yucatana. Agresivna K'iche majanska država je ubrzano širila svoju teritoriju putem vojničkog osvajanja i političke konsolidacije. Tokom [[15. vijek]]a K'iche i njihovi glavni suparnici Kaqchikel majanska država su se borili za prevlast na majanskim visočjima, ali španski osvajači prekidaju njihove međusobne sukobe i osvajaju obje države. <ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> === Špansko osvajanje 1511–1697 === {{Glavni|Špansko osvajanje Maja}} Prvi izvještaj o kontaktu [[Evropljani|Evropljana]] i Maja dogodio se tokom zadnjeg putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] [[1502]]. godine kad je naišao na veliki okeanski trgovački kanu u [[Honduraški zaliv|Honduraškom zalivu]]. Nakon uspostavljanja kolonija na [[Karibi]]ma, Španci su poslali nekoliko istraživačkih ekspedicija sa [[Kuba|Kube]] otkrivši naselja Maja na poluostrvu Yucatan. Neki od kontakata su bili miroljubivi, ali većina je prouzrokovala vojne sukobe. Ovim kontaktima bile su prenijete i evropske zarazne bolesti. Prema navodima iz knjige Maja "Knjiga Chilam Balam": {{Citat|Moćni ljudi koji su došli sa istoka donijeli su bolest u našu zemlju, zemlju nas koji se zovemo Maje u godini "''11 Ahau''" (1513. godina po gregorijanskom kalendaru).}} [[Datoteka:Hernán Cortés anónimo.jpg|thumb|lijevo|200px|Hernán Cortés predvodnik vojnog osvajanja carstva Asteka i prvi evropljanin koji je sa svojom vojskom prošao kroz majanska područja.]] Godine [[1518]]. nakon povratka jedne ekspedicije koja je donijela nazad [[zlato]] i izvještaje o [[Asteci|Carstvu Asteka]] organizovana je nova ekspedicija pod komandom [[Hernán Cortés|Hernána Cortésa]] Dva kapetana (koji su bili pod komandom Cortesa) Pedro de Alvarado i Francisco de Montejo predvodiće kasnije osvajanje majanskih područja. Nakon nekoliko zaustavljanja na ostrvu Cozumel (poznat pod imenom "Kùutsmil" na jeziku Yucatec Maja) i [[Tabasco]]u Cortes je sa svojom vojskom došao na područje današnjeg grada [[Veracruz]]a odakle je nakon nekoliko godina brutalnog rata uspio da uništi Carstvo Asteka. Nakon pada glavnog grada Asteka [[Tenochtitlan]]a, poslao je jednog od svojih kapetana Cristobala de Olida da osvoji [[Honduras]]. Međutim, nakon dolaska u Honduras Olid se pobunio. Ova vijest je Cortesa nagnala da pokrene šestomjesečni kopneni marš sve do Hondurasa da kazni Olida. Kao rezultat, Cortez i njegova vojska su bili prvi Evropljani koji su prošli kroz južna nizinska područja Maja. [[Datoteka:Flores, Petén, aerial view from above Santa Elena.jpg|thumb|desno|250px|Ostrvo na jezeru Peten Itza na kojem se nalazio majanski grad Tayasal (Nojpetén), a bio je mjesto susreta Hernana Corteza i vladara ovog grada "Kan Ek-a". Ovaj majanski grad je osvojen od strane španskih osvajača tek 1697. godine. Danas je to razvijeni moderni grad Flores, koji je i glavni grad pokrajine Peten u Gvatemali.]] Njegova vojska je brojala oko 140 Španaca i više od 3000 pripadnika domaćeg meksičkog stanovništva koji su imali konje, artiljeriju, municiju i logistiku. Nakon što su ušli u područje današnje meksičke države Tabasco prelazeći rijeku Usumacinta, došli su do jezera Peten Itza. Tu su se susreli Itza vladar majanskog grada Tayasala "''Kan Ek''" i Cortez. Nakon napuštanja Tayasala njegova vojska je došla do teško pristupačnih majanskih planina. Nakon nekoliko mjeseci teškog probijanja kroz gustu šumu Cortez i njegova vojska su se izgubili na području jezera Izabal ([[Španski jezik|španski]] Lago de Izabal) u današnjoj Gvatemali. Indijanski vodiči su ih bili napustili, a zahvaljujući majanskom dječaku koji ih je odveo do sigurnog mjesta bili su spašeni od umiranja glađu. Tokom ovog marša kroz majanska nizinska područja Cortes je osim posjete Tayasanu prošao na nekoliko kilometara pored nekoliko napuštenih majanskih gradova iz Klasičnog perioda. Vatreno oružje i konjica su dosta pomogli tokom španskog osvajanja Maja. Međutim, oni ne bi mogli da poraze Maje bez pomoći mnogobrojne vojske sastavljene od Asteka i Maja koji su se pridružili Špancima da se osvete svojim Maja suparnicima usljed dugotrajnog suparništva nezavisnih gradova država iz prošlosti. Međutim, daleko najznačajniji uzrok španskog uspjeha su bile evropske bolesti poput [[Velike boginje|velikih boginja]] protiv kojih Maje nisu imale [[imunitet]]. Ove bolesti su uzrokovale [[Epidemija|epidemije]] koje su jednostavno skoro istrijebile vojske Maja i njihovo civilno stanovništvo mnogo prije nego što su borbene linije bile i uspostavljene.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> === Kolonijalni period === {{Glavni|Maje tokom kolonijalnog perioda}} Majanska civilizacija je nasilno okončana španskim osvajanjem, ali narodi Maja su preživjeli kolonijalnu strahovladu više od 500 godina sve do danas. Tokom ovog vremena način života Maja se uveliko promijenio. Mnoge institucije koje su upravljale majanskim društvom su bile zamijenjene španskom civilnom i vjerskom administracijom. Stara (vladari, plemstvo, sveštenici i vojne vođe) je bila skoro potpuno uništena, a manjina koja je preživjela bilo joj je oduzeto bogatstvo i vlast. Pokrštavanje je korišteno kao opravdanje za osvajanje i da bi pomoglo u kontroli novih podanika španske krune. <<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Nakon nametanja katolicizma došlo je i do uspostavljanja različitih evropskih oblika političke organizacije. Iako ovo nametanje nije bio potpuno djelotvorno, Španci su jedan dio vladajuće klase Maja uklonili, dok su manjinu ugradili u novi kolonijalni sistem. Velika većina običnog majanskog stanovništva pretvorena je u obespravljenu masu ruralnih seljaka. Administrativni centri osnovani u [[16. vijek]]u bili su uglavnom naseljeni od strane Španaca, poput gradova Mérida na poluostrvu Yucatán, San Cristobal u pokrajini Chiapas i Antigua Guatemala u Gvatemali. Potonji je uništen u seriji zemljotresa u [[18. vijek]]u, Što je navelo Špance da pomjere administrativni centar u [[Guatemala City]]. U većini slučajeva područje Maja je bilo od sporednog značaja u odnosu na ostale španske američke kolonije zbog nedostatka rudnog bogatstva, relativno rijetke naseljenosti i nedostatka zemljišta pogodnog za uzgoj usjeva za izvoz. Porezi su bili prikupljani kroz crkvenu desetinu i kroz sistem prisilnog rada (''Encomienda sistem'').<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/encyclopedia/society/maya-indigenous-people-mexico-central-america-colonial-period-maya.html|title=Maje tokom španske kolonijalne vladavine|work=infoplease.com|access-date=12. 1. 2016|archive-date=10. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110025137/http://www.infoplease.com/encyclopedia/society/maya-indigenous-people-mexico-central-america-colonial-period-maya.html|url-status=dead}}</ref> Ovakvo stanje biće uzrokom mnogobrojnih pobuna majanskih seljaka koje će biti krvavo ugušene. Ove pobune će trajati sve do [[1930te|1930-ih]].<ref>{{cite web|url=http://www.museogc.com/Museo/E-intro.html|title=Proslava tradicije otpora Maja.|work=museogc.com|access-date=12. 1. 2016|archive-date=25. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025032018/http://museogc.com/Museo/E-intro.html|url-status=dead}}</ref> == Društvo == {{Glavni|Majansko društvo}} [[Datoteka:Maya Presentation of Captives Kimbell.jpg|thumb|200px|desno|Skulptura iz Klasičnog perioda na kojoj je prikazano kako vojni komandant (''sajal'') Aj Chak Maax predstavlja zarobljenike vladaru [[Yaxchilan]]a, [[Itzamnaaj B'alam III]].]] Informacije o majanskom društvu dolaze uglavnom od indirektnih izvora, jer same Maje su u svojim zapisima vrlo malo rekli na ovu temu. Ono što su zapisali odnosi se uglavnom na kraljeve i elitni dio društva. Ništa nije rečeno o ogromnoj većini u majanskom društvu, o običnim ljudima. Zahvaljujući [[Arheologija|arheološkom]] dokazu o svakodnevnom životu uzetom iz malih seoskih zajednica današnjih potomaka Maja i zapisima napravljenim nakon španskog osvajanja, omogućilo je rasvjetljavanje svih nivoa života antičkog majanskog društva. <ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Od ranog Predklasičnog perioda majansko društvo je bilo oštro podijeljeno na elitu i običan narod. Kako se tokom vremena broj stanovništva povećavao, različiti dijelovi društva su postajali sve specijaliziraniji, a politička organizacija je postala sve složenija. Do kraja Klasičnog perioda, došlo je do ogromnog porasta broja stanovništva, gdje su stotine gradova bili povezani u složenu mrežu političke hijerarhije, a bogati dio društva se umnožio. Bila je razvijena srednja klasa u koju su spadali razne zanatlije, majstori u obradi [[kamen]]a, [[žad]]a, sveštenici nižeg ranga, službenici, trgovci i vojnici. U najnižu klasu su spadali poljoprivrednici, sluge, radnici i robovi. <ref>Foster, Lynn (2002). Handbook to Life in the Ancient Maya World. New York, US: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518363-4}}. str. 121-122</ref> Prema pisanim izvorima samih Maja zemljište su zajednički održavali plemićke porodice ili klanovi. Takvi klanovi su smatrali da je zemlja bila u vlasništvu klana predaka, a takve veze između klana i predaka su bila pojačana ukopom mrtvih u okviru samih stambenih jedinica. <ref>Gillespie, Susan D. (September 2000). Rethinking Ancient Maya Social Organization: Replacing "Lineage" with "House". American Anthropologist 102 (3) (Wiley on behalf of the American Anthropological Association). str. 470–474. ISSN 0002-7294</ref> Maje su bile mnogo niže nego većina ljudi danas. Muškarci su obično bili visine do 160&nbsp;cm, a žene su bile nešto niže. Bili su zdepasti i snažni, a odjeća im je bila jednostavna. Živjeli su u toplim krajevima tako da nisu trebali da nose mnogo odjeće da bi se zaštitili od hladnoće. Muškarci su nosili pregaču od materijala koji se omotavao oko struka i između nogu. Žene su nosile ''huipil'', dugu haljinu koja je bila napravljena od tkanine iz jedne dužine s kratkim rukavima. Većina Maja su nosile kožne sandale ili mokasinke. U slučaju malog zahlađenja i muškarci i žene su nosili neku vrstu ogrtača koji su nazivali ''manta'', a koji se mogao koristiti kao pokrivač prilikom spavanja noću i mogao se čak zakačiti na ulaz u kuću umjesto ulaznih vrata. Kod Maja je bilo u modi da ljudi imaju izdužene i spljoštene glave i da budu razroki. Da bi promijenili oblik glave dok su im lobanje bile i dalje vrlo mekane, bebe su imale drvene okvire vezane oko glava. Ova deformacija lobanje se smatrala privilegijom više klase kao i veliki nos. Ljudi su ponekad na njihovim prednjim zubima umetali i ispunjavali praznine komadima žada. Tetoviranje je bilo veoma popularno, a muškarci su često bili tetovirani po cijelom licu. Muškarci i žene su bojili njihova lica i tijela. Za neoženjenog muškarca bila je crna boja, a neudate djevojke su koristile crvenu boju. Sveštenici su koristili plavu boju, ratnici crvenu i crnu, a robovi crnu s bijelim prugama.<ref name="The Maya">The Maya, Robert Nicholson, prvo izdanje Two-Can Publishing Ltd., London, Great Britain, {{ISBN|0-7910-2075-8}} 1993. godine, str. 6-9, 23, 115, 15, 20-22</ref> [[Mnogoženstvo]] je bilo nepoznato, ali je držanje ljubavnica (konkubina) bilo dozvoljeno. Provincijalni dostojanstvenici poticali su od 4 plemićke porodice. Vođe gradova i sela bili su nižeg ranga, i nisu pripadali kraljevskoj krvi. Klanski sistem je postojao, a nasljeđe se računalo po muškoj liniji. Kriminal je kažnjavan smrću. == Arhitektura == {{Glavni|Arhitektura Maja}} [[Datoteka:Palenque Arch Hall.jpg|thumb|200px|lijevo|Oblici kamenih "lažnih" "V" svodova koji sačinjavaju hodnike u palati u Palenqueu predstavljaju jedno od najpoznatijih majanskih arhitektonskih obilježja.]] Građevine Maja su imale praktično i vjersko značenje, a odslikavale su status njenih stanovnika i određivale središte svijeta za porodicu. Većina građevina bila je podignuta na platformama koje su se uzdizale iznad ostale površine, počevši od blago uzdignutih zemljanih platformi za obične kuće pa sve do zidanih terasastih platformi za najraskošnije hramove i piramide.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Jezgre hramova-piramida, uzdignutih platformi, velikih palata bile su mješavine zemlje i krša. Ploče od kamena krečnjaka su zatim bile izrezane i oblikovane za eksterijere uz korištenje naoštrenih dlijeta napravljenih od kremen kamena i drvenih maljeva. Hramovi okrunjeni okićenim krovovima na vrhovima visokih platformi piramida bili su samo jedna od mnogih vrsta objekata koje su gradili majanski radnici. Neke od piramida su sadržavale grobnice velikih vladara, što je dodatno komplikovalo proces izgradnje. Palate koje su služile za stanovanje i administrativne svrhe čine drugu veliku kategoriju građevinskih struktura Maja. Često su to bile izdužene zgrade sa dvorištima, dugim galerijama, i sa mnogo drugih prostorija. Odvojene komore vodile su jedna u drugu pomoću "lažnih" (eng. corbeled) lukova, zato što Maje nisu znali kako da grade pravi luk poput starih Rimljana (sa klinastim centralnim kamenom koji podržava teret krive od drugog kamenja). Maja graditelji su pravili "lažni" luk od slojeva kamenja unutra dok se ne preklope stvarajući oblik obrnutog slova V. Vrh luka se tada premošćuje s jednim ravnim horizontalnim kamenom. Kao rezultat toga, lukovi majanskih palata i drugih objekata bili su uski i suženi i bili su slabiji od rimskih lukova.<ref name="The Ancient Maya">"The Ancient Maya," Lila Pearl, Library of USA Congress, objavljena 2005. godine, {{ISBN|0-531-12381-2}}, str. 10, 43-44 77-79, 11</ref> [[Datoteka:Copán Ballcourt.jpg|thumb|250px|desno|Nogometno igralište koje je dao da se izgradi vladar Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil godine [[738. n. e.]], Copan, današnji zapadni Honduras.]] Nogometna igrališta su bila treća vrsta građevina koja su se nalazila u središtima svih važnijih majanskih gradova. Igralište se sastojalo od dvije paralelne platforme s blago nagnutim stranama uokvirujući usko igralište. Neka nogometna igrališta su imala kamene prstenove na dvije uzdignute platforme. Na vrhovima ovih blago uzdignutih platformi su se nalazile male kamene građevine za koje majanisti smatraju da su bile korištene za čuvanje opreme, presvlačenje igrača ili za održavanje vjerskih proslava. Prilikom izgradnje svojih gradova Maje se izgleda nisu pridržavale nekog očiglednog plana, jer ne postoje mreže ulica ili blokova postavljenih pod pravim uglom. Međutim, postojao je plan koji čini sve gradove Maja mnogo sličnim u njihovom osnovnom izgledu. Svaki veliki grad Maja sastojao se od mnoštva arhitektonskih grupa, često odvojenih blizu jednog kilometra jedni od drugih i povezanih širokim popločanim prolazima. U svakoj grupi građevine su se nalazile oko prostranih otvorenih trgova. Središnji trg sa svojim kamenim građevinama je samo početak, zato što je njihov broj u svakom važnijem gradu Maja iznosio više stotina. Dodatni trgovi veliki skoro kao i glavni središnji trg bili su povezani prolazima. Ovi uzdignuti prolazi su bili dovoljno široki za raznorazne ceremonijalne procesije. Udaljavajući se od gradskog središta kamene građevine postaju manje, ali sa novim grupama hramova i palata koji su vjerovatno služili kao pomoćni centri za lokalne vjerske i administrativne svrhe.<ref name="MC"/> == Umjetnost == {{Glavni|Umjetnost Maja civilizacije}} [[Datoteka:Jaguar vase.jpg|mini|lijevo|200px|Mayanska vaza]] [[Datoteka:Bonampak, Chiapas. 05.JPG|mini|300x300piksel|Jedan od najbolje očuvanih crteža Maja iz grada Bonampak koji prikazuje grupu muzičara za vrijeme vjerskih praznika prilikom kojih su se prinosile žrtvene ponude majanskim bogovima.]] Antičke Maje su postigli visoka dostignuća u zidnom slikarstvu, kiparstvu, pravljenju grnčarije i klesarstvu. Njihova [[umjetnost]] je jedna od najljepših dostignuća ljudi tokom antičkog vremena. Njihovi skulptori su često klesali figure na velikim ravnim kamenim površinama koristeći tvrde alatke napravljene od opsidijana ili kremena. Nisu imali metalne alatke. Antički majanski umjetnici su slikali [[mural]]e na zidovima palata koji su govorili priče o majanskim bogovima i životima njihovih vladara. Oni su također pravili drvene skulpture, bojili i tkali umjetnine koje su kasnije kačili na zidove. Ove skulpture i zidne umjetnine su ukrašavale domove vladara. Pravili su prelijepe [[Vaza|vaze]] i tanjire od [[Glina|gline]]. Bogati pripadnici ove civilizacije su bili sahranjivani zajedno sa nekim od ovih umjetničkih predmeta kao pokloni majanskim bogovima podzemlja tako da bi oni bili dobro tretirani u njihovom zagrobnom životu.<ref name="Maya"/> Najpoznatiji primjer zidnog slikarstva Maja pronađen je u gradu Bonampak (Bonampak - majanski pojam za zidno slikarstvo) u dolini rijeke Usumacinta, današnja Gvatemala. Vještina slikara i skulptora koji su uradili umjetnička djela zidnog slikarstva i skulpture u Bonampaku je bila izuzetna, što sama djela i dokazuju. Rusko-američki [[Majanistika|majanist]] i arheolog [[Tatiana Proskouriakoff]] je opisala veliki stećak koji se nalazi na glavnom gradskom trgu kao {{Citat|jedan od najvećih i najprefinjenijih [[spomenik]]a ikad podignutih od strane Maja.}} Ono što najviše izdvaja murale u Bonampaku od [[Freska|freski]] drugdje u Mezoamerici je njen grafički [[Realizam (likovna umjetnost)|realizam]]. Uz nekoliko izuzetaka, posebno onih murala iz Chichen Itze, antički murali sa područja Meksika i Srednje Amerike su se uglavnom bavili temama [[Ikonografija|Ikonografije]] vezano za: mitologiju, bogove, vjerske rituale, [[Kosmologija|kosmologiju]] i ostale ezoterične teme. Na zidnim slikama u Bonampaku su prikazani detalji iz svakodnevnog života Maja što proširuje naša saznanja o predkolumbijskoj umjetnosti na američkom kontinentu. Na svojim zidnim slikama majanski umjetnici su prikazali bogatstvo informacija sa detaljima kostima, muzičkih instrumenata, vjerskih rituala, ratnih scena, ljudskog žrtvovanja. Američki majanist i arheolog Sylvanus Morley smatra da {{Citat|neki likovi sa zidnih slika u Bonampaku pokazuju stepen [[Naturalizam|naturalizma]] koji će [[Zapadna Evropa]] dostići tek nekoliko vijekova kasnije.}} <ref name="Maya2">Maya, Charles Gallenkamp, prvo izdanje David McKay Company Inc. New York City, 1959. godine, {{ISBN|0 14 00 8831 8}}, str. 145-153, 141-142</ref>` Također su se bavili graviranjem [[nakit]]a, školjki, kostiju pa su čak i crtali na grnčariju, drvene stupove i zidove. Maje su bili veliki ljubitelji plesa i sviranja muzičkih instrumenata. Imali su preko 5000 plesova koji su bili dio programa tokom vjerskih proslava kojima je prisustvovalo mnogo ljudi. Imena plesova su obično dolazila od imena životinja koje su predstavljale majanske bogove. Muzičari su svirali drvene [[Flauta|flaute]], [[Truba|trube]] napravljene od drveta, [[Glina|gline]] ili morskih školjki i bubnjeve napravljene od [[Kornjače|kornjačinog]] oklopa.<ref name="The Maya"/> == Zvijezde i vrijeme == Nijedna antička civilizacija nije bila tako opsjednuta vremenom i prolaskom vremena kao Maje. Vrijeme za njih nije bio samo sredstvo za zapisivanje događaja po nekom ustaljenom redu, nego natprirodni fenomen kontrolisan od strane bogova, od kojih su neki bili dobri, a neko zli. Podstaknuti vjerskim razlozima bili su veliki astronomi koji su, zahvaljujući posmatranju neba i računanju, uspjeli napraviti tri precizna kalendara.<ref name="MAM">The Mystery of the Ancient Maya, Carolyn Meyer i Charles Gallenkamp, izadavač Margaret K. Elderry Books, New York City, 1995. godine, {{ISBN|0-689-50619-8}}, str. 96-97.</ref> Astronomi naroda Maja su posmatrali nebo golim okom. Bilježili su kretanja zvijezda i planeta: [[Sunce|Sunca]], [[Mjesec]]a, [[Venera|Venere]]. Na taj način bili su u stanju predvidjeti datume ili događaje (pomračenja sunca i mjeseca, ravnodnevnice) koji su najavljivali dolazak novoga boga zaštitnika. Ovo znanje je bilo korišteno pri određivanju blagonaklonosti njihovih božanstava prilikom održavanja raznih aktivnosti kao što su: ceremonije, krunisanje kraljeva, započinjanje trgovinskih putovanja ili prilikom ratnih aktivnosti. Zapravo, svako vremensko razdoblje je imalo vlastitog boga kome se prinošeni darovi i žrtve kako bi se pridobila njegova naklonost. U velikom gradu Chichen Itza sagradili su pravu opservatoriju kako bi njihovi naučnici (svećenici-astronomi) mogli bolje posmatrati planete i kretanje zvijezda i na temelju toga gatati i prognozirati. Naučnici su napravili vrlo precizan solarni kalendar, koji je dijelio vrijeme na: dane (kin), mjesece od 20 dana (uinal), godine (tun) i period od dvadeset godina (katun). Svaki novi "katun" prilika je za veliku svečanost u čast boga koji predstavlja to doba. Maje su izgradile zgrade na kojima su bili zabilježeni datumi pomoću znakova koji iz profila predstavljaju glavu boga zaštitnika.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Razvili su i sistem računanja i bilježenja vremena u koji je bio uključen i koncept nule. Za nulu se nekad vjerovalo da je bila izum poznat samo u [[Indija|Indiji]] oko [[100. p. n. e.]]. U [[Evropa|Evropi]] nula je bila nepoznata sve do kasnog [[Srednji vijek|Srednjeg vijeka]], dok su je Maje koristile već dugo vremena.<ref name="Maya"/> === Kalendar === {{Glavni|Majanski kalendar}} [[Datoteka:East side of stela C, Quirigua.PNG|thumb|150px|desno|Desna strana stećka C, iz grada Quirigue sa datumom mitskog stvaranja svijeta po kalendaru "Dugo računanje" 13 baktuna, 0 katuna, 0 tuna, 0 uinala, 0 kina, 4 Ahau 8 Cumku - što po gregorijanskom kalendaru odgovara 11 Avgustu [[3114. p. n. e.]].]] Maje su imale nekoliko načina da definišu godinu. Veoma precizan solarni [[kalendar]] od 365 dana (sličan je bio i onaj od naroda Quiche) pod nazivom ([[haab]]) imao je 18 mjeseci po 20 dana uz dodatni mjesec koji je imao samo 5 dana (Uayeb). Nazivi mjeseci po ovom kalendaru su: Pop, Uo, Zip, Zotz, Tzec, Xul, Yaxkin, Mol, Chen, Yax, Zac, Ceh, Mac, Kankin, Moan, Pax, Kayab, Cumbu i Uayeb. Koristio se u svakodnevne svrhe. Njihov ritualni kalendar Tzolkin (bos. brojanje dana) imao je 260 dana. Svakom danu prethodi jedan broj od 1 do 13. Na ovaj način broj i dan nisu mogli da se poklope dok ne navrši godina od 260 dana. Isti je slučaj kod Quiche Indijanaca iz Gvatemale. Zapisivanjem o kretanju nebeskih božanstava (sunca, mjeseca, planeta i zvijezda) razvili su precizne kalendare koji su se mogli koristiti i za proročanstva. * Dan se kod Maya zove kin, a 20 kina daje 1 uinal. 18 uinala = 1 tun (360 dana) 20 tuna = 1 katún (7,200 dana) 20 katúna = 1 baktún (144,000 dana) 20 baktuna = 1 piktun (2.880.000 dana) 20 piktuna = 1 kalabtun (57.600.000 dana) 20 kalabtun = kinchiltuna (1.152.000.000 dana) 20 kinchiltuna = alautun (23.040.000.000 dana) 20 alautuna = hablatun (460.800.000.000 dana) <ref name="MAM"/> Svi ovi kalendari predstavljali su veoma stare koncepte koji su bili korišteni od strane svih mezoameričkih naroda. Većina stanovništva je bila upoznata sa ovim kalendarima, zbog toga što su vjerovali da oni predstavljaju vodilju u njihovim dnevnim životima kao i da određuju sudbine kako bogatih tako i siromašnih. Međutim, složeniji kalendari poput onih zasnovani na planetarnim orbitama i računanjima od 819 dana u jednoj godini zahtijevali su znanje koje je ljubomorno čuvano od strane povlaštene klase kao izvor velike moći. Posjedovanje znanja o nebeskim božanstvima i o njihovom kretanju bio je dokaz za obične ljude da su njihovi kraljevi i sveštenici u bliskom odnosu sa natprirodnim silama koje vladaju univerzumom.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> == Pismo == {{Glavni|Majansko pismo}} [[Datoteka:Maya script reading direction.png|thumb|lijevo|200px|Majanski natpisi su najčešće bili zapisivani u redovima koji su sadržavali dva glifa, a svaki red se čitao s lijeva na desno i od vrha do dna.]] [[Datoteka:IMG 2314.JPG|thumb|desno|250 px|Stećak M i Hijeroglifsko stepenište u gradu Copanu, zapadni Honduras, najduži majanski zapis uklesan na stepenicama koji govori o historiji Copana i njegovim vladarima.]] Maje su poznavali vještinu brojanja i pisanja, što im je omogućavalo komplicirano računanje i zapisivanje rezultata. Njihovo pismo je imalo blizu 800 hijeroglifa (znakova). [[Sovjetski savez|Sovjetski]] majanist [[Jurij Valentinovič Knorozov]] je bio prvi koji je dokazao da je majansko pismo bila kombinacija fonetskih znakova (znakova koji predstavljaju izgovorene zvukove) i [[ideogrami|ideograma]]. Ova osobina majanskog pisma je dugo vremena predstavljala prepreku u njegovom odgonetanju. Jedan jedini [[slog]] "''u''" je imao više od 20 zamjena koje su korištene zavisno od mjesta i situacije u tekstu. Majanski pisari su koristili crteže (glifove) četverouglastog oblika. Ponekad je to bila kombinacija više znakova koji su se sastojali od apstraktnih oblika, naslikanih čudovišta, biljaka, životinja i dijelova ljudskog tijela koji su predstavljali stvari, životinje, bogove. Drugi glifovi, nešto lakši su označavali priloge, prijedloge, pridjeve. Pisci su kombinovali glifove oblikujući kratke rečenice. Bili su uklesani na javnim spomenicima, ličnim stvarima napravljenim od školjki, kostiju, žada i crtani na grnčariji i na zidovima zgrada. Bili su također zapisivani na hiljadama knjigama čiji listovi su bili napravljeni od kore [[Smokva|smokvinog]] drveta, a čije stranice su se preklapale.<ref name="Maya Code">"Breaking the Maya Code," Michael D. Coe, obnovljeno izdanje 1999. godine Thames and Hudson Inc. New York City, USA, {{ISBN|0-500-28133-5}}, str. 262-265</ref> Majanski kraljevi su koristili tekstove da bi zapisali svoja dostignuća. Sveštenici su koristili pismo da bi zapisivali prikupljeno znanje o svijetu koji ih okružuje. Pismo majanske civilizacije je služilo i za bilježenje historijskih datuma i događaja, kao i za zapisivanje proročanstava. Ponekad su bilježili kad jedan vođa zarobi drugog, ženidbu ili nečiju smrt. Zapisivanjem podataka o kišnim i sušnim sezonama Maje su bile u stanju odrediti kad je najbolje vrijeme sa sjetvu i žetvu njihovih usjeva. Vjerovali su da se događaji ponavljaju u ciklusima, te su zato detaljno zapisivali događaje koji su bili sačuvani u njihovim knjigama (kodeksima) koristeći kalendare kako bi bolje razumjeli sadašnjost i da bi predvidjeli budućnost. Majansko sveto pismo postalo je ukrasom, a klesalo se na kamene [[Stećak|stećke]], žrtvenike, stubove. Maje su se vrlo vješto služili i brojevima, čak i bolje od većine drugih civilizacija tog vremena. Koristili su preko 1.000.000.000 brojeva. Majansko pismo je bilo jedno od najvećih ostvarenja ove civilizacije. Sa zbirkom znakova bili su u stanju da zapišu svaki zvuk i svaku riječ na njihovom jeziku. Ovo je bio vrhunac duge tradicije korištenja zapisa i znakova koja je započela još sa najranijim mezoameričkim civilizacijama. Do početka ranog perioda majanske civilizacije osnove majanskog pisanja bile su u upotrebi od južnih područja koja su nastanjivali pa sve do Predklasičnih gradova-država u sjevernim nizinskim područjima. Ovaj sistem je uključivao i upotrebu brojeva pomoću kojih su bilježili vrijeme i ekonomske aktivnosti. Odgonetanjem majanskog pisma današnji naučnici imaju najbolje sredstvo koje im pomaže u boljem razumijevanju civilizacije Maja.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> == Kodeksi Maja == {{Glavni|Kodeksi Maja}} [[Datoteka:Chilam Balam Ixil.jpg|thumb|desno|250px|Kopija knjige Chilam Balam čuva se u Antropološkom nacionalnom muzeju u [[Mexico City]].]] Od majanskih knjiga (kodeksa) spašene su samo 4 i to: [[Drezdenski kodeks]], [[Pariski kodeks]], [[Madridski kodeks]] i [[Grolier kodeks]]. Ova 4 kodeksa potječu iz postklasičnog perioda. Drezdenski kodeks koji je završio u [[Beč]]u [[1739]]. godine bavi se uglavnom proročanstvima povezanim sa majanskom [[Astronomija|astronomijom]]. Slično tome Pariski kodeks otkriven [[1859]]. godine i Madridski kodeks pronađen u dva dijela [[1860te|1860-ih]], oba predskazuju budućnost zasnovanu na "tzolkin" svetom kalendaru koji je imao 260 dana. Grolier kodeks je pronađen u Meksiku [[1965]]. godine i uglavnom se bavi proučavanjem planete [[Venera|Venere]]. Madridski kodeks sa svojih 56 listova pisanih na obje strane je i najduži. O Majama također saznajemo iz ranog perioda nakon španskog osvajanja iz knjiga napisanih [[1600te|1600-ih]] na poluostrvu Yucatan koje su prevedene sa majanskog jezika. Ove knjige su poznate pod imenom [[Chilam B'alam (knjiga o Majama|Chilam B'alam]]. One se uglavnom bave predskazanjima lokalnih šamana. Drugi važan izvor informacija o Majama je zapisan od strane Quiche Maja sa gvatemalskih visočja u knjizi [[Popol Vuh]]. To je bila poema koja je sadržavala više od 9000 linija teksta. U tom tekstu se opisivao nastanak [[svemir]]a prema shvaćanju Maja, njihova historija i [[mitologija]]. Ovo [[Književnost|književno]] djelo je bilo zasnovano na oralnoj tradiciji i pisanim izvorima prije španskog osvajanja.<ref name="The Ancient Maya"/> == Život i običaji Maja == === Poljoprivreda === [[Datoteka:Zea mays.jpg|lijevo|thumb|200px|Razne vrste kukuruza koje uzgajaju narodi Maja sve do danas.]] Područje u kojem su živjeli narodi Maja bilo je bogato plodnim zemljištem uz obilne kiše tokom kišne sezone. Obrada tla u tropskoj kišnoj šumi je bila jednostavna, a do obradivih polja su dolazili putem krčenja i spaljivanja šume i gustog rastinja (''[[posijeci-i-spali]])'' tokom sušne sezone od avgusta do oktobra. Isušivali su i bare stvarajući plodne površine praveći nasipe, a zatim su pravili kanale za [[navodnjavanje]]. Nisu koristili [[Metal (hemija)|metalne]] alatke, ali su za ovu svrhu pravili jednostavna sječiva od oštrog [[kremen]]a sa drvenim drškama. Maje su većinom bili poljoprivrednici koji su posjedovali obradive zemljišne parcele kao i bašte koje su se nalazile blizu njihovih kuća. Svako selo je imalo i zajednički komad zemlje koje su svi zajedno obrađivali. Izgradili su sistem kanala za navodnjavanje [[Poljoprivreda|poljoprivrednih]] površina koristeći vodu iz mnogobrojnih manjih jezera i bara. [[Datoteka:Cocoa Pods.JPG|150px|desno|thumb|Plodovi [[Kakaovac|kakaovca]] koji su imali veliku vrijednost kod Maja naroda.]] Uzgajao se [[kukuruz]] koji je bio najzastupljeniji u njihovoj ishrani, a bilo ga je lahko uzgajati u velikim količinama. Osim kukuruza uzgajali su [[grah]], čili-papričice, [[pamuk]], [[Tikva|tikve]], [[paradajz]], [[avokado]], [[Papaja|papaju]], [[Lubenica|lubenicu]] i drugi poljoprivredni proizvodi. Poljoprivrednici su obavljali sjetvu maju mjesecu u vrijeme početka kišne sezone, a žetva je bila u novembru. Također se uzgajao i [[kakao]] čije sjemenke su imale veliku vrijednost, a ponekad su se koristile i kao [[novac]]. Njihove porodične farme bile su poznate pod nazivom ''[[milpa]].'' Maje su bili vješti lovci i ribari. Lovci su koristili lovačke pse prilikom lova, a koristili su i zamke za hvatanje životinja. Poluostrvo Yucatan je bilo poznato kao "zemlja [[jelen]]a i [[Ćurka|ćurki]]. Također, lovili su [[divlje svinje]] i krupne [[Glodari|glodare]] pod nazivom "''agoutis.''" Maje su prilikom [[ribolov]]a u rijekama i moru koristili udice i ribolovačke mreže.<ref name="The Maya"/> === Nogomet === Kao i ostali mezoamerički narodi Maje su igrali neku vrstu nogometa kojeg su nazivali "pok-a-tok," i koji je bio važan dio vjerskog ceremonijala. Majanisti vjeruju da su kroz tu igru antičke Maje izvodile bitke između bogova i na nebu i u podzemnom svijetu opisanim u njihovoj svetoj knjizi o stvaranju svijeta Popol Vuh. Dvije ekipe su igrale jedna protiv druge na velikom nogometnom igralištu koje je imalo dvije kose kamene platforme sa dva kamena prstena na njima. Kameni prstenovi su ponekad bili na 10 metara visine, tako da je bilo veoma teško prebaciti loptu kroz prstenove. Teška [[Guma|gumena]] lopta je bila 20&nbsp;cm u prečniku, a da bi spriječili ozljede igrači su nosili štitnike oko kukova i laktova. Koristeći kukove, koljena i laktove svaka ekipa je pokušavala da zadrži loptu u zraku i da je ubaci kroz kamene prstenove. Mnogi stručnjaci vjeruju da su gledaoci stavljali svoje opklade na pojedine ekipe u vidu nakita i ostalih dragocjenosti. Ponekad su igrači gubitničke ekipe bili žrtvovani u čast majanskih bogova, a po vjerovanjima Maja njihova krv će omogućiti da se sunce i dalje kreče po svojoj uobičajenoj putanji i da neće doći do uništenja svijeta. U majanskom nogometu postojala su zamršena pravila igre kao i bodovni sistem koje historičari još uvijek ne razumiju u potpunosti. <ref name="Maya"/> == Religija == {{Glavni|Religija Maja}} [[Religija]] Maja je bila zasnovana na sistemu vjerovanja i pojmova o natprirodnim silama pomoću kojih su objašnjavali život i [[univerzum]] oko njih. Preko religije bili su učvršćivani društveni i politički poredak, a bili su i osnova moći kraljeva i povlaštene elite.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Porijeklo je bilo pitanje od velikog ponosa i značaja za vladare Maja, koji su smatrali da njihovi preci nastavljaju igrati aktivnu ulogu u podršci tokom njihovog života. Dozivanje predaka obavljalo se posebnim vjerskim ritualnim puštanjem [[krv]]i koja je bila skupljana na posebnom papirusu, da bi zatim bila spaljivana.<ref name="MC"/> Političkom sistemu pripadali su i sveštenici koji su predvodili vjerske rituale. Oni su imali znanje pomoću kojeg su komunicirali sa duhovnim svijetom i objašnjavali događaje kroz zapisivanje historijskih hronika. Osim sveštenika vjerske rituale su obavljali i [[šaman]]i koji su predstavljali tradiciju stariju i od civilizacije Maja. Vremenom Maja sveštenici su sakupili značajnu količinu [[Ezoterija|ezoteričnog]] znanja koje su rasporedili i zapisali u svojim knjigama (kodeksima). Ovo znanje je sadržavalo mit o nastanku svijeta, historiji naroda Maja, proročanstvima, vjerskim ritualima i astronomskim posmatranjima. Ono je imalo svoje praktične i religijske svrhe. Neke od ovih informacija su korištene za razvoj sve složenijeg kalendarskog sistema kojim su se obilježavali događaji i vremenski ciklusi. Ovi kalendarski ciklusi su bili korišteni u astrološke svrhe prilikom predviđanja sudbine kralja i njegovog kraljevstva, pa čak i sudbine cijelog poznatog svijeta Maja. Raskošno obučeni sveštenici upravljali su spektakularnim javnim ceremonijama sračunatim da izazovu divljenje i poslušnost cijelog naroda prema kralju. Maje su vjerovali da je bilo nekoliko svjetova prije ovog u kojem mi živimo i da je velika poplava uništila te prethodne svjetove. Maje sa Yucatana i danas vjeruju da je bilo 3 svijeta prije ovog. Prvi svijet je bio naseljen patuljcima, drugi svijet je bio naseljen ljudima koje Maje nazivaju "griješnicima", treći svijet je bio naseljen starim Majama, a četvrti ovaj današnji svijet je naseljen mješavinom naroda svih prethodnih stanovnika sa poluostrva Yucatan. I ovaj današnji svijet će biti uništen velikom poplavom. Najpotpuniji pisani dokument Maja o nastanku svijeta i historiji ovih naroda se nalazi u svetoj knjizi K'iche Maja pod nazivom [[Popol Vuh]] ([[Bosanski jezik|bos.]] "''Knjiga naroda''").<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> {{multiple image | width = 109 | footer = Zapis španskog katoličkog sveštenika Ximéneza sadrži najstariji pisani tekst mita o nastanku svijeta K'iche Maja pod nazivom Popol Vuh. Uglavnom je pisan paralelno na jeziku K'iche Maja i [[Španski jezik|španskom jeziku]]. | image1 = Empiezan las historias(titlepage).jpg | alt1 = Title page | image2 = Empiezan las historias(preamble).jpg | alt2 = Preamble | image3 = Empiezan las historias(Popol vuh).jpg | alt3 = Creation }} Prema majanskom vjerovanju najmočnija natprirodna bića upravljala su univerzumom, a nazivali su ih ''k'uh'' (bos. sveta ili božanska bića). Maje su smatrali ta bića koja mi nazivamo bogovima najmoćnijim utjelovljenjima ovog svetog kvaliteta u univerzumu. Međutim, njihova božanstva nisu imala ljudske kvalitete kao božanstva u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]] i [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]]. Majanska božanstva nisu bila konačna, nego su bila zamršena, a ponekad kontradiktorna bića. Svako božanstvo je imalo višestruke uloge koje su se stapale čineći njihovo razlučivanje teškim. Nekoliko božanstava moglo je da se pretopi u jedno biće. Neki vidovi ovih božanstava bili su vidljivi, kao na primjer bog sunca je bio vidljiv svakog dana na nebu. Međutim, ostali vidovi istog božanstva su bili nevidljivi. Nakon svog zalaska, sunce noću ulazi u nevidljivi podzemni svijet ''Xilbaba''. U ovom vidu sunce uzima atribute najmoćnije noćne životinje u tropskim šumama i postaje [[jaguar]] podzemnog svijeta. Bilo koje majansko predstavljanje boga sunca, da li ono bilo uklesano na kamenu ili naslikano na keramičkoj vazni može predstavljati bilo koje od ovih višeznačnih poimanja, tako da bilo koja predstava istog božanstva može da nam se pojavi potpuno drukčijom od ostalih likova istog božanstva. Majanska božanstva su imala različite vidove zasnovane na: spolu (muško, žensko), pravcu (istok, zapad, sjever, jug), godinama (mladi, stari), boji ...itd.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Prema mnogim majanskim izvorima vrhovni bog se nazivao Itzamna koji se smatrao stvoriteljem ljudskog života, izumiteljem knjiga i pisanja, zaštitnikom nauke i učenja. Također je smatran gospodarem dana i noći, vladarem nebesa, te otjelovljenjem i neba i zemlje.<ref name="Maya2"/> Itzamnaj je predstavlaljao središnje božanstvo majanske religije. Prema čuvenom majanisti Sir Ericu Thompsonu sva ostala božanstva Maja su bili različiti vidovi ovog središnjeg božanstva, što na neki način čini majansku religiju [[Monoteizam|monoteističkom]]. U svojim raznim vidovima Itzamnaj je bio gospodar nad najvažnijim suprotstavljenim silama u univerzumu: života i smrti, dana i noći, neba i zemlje.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> == Tikal-grad u šumi == {{Glavni|Tikal}} [[Datoteka:Tikal-Plaza-And-North-Acropolis.jpg|thumb|right|450px|Središnji trg u Tikalu tokom proslave zimske ravnodnevnice ispred najviše majanske piramide poznate pod nazivom "Hram br. 4".]] U srcu tropske šume u provinciji Peten (današnja sjeverna Gvatemala) nalazi se Tikal, monumentalni grad Maja iz Klasičnog perioda. Španski osvajači su ga otkrili tek [[1695]]. godine.<ref name="The Ancient Maya"/> Ovaj grad je bio veliko trgovačko čvorište majanskih naroda. Većina njegovih najvećih hramova je bila izgrađena tokom kasnog Klasičnog perioda, a služili su kao mjesta gdje su bili ukopani najvažniji vladari Tikala. Največe građevine potjeću iz kasnog Predklasičnog i ranog Klasičnog perioda i nalaze se u "''Sjevernoj akropoli''" (pokopnom mjestu ranih vladara Tikala) i grupi "''Izgubljeni svijet''" kako su ih moderni arheolozi nazvali. Monumentalni uski prolazi (majanski jezik - "sacbeob") rasprostiru se od "''Velike plaze''" sa njenim stećcima i hramovima povezujući glavne gradske ceremonijalne komplekse. Istočno od "''Velike plaze''" nalazila se glavna pijaca, a južno od nje se nalazi "''Centralni akropolis''" koji sadrži palate kraljeva Tikala. Iza njih se nalaze mnogobrojne grupe građevina razbacanih na području koje pokriva 60 kvadratnih kilometara. Iako je teško ustanoviti tačan broj stanovnika, arheolozi pretpostavljaju da je Tikal na svom vrhuncu brojao više od 100 000 stanovnika.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Nigdje arheolozi nisu pronašli tako detaljne informacije o majanskim vladarskim dinastijama kao u ovom gradu koje pokriva period od skoro 400 godina. Vladarska dinastija u Tikalu je prvi put zabilježena početkom [[2. vijek n. e.|2. vijeka n. e.]] tokom kasnog Predklasičnog perioda. <ref name="The Maya"/> Uspon Tikala historijski je označen u majanskoj kraljevskoj dinastiji počinjući sa vladarom koga su kasniji kraljevi priznali kao osnivača nove linije kraljevske dinastije. Njegovo ime je bilo "''Yax Ehb Xook.''" Bilo je vladara i prije njega, ali je on dobio ovo priznanje zbog svoje izuzetne ratničke vještine.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Prvi stećak sa uklesanim imenom vladara pojavljuje se [[292. n. e.]]. Kralj "''Chak Tok' Ich'aak I''" ([[Bosanski jezik|bos]]. "Jaguarova šapa")i cijeli niz vladara poslije njega su načinili Tikal najsnažnijim i najvažnijim središtem majanske civilizacije u južnim nizinskim područjima tokom Klasičnog perioda. Njegov utjecaj se osjećao u cijelom području Petena i okolnim područjima. Elita u ovom gradu je bila nenadmašena po svom bogatstvu i statusu, što se može vidjeti i po grandioznosti njegovih palata, hramova, spomenika i grobnica prepunih dragocjenostima izgrađenih da ovjekovječe njihove vladare kao i njihova dostignuća. Smještena u centru Tikala nalazi se glavna piramida poznata pod nazivom "''Hram br. 4''" visine 70 [[metar]]a. To je najviša piramida majanske civilizacije.<ref name="The Maya"/> U samome gradu žive samo svećenici i velikaši. U blizini živi narod, u skromnim kolibama. Na velike vjerske svečanosti dolaze svi članovi porodica. Tokom tih dana kralj kiti svojim nakitom, a svećenici nose raskošne kostime živih boja, ukrašene perjem rijetkih ptica kao što je quetzal. U 9. vijeku vjerske zgrade i kraljevske palate napuštaju njihovi stanovnici. U nekoliko decenija ti spomenici nestaju pod gustom vegetacijom. Objašnjenja su brojna: potres, epidemija, upad protivničkih ratnika, glad. Najvjerovatnije da su se seljaci pobunili protiv svojih vjerskih i političkih vođa i prisilili ih na bijeg. == Uzroci pada == Tokom ranog 9. vijeka civilizacija Maja u južnim nizinskim krajevima doživjela je veliki pad. Umjetničke, intelektualne i vjerske aktivnosti u njihovim gradovima postepeno dolaze do potpunog zastoja. Izgradnja novih građevina i spomenika u nekim gradovima naglo prestaje, tako da mnoge od njih bivaju ostavljene nedovršene. Čak i praksa podizanja stećaka sa datumima na njima prestaje. U gradu Tonina u današnjoj meksičkoj državi Chiapas posljednji poznati datum iz kalendara poznatog pod nazivom "Dugo računanje" uklesan na jedan stećak je bila [[909. n. e.]]. Tokom otprilike cijelog perioda od 800. n. e. - 900. n. e. svi nekad gusto naseljeni gradovi u južnim majanskim područjima su bili napušteni, a građevine napuštene nedirnute. U nedostatku jasnih objašnjenja uzroka katastrofe ovakvih razmjera arheolozi su razvili nekoliko teorija. Američki majanist, arheolog i epigraf Sylvanus Morley smatra da se rješenje u odgonetanju ovog problema nalazi u samoj civilizaciji Maja: raspadanje majanskog društva, nemiri u samom društvu i ekonomsko propadanje. Tokom daljnjih istraživanja njihovih davno napuštenih gradova, arheolozi su pronašli velika oštećenja na 15 zidnih skulptura u Piedras Negrasu koje prikazuju visokog sveštenika ili vladara kako predsjedava skupom dostojanstvenika. Na svih 15 skulptura glave su bile mnogo oštećene, a na njihovom mjestu su vidljivi oštri usjeci u kamenu. Slična situacija je otkrivena i u Tikalu na brojnim stećcima i altarima koji su razbijeni u više komada. Svi ovi arheološki nalazi navode naučnike na zaključak da je bilo velikih nemira i pobuna u gradovima Maja tokom zadnjih godina Klasičnog perioda ove civilizacije. U svojoj knjizi "''Uspon i pad civilizacije Maja''" J. Eric Thompson je istraživao problem zašto je moć majanske vladajuće hijerarhije mogla biti potkopana. On smatra da je mistika njihovog ezoterijskog stremljenja izgubila svaki značaj u očima potlačene većine. On postavlja i pitanje od kakvog značaja su bili apstraktna područja matematike, kalendara i astronomije nepismenim seljacima, ako je takvo znanje bilo strogo čuvano samo u krugovima sveštenika i vladara? Predugo su narodne mase bile u služanskom položaju, podvrgnuti beskrajnim radovima na izgradnji hramova i palata, radu na plodnim poljima koja su bila u posjedu bogatog plemstva, plaćanju poreza i snabdijevanju povlaštene klase luksuznim proizvodima. Također, sve bezobzirniji su bili trikovi kojima su se služili sveštenici koji su preko vjerskog sistema nagrada i kazni držali narodne mase pod psihološkom kontrolom i pod strogom poslušnošću prema vladajućoj eliti. Ovakvo stanje je trajalo vijekovima sve dok se vjerovatno sjena despotizma i degeneracije nije pojavila što je moglo da izazove pobunu. Moguće je i da je bilo praćeno velikom sušom koja je uzrokovala veliki pad prinosa usjeva ili astronomski događaj kao eklipsa mjeseca koju sveštenici nisu mogli predvidjeti. Ovakvi uzroci mogli su da izazovu gubitak vjere u vladajuću elitu, što je moglo samo da pomogne u širenju pobune. To je vjerovatno dovelo do toga da su gradovi koji su bili simboli moći vladajućih bili opljačkani i napušteni. U svim gradovima arheolozi su otkrili naznake da je tokom Klasičnog perioda bio veliki priraštaj stanovništva što je dovelo do nastanka sve većeg broja gradova i porasta njihovog broja stanovnika. Gradovi države Maja su bili u stalnom nadmetanju, što je u kasnom Klasičnom periodu dovelo do sve učestalijih međusobnih ratova. Sve ovo je vodilo do udaljavanja običnih ljudi od poljoprivrednih radova smanjujući rezerve hrane, a sama tehnologija Maja nije bila u stanju da prati sve veće zahtjeve za prehrambenim proizvodima. Tokom ispitivanja na raznim pogrebnim lokalitetima otkriveno je da su kosturi majanskih seljaka bili manji i manje zdravi od onih koji su pripadali aristokratiji. Profesor [[Anatomija|anatomije]] Frank P. Saul sa Medicinskog fakulteta Ohio je na lokalitetu "''Altar de Sacrificios''" (zapadni dio gvatemalske provincije Peten) otkrio tragove bolesti kao što su: [[skorbut]], [[anemija]], hronični periodontitis koje su sve bile uzrokovane neuhranjenošću. Svi već navedeni problemi doprinijeli su onom što su historičari nazvali "stres faktorima," koji su doveli civilizaciju Maja na ivicu propasti. Pod takvim uslovima bilo koji od navedenih problema u sadejstvu sa ostalima je mogao izazvati lančanu reakciju koja se završila opštom propašću. <ref name="Maya2"/>` == Maja Indijanci danas == [[Datoteka:Shoppers, Chichi market, Guatemala.jpg|thumb|300px|desno|Izgled jedne od mnogobrojnih tržnica u Gvatemali gdje potomci starih Maja samo nastavljaju trgovačku tradiciju svojih predaka.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/>]] Na osnovu arheoloških nalaza o životu antičkih Maja i njihovih današnjih potomaka utvrđeno je da je izgled njihovih kuća kao i dnevnih aktivnosti u i oko njih ostao skoro isti unatoč prohujalim milenijumima. Svaka majanska porodica ima nekoliko manjih odvojenih objekata. U glavnom objektu članovi porodice rade, objeduju i spavaju. U drugim objektima su kuhinja u kojoj se priprema hrana, jedna ili više ostava za kućne potrebštine, pa čak radionica ili parno kupatilo. Kuće su građene sa zidovima tkanim od pletenog pruća i uokvireni motkama sa slamnatim krovovima. U hladnijim područjima na višim nadmorskim visinama zidovi kuća su oblijepljeni sušenim blatom. Međutim, Maje danas žive u kućama napravljenim od modernih materijala kao što su betonski blokovi.<ref name="Daily Life in Maya Civilization"/> Kao i u prošlosti izvršena je podjela rada prema spolovima. Muškarci rade teže fizičke poslove uključujući i poljoprivredne radove. Žene rade kućanske poslove, kuhaju hranu, te se brinu o djeci. Dječaci uče od očeva sve o poljoprivrednim radovima, a djevojčice ostaju kod kuće sa svojim majkama gdje uče kako da kuhaju, uče tkalačku vještinu pravljenja odjeće, te se brinu o kući i porodici.<ref name="The Maya"/> Današnje Maje čuvaju svoju tradiciju sa velikom pažnjom, a i dalje smatraju da zapisane riječi svojih predaka kao nešto sveto i močno. Pripadnici Maja koji imaju knjige stavljaju ih na oltar, a ne na police smatrajući da važne knjige pripadaju na oltarima, a ne na policama. Pisanu riječ smatraju vodiljom kroz historiju i tradiciju. Kao i njihovi preci Maje su danas narod koji živi od poljoprivrede, mnogi još žive u džunglama kao Lacandoni (njih par stotina) i Yucateci na poluostrvu Yucatan broje oko 300,000 pripadnika. Ukupan broj pripadnika Maja naroda koji govore razne majanske dijalekte ima oko 6.000.000. Po ovakvom računu najveća su grupa sjeverno od [[Peru]]a. Bave se tkalaštvom, košaraštvom, lončarstvom, izradom slamnatih šešira i drugim zanatskim vještinama.<ref name="Maya Code"/> === Uništavanje kulturnog naslijeđa Maja === [[Datoteka:Diego de Landa.jpg|thumb|lijevo|250px|Diego de Landa, kontroverzni bivši biskup Yucatana po čijem naređenju su spaljene hiljade knjiga naroda Maja.]] Nijedno imperijalno osvajanje nije bilo tako potpuno ili da je tako jedna velika civilizacija do te mjere bila uništena. Nakon vojničkog osvajanja od strane konkvistadora, za njima su slijedili katolički misionari. Odmah zatim je započeo proces uništavanja kulturnog blaga naroda Maja.<ref>"Breaking the Maya Code," Michael D. Coe, prvo izdanje 1992. godine Thames and Hudson Inc. New York City, USA, {{ISBN|0-500-28133-5}}, str. 47</ref> Vodeća ličnost na području Yucatana koji su nastanjivali Maje je bio [[Diego de Landa]]. On je bio [[Franjevci|franjevački]] fratar koji je došao na Yucatan [[1549]]. godine sa namjerom da iskorijeni vjerske običaje Maja i da ih natjera da prihvate hrišćanstvo. Njegovi napori da uništi njihovu vjeru i rituale dostigla je svoj vrhunac [[1562]]. godine kada je naredio da se pokrene tromjesečna [[inkvizicija]]. Oni koji su uhvaćeni da još uvijek ispovijedaju vjeru Maja fizički su zlostavljani, živi spaljivani na lomači uz upotrebu vrelog [[Vosak|voska]] ili su bili vješani. Ustanovljeno je da je oko 4500 ljudi bilo mučeno, od kojih je 158 podleglo ovakvim metodama mučenja. Kao važan dio njegove inkvizicije posebno se obrušio na stare knjige Maja za koje je tvrdio: {{Citat|da nisu ništa drugo do praznovjerje i laži samog đavola.}} Lično je naredio da se spali na hiljade knjiga koje su narodi Maja zapisivali vijekovima ranije, a ceremonijalno spaljivanje knjiga je bilo izvođeno nakon katoličke molitve. Današnji naučnici i cjelokupno čovječanstvo je zbog ovoga uskraćeno za potencijalno ogromnu riznicu informacija o civilizaciji Maja. Samo su 4 knjige spašene zahvaljujući drugim pripadnicima španskih kolonijalnih vlasti i poslate u Evropu. Ovakve metode misionarstva koje je sprovodio Diego de Landa bile su previše čak i za biskupa Yucatana Francisca de Torala koji je sve ovo prijavio kraljevskim vlastima u [[Španija|Španiji]]. Ubrzo zatim, Diego de Landa je bio opozvan nazad u Španiju da objasni svoje misionarske metode u tek osvojenim kolonijama.<ref name="The Ancient Maya"/> Tokom španske kolonijalne vladavine od prve polovine 16. vijeka pa sve do danas Maje su bile narod koji je dugo bio odječen od svoje antičke prošlosti. Čitanje i pisanje majanskih hijeroglifa je bilo strogo zabranjeno, a i danas je prema meksičkom zakonu zabranjeno u školama učenje majanskog pisma i jezika.<ref name="Maya Code"/> Organizacija za očuvanje svjetskog kulturnog naslijeđa [[UNESCO]] stavila je stare gradove Maja na svoju listu uključujući ''Tikal nacionalni park'' 1979. godine i grad ''Quiriga'' u Gvatemali.<ref>{{cite web|url=http://web.stanford.edu/class/e297c/trade_environment/photo/hmayan.html|title=Civilizacija Maja|work=web.stanford.edu|accesdate=12. 2. 2016|access-date=12. 2. 2016|archive-date=18. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318094943/http://web.stanford.edu/class/e297c/trade_environment/photo/hmayan.html|url-status=dead}}</ref> Ova ista svjetska organizacija je 1980. godine stavila na svoju listu i grad Copan na sjeverozapadu Hondurasa, Chichen Itza na poluostrvu Yucatan 1993. godine, ''Nacionalni park Palenque'' u pokrajini Chiapas i grad Uxmal u Meksiku.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/129|title=Arheološko nalazište Copan|work=whc.unesco.org|accesdate=12. 2. 2016}}</ref> Veliki problem u zadnjih nekoliko decenija 20. i 21. vijeka predstavljaju kradljivci (''huecheros'' majanska riječ za [[Armadilo|armadila]]) arheoloških dragocijenosti koje se za dobar novac prodaju posrednicima, koji ih onda preprodaju bogatim privatnim kolekcionarima antičkih umjetnina i muzejima u zapadnim zemljama. U međuvremenu, arheolozi, filantropi, nevladine organizacije i neke poznate svjetske ličnosti pokušavaju da spase kulturno blago današnjih država na čijim teritorijama se nalaze antički majanski gradovi.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/08/140808-maya-guatemala-looter-antiquities-archaeology-science/|title=Gubljenje kulturnog naslijeđa civilizacija Maja|work=news.nationalgeographic.com|accesdate=12. 2. 2016}}</ref> == Maje u modernoj kulturi == === Film === Godine [[2006]]. [[Hollywood|holivudska]] zvijezda [[Mel Gibson]] režirao je [[film]] [[Apocalypto (film)|Apocalypto]], čija radnja je bila smještena tokom perioda opadanja majanske civilizacije u [[7. vijek]]u n. e. Iako su savjetnici Mela Gibsona uradili dobar posao vezano za odjeću i nakit koje su nekad nosile antičke Maje, mnogi arheolozi i današnji potomci Maja okrivljuju film za neke nepravilnosti. U filmu Apocalypto šumske Maje su prikazani kao lovci koji su živjeli u idiličnoj izolaciji. U stvarnosti, Maje su bili poljoporivrednici koji su vrijedno radili i bili povezani sa urbanim sredinama putem trgovine. U filmu se vladar Maja u jednom gradu prikazuje kao okrutni kralj koji je naredio da se izvode mnogobrojna ljudska žrtvovanja, a što je bila praksa koja je bila više povezana sa civilizacijom Asteka. Historičari su utvrdili da su majanski kraljevi igrali višestruku ulogu kao kulturne i vjerske vođe svojih naroda. Arheolozi i današnji potomci Maja su bili razočarani da su Maje u filmu prikazani kao divljaci i nasilni ljudi, a ne kao izvrsni matematičari, astronomi, zanatlije, arhitekte, trgovci i umjetnici.<ref>The Ancient Maya, Nathaniel Harris, National Geographic Society, prvo izdanje u Washington D.C. 2008. godine, {{ISBN|978-1-4263-0227-5}}, str. 46.</ref> === Arhitektura === [[Datoteka:Imperial Hotel Wright House.jpg|thumb|300px|lijevo|Kultni ulaz u dvorište Imperijal hotela u Tokiju. Američki arhitekta Frank Lloyd Wright je uradio nacrt za ovaj hotel u ''Maja revival stilu''.]] Početkom [[20. vijek]]a u SAD i Srednjoj Americi pojavio se moderni arhitektonski pokret poznat pod nazivom ''Neomajan'' ([[Engleski jezik|eng]]. Maya Revival), a koji je bio nadahnut arhitekturom i ikonografijom predkolumbijskih mezoameričkih kultura. Ovaj pokret je pripadao modernom umjetničkom pravcu ''Zigzag moderna'', a koji je opet pripadao umjetničkom pravcu [[Art Deco]]. Ovaj umjetnički pokret je najviše bio aktivan [[1920te|1920ih]] i [[1930te|1930ih]].<ref>{{cite web|url=http://untappedcities.com/2012/02/24/architecture-spotlight-art-decos-mayan-revival/|title=Arhitektura u žiži: Art Deco Maja revival.|work=untappedcities.com|access-date=12. 1. 2016}}</ref> Putem neomajanske revival arhitekture, arhitekti iz Srednje Amerike i SAD su davali javne izjave o zajedničkoj američkoj baštini. Najznačajnije građevine u ovom stilu su: zgrada sveameričkog jedinstva u [[Washington, D.C.]], bivša savezna zgrada (djelo Richarda Requa iz 1935. godine) i arhitektonski detalji kopirani iz starog majanskog grada Uxmal korišteni u [[Balboa park]]u, [[San Diego]], ''Parque de las Americas'' (Manuel Amábilis, 1946. godine) u gradu Merida u Meksiku gdje stećak imenuje između ostalih i američke države [[Kanada|Kanadu]], [[Urugvaj]] i [[Kuba|Kubu]] proglašavajući Maje njihovim zajedničkim precima, gdje svi utjelovljuju taj fenomen, kao i Aztec Hotel (Monrovia, Kalifornija) djelo Roberta Stacy-Judda i [[Imperijalni hotel]] u [[Tokijo|Tokiju]], [[Japan]]. <ref>{{cite web|url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/4/lerner.php|title=Grozničavi san Maja: Robert Stacy-Judd|work=cabinetmagazine.org|access-date=12. 1. 2016}}</ref> == Zanimljivosti == * Tokom svoje posjete Meksiku od 14-18 februara 2016. godine poglavar katoličke Crkve [[Papa Franjo]] posjetio je Chiapas državu, najsiromašniju u Meksiku koja se nalazi na južnoj granici sa Gvatemalom. Tu živi veliki broj pripadnika naroda Maja, a papa je predsjedavao vjerskom ceremonijom u mjestu San Cristobal de las Casas.<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/world/mexico-americas/la-na-pope-mexico-20160215-story.html|title=In a Mass in Chiapas, Pope Francis denounces the exclusion of Mexico's native peoples|work=latimes.com|access-date=16. 2. 2016}}</ref> Tokom ove mise obavljena su čitanja iz [[Biblija|Biblije]], molitve i himne na tri glavna jezika današnjih Maja u Chiapasu: Tzeltal, Tzotzil i Chol. Nakon katoličke mise papa se sastao i sa istaknutim predstavnicima Maja sa kojima je zajedno imao i ručak. U svom govoru papa je izrazio žaljenje za viševijekovno i sistematsko isključivanje naroda Maja iz meksičkog društva kao i za nedjela koja su počinjena u ime katoličke crkve tokom kolonijalnog perioda. [[Vatikan]] je dekretom i zvanično odobrio upotrebu majanskih jezika prilikom vjerskih ceremonija u područjima gdje Maje čine većinu.<ref>{{cite web|url=https://www.premier.org.uk/News/World/Pope-Francis-to-give-Mass-in-native-tongues|title=Pope-Francis-to-give-Mass-in-native-tongues|work=premier.org|access-date=16. 2. 2016}}</ref> == Također pogledajte == * [[Domorodački narodi Amerike]] * [[Gvatemala]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Maya peoples}} * http://en.radiovaticana.va/news/2015/12/12/full_schedule_for_pope_francis_trip_to_mexico_in_february/1194008 * http://www.famsi.org/mayawriting/codices/dresden.html * http://www.famsi.org/research/graz/paris/index.html * http://www.famsi.org/research/graz/madrid/index.html * https://tangiblegood.wordpress.com/2012/12/18/dishes-for-the-end-of-the-world-the-mayan-revival-style/ [[Kategorija:Mayan]] [[Kategorija:Meksički Indijanci]] [[Kategorija:Belize Indijanci]] [[Kategorija:Gvatemalski Indijanci]] jh9pg7i85h233arcc6ssm6htsbe2h31 0 38513 3939122 3755931 2026-11-05T22:11:53Z ~2026-58769-85 187652 /* */ 3939122 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Roger Taylor | slika = Queen And Adam Lambert - The O2 - Tuesday 12th December 2017 QueenO2121217-47 (39066610085) Cropped.jpg | veličina_slike = | opis = Taylor nastupa 2017. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1949|07|26}} | mjesto_rođenja = King's Lynn, Norfolk, Engleska | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | supružnik = Dominique Beyrand (1977–1988)<br/>Sarina Potgieter (2010–trenutno) | djeca = 5 | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = 1964– | poznat_po = [[Queen]] | značajna_djela = }} '''Roger Taylor''' (rođen kao '''Roger Meddows-Taylor''' u [[King's Lynn]]u, [[Norfolk]], [[Engleska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[26. juli|26. jula]] [[1949]]) jest bubnjar i prateći vokal grupe [[Queen]]. Sarađivao je s brojnim drugim muzičarima, kao što su [[Eric Clapton]], [[Phil Collins]], [[Elton John]], [[Bon Jovi]] i drugi. Roger Taylor potpisuje hitove kao što su "[[Radio Ga Ga]]", "[[A Kind of Magic (pjesma)|A Kind of Magic]]", "[[Innuendo (pjesma, Queen)|Innuendo]]", "[[Ride the Wild Wind]]". Rogerov glas podsjeća na onaj [[Rod Stewart|Roda Stewarta]], što se osjeća{{izvor}} u pjesmama "[[I'm in Love with My Car]]" i "[[Let Me Live]]", koje on izvodi kao vodeći vokal na Queenovim albumima ''[[A Night at the Opera (Queen)|A Night at the Opera]]'' i ''[[Made in Heaven]]''. Na Queenovim koncertima često je uskakao kao pomoć [[Freddie Mercury|Freddieju]] u teškim vokalnim dionicama. Godine [[1987]]. usporedno s grupom Queen nastupa i s grupom [[The Cross]] koja se raspada [[1993]], i bilježi uspjeh samo u manjem dijelu [[Evropa|Evrope]]. Pjesme koje je on komponirao, a pogotovo pjesme koje isključivo on pjeva na Queenovim albumima, su sa primjesom hard-rocka. Dobar primjer su pjesme na albumu ''Jazz''. == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20070929100911/http://www.sleishman.com/html/artists/index.html Sleishman.com o Tayloru] {{Queen}} {{DEFAULTSORT:Taylor, Roger}} [[Kategorija:Britanski muzičari]] [[Kategorija:Bubnjari]] [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Queen]] [[Kategorija:Britanski rok-muzičari]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, King's Lynn]] 5ql3323eoqo8frywngn6mu3yemgsgjx 0 41350 3939138 3923764 2026-11-06T07:32:24Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[Zekija Čuturić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]] i unutrašnji linkovi 3939138 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2023. ([[Rimski brojevi|MMXXIII]])''' je uobičajena godina koja je počela u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, 2023. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 23. godina 3. milenija i 21. stoljeća, i 4. decenije 2020-ih. U 2023. godini došlo je do smanjenja ozbiljnosti [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]], a [[Svjetska zdravstvena organizacija|SZO]] (Svjetska zdravstvena organizacija) je u maju okončala svoj [[Vanredna situacija javnog zdravlja od međunarodnog značaja|globalni status vanredne situacije]]. Katastrofalne prirodne nesreće uključuju [[Spisak zemljotresa 21. vijeka|peti najsmrtonosniji zemljotres u 21. stoljeću]] [[Zemljotresi u Turskoj i Siriji 6. februara 2023.|koji je pogodio]] [[Turska|Tursku]] i [[Sirija|Siriju]], usmrtivši gotovo 60.000 ljudi, [[ciklon Freddy]] – najdugotrajniji zabilježeni tropski ciklon u historiji – koji je doveo do preko 1.400 smrtnih slučajeva u [[Malavi]]ju i [[Mozambik|južnom Mozambiku]], [[Oluja Daniel|Daniel]], koji je postao najsmrtonosniji ciklon na svijetu od [[Ciklon Nargis|ciklona Nargis]] nakon što je u [[Libija|Libiji]] ubio najmanje 11.000 ljudi, velikog [[Zemljotres u Marakech-Safi 2023.|zemljotresa magnitude 6,8]] koji je pogodio zapadni [[Maroko]], u kojem je poginulo 2.960 ljudi, i [[Zemljotresi u Heratu 2023|trojnog potresa jačine 6,3 stepena]] koji je pogodio zapadni [[Afganistan]], 400 ljudi. == Događaji == === Januar === * [[8. januar]] – Pristalice bivšeg [[Predsjednik Brazila|predsjednika]] [[Brazil]]a [[Jair Bolsonaro|Jaira Bolsonara]], nezadovoljne njegovim porazom na [[Predsjednički izbori u Brazilu 2022.|predsjedničkim izborima 2022]], [[Upad u državne institucije Brazila 2023.|upale]] u [[Vrhovni savezni sud Brazila|Vrhovni savezni sud]], [[Nacionalni kongres Brazila|Nacionalni kongres]] i [[Palača Planalto|Predsjedničku palaču]] u [[Brasília|Brasíliji]]. === Februar === * [[6. februar]] ** Snažan [[zemljotres]] [[Zemljotresi u Turskoj i Siriji 6. februara 2023.|pogodio]] jug [[Turska|Turske]] i sjeverozapad [[Sirija|Sirije]], odnijevši desetak hiljada života, uz približno 45.000 povrijeđenih i veliku materijalnu štetu. ** U [[Oberhof]]u ([[Njemačka]]) otvoreno [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|Svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u. === April === * [[4. april]] **Finska je postala trideset prvi član NATO-a == 2023. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Januar === * [[3. januar]] – [[Walter Cunningham]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[astronaut]] ([[Apollo 7]]) * [[4. januar]] ** [[Rosi Mittermaier]], [[njemačka]] [[alpska skijašica]] ** [[Zoran Kalezić]], [[Crna Gora|crnogorski]] [[Pjevanje|pjevač]] * [[6. januar]] – [[Gianluca Vialli]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš i trener * [[8. januar]] – [[Roberto Dinamite]], [[brazil]]ski [[nogometaš]] i [[političar]] * [[10. januar]] ** [[Fabijan Lovrić]], [[bosanskohercegovački]] i [[Hrvatska|hrvatski]] [[pjesnik]] ** [[Jeff Beck]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[gitarist]] ** [[Konstantin II, kralj Grčke|Konstantin II]], [[kralj]] [[Grčka|Grčke]] * [[13. januar]] – [[Julian Sands]], [[Velika Britanija|britanski]] [[glumac]] * [[16. januar]] – [[Gina Lollobrigida]], [[italija]]nska [[glumica]] * [[18. januar]] – [[Ivan Kordić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Hrvatska|hrvatski]] [[Književnost|književnik]], [[Književna kritika|književni kritičar]] i [[Novinarstvo|novinar]] * [[23. januar]] – [[Klas Lestander]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[27. januar]] – [[Saša Petrović]], [[bosanskohercegovački]] [[glumac]] === Februar === * [[3. februar]] – [[Paco Rabanne]], [[Španija|špansko]]-[[Francuska|francuski]] [[moda|modni]] [[dizajn|kreator]] * [[5. februar]] – [[Pervez Musharraf]], [[pakistan]]ski [[predsjednik]] * [[8. februar]] – [[Miroslav Blažević]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] i [[Hrvatska|hrvatski]] [[nogomet]]ni trener * [[10. februar]] – [[Horst Nickel (biatlonac)|Horst Nickel]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[14. februar]] – [[Pitsa Galazi]], [[kipar]]ska [[esej]]istkinja, [[pjesnikinja]] i emiterka * [[15. februar]] ** [[Paul Berg]], američki [[biohemičar]], dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[Nobelova nagrada za hemiju|za hemiju]] [[1980.]] ** [[Željko Grahovac]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]], [[pjesnik]], književni kritičar i [[profesor]] * [[20. februar]] – [[Günter Bartnik]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac === Mart === * [[13. mart]] – [[Marija Ujević-Galetović]], [[hrvatska]] [[kiparstvo|kiparica]] i [[Slikarstvo|slikarica]] * [[17. mart]] – [[Dubravka Ugrešić]], [[Hrvatska|hrvatsko]]-[[nizozemska]] [[Pisac|književnica]] * [[21. mart]] ** [[Janez Gorišek]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]] i [[arhitekt]] ** [[Willis Reed]], [[SAD|američki]] [[košarka]]š ** [[Ljiljana Sedlar]], [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] === April === * [[4. april]] – [[Midhat Riđanović]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[bosanskohercegovački]] [[Lingvistika|lingvist]] i [[Anglistika|anglist]] * [[24. april]] – [[Senahid Halilović]], [[bosanskohercegovački]] [[Lingvistika|lingvist]] === Maj === * [[7. maj]] – [[Jasmina Musabegović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[spisateljica]] * [[10. maj]] – [[Ibro Mangafić]], [[bosanskohercegovački]] [[kompozitor]] i [[muzika|muzički]] [[Pedagogija|pedagog]] * [[15. maj]] ** [[Alija Hafizović]], [[bosanskohercegovački]] [[umjetnik]] ** [[Robert Lucas Jr.|Robert Lucas Jr]], [[SAD|američki]] [[Ekonomija|ekonomist]], dobitnik [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Nobelove nagrade za ekonomiju]] * [[19. maj]] – [[Dževad Karahasan]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]], [[roman]]opisac i [[esej]]ist * [[23. maj]] – [[Sanda Langerholz|Sanda Langerholz-Miladinov]], [[hrvatska]] [[Glumac|glumica]], [[pjevačica]] i [[ples]]ačica * [[24. maj]] – [[Tina Turner]], [[SAD|američka]] [[pjevačica]] === Juni === * [[6. juni]] – [[Lino Jordan]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac * [[12. juni]] – [[Silvio Berlusconi]], [[italija]]nski biznismen i [[političar]] * [[15. juni]] – [[Glenda Jackson]], [[Velika Britanija|britanska]] [[Glumac|glumica]] i [[političar]]ka === Juli === * [[2. juli]] ** [[Milan Milutinović]], [[srbija]]nski [[političar]] ** [[Milica Šnajder]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[klavir]]ska [[Pedagogija|pedagoginja]] i klavirist * [[11. juli]] ** [[Milan Kundera]], [[Češka|češko]]-[[Francuska|francuski]] [[književnik]] ** [[Mirsad Tuka]], [[bosanskohercegovački]] [[glumac]] * [[20. juli]] – [[Mirko Novosel]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[Hrvatska|hrvatski]] [[košarka]]š, trener i funkcioner * [[26. juli]] ** [[Sinéad O'Connor]], [[irska]] [[pjevačica]] i [[tekstopisac]] ** [[Zekija Čuturić]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]] * [[30. juli]] – [[David Albahari]], [[srbija]]nski [[književnik]] === August === * [[7. august]] – [[William Friedkin]], [[SAD|američki]] [[režiser]] * [[16. august]] – [[Beriz Belkić]], [[bosanskohercegovački]] [[političar]] * [[17. august]] – [[Marko Vešović (književnik)|Marko Vešović]], [[Crna Gora|crnogorsko]]-[[bosanskohercegovački]] [[pjesnik]] i kolumnist * [[20. august]] – [[Howard Spodek]], [[SAD|američki]] [[historija|historičar]] * [[22. august]] ** [[Chrisje Comvalius]], [[nizozemska]] [[Glumac|glumica]] ** [[Toto Cutugno]], [[italija]]nski [[pjevač]] * [[23. august]] – [[Jevgenij Prigožin]], [[Rusija|ruski]] [[Oligarhija|oligarh]] * [[25. august]] – [[Melita Bihali]], [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] === Septembar === * [[5. septembar]] – [[Ivan Šuker]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[političar]] * [[11. septembar]] – [[Endel Tulving]], [[Kanada|kanadski]] i [[Estonija|estonski]] [[psiholog]] * [[22. septembar]] – [[Giorgio Napolitano]], [[italija]]nski [[političar]] i državnik === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[Asim Horozić]], [[bosanskohercegovački]] [[kompozitor]] * [[16. oktobar]] – [[Martti Ahtisaari]], [[Finska|finski]] državnik i diplomat * [[19. oktobar]] – [[Anfisa Rezcova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka i [[Skijaško trčanje|skijašica-trkačica]] * [[21. oktobar]] – [[Bobby Charlton]], [[Engleska|engleski]] [[nogometaš]] * [[27. oktobar]] – [[Viktor Mamatov]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[biatlon]]ac, četverostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] i dvostruki [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u biatlonu * [[28. oktobar]] ** [[Erkki Antila]] [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac ** [[Matthew Perry]], [[Kanada|kanadsko]]-[[SAD|američki]] [[glumac]] === Novembar === * [[15. novembar]] – [[Žarko Laušević]], [[srbija]]nski [[glumac]] * [[22. novembar]] – [[Sture Ohlin]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[29. novembar]] – [[Henry Kissinger]], [[SAD|američki]] [[političar]] === Decembar === * [[4. decembar]] ** [[Hadžem Hajdarević]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] ** [[Vlado Pravdić]], [[muzičar]] i član grupe [[Bijelo dugme]] * [[5. decembar]] – [[Norman Lear]], [[SAD|američki]] [[scenarist]] i producent * [[8. decembar]] ** [[Ismet Dizdarević]], [[bosanskohercegovački]] [[psiholog]] ** [[Ryan O'Neal]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[11. decembar]] – [[Andre Braugher]], [[SAD|američki]] [[glumac]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Pierre Agostini]], [[Ferenc Krausz]] i [[Anne L'Huillier]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Moungi Bawendi]], [[Louis E. Brus]] i [[Aleksej Jekimov]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Katalin Karikó]] i [[Drew Weissman]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Jon Fosse]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Narges Mohammadi]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Claudia Goldin]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|2023|2023.}} {{Normativna kontrola}} rnhm10spk0ay2q9p765y0y8977e6bgi 0 89229 3939190 3926186 2026-11-06T10:20:24Z AnToni 2325 [[Kategorija:Crveni Kmeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939190 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Čišćenje}} [[Datoteka:Choeungek2.JPG|mini|desno|250px|Lobanje žrtava režima Crvenih Kmera]] Komunistički pokret<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Khmer-Rouge|title=Khmer Rouge {{!}} political group, Cambodia|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=23. 3. 2017}}</ref> koji je vladao [[Kambodža|Kambodžom]] od 1975. do 1979. godine.Crveni khmeri su osnovani 1967. kao naoružano krilo komunističke partije Kambodže,a 1970. oni su stvorili koaliciju sa [[princ Sihanouk|princem Sihanouk]]om kojeg je svrgnuo pokret Lona Nola,kojeg su podupirali amerikanci.U ranim 1970-ima Crveni Khmeri su primili pomoć od Sjevernog Vijetnama i stekli veliku potporu seljaka,ćemu su i pridonijela američka bombardovanja Kambodže. Nakon pet godina građanskog rata Khmeri su 1975. osvojili glavni grad [[Phnom Penh]]. Pod vodstvom Pol Pota likvidirana je gotovo čitava profesionalna elita, budistički svećenici, i drugi. Većina gradskog stanovništva je premještena na prisilni rad u provinciju. Režim Crvenih khmera je odgovoran za više od 2 miliona mrtvih u Kambodži. [[Pol Pot]] je srušen sa vlasti 1979. ali je nastavio gerilski rat protiv novog režima iz svojih baza u [[Tajland]]u. == Vanjski linkovi == {{Refspisak|}} * https://web.archive.org/web/20121028015223/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552628 * http://www.edwebproject.org/sideshow/ * https://web.archive.org/web/20050403182720/http://www.cambodia.gov.kh/krt/english/ * http://www.cambodiatribunal.org/ * https://www.google.ba/search?tbo=p&tbm=bks&q=Khmer+Rouge&gws_rd=cr&ei=qrXTWJjOIoSLaoyrpZAK * https://scholar.google.com/scholar?as_q=&as_epq=Khmer%20Rouge&as_occt=title {{Commonscat|Khmer Rouge}} [[Kategorija:Historija Kambodže]] [[Kategorija:Komunizam]] [[Kategorija:Crveni Kmeri]] 0h061l3mc54msc1vau58y6y8rsrn8ac 1 120790 3939066 3654300 2026-11-05T14:54:23Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Razgovor:Maje]] na [[Razgovor:Civilizacija Maja]] bez ostavljanja preusmjerenja 1221080 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} takg6zq6wxw2d5szcm9afzj24d6l2j8 0 175356 3939123 3848196 2026-11-05T22:18:49Z Aleki37 137549 3939123 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija javni saobraćaj |ime = Sarajevski trolejbusi |slika = Trolleybus Jezero - Sarajevo 2.jpg |opis slike = Trolejbus HESS BGT 5-25 iz Ženeve |država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} |mjesto = [[Slika:Flag of Sarajevo.svg|border|25px]] [[Sarajevo]] |organizator = [[GRAS Sarajevo]] |prijevoznik = GRAS Sarajevo |broj linija = 8 |otvaranje = 1984. |elektrifikacija = |ukidanje = |broj putnika dnevno = |broj putnika godišnje = |veb-sajt = gras.ba |dijagram = Sarajevo_trolleybus_network.svg |dužina trase = 35,3 km |širina kolosijeka = |napon kontaktne mreže = 600 V DC |broj stanica = 43 |broj depoa = 1 |broj vozila = 70 }} {{Sarajevski trolejbus}} '''Sarajevski trolejbusi''' su [[trolejbus]]ki sistem u [[Glavni grad|glavnom gradu]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Sarajevo|Sarajevu]]. Vlasnik trolejbusa je [[JKP GRAS Sarajevo|Javno komunalno preduzeće – Gradski saobraćaj Sarajevo]], koje ujedno i organizuje javni promet u Sarajevu. Trolejbuska mreža u Sarajevu je otvorena 1984, čime je uz [[Sarajevski tramvaji|tramvajsku mrežu]] upotpunila gradski promet u gradu. ==Linije== [[Datoteka:Trolejbuska karta Sarajevo 1990.jpg|100px|desno|mini|Jednokratna karta Sarajevskih trolejbusa iz 1990.]] Mreža trolejbuskog prometa sastoji se od osam linija: * {{SaTram|101}}: Trg Austrije – Otoka * {{SaTram|102}}: Jezero – Otoka * {{SaTram|103}}: Trg Austrije – Dobrinja * {{SaTram|104}}: Trg Austrije – Alipašino polje * {{SaTram|105}}: Trg Austrije – Vogošća * {{SaTram|106}}: Otoka – Vogošća * {{SaTram|107}}: Jezero – Dobrinja * {{SaTram|108}}: Otoka – Dobrinja == Trolejbusi == {|class="wikitable" |- ! ! Proizvođač ! Tip ! Vrsta ! Komada ! Serijski broj ! Godina proizvodnje ! Napomene |- | | FAS "11. oktromvri" Skopje | S 200Tr | Zglobni | 21 | 500–504, 506–519, 521–522 | 1983–1987. | Uništeni u ratu |- | | Škoda | 14Tr | Solo | 76 | 551–626 | 1983–1987. | Uništeni u ratu |- | | Energoinvest | [[ŠEAL 100]] | Solo | 1 | 627 | 1986. | Prototip |- | |MAN |SL 172 HO |Solo |11 |4403, 4406, 4416-4418, 4422-4424, 4428-4430 |1986–1988. |Polovni kupljeni iz [[Solingen]]a<br>Ukupno ih je kupljeno 28 (4401-4407, 4411-4431) + tri za dijelove |- | |MAN |SG 200 HO |Zglobni |5 |4127-4128, 4135, 4137, 4142 |1984–1985. |Polovni kupljeni iz Solingena<br>4128, 4135 ne rade duže vrijeme. Kupljeno ih je 20 (4125-4144). |- | |NAW HESS |BGT 5-25 |Zglobni |8 |4145-4146, 4148-4150, 4153, 4156, 4158 |1991–1992. |Polovni kupljeni iz [[St. Gallen]]a<br>4158 ne radi duže vrijeme.<br>Kupljeno ih je 17 (4145-4161). |- | |NAW HESS |BGT 5-25 |Zglobni |9 + 6 |4162-4170, ''4171-4176'' | 1987–1988. | Kupljeni iz [[Ženeva|Ženeve]] |- | |Hess Swisstrolley 2 |BGT-N1 |Zglobni |14 + 3 |650-663 |1997–1999. |Kupljeni iz [[Bern]]a |- | |BKM Holding |Vitovt<br>Max 2 |Zglobni |25 |54-78 |2022– |Kupljeni novi 2022. |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi== {{Commonscat|Trolleybuses in Sarajevo}} *[https://gras.ba/ Službeni veb-sajt JKP GRAS Sarajevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611041226/https://gras.ba/ |date=11. 6. 2024 }} {{Sarajevo}} [[Kategorija:Saobraćaj u Sarajevu]] [[Kategorija:Trolejbuski saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:GRAS]] 6bzcovbhpbkhzwsnic2n3cb2v2m36jm 0 183489 3939171 3723509 2026-11-06T09:51:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving. #IABot (v2.0.9.7) 3939171 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Galaksija | Naziv = [[Novi opći katalog (NGC)|NGC]] 2949-1 | Slika = | Opis slike = NGC 2949-1 ([[Sloan Digital Sky Survey|SDSS]]) | Epoha = J2000.0 | Sazviježđe = [[Lav (sazviježđe)|Lav]]<ref name="seds" /> | Rektascenzija = {{RA|9|39|55,1}} <ref name="klima" /> | Deklinacija = {{DEC|+16|47|4}} <ref name="klima" /> | Crveni pomak = 0,048555<ref name="klima" /> | Radijalna brzina = 14556 km/s {{Ref label|A|a}} | Grupa ili klaster = | Udaljenost = 205,1 [[Parsek|Mpc]], 669,0 [[Svjetlosna godina|Msg]]<br />(baz. na [[crveni pomak]]) <ref name="klima" /> | Tip = [[spiralna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|S0]]) <ref name="klima" /> | Masa = | Odnos masa svijetlo = | Broj zvijezda = | Prividne dimenzije = Najveći prečnik: 0,60 [[Uglovna minuta|u.m.]] (117 [[Svjetlosna godina|Ksg]] {{Ref label|B|b}})<br />Najmanji prečnik: 0,30 [[Uglovna minuta|u.m.]] (58 [[Svjetlosna godina|Ksg]] {{Ref label|B|b}}) <ref name="ned" /> | Prividna magnituda = 14,4 (vidljivo)<br />15,4 (B-Band) <ref name="klima" /> | Površinska svjetlost = 12,4 [[Magnituda|mag]]/[[Uglovna minuta|u.m.]]² <ref name="klima" /> | Apsolutna magnituda = -22.16 [[Magnituda|mag]] (vidljivo)<br />-21.16 [[Magnituda|mag]] (B-band) {{Ref label|A|a}} | Uglovna pozicija = 75[[Stepen (ugao)|°]] <ref name="klima" /> | Značajnosti = | Imena = {{nowrap|PGC 27579}}{{•}}{{nowrap|CGCG 92-25}}<ref name="klima"/><ref name="ned"/> | Karta = Leo_constellation_map-bs.svg | Tačka_x = 95.2 | Tačka_y = 58.7 }} '''NGC 2949-1''' (također poznat kao '''PGC 27579''') je [[spiralna galaksija]] koja je udaljena oko 669 miliona [[svjetlosna godina|sg]] od [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i nalazi se u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Lav (sazviježđe)|Lav]]. Najveći prečnik je 0,60 (117 hiljada sg) a najmanji 0,3 [[uglovna minuta|uglovnih minuta]] (58 hiljada sg).{{Ref label|B|b}} Prvo otkriće je napravio [[Albert Marth]] 1. aprila 1864. == Najbliži NGC/IC objekti == Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.{{Ref label|C|c}} {| class="wikitable sortable" cellspacing="3" style="text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |- ! Ime ! Udaljenost od NGC 2949-1<br />(uglovnih minuta)<ref name="ned" />{{Ref label|C|c}} ! [[Rektascenzija]] ([[J2000]])<ref name="ned" /> ! [[Deklinacija (astronomija)]] ([[J2000]])<ref name="ned" /> ! [[Morfološka klasifikacija galaksija|Tip]]<ref name="ned" /> |- | [[NGC 2949-2]] | 0,01 | {{RA|9|39|57,4}} | {{DEC|+16|47|13}} | [[spiralna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|S0]]) |- | [[NGC 2946]] | 0,33 | {{RA|9|39|1,6}} | {{DEC|+17|1|32}} | [[prečkasta spiralna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|SB?]]) |- | [[NGC 2943]] | 0,42 | {{RA|9|38|32,9}} | {{DEC|+17|1|52}} | [[eliptična galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|E5]]) |- | [[NGC 2941]] | 0,46 | {{RA|9|38|24,3}} | {{DEC|+17|2|40}} | [[spiralna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|S]]) |- | [[NGC 2933]] | 0,55 | {{RA|9|37|55,0}} | {{DEC|+17|0|53}} | [[spiralna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|S]]) |- | [[NGC 2934]] | 0,57 | {{RA|9|37|55,1}} | {{DEC|+17|3|18}} | [[kompaktna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|C]]) |- | [[NGC 2928]] | 0,71 | {{RA|9|37|10,1}} | {{DEC|+16|58|39}} | [[spiralna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|S]]) |- | [[NGC 2923]] | 0,96 | {{RA|9|36|3,8}} | {{DEC|+16|45|39}} | [[kompaktna galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|C]]) |- | [[NGC 2954]] | 1,87 | {{RA|9|40|24,0}} | {{DEC|+14|55|21}} | [[eliptična galaksija]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|E3]]) |- | [[NGC 2953]] | 1,95 | {{RA|9|40|27,7}} | {{DEC|+14|50|37}} | [[zvijezda]] ([[Morfološka klasifikacija galaksija|*]]) |- |} == Također pogledajte == * [[Novi opći katalog]] * [[Spisak NGC objekata]] * [[Spisak galaksija]] == Bilješke == * {{Note label|A|a}} [[Prividna magnituda]] od 14,4 – [[Apsolutna magnituda]]: ''M = m - 5 ((log₁₀ D_L) - 1)'', gdje je ''m=14,4'' i ''D_L=205,1 * 10⁶''. * {{Note label|B|b}} 0,60 [[Uglovna minuta|uglovnih minuta]] – ''S = A * D * 0,000291 * P'', gdje je ''A=0,60'', ''D=205,1'' i ''P = 3,2616''. * {{Note label|C|c}} Bazirano na [[euklidska udaljenost|euklidsku udaljenost]]. == Reference == <references> <ref name="klima">{{simboli jezika|en|Engleski}}{{simboli jezika|de|Njemački}} {{cite web | author=Entdeckung und Katalogisierung von Nebeln und Sternhaufen | title=Wolfgang Steinicke-ov revizirani NGC i IC katalog | url=http://www.klima-luft.de/steinicke/ngcic/ngcic_e.htm | access-date=11. 4. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130718090152/http://www.klima-luft.de/steinicke/ngcic/ngcic_e.htm | archive-date=18. 7. 2013 }}</ref> <ref name="ned">{{simboli jezika|en|Engleski}} {{cite web | title=NASA/IPAC Extragalactic Database | author=Rezultati za NGC 2949-1 | url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+2949-1&img_stamp=yes&extend=no }} </ref> <ref name="seds">{{simboli jezika|en|Engleski}} [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2949-1 seds.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618085732/https://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2949-1 |date=18. 6. 2021 }}</ref> </references> == Literatura == * {{simboli jezika|en|Engleski}} {{citation | last = Steinicke | first = Wolfgang | editor-last = Jakiel | editor-first = Richard | publisher = Springer | year=2007 | title = Galaxies and How to Observe Them | isbn = 978-1852337520 }} * {{simboli jezika|en|Engleski}} {{cite book | author=R. J. Buta, H. G. Corwin, Jr., S. C. Odewahn | year=2007 | title=The de Vaucouleurs Atlas of Galaxies | url=https://archive.org/details/devaucouleursatl0000buta | publisher=Cambridge University | location=Cambridge | isbn=978-0521820486 }} * {{simboli jezika|en|Engleski}} {{cite book | last=Sinnott | first=R. W. | year=1988 | title=NGC 2000.0: The Complete New General Catalogue and Index Catalogues of Nebulae and Star Clusters | url=https://archive.org/details/ngc20000complete0000drey | publisher=[[Sky Publishing]] | isbn=978-0-933346-51-2 }} == Vanjski linkovi == === NGC 2949-1 === {{WikiSky}} * {{simboli jezika|en|Engleski}} [http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?-c=9+39+55.1++16+47+4&button=RGB NGC 2949-1 na Aladin pregledaču]{{Mrtav link}} === NGC katalog === * {{simboli jezika|en|Engleski}} [http://spider.seds.org/ngc/ngc.html Interaktivni NGC Online Katalog] * {{simboli jezika|en|Engleski}} [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/ Astronomska baza podataka SIMBAD] * {{simboli jezika|en|Engleski}} [http://www.messier45.com/index.html#s/cat%20NGC NGC katalog na Messier45.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923235222/http://www.messier45.com/index.html#s/cat%20NGC |date=23. 9. 2018 }} * {{simboli jezika|en|Engleski}} [https://web.archive.org/web/20180623111454/http://ngcicproject.org/ NGC/IC projekt] * {{simboli jezika|en|Engleski}} [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/W3Browse/all/ngc2000.html NGC2000 na NASA sajtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626095857/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/W3Browse/all/ngc2000.html |date=26. 6. 2019 }} * {{simboli jezika|en|Engleski}} [https://web.archive.org/web/20160306033417/http://www.nightskyatlas.com/ngcData.jsp NGC na ''The Night Sky Atlas'' sajtu] {{Stub-svemir}} {{Nebo|9|39|55.1|+|16|47|4}} {{NGC30}} [[Kategorija:Lav (sazviježđe)]] [[Kategorija:NGC objekti]] [[Kategorija:PGC objekti]] [[Kategorija:Spiralne galaksije]] [[Kategorija:Astronomski objekti otkriveni 1864.]] 0rhn5qkr6j2z0luon598zr9hsnpqwcp 0 351226 3939090 3935128 2026-11-05T17:15:32Z AnToni 2325 /* Vanjski linkovi */ 3939090 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Emil Hegle Svendsen.JPG | veličina_slike = | opis_slike = [[Emil Hegle Svendsen]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Rusija}}, [[Soči]] | datum = 18. februar 2014. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 13 | broj_ekipa = | godina = 2014 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Emil Hegle Svendsen]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Martin Fourcade]] | srebro_NOK = FRA | bronza = [[Ondřej Moravec]] | bronza_NOK = TCH | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (muškarci)|2010.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – masovni start (muškarci)|2018]] }} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.}} {{Biatlon na ZOI 2014.}} '''Takmičenje u disciplini [[Biatlon#Discipline|masovni start]] u muškoj konkurenciji''' na [[Zimske olimpijske igre 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] u [[Soči]]ju održat će se na kompleksu za skijaško trčanje i biatlon [[Olimpijski centar za biatlon i skijaško trčanje Laura|Laura]] u [[Krasna Poljana|Krasnoj Poljani]], [[Krasnodarski kraj|Krasnodarskom kraj]] 60&nbsp;km udaljenoj od Sočija [[17. februar]]a, [[2014]]. sa početkom u 15:30 sati po lokalnom vremenu. Trka se trebala održati [[16. februar]]a u 19:00, ali je zbog magle, prvo pomjerena na 17. februar u 10:00, te kasnije na 15:30 i odgođena za [[17. februar|18. februar]] 8:30. ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Masovni start]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 15 kilometara. Trče se 5 krugova po 3,3&nbsp;km. Takmičari počinju trku istovremeno, a na startu je samo najboljih 30 na osnovu plasmana u tekućoj godini. U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog i drugog kruga iz ležećeg, a poslije trećeg iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Nakon prvog kruga na strelište se dolazi po startnom broju, a u narednim rundama, po plasmanu. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. == Zemlje učesnice == Učestvovalo je 30 takmičara iz 13 zemalja. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br>broj !! Ime !!Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | [[Datoteka:Gold medal olympic.svg|18p]] || 9 ||align=left|{{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]]|NOR}} || 42:29.1 || 0 <small>(0+0+0+0)</small> || - |- | [[Datoteka:Silver medal olympic.svg|18p]] || 2 ||align=left|{{flagathlete|[[Martin Fourcade]]|FRA}} || 42:29.1 || 1 <small>(1+0+0+0)</small> || +0.0 |- | [[Datoteka:Bronze medal olympic.svg|18p]] || 4 ||align=left|{{flagathlete|[[Ondřej Moravec]]|ČEŠ}} || 42:42.9 || 0 <small>(0+0+0+0)</small> || +13.8 |- | 4 || 25 ||align=left|{{flagathlete|[[Jakov Fak]]|SLO}} || 42:57.2 || 2 <small>(0+1+1+0)</small> || +28.1 |- | 5 || 8 ||align=left|{{flagathlete|[[Evgeniy Garanichev]]|RUS}} || 43:25.3 || 3 <small>(0+1+1+1)</small> || +56.2 |- | 6 || 18 ||align=left|{{flagathlete|[[Fredrik Lindström]]|ŠVE}} || 43:30.5 || 2 <small>(0+1+0+1)</small> || +1:01.4 |- | 7 || 3 ||align=left|{{flagathlete|[[Dominik Landertinger]]|AUT}} || 43:32.8 || 2 <small>(1+0+0+1)</small> || +1:03.7 |- | 8 || 12 ||align=left|{{flagathlete|[[Johannes Bø]]|NOR}} || 43:34.2 || 1 <small>(1+0+0+0)</small> || +1:05.1 |- | 9 || 28 ||align=left|{{flagathlete|[[Brendan Green]]|KAN}} || 43:38.3 || 2 <small>(1+1+0+0)</small> || +1:09.2 |- | 10 || 22 ||align=left|{{flagathlete|[[Jean-Philippe Leguellec]]|KAN}} || 43:41.6 || 1 <small>(0+0+0+1)</small> || +1:12.5 |- | 11 || 13 ||align=left|{{flagathlete|[[Anton Shipulin]]|RUS}} || 43:48.2 || 3 <small>(0+1+1+1)</small>|| +1:19.1 |- | 12 || 23 ||align=left|{{flagathlete|[[Björn Ferry]]|ŠVE}} || 43:48.3 || 3 <small>(1+1+1+0)</small> || +1:19.2 |- | 13 || 10 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Schempp]]|NJE}} || 43:48.3 || 3 <small>(2+1+0+0)</small> || +1:19.2 |- | 14 || 21 ||align=left|{{flagathlete|[[Andrejs Rastorgujevs]]|LAT}} || 43:53.1 || 3 <small>(0+1+1+1)</small> || +1:24.0 |- | 15 || 27 ||align=left|{{flagathlete|[[Matej Kazar]]|SLK}} || 44:25.6 || 2 <small>(0+1+1+0)</small> || +1:56.5 |- | 16 || 11 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Eder]]|AUT}} || 44:30.7 || 4 <small>(1+1+1+1)</small> || +2:01.6 |- | 17 || 7 ||align=left|{{flagathlete|[[Jean-Guillaume Béatrix]]|FRA}} || 44:34.2 || 3 <small>(0+0+2+1)</small> || +2:05.1 |- | 18 || 16 ||align=left|{{flagathlete|[[Arnd Peiffer]]|NJE}} || 44:35.0 || 4 <small>(0+1+2+1)</small> || +2:05.9 |- | 19 || 14 ||align=left|{{flagathlete|[[Evgeny Ustyugov]]|RUS}} || 44:37.3 || 3 <small>(0+0+1+2)</small> || +2:08.2 |- | 20 || 15 ||align=left|{{flagathlete|[[Dmitry Malyshko]]|RUS}} || 44:42.9 || 4 <small>(1+0+3+0)</small> || +2:13.8 |- | 21 || 30 ||align=left|{{flagathlete|[[Tim Burke (biatlonac)|Tim Burke]]|SAD}} || 44:55.9 || 4 <small>(2+0+2+0)</small> || +2:26.8 |- | 22 || 1 ||align=left|{{flagathlete|[[Ole Einar Bjørndalen]]|NOR}} || 45:08.3 || 6 <small>(2+0+0+4)</small> || +2:39.2 |- | 23 || 29 ||align=left|{{flagathlete|[[Lowell Bailey]]|SAD}} || 45:19.2 || 5 <small>(2+1+1+1)</small> || +2:50.1 |- | 24 || 6 ||align=left|{{flagathlete|[[Jaroslav Soukup]]|ČEŠ}} || 45:22.2 || 4 <small>(0+1+0+3)</small> || +2:53.1 |- | 25 || 26 ||align=left|{{flagathlete|[[Dominik Windisch]]|ITA}} || 45:28.4 || 5 <small>(1+1+3+0)</small> || +2:59.3 |- | 26 || 5 ||align=left|{{flagathlete|[[Erik Lesser]]|NJE}} || 45:34.2 || 4 <small>(0+0+2+2)</small> || +3:05.1 |- | 27 || 20 ||align=left|{{flagathlete|[[Christoph Sumann]]|AUT}} || 45:39.0 || 4 <small>(1+2+1+0)</small> || +3:09.9 |- | || 17 ||align=left|{{flagathlete|[[Lukas Hofer]]|ITA}} || {{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} || 4 <small>(2+2+0)</small> || |- | || 19 ||align=left|{{flagathlete|[[Nathan Smith]]|KAN}} || {{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} || 5 <small>(2+3)</small> || |- | || 24 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Fourcade]]|FRA}} || {{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} || 2 <small>(2)</small> || |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 3 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|1|1|0|2}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|1|0|1|2}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|0|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="2"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}} |} |} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] pb8zwdua1yw68m9alrmqegibecdxr23 0 366741 3939077 3553334 2026-11-05T15:55:31Z Dr. Thomas Liptak 177870 /* Galerija */ photos updated (2026) 3939077 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:ChangdeokgungDaejojeon.JPG|mini|desno|Pogled iz tajnog vrta na kraljičine odaje]] '''Changdeokgung''' (''Palača sjajnih vrlina'') ({{Kor|창덕궁|昌德宮|Changdeokgung}}) je jedna od [[Seoul#Palače|pet sačuvanih kraljevskih palača]] iz vremena korejske dinastije [[Joseon]]<ref>{{cite news|title=The 5 Palaces of Seoul|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/01/24/2012012400190.html|access-date=23. 4. 2012|date=24. 1. 2012|newspaper=Chosun Ilbo}}</ref> u [[Južna Koreja|južnokorejskom]] glavnom gradu [[Seoul]]u u [[Okruzi Seoula|gradskom okrugu]] [[Jongno (Seoul)|Jongno]]. == Historija == Palača Changdeokgung je izgrađena u vremenu od 1405-12. kao druga palača, pored palače [[Gyeongbokgung]] (''Palača sjajne sreće'') i glavna rezidencija kralja [[Taejong]]a korejske dinastije [[Joseon]]. Kako se nalazi istočno od Gyeongbokgunga nazvana je ''Istočnom palačom'' ({{Kor|||Dongwol}}). Oko 1592. godine u japanskoj [[Invazija Hideyoshi|Hideyoshi invaziji]] je zapaljena i 19 godina kasnije obnovljena od strane petnaestog kralja [[Kwan Naegum]]a. Nakon toga služila je sve do 1872. godine kao kraljevska rezidencija i sjedište [[Korejska vlada|Korejske vlade]]. Od 1907. u njoj je živio posljednji korejski kralj [[Sunjong]]. Nakon njegove abdikacije 1910. u palači su živjeli do njegove smrti 1926. godine članovi njegove porodice, koji su u palači ostali do 1989. godine. U svo vrijeme u palači je živjelo 13 kraljeva. Za vrijeme japanskog kolonijalnog vremena od 1910-45. se koristio u Koreji [[japanski jezik]], te je palača nosila ime ''Shōtokyū'' ({{Jezik|ja|昌徳宮}}). Palača je 1997. godine proglašena [[Spisak mjesta Svjetske baštine u Aziji i Okeaniji|svjetskom baštinom]] [[UNESCO]]-a. == Arhitektura == Der Changdeokgung se sastoji od tri dijela: upravni dio, dio za stanovanje i vrt. * U '''upravni dio''' pripadaju glavna kapija Donhwamun, kameni most Geumcheongyo, sala za prijeme Injeongjeon i radna soba kralja Seonjeongjeon. *'''Dio za stanovanje''' sastoji se od privatnog stana kralja Huijeongdang, privatnih odaja kraljice Daejojeon i Nakseonjae, zadnje rezidencije kraljevske porodice. *'''Glavna atrakcija''' Changdeokgung su vrt ''Huwon'' i tajni vrt ''Biwon''. Biwon se prostire na 32 ha i harmonijski je raspoređen u okolne brežuljke. Sastoji se od mnogobrojnih [[paviljon]]a, bara sa [[lotus]]om i drveća od kojih su neka stara i preko 300 godina. <!-- == Weitere Informationen == Anfangs in der Geschichte durfte nur das Oberhaupt und Angehörige der königlichen Familie das Tor passieren und seinen Fuß in den "''Geheimen Garten''" setzen. Seitdem der Palast seit 1872 kein Herrschersitz mehr ist und im Jahre 1907 grunderneuert wurde, darf die gesamte Weltbevölkerung das geheimnisvolle Grundstück betreten, und sogar "''Die Halle der strahlenden Regierung''" sowie die fantasiereichen und großflächigen ''Gartenareale'' besuchen, die früher nur der Herrscher betreten durfte.--> ==Galerija== <gallery> Image:Daejojeon, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|Daejojeon Image:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Huijeongdang).jpg|Huijeongdang Image:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Throne in Injeongjeon).jpg|Royal throne in Injeongjeon Image:Juhamnu, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|Juhamnu Image:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Nakseonjae).jpg|Nakseonjae Image:Ongnyucheon, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|Ongnyucheon Image:Seonjeongjeon, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|Seonjeongjeon Image:Yeongyeongdang, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|Yeongyeongdang </gallery> == Reference == {{Refspisak}} * [[Friedemann Bedürftig]], 1000 Weltwunder. Die Schätze der Menschheit in fünf Kontinenten, Naumann & Göbel, Köln, 2000. ISBN=3-625-10560-8 == Vanjski linkovi== {{commons|Changdeokgung}} {{Palače u Seoulu}} [[Kategorija:Turističke atrakcije u Seoulu]] [[Kategorija:Palače u Južnoj Koreji]] [[Kategorija:Svjetska baština u Južnoj Koreji]] [[Kategorija:Arhitektura 1410-ih]] [[Kategorija:Kraljevske rezidencije u Južnoj Koreji]] [[Kategorija:Okrug Jongno]] [[Kategorija:Palače u Seoulu]] ezloez49w1diu36ta6z24cn91hlq9bu 14 406342 3939111 2687034 2026-11-05T20:08:51Z نوفاك اتشمان 16322 +[[Kategorija:Antikomunisti]]; +[[Kategorija:Antisemiti]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939111 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Nacizam]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Antikomunisti]] [[Kategorija:Antisemiti]] 2kvxnr1vrk3v13g6qjjja2oj7tc0z1g 3939112 3939111 2026-11-05T20:11:06Z نوفاك اتشمان 16322 + 3939112 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] [[Kategorija:Nacizam]] [[Kategorija:Njemački kancelari]] [[Kategorija:Antikomunisti]] [[Kategorija:Antisemiti]] g4hr1crsb6pqh1379dr1e833i5edjaa 0 419884 3939149 3902740 2026-11-06T09:08:54Z Argo Navis 65405 /* Opis */ 3939149 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=lightgreen |naziv = ''Orchidaceae'' | fossil_range = {{fossil range|80|0}}[[Kreda|Kasna kreda]] – Sadašnjost | slika = Haeckel Orchidae.jpg | slika_opis = Prikaz orhideja [[Ernst Haeckel|Ernsta Haeckela]] u ''{{lang|de|[[Kunstformen der Natur]]}}'', 1904 | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperme]] | unranked_classis = [[Monokotiledine]] | ordo = [[Asparagales]] | familia = '''Orchidaceae''' | familia_autorstvo = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |access-date=26. 6. 2013 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |date= |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |archive-date=25. 5. 2017 |url-status=dead }}</ref> <br>Tipski rod: '''''[[Orchis]]'''''<br>'''Potporodice''': * [[Apostasioideae]] <small>Horaninov</small> * [[Cypripedioideae]] <small>Kosteletzky</small> * [[Epidendroideae]] <small>Kosteletzky</small> * [[Orchidoideae]] <small>Eaton</small> * [[Vanilloideae]] <small>Szlachetko</small> | range_map = Orchidaceae.png | range_map_caption = Distribution range of family Orchidaceae }} [[Datoteka:Orchidaceae.png|mini|thumb|300px|Rasprostranjenje predstavnika porodice ''Orchidaceae'']] '''Orhideje''' ([[latinski jezik|lat.]] ''Orchidaceae'') su raznolika i kosmopolitski rasprostranjena [[porodica (biologija)|porodica]] [[cvjetnica]], sa često šarenim i mirisnim cvjetovima. '''Porodica orhideja''' uključuje veoma heterogene biljke sa (često) osebujnim načinom [[oprašivanje|(samo)oprašivanja]], koje je prilagođene datim uvjetima okruženja, od tropskih do ledenih [[geografska širina|geografskih širina]].<ref name="Sofradzija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year=2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}</ref>. Skupa sa ''[[Asteraceae]]'', orhideje su jedna od dvije najveće porodice cvjetnica. Uključuju oko 28.000 dosad prihvaćenih [[vrsta]], iz oko 763 [[rod (biologija)|roda]].<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. |lastauthoramp=yes | year=2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 | publisher = Magnolia Press }}</ref><ref name=WCSP>{{cite web|url=http://data.kew.org/cgi-bin/vpfg1992/genlist.pl?ORCHIDACEAE|title=WCSP|work=World Checklist of Selected Plant Families|access-date=2015|archive-date=28. 12. 2012|archive-url=https://archive.today/20121228032913/http://data.kew.org/cgi-bin/vpfg1992/genlist.pl?ORCHIDACEAE|url-status=dead}}</ref> Budući da se, opisivanjem novih vrsta, porodica povećava, njihovo određivanje je i dalje diskutabilno, jer potvrđeni podaci o članovima te ogromne porodice stalno pristižu. Bez obzira na to, broj orhidejskih vrsta gotovo je jednak broju [[košljoriba]], a više ih je nego dva puta od broja vrsta [[ptica]] i oko četiri puta više nego [[sisar]]skih. Porodica obuhvata oko 6-11% svih [[sjemenjača]].<ref>{{cite journal |author1=Yohan Pillon |author2=Mark W. Chase |lastauthoramp=yes |year=2007 |title=Taxonomic exaggeration and its effects on orchid conservation |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2007-02_21_1/page/263 |journal=Conservation Biology |volume=21 |issue=1 |pages=263–265 |doi=10.1111/j.1523-1739.2006.00573.x |pmid=17298532}}</ref> Najveći rodovi su ''[[Bulbophyllum]]'' (2.000 vrsta), ''[[Epidendrum]]'' (1.500 vrsta), ''[[Dendrobium]]'' (1.400 vrsta) i ''[[Pleurothallis]]'' (1.000 vrsta). Porodica također uključuje raznolike rodove ''[[Vanilla (rod)|Vanilla]]'' (tipska vrsta: [[Vanilla planifolia|vanilija]]), ''[[Orchis]]'' (tipski rod) i veoma česte kultivirane biljake, kao što su one iz rodova '' [[Phalaenopsis]] '' i '' [[Cattleya]] ''. Osim toga, nakon kultivacije tropskih vrsta, u 19. stoljeću (za [[hortikultura|hortikulturu]]), proizvedeno je više od 100.000 [[hibrid (biologija)|hibrida]] i [[kultivar]]a. == Opis == [[Datoteka:Orchid high resolution.jpg|thumb|Slika orhideje, sa visokom rezolucijom]] Orhideje su lahko razlikuju od drugih biljaka, po nekim vrlo uočljivim, zajednički izvedenim osobenostima ili "[[Sinapomorfija|apomorfijama]]". Među njima su: *[[simetrija|bilateralna simetrija]] cvijeta ([[zigomorfnost|zigomorfne]]), *mnogi [[resupinacija|resupinantni]] cvjetovi, sa gotovo uvijek jako modificiranim [[latica]]ma, [[medna usna|mednim usnama]] (''labellum''), *spojeni [[prašnik|prašnici]] i [[karpela|karpele]] i *vrlo sitne [[sjeme]]nke. === Stabljika i korijenje=== [[Datoteka:Anacamptis fragrans.JPG|thumb|Klijanje sjemena umerene orhideje '' Anacamptis coriophora''. Protokorm je prvi organ koji će se razviti u pravo korijenje i lišće.]] Sve orhideje su [[višegodišnja biljka|višegodišnje]] [[biljke]] koje nemaju nikakve trajne [[Lignin|drvenaste]] strukture. Mogu rasti u skladu sa dva obrasca: * '''[[Monopodijski rast|Monopodijski]]''': Stabljika raste iz jednog pupoljka, a lišće se dodaje na tjemenu, svake godine, paa stabljika raste uvis u skladu s tim. Stabljika orhideje sa monopodijskim rastom može dostići nekoliko metara dužine, kao u rodovima ''[[Vanda]]'' i ''[[Vanilla (rod)|Vanilla]]''. *'''[[Simpodijski rast|Simpodijski]]''': Simpodijske orhideje imaju rast naprijed (najnoviji razvoj) i unazad (najstariji rast).<ref>Nash, N., and Frownie, S. (2008). ''Complete guide to orchids.'' (Meredith Publishing Group) p. 12.</ref> Biljka proizvodi niz susjednih izdanaka koji rastu do određene veličine, cvajetaju i onda prestaju rasti i zamjenjuju se. Ove orhideje rastu bočno, a ne vertikalno, prema površinu njihove podloge. Rast se nastavlja do razvoja novih izbojaka, sa svojim lišćem i korijenjem. Niču od ili pored onih iz prethodne godine, kao u rodu ''[[Cattleya]]''. Dok je novi izbojak u razvoju, [[rizom]]i mogu ponovo početi svoj rast iz takozvanih 'okaca', nerazvijenih pupoljaka, granajući se na taj način. Simpodijske orhideje mogu imati vidljive [[pseudolukovice]] pridružene s je od strane [[rizom]]a, koje duž vrha ili samo ispod tla. [[Datoteka:Orchis lactea rhizotubers.jpg|thumb|right|''[[Anacamptis lactea]]'' sa dva gomolja]] Uzemljene orhideje mogu biti [[rizom|rhizomaste]] ili formiraju [[izdanak|izdanke]] ili [[gomolj]]e. Korijenove kape ovih orhideja su glatke i bijele. Neke simpodijske zemne orhideje, kao što su rodovi ''[[Orchis]]'' i ''[[Ophrys]]'', imaju dva podzemna [[korijen|gomoljasta korijena]]. Jedan se koristi kao rezerva hrane za zimski period i za razvoj drugog, iz kojeg se razvija vidljiv prirast. U toplim i stalno vlažnim [[klima]]tima, mnoge uzemljene orhideje ne trebaju pseudolukovice. [[Epifit]]ne orhideje, one koje rastu uz podršku, imaju modificirane [[vazdušni korijen|vazdušne korjenove]] koji ponekad mogu biti dugi nekoliko metara. U starijim dijelovima korijena, nalazi se modificirana sunđerasta [[epiderma]], pod nazivom [[velamen]], sa funkcijom apsorbiranja vlage. Građena je od mrtvih ćelija i može biti srebrnasto-siva, bijela ili smeđa. U nekim orhidejama, velamen uključuje spužvasta i vlaknasta tijela u blizini prostora između ćelija, pod nazivom tilosomi. Ćelije korijenskog epiderma rastu pod pravim uglom u odnosu na os korijena kako bi mu omogućile da se čvrsto stisne na podršku. Nutrijenti za epifitne orhideje uglavnom dolaze iz mineralne prašine, organskih nanosa, životinjskog izmeta i drugih međunakupina na površinama njihove podloge. [[Datoteka:Pseudobulbe.jpg|thumb|upright|Pseudolukovica orhideje ''Prosthechea fragrans'']] Osnova stabljike simpodijskih epifita ili u nekih vrsta, suština celokupne stabljike može biti zadebljala da formira [[pseudolukovica|pseudolukovicu]] koja sadrži hranjive tvari i vodu za suhe periode. Pseudolukovica ima glatku površinu sa izdužnim brazdama, a može imati različite oblike, često konusne ili duguljaste. Njena veličina je vrlo varijabilna; u nekih malih vrsta roda ''[[Bulbophyllum]]'', može biti najduža do dva milimetra, dok kod najveće orhideja na svijetu, ''[[Grammatophyllum speciosum]]'' (gigantska orhideja), može dostići do tri metra. Neke vrste roda ''[[Dendrobium]]'' imaju duge, štapičaste pseudolukovice sa kratkim, zaobljenim listovima po cijeloj dužini; neke druge orhideje imaju skrivene ili izuzetno male pseudolukovice, potpuno uključene unutar lišća. Sa starenjem, pseudolukovica odbacuje lišće i postaje uspavana. U ovoj fazi, često se naziva leđna lukovica. Ona dalje održava hranu za biljke, ali onda glavna pseudolukovica obično preuzima iskorištavanje posljednje rezerve akumulirane u uspavanoj lukovici, koja na kraju također ugine. Pseudolukovica obično živi oko pet godina. Orhideje bez uočljive pseudolukopvice također imaju izrasline, kao pojedinačne komponente simpodijskih biljaka. === Listovi === Kao i većina [[monokotiledona]], orhideje uglavnom imaju jednostavno [[list|lišće]] sa paralelnim [[vena]]ma, iako neke ''[[Vanilloideae]]'' imaju mrežaste [[list|žilice]]. Listovi mogu biti jajoliki, lancetasti ili okruglasti i vrlo varijabilne veličine na pojedinim biljkama. Njihove karakteristike su često dijagnostičke za određivanje vrsta. Na stabljici su obično naizmjenični, često savijeni po dužini uz centar ("plikati"), a nemaju [[palistić]]e (sporedne lisiće). Listovi orhideja često imaju [[silicij|silikatna]] tijela zvana stegmata u ovojnici [[provodni snopić|provodnih snopić]] (nema ih u [[Orchidoideae]]) i vlaknaste su. Struktura listova odgovara specifičnim staništima biljke. Vrste koje obično žive u suncu ili rastu na lokacijama koje mogu biti povremeno vrlo suhe, imaju debele, kožaste listove, a lamine pokrivene voštanom [[kutikula|kutikulom]] da održe mogućnost snabdijevanje vodom. Vrste koje žive u hladu, s druge strane, imaju duge, tanke listove. Listovi većine orhideje su višegodišnji, to jest, oni žive nekoliko godina, dok drugi, posebno onih orhideja sa skladišnim listovima, kao u '' [[Catasetum]] '', opadaju godišnje i razvijalu novi listovi, zajedno s novim pseudolukovicama. Listovi nekih orhideja smatraju se ukrasnim. Listovi ''Macodes sanderiana'', poluuzemljenih ili stjenovitih ("[[litofita]]") orhideje, ispoljavaju pjenušavo srebrenaste i zlataste šare na svjetlo-zelenoj pozadini. Listovi ''Psychopsis limminghei'' su svjetlo smeđe-zeleni, s bordo-pjegastim oznakama, stvorenim od cvijetnih pigmenata. Atraktivna šara na listovima orhideje [[gospina cipelica]] (lady's slipper) iz tropskih i suptropskih dijelova Azije ('' [[Paphiopedilum]] ''), je posljedica neujednačene distribucije [[hlorofil]]a. Također, ''Phalaenopsis schilleriana'' je pastelno ružičasta orhideje sa upadljivim listovima tamno-zelene i svjetlo-zelene boje. Dragulj orhideja (''Ludisia discolor'') uzgaja se više zbog šarenog lišća nego zbog bijelih cvjetiova. Neke orhideje, kao '' [[Dendrophylax lindenii]]'' (duh orhideja), ''[[Aphyllorchis]]'' i ''[[Taeniophyllum]]'' zavise od zelenila korijena za [[fotosinteza|fotosintezu]], a zbog nedostatka normalno razvijenog lišća, kao i kod svh [[heterotrof]]nih vrsta. Orhideje roda '' [[Corallorhiza]] '' (orhideje koralnog korijena) nemaju listova, pa svoje korijene omotavaju oko korijena zrelih stabala i koriste specializirane gljive za sakupljanje šećera.<ref>{{cite web |author=Jenny King |title=The coralroot orchid |url=http://www.exploresmos.org/nature/orchids-northern-washington-state/ |work=Orchids in Northern Washington State |publisher=Silvercrown Mountain Outdoor School |access-date=10. 6. 2011 |archive-date=21. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111021054855/http://www.exploresmos.org/nature/orchids-northern-washington-state/ |url-status=dead }}</ref> [[Datoteka:Flor de Orquídea - Orchid Flower.JPG|thumb|Kultivar ''[[Vanda]]'']] === Cvjetovi === ''Orchidaceae'' su porodica sa dobro poznatim mnogim strukturnim varijacijama [[cvijet|cvjetova]]. Neke orhideje imaju samo jedan cvijet, ali većinom ga imaju u obliku grozdaste [[cvast]]i, ponekad sa širokim brojem cvjetova. Cvjetne stabljike mogu biti bazne, tj. proizvedene iz baze [[gomolj]]a, kao što je u ''[[Cymbidium]]'', apikalne, što znači da rastu iz tjemena glavnog stabla, kao što je u ''[[Cattleya]]'' ili pazušne iz krila lisnog pazuha, kao u ''[[Vanda]]''. Kao [[apomorfija]] [[kladus]]a, cvjetovi orhideja su primitivno [[zigomorfnost|zigomorfni]] ([[simetrija|bilateralno simetrični]]), iako u nekim rodovima kao ''[[Mormodes]]'', ''[[Ludisia]]'', i ''[[Macodes]]'', ova vrsta simetrije može biti teško uočljiva. [[Datoteka:Orchis sambicina anatomia.jpg|left|thumb|''Dactylorhiza sambucina'']] Cvijet orhideja, kao i većina cvjetova kod monokoliledona, ima dva pršljena sterilnih elemenata. Spoljni ima tri [[lap]]a, a unutrašnji svitak ima tri [[latica|latice]]. Lapovi su obično vrlo slični laticama, pa se zovu [[tepal]]i ('''1'''), ali mogu biti i potpuno različiti. Medijalne latice, zvane [[labelum (botanika)|labelum]] ili usne ('''6'''), koje su uvijek modificirane i proširene, zapravo su gornje medijalnie latice. Međutim, kako se cvijet razvija, podrasli [[jajnik]] ('''7''') ili [[peteljka (botanika)|peteljka]] obično rotira za 180 °, tako da labellum dolazi u donjem dijelu cvijeta, čime je postao pogodan kao platforma za oprašivače. Ova karakteristika, pod nazivom [[resupinacija]], javlja se primitivno u porodici i smatra se [[apomorfija|apomorfnom]], izvedenom karakteristikom svih Orchidaceae. Torzija jajnika je vrlo vidljiva iz prikazanih uzdužnih presjeka prikazano (''vidi sliku''). Neke orhideje su sekundarno izgubile ovu resupinaciju, kao npr. u rodu ''[[Zygopetalum]] '' i vrsti '' [[Epidendrum secundum]] ''. [[Datoteka:VanillaFlowerLongitudinalSection-en.png|thumb|upright=1.3|Uzdužni presjek cvijeta ''[[Vanilla planifolia]]'']] Normalni oblik latica može se naći u rodu ''Cattleya'', gdje one čine trokut. U rodu ''[[Paphiopedilum]]'' (Venerine papuče), donja dva čašična lista su spojeni u [[sinsepal]], a usne su dobile oblik cipelice. U rodu ''[[Masdevallia]]'', svi češični listići su spojeni. Cvjetovi orhideja s abnormalnim brojem latica za usne, zovu se pelorijski. [[Pelorija]] je genetička kontrolirana osobina, ali na njeno ispoljavanje utiču i ekološki faktori, a može se pojaviti i slučajno. [[Datoteka:Cattleya photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|Kultivar ''[[Laelia]]'' sa normalnim oblikom latica]] Primitivni cvjerovi orhideja imaju tri prašnika, ali ova situacija je ograničena na rod ''[[Neuwiedia]]''. Vrste roda ''[[Apostasia]]'', iz grupe [[Cypripedioideae]] imaju dva prašnika, od kojih je jedan (centralni) sterilan i sveden na [[staminod]]. Sve ostale orhideje, kladusa pod nazivom ''Monandria'', zadržale su samo centralni prašnik, a drugi se svodi na [[staminod]]e ('''4'''). Filamenti prašnika su uvijek prirasli (spojeni) na [[karpela|niti]] za oblikovanje cilindričnih struktura nazvanih ginostemij ili [[kolona (botanika)|kolonu]] ('''2'''). U primitivnim oblicima [[Apostasioideae]], ova fuzija je samo parcijalna; u [[Vanilloideae]], je duboka, a u [[Orchidoideae]] i [[Epidendroideae]] je potpuna. [[Karpel|Žig]] ('''9''') je vrlo asimetričnan, kao i svi njegovi režnjevi, kiji pognuti prema centru cvijeta i leže na dnu kolone. U potporodicama ''Apostasioideae'', ''Cypripedioideae'' i ''Vanilloideae'' [[polen]] se oslobađa u vidu pojedinačnih zrna, kao i u većine drugih biljaka. U drugim potfamilijama, koje čine veliku većinu orhideja, prašnik ('''3''') nosi dva polinija. Polinij je voskasta masa koja polenova zrna drži zajedno, kao ljepilo, [[alkaloid]] [[viscin]], koji sadrži i celulozna vlakana i mukopolisaharide. Svaki polinij je povezan sa niti koja može biti u obliku [[kaudkul]]a, kao u '' [[Dactylorhiza]] '' ili '' [[Habenaria]] '' ili '' [[struk ( botanika)|struka]] '', kao što je u rodu ''Vanda''. Kaudikuli ili strukovi omogućavaju polinaciju na viscidij, ljepljivi jastučić koji održava poliniju na tijelu [[oprašivač]]a. Na gornjem rubu stigme (žiga) jednoanterske orhideje, ispred antersje kape, imaju ispust zvani [[rostelum]] ('''5'''), vitko proširenje koje je uključeno u složene mehanizme oprašivanja. Kao što je pomenuto, [[jajnik (biljka)|jajnik]] je uvijek donji, odnosno plodnica je podrasla (nalazi iza cvijeta). Plodnica je tro[[karpel]]na, sa jednim ili, rjeđe, tri dijela i tjemenom [[placenta]]cijom (pazušnom u potporodici ''Apostasioideae''). U 2011. godini, otkriveno je da član roda ''[[Bulbophyllum]]'', ''[[Bulbophyllum nocturnum]]'' cvjeta noću.<ref>{{cite web |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/worlds-first-night-flowering-orchid-discovered-in-papua-new-guinea.htm/ |title=World's first night-flowering orchid discovered |author=Tom Lawrie |publisher=Australian Geographic |date=23. 11. 2010 |access-date=26. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130073555/http://www.australiangeographic.com.au/journal/worlds-first-night-flowering-orchid-discovered-in-papua-new-guinea.htm |archive-date=30. 11. 2011 |url-status=dead }}</ref> === Oprašivanje === Složene mehanizme koje su orhideje evoluirale kako bi se postiglo [[alogamija|unakrsno oprašivanje]], ispitivao je i [[Charles Darwin]], a koje je opisao knjizi „Oplodnju orhideja“ (''Fertilisation of Orchids'', 1862). Orhideje su razvile visoko specijalizirane sisteme [[oprašivanje|oprašivanja]], u kojima su šanse za oprašivanja često rijetke, tako da cvjetovi obično ostaju osjetljivi jako dugo, čineći neoprašene cvjetove dugotrajno prijemčivim. Većina orhideje otpušta polen u jednoj masi. Svaki put kada oprašivanje uspije, biva oplođeno na hiljade ovula. Oprašivači su često vizualno privučeni oblikom i bojama labeluma (usana) cvijeta. Međutim, neke vrste roda ''[[Bulbophyllum]]'' privlače mužjake vinske mušice (''[[Bactrocera]]'' spp.) isključivo putem cvjetne hemikalije koja istodobno djeluje kao nagrada cvijeta (npr. [[metil eugenol]], malinski [[keton]] ili [[zingeron]]) za obavljeno oprašivanje.<ref>{{cite journal |author1=Tan K.H. |author2=Nishida R. | year=2000 | title = Mutual reproductive benefits between a wild orchid, ''Bulbophyllum patens'', and ''Bactrocera'' fruit flies via a floral synomone | url = | journal = Journal of Chemical Ecology | volume = 26 | issue = | pages = 533–546 }}, '''28''':1161-1172 and '''31'''(3): 509-519.</ref> Cvjetovi mogu proizvoditi atraktivne mirise. Iako je odsutan u većini vrsta, [[nektar]] se može proizvesti u [[mamuza (biologija)|mamuzama]] labeluma ('''8''' na slici gore), na mjestu lapova ili u pregradama jajnika, sa najtipičnijim položajem kod ''[[Asparagales]]'' (šparogolike orhideje). U orhideja koje proizvode polinije, oprašivanje se događa u nekoj od varijanti sljedećeg redoslijeda: kada oprašivač ulazi u cvijet, dotakne viscidij, koji odmah zadrži na svom tijelu, obično na glavi ili abdomenu. Dok napuštai cvijet, povlači pollinij iz prašnika, jer je povezan s viscidijem preko kaudikula ili stručka. Kaudikul se savija i pollinij se pomiče prema naprijed i prema dolje. Kada oprašivač uđe u slijedeći cvijet iste vrste, polinij zauzima takav položaj da će se držati za žig drugog cvijeta, odmah ispod rosteluma i obavi oprašivanje. Vlasnici orhideja su u mogućnosti da potaknu reprodukcijski proces olovkom, malim kistom ili drugim sličnim predmetom. [[Datoteka:Ophrys apifera flower2.jpg|thumb|left|upright|''[[Ophrys apifera]]'' je (skoro) samooprašivač]] Neke orhideje uglavnom ili u potpunosti su [[samooprašivanje|samooprašivači]], a posebno u hladnijim područjima gdje su oprašivači posebno rijetki. Ako u cvijet nije došao oprašivač, kaudikul može presušiti, a polinije tada padaju direktno na stigme (žigove). U suprotnom, prašnik može rotirati i zatim unijeti stigmu u šupljine cveta (kao u ''[[Holcoglossum amesianum]]''). „Cipelicasta orhideja“ ''[[Paphiopedilum parishii]]'' razmnožava se samooplodnjom. Ovo se dešava kada se prašnik promjeni iz čvrstog u tečno stanje i direktno kontaktira sa površinom žiga tučka, bez pomoći bilo kojeg oprašivača ili cvjetnog pribora.<ref name="pmid22649529">{{cite journal |authors=Chen LJ, Liu KW, Xiao XJ, Tsai WC, Hsiao YY, Huang J, Liu ZJ |title=The anther steps onto the stigma for self-fertilization in a slipper orchid |journal=PLoS ONE |volume=7 |issue=5 |pages=e37478 |year=2012 |pmid=22649529 |pmc=3359306 |doi=10.1371/journal.pone.0037478 |url=}}</ref> Usne (abelum) u potporodici ''[[Cypripedioideae]]'' su u obliku pipalice i imaju ulogu klopke za dolazeće insekte. Izlaz im jedino vodi preko antera u kojima je polen za oprašivanje. Kod nekih, izuzetno specijaliziranih orhideja, poput bjeloglavog roda ''[[Ophrys]]'' labelum je prilagođen bojom, oblikom i mirisom koji privlači male insekte putem [[mimikrija|mimikrije]] za prijemčivu ženku. Oprašivanje se događa u pokušaju insekata da se pare s cvijetom. Mnoge orhideje neotropske biogeografske zone oprašuju male [[euglossini|orhidejske pčele]], koje posjećuju cvjetove skupljajući hlapljive hemikalije koje učestvuju u sintezi [[feromon]]skih atraktanata. Primijećeno je da mužjaci nekih vrsta, kao što su ''[[Euglossa imperialis]]'' ili ''[[Eulaema merian]]'' periodično napuštaju svoje teritorije za hranom s aromatskim spojevima, kao što je cineol, da bi sintetizirali feromon za privlačenje i parenje sa ženkama.<ref>Kimsey, Lynn Siri. "The behaviour of male orchid bees (Apidae, Hymenoptera, Insecta) and the question of leks." Animal Behaviour 28.4 (1980): 996-1004.</ref><ref>{{Cite journal|title = Species-specific attraction to pheromonal analogues in orchid bees|url = http://link.springer.com/article/10.1007/s00265-006-0227-8|journal = Behavioral Ecology and Sociobiology|date = 19. 7. 2006|issn = 0340-5443|pages = 833–843|volume = 60|issue = 6|doi = 10.1007/s00265-006-0227-8|first = Yvonne|last = Zimmermann|first2 = David W.|last2 = Roubik|first3 = Thomas|last3 = Eltz}}</ref> Svaki tip građe orhideja ostavlja polinije na drugom dijelu tijela različitih vrsta pčela, tako da one provedu odgovarajuće vrijeme za unakrsno oprašivanje. Rijetka [[saprofitsaprofitska]] orhideja bez [[hlorofil]]a raste u potpunosti pod zemljom, u Australiji, '' [[Rhizanthella slateri]] '', nikada nije izložena svjetlosti, a za oprašivanje ovisi o [[mrav]]ima i drugim podzemnim insekatima. ''[[Catasetum]]'', rod o kojem je široko raspravljao i [[Charles Darwin|Darwin]], zapravo ispušta svoje ljepljive polinije s eksplozivnom silom kada ih dodirne [[insekt]], odbacujući pritom oprašivača sa cvijeta. Nakon oprašivanja, lapovi i latice blijede i vehnu, ali obično ostaju prikačeni na jajniku. === Plodovi i sjemenke === [[Datoteka:Kapselquerschnitte Orchideen.png|thumb|Poprečni presjek orhidejske kapsule pokazuje uzdužne proreze]] Jajnik se razvija se obično u [[kapsula (olod)|kapsuli]] koja je raspuknuta sa od tri ili šest uzdužnih proreza, dok je preostali dio zatvoren na oba kraja. [[Sjeme]]nke su uglavnom gotovo mikroskopske veličine i veoma brojne, u nekih vrsta i preko milion zrna po kapsuli. Nakon zrenja, raspukne i raznese u sićušne čestice prašine ili spore. One nemaju [[endosperm]]a i ulaze u simbiotski odnos sa raznim [[mikoriza|mikoriznim]] [[basidiomicete|bazidiomicetnim]] [[gljiva]]ma koje im pružaju potrebne hranjive tvari za klijanje, tako da su sve vrste orhideja [[mikoheterotrof]]ne, za vrijeme klijanja i, za održavanje životnog ciklusa, oslanjaju se na gljive. [[Datoteka:Closeup of the blossom of a Phalaenopsis.jpg|thumb|upright|Poklopac cvijeta u rodu ''Phalaenopsis'']] Pošto je vjerovatnoća za sjeme da susretne prikladnu gljivu je vrlo mala, samo mali djelić ukupnog sjemenja uspije klijati i razviti se u odrasle biljke. U uzgoju, klijavost obično traje nekoliko sedmics. Razvijene su [[Hortikultura|hortikulturne]] tehnike za klijanje sjemena orhideje na vještačkom hranjivom mediju, koje eliminiraju potrebu učešća gljiva za klijanje i uveliko pomaže razmnožavanju ukrasnih orhideja. Uobičajeni medij za sjetvu orhideja u vještačkim uvjetima je [[agar-agar]]ni [[gel]] u kombinaciji s izvorom [[ugljikohidrat]]ne energije. Izvor ugljikohidrata može biti kombinacija diskretnih šećera ili se mogu dobiti iz drugih izvora, kao što su [[banana]], [[ananas]], [[breskve]] ili čak [[paradajz]]ni pire ili [[kokos|kokosova voda]]. Nakon pripreme, agarni medij se izlije u epruvete za ispitivanje ili staklenke, koje se zatim u autoklavu (ili kuhanjem u loncu) steriliziraju sa medijem. Nakon kuhanja, hlađenjem, medij postaje gel. ===Nespolno razmnožavanje=== Neke vrste, kao što su u rodovima ''Phalaenopsis'', ''Dendrobium'' i '' Vanda '', proizvode ogranke ili sadnice formirane od jednog od [[čvor (botanika)|čvorova]] uz matičnu peteljku, putem akumulacije hormona rasta u tom trenutku. Ovi izdanci su poznati kao ''[[keiki]]''. === Etimologija === Tipski [[rod (biologija)|rod]] (tj. rod po kojem je imenovana porodica) je '' [[Orchis]] ''. Naziv roda dolazi od [[starogrčki jezik|starogrčke riječi]] ὄρχις - ''órhis'', što doslovno znači [[testis]], zbog oblika blizanačkih [[gomolj]]a nekih vrsta roda ''Orchis''.<ref>{{cite book |author=Joan Corominas |year=1980 |title=Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana |publisher=Ed. Gredos |isbn=84-249-1332-9 |page=[https://archive.org/details/brevediccionario00colo/page/328 328] |url=https://archive.org/details/brevediccionario00colo/page/328 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Hyam |first1=R. |last2=Pankhurst |first2=R.J. |year=1995 |title=Plants and their names : a concise dictionary |url=https://archive.org/details/plantstheirnames0000hyam |publication-place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866189-4 |lastauthoramp=yes }}</ref> The term "orchid" was introduced in 1845 by [[John Lindley]] in ''School Botany'',<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=orchid Online Etymology Dictionary, "orchid"].</ref> as a shortened form of ''Orchidaceae''.<ref>{{Cite book |last1=Grigson |first1=G. |year=1973 |title=A Dictionary of English Plant Names |url=https://archive.org/details/dictionaryofengl0000grig |publication-place=London |publisher=Allen Lane |isbn=0-7139-0442-9 }}</ref> == Ekologija == Većina orhideja su [[višegodišnja biljka|višegodišnja]] [[aerofit]]e, koje rastu usidrene na [[stablo|stablima]] ili [[grm]]ovima u [[tropi]]ma i suptropima. Vrste, kao što je ''[[Angraecum]] sororium '' su [[litofite]],<ref name="Whitman">{{cite journal |author=Melissa Whitman, Michael Medler, Jean Jacques Randriamanindry & Elisabeth Rabakonandrianina |year=2011 |title=Conservation of Madagascar's granite outcrop orchids: influence of fire and moisture |journal=Lankesteriana |volume=11 |issue=1 |pages=55–67 |url=http://lankesteriana.org/lankesteriana/LANKESTERIANA%2011%281%29/9_Whitman%20et%20al.%202011.pdf |doi=10.15517/lank.v11i1.18315}}</ref> koje rastu na stijenama ili vrlo stjenovitom tlu. Druge orhideje (uključujući većinu '' Orchidaceae'' umjerenog pojasa) su prizemne i mogu se naći u stanišnim područjima kao što su travnjaci i šume. Nekim orhidejama, kao što su u rodovima ''[[Neottia]]'' i ''[[Corallorhiza]]'', nedostaje [[hlorofil]], tako da ne mogu fotosuntetizira. Umjesto toga, takve vrste dobijaju energiju i hranjive tvari koje proizvode [[parazitizam|parasitirajuće]] gljivice tla preko formiranja [[mikoriza|orhidejskih mikoriza]]. Uključene su one gljivice koje ulaze u [[Ektomikoriza|ektomikorizu]], s drvećem i drugim parazitima drvenastih biljaka, kao što su one iz roda ''[[Armillaria]]'', koje su [[saprotrof]]i.<ref name="leake05">{{cite journal |author=Jonathan R. Leake |year=2005 |title=Plants parasitic on fungi: unearthing the fungi in myco-heterotrophs and debunking the 'saprophytic' plant myth |journal=Mycologist |volume=19 |issue=3 |pages=113–122 |doi=10.1017/S0269915X05003046}}</ref> Ove orhideje su poznate kao [[miko-heterotrofni organizam|miko-heterotrofni organizmi]], ali su nekad bile (pogrešno) opisane kao saprofiti jer se vjerovalo da svoju prehranu stiču tako što se razlažu organske tvari. Iako postoji samo nekoliko vrsta bezhlorofilnih [[Parazitske biljke|holoparazita]], sve orhideje su, tokom klijanja i rasta klijanaca, miko-heterotrofi, a odrasle biljke čak i fotosintetski autotrofi jer mogu i dalje dobiti ugljik iz njihovih [[mikoriza|mikoriznih]] i gljivica. == Rasprostranjenje == ''Orchidaceae'' [[Kosmopolitska distribucija|kosmopolitski]] rasprostranjene i javljaju se na gotovo svim [[stanište (ekologija)|staništima]] osim [[glečer]]a. Najbogatija raznolikost rodova i vrsta orhideja može se naći u [[tropi]]ma, ali se također nalaze i iznad [[Arktički krug|arktičkog kruga]], u južnoj [[Patagonija|Patagoniji]], a dvije vrste roda ''[[Nematoceras ]]'' na otoku [[Macquarie]] na [[54. Južna paralelapara|54 ° južno]]. Slijedeći popis daje grubi pregled distribucije njihovih rodova: * [[Okeanija]]: 50 do 70; * [[Sjeverna Amerika]]: 20 do 26; * Tropska Amerika: 212 do 250; * Tropska [[Azija]]: 260 do 300; * Tropska [[Afrika]]: 230 do 270; *[[Evropa]] i umjerena Azija: 40 do 60. == Upotreba == [[Datoteka:2007-12-17AdventFlowerShop02.jpg|thumb|upright| Kao ukrasno cvijeće]] [[Datoteka:Blc. Paradise Jewel 'Flame' Orchid bloom.JPG|thumb|left|upright| Cvijet orhideje ''Brassolaeliocattleya''<br> Rajski/džennetski dragulj – 'plamena' hibridna orhideja. <br>Cvjet u alijansi '' [[Cattleya]] '' često se koristi u [[gornji dio ženske odjeće|gornjem dijelu ženske odjeće]].]] === Parfimerija === [[Miris]] orhideja često analiziraju proizvođači [[parfem]]a (primjenom [[tehnologija|vrhunske tehnologije]] i [[gasna tečna hromatografija|gasnomtečnom hromatografijom]] / [[masena spektrometrija masenom spektrometrijom]]) za identifikaciju potencijalno mirisnih hemikalija.<ref>{{cite journal|pmid=26886766|pmc=4757410|year=2016|author1=Gross|first1=K|title=Why Do Floral Perfumes Become Different? Region-Specific Selection on Floral Scent in a Terrestrial Orchid|journal=PLoS ONE|volume=11|issue=2|pages=e0147975|last2=Sun|first2=M|last3=Schiestl|first3=F. P.|doi=10.1371/journal.pone.0147975}}</ref> === Hortikultura === Druga važna upotreba orhideja je njihov uzgoj za uživanje u cvijeću. Većina uzgajanih orhideje su [[tropi|tropske]] ili [[suptropi|suptropske]], ali ima ih dosta koje rastu u hladnijim klimatima, a koje se mogu naći na tržištu. Od dostupnih sjevernoameričkih vrsta, u rasadnicima se mogu naći ''[[Ophrys apifera]]'' (pčelinja orhideja), ''[[Gymnadenia conopsea]]'' (mirisna orhideja), ''[[Anacamptis pyramidalis]]'' (piramidna orhideja) i '' [[Dactylorhiza fuchsii]] '' (općepoznata pjegava orhideja) Orhideje svih vrsta također često traž kolekcionari, kako vrste, tako i hibride. Širom svijeta su osnovane mnoge stotine društava i klubova. To mogu biti mali, lokalni klubovi, kao što je ‘Sutherland Shire Orchid Society<ref>[http://www.ssos.org.au/ Sutherland Shire Orchid Society]</ref>, ili veće, nacionalne organizacije kao što je Američko orhidejsko društvo (American Orchid Society). Oba služe da podstaknu uzgoj i sakupljanje orhideja, ali neki idu i dalje, koncentrirajući se na očuvanje ili istraživanja. Termin "botanička orhideja" labavo označava one sa malim cvjetovima, tropske orhideje iz pri nekoliko rodova koji se ne uklapaju u kategoriju "cvjećarskih " orhideja. Nekoliko od tih rodova sadrži ogroman broj vrsta. Neki od njih, kao što su ''[[Pleurothallis]]'' i ''[[Bulbophyllum]]'', sadrže oko 1700 i 2000 vrsta i često su vegetativno vrlo raznolike. Primarna upotreba izraza je među orhidejskim hobistima koji žele da opišu neobične vrste, iako se koristie za razlikovanje prirodnih vrste orhideja od hortikulturno stvorenih [[hibrid (biologija)|hibrida]]. === Upotreba u ishrani=== [[Datoteka:Vanilla fragrans 4.jpg|thumb|right|Sušenje plodova vaniije]] Osušene [[sjeme]]nke iz mahune jedne orhideje roda, '' [[Vanilla]] '' (posebno '' [[Vanilla planifolia]] ''), su komercijalno važne kao aroma za [[pečenje]], proizvodnju [[parfem]]ai [[aromaterapija|aromaterapiju]]. Podzemni gomolji zemaljskih orhideja, uglavnom '' [[Orchis mascula]] '' (rana ljubičasta orhideja), melju se u prah i koristite za kuhanje, kao što je topli napitak ''[[salep]]'' ili u turska zamrznute poslastica '' [[Salepi dondurma|dondurma]]''. Tvrdi se da ime ''salep'' dolazi iz arapskog izraza '' ḥasyu al-tha`lab '' (= "lisica testisa"), ali se češće čini da naziv dolazi direktno iz arapskog imena '' saḥlab ''. Sličnost u izgledu sda testisima prirodno čini da se ''salep'' smatra afrodizijakom. Osušeno lišće ''Jumellea fragrans'' se koristi za aromu ruma na otoku [[Reunion]]. Neke saprofitske vrste orhideja grupe ''[[Gastrodia]]'' imaju krompirast gomolja i konzumiraju se kao hrana izvornih naroda u [[Australija|australiji]], a mogu se i uspješno uzgajati, posebno '' [[Gastrodia sesamoides]] ''. Divlje sastojine ovih biljaka i dalje se mogu naći u istim oblastima [[Aboridžinai|aboridžinskih]] naselja, kao što je [[Ku-ring-gai Chase National Park]] u [[Australija|Australiji]]. Aboridžini nalaze biljke u staništima posmatranjem gdje je [[bandikuti]] izgreban u potrazi za gomoljima, nakon otkrivanja biljke mirisom (pod zemljom).<ref>{{cite book|last1=Zola|first1=Nellie|last2=Gott|first2=Beth|title=Koorie Plants, Koorie People: Traditional Aboriginal Food, Fibre and Healing Plants of Victoria|date=1992|publisher=Koorie Heritage Trust Incorporated|isbn=978-1-875606-10-8|page=38}}</ref>|group=Note}} === Upotreba u tradicijskoj medicini === Orhideje se koriste u tradicijskojoj medicine, za liječenje mnogih bolesti i tegoba. Korištene su kao izvor [[biljni preparat|biljnih preparata]] u Kini od 2.800 godine p. n. e. '' [[Gastrodia elata]] '' je jedna od tri orhideje koje su navedene u najrarijim poznatim kineskim zapisima o ljekovitim materijama ('' Shennon bencaojing '' = Materia Medica), koji potiču iz oko 100. godine nove ere. [[Theophrastus]] orhideje spominje u svojom zapisu “Upit u biljke “(''Enquiry into Plants''), 372-286 godina p. n. e. == Kulturna simbolika == Orhideje imaju mnoge asocijacije sa simboličkim vrijednostima. Naprimjer, orhideja je Cvijetni Grad [[Shaoxing]], Kina. ''[[Cattleya mossiae]]'' je nacionalni [[venecuela]]nski cvijet, a '' [[Cattleya trianae]] '' je nacionalni cvijet [[Kolumbija|Kolumbije]]. [[Vanda 'Miss Joaquim'|''Vanda'' 'Miss Joaquim']] je nacionalni cvijet [[Singapur]]a, '' [[Guarianthe skinneri]] '' je nacionalni cvijet [[Kostarika|Kostarike]], a '' [[Rhyncholaelia digbyana]] '' [[Honduras]]a.<ref>{{cite web| url=http://www.angelfire.com/ca5/mas/simbolos/simb001.html | title=Simbolos Patrios | access-date=22. 6. 2008|language=es}}</ref> ''[[Prosthechea cochleata]]'' je the nacionalni cvijet [[Belize]]a, gdje je poznata kao ''crna orhidej''.<ref name="Government of Belize">{{cite web |url=http://www.governmentofbelize.gov.bz/ab_symbols.html |title=National Symbols |publisher=Government of Belize |access-date=6. 4. 2008 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012043935/http://www.governmentofbelize.gov.bz/ab_symbols.html |archive-date=12. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref> ''[[Lycaste skinneri]]'' ima bijelu paletu (alba) koja je nacionalni cvijet [[Gvatemala|Gvatemale]], poznatiji kao ''Monja Blanca '' (bijelo podne). [[Panama|Panamski]] nacionalnom cvijet je ''orhideja sveti duh”' '(''[[Peristeria elata]]''), ili "cvijes svetog duha". Prirodne orhideje [[Mediteran]]a su prikazani na '' [[Ara Pacis]] '' u [[Rim]]u, što je do sada jedini poznati primjer orhideja u drevnoj umjetnosti, a najraniji je u Evropskoj umjetnosti .{{#tag:ref|The symbolic (or even religious) meaning of the ''Ara Pacis'' orchids is not yet known.<ref>{{cite journal |author=Jarrett A. Lobelli |year=2012 |title=The Emperor's orchids |journal=Archaeology |volume=66 |issue=1 |page=16 |url=http://www.archaeology.org/1301/trenches/roman_ara_pacis_altar_flowers.html |archive-url=https://www.webcitation.org/6CsSIPBE3?url=http://www.archaeology.org/1301/trenches/roman_ara_pacis_altar_flowers.html |archive-date=13. 12. 2012 |access-date=1. 12. 2016 |url-status=live }}</ref> === Evolucija === Studija u naučnom časopisu ''[[Nature (časopis)|Nature]]'' iznijela je hipotezu da izvor orhideja seže mnogo dublje u prošlost nego što se prvobitno očekivalo.<ref name="Origin of the orchids">{{cite journal | author=Santiago R. Ramírez, Barbara Gravendeel, Rodrigo B. Singer, Charles R. Marshall & Naomi E. Pierce| title=Dating the origin of the Orchidaceae from a fossil orchid with its pollinator| journal=Nature | date= 2007| volume=448| url=http://www.nature.com/nature/journal/v448/n7157/abs/nature06039.html| pages=1042–1042| doi=10.1038/nature06039 | pmid=17728756 | issue=7157}}</ref> Fosil izumrle vrsta pčele bez žaoke, ''Proplebeia dominicana '', pronađen je zarobljen u [[miocen]]skom [[ćilibar]]u od prije 15-20 miliona godina. Pčela je na krilima nosila [[polen]] prethodno nepoznatog taksona orhideje ''[[Meliorchis caribea]]''. Ovo otkriće je prvi dokaz fosilizianih orhideje do danas i pokazuje da su tada [[insekt]]i bili aktivni [[oprašivač]]i orhideja. Ova izumrls orhideja, ''M. caribea'', je svrstana u okvire postojećeg plemena ''[[Cranichideae]]'', poplemena ‘’[[Goodyerinae]]’’ (potfamilija ''[[Orchidoideae]]''). Genetičko sekvenciranje ukazuje das u orhideje možda nastala i ranije, prije 76-84 miliona godina tokom [[kreda (period)|kasne krede]].<ref>[http://ir.lib.ncku.edu.tw/bitstream/987654321/108263/2/An%20overview%20of%20the%20Phalaenopsis%20orchid%20genome%20by%20BAC%20end%20sequence%20analysis.pdf "An overview of the ''Phalaenopsis'' orchid genome by BAC sequence analysis" (pdf format)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320133049/http://ir.lib.ncku.edu.tw/bitstream/987654321/108263/2/An%20overview%20of%20the%20Phalaenopsis%20orchid%20genome%20by%20BAC%20end%20sequence%20analysis.pdf |date=20. 3. 2014 }}.</ref> Prema [[Mark W. Chase|Marku W. Chaseu]] i saradnicima (2001), ukupni [[biogeografija|biogeografski]] i [[filogeneza|filogenetski]] obrasci ''Orchidaceae'' pokazuju da su čak i stariji i mogu se vratiti u prošlost na oko 100 miliona godina.<ref>{{cite book |author=Mark W. Chase |year=2001 |chapter=The origin and biogeography of Orchidaceae |editor=A. M. Pridgeon |editor2=P. J. Cribb |editor3=M. W. Chase |editor4=F. Rasmussen |series=Genera Orchidacearum |volume=2 |title=Orchidoideae (Part 1) |pages=1–5 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850710-9}}</ref> Metodom [[molekulski sat|molekulskog sata]], bilo je moguće odrediti starost glavnih grana porodice orhideja. Ovo je također potvrdilo da je potporodica ''[[Vanilloideae]]'' [[kladus|grana]] na baznoj dihotomiji [[monandroid]]nih orhideja, a mora da su se razvili vrlo rano u evoluciji porodice. S obzirom na to da se potfamilija javlja u tropskim i suptropskim područjima, od tropske Amerike do tropske Azije, Nove Gvineje i zapadne Afrike, a kontinenati su se počeli dijeliti prije oko 100 miliona godina, do značajnih biotskih razmjena mora da je došlo nakon ove podjele (starost roda ''Vanilla'' procjenjuje se na 60 do 70 miliona godina) == Taksonomija == [[Taxonomija]] ove porosice se konstantno mijenja, jer nove studije i dalje razjašnjavaju odnose između vrsta i grupa vrsta, u više [[takson]]a i nekoliko [[Taksonomski rang|rangova]] koji budu priznati. ''Orchidaceae'' se danas svrstavaju u [[red (biologija)|red]] [[Asparagales]], [[APG III sistem]]a, iz 2009.<ref name=APGIII2009 /> Prepoznato je pet [[potporodica]]. Naredni [[kladogram]] zasniva se na [[APG sistem]]u od [[1998]]. On predstavlja viđenje većine botaničara do tog vremena. Podržavaju ga i rezultati morfoloških istraživanja, ali nikada nije dobio snažnu podršku u [[filogenetika|molekulsko-filogenetičkim]] studijama. {{clade|style=font-size:80%;line-height:75% |1={{clade|1='''[[Apostasioideae]]''': 2 roda sa 16 vrsta, Jugozapadna [[Azija]] |2={{clade|1='''[[Cypripedioideae]]''': 5 rodova 130 vrsta, od umjerenih područja do tropslih [[Amerika]] i tropske Azije|label2=&nbsp;Monandrae&nbsp; |2={{clade|1='''[[Vanilloideae]]''': 15 rodova i 180 vrsta, vlažnih tropskih suptropskih regija, istočna [[Sjeverna Amerika]] |2={{clade|1='''[[Epidendroideae]]''': više od 500 rosova, sa oko 20.000 vrsta, kosmopolitsko rasprostranjenje |2='''[[Orchidoideae]]''': 208 rodova i 3.630 vrsta, kosmopolitska porodica }}}}}}}}}} {{clade|style=font-size:80%;line-height:75% |1={{clade|1='''[[Apostasioideae]]''' |2={{clade|1='''[[Vanilloideae]]''' |2={{clade|1='''[[Cypripedioideae]]''' |2={{clade|1='''[[Epidendroideae]]''' |2='''[[Orchidoideae]]''' }}}}}}}}}} === Rodovi=== {{Glavni|Spisak prirodnih rodoca Orchidaceae}} {{div col|colwidth=9em}} * ''[[Aa (plant)|Aa]]'' * ''[[Abdominea]]'' * ''[[Acampe]]'' * ''[[Acanthephippium]]'' * ''[[Aceratorchis]]'' * ''[[Acianthus]]'' * ''[[Acineta]]'' * ''[[Acrorchis]]'' * ''[[Ada (plant)|Ada]]'' * ''[[Aerangis]]'' * ''[[Aeranthes]]'' * ''[[Aerides]]'' * ''[[Aganisia]]'' * ''[[Agrostophyllum]]'' * ''[[Amitostigma]]'' * ''[[Anacamptis]]'' * ''[[Ancistrochilus]]'' * ''[[Angraecum]]'' * ''[[Anguloa]]'' * ''[[Ansellia]]'' * ''[[Aorchis]]'' * ''[[Aplectrum]]'' * ''[[Arachnis (plant)|Arachnis]]'' * ''[[Arethusa (plant)|Arethusa]]'' * ''[[Armodorum]]'' * ''[[Ascocenda]]'' * ''[[Ascocentrum]]'' * ''[[Ascoglossum]]'' * ''[[Australorchis]]'' * ''[[Auxopus]]'' * ''[[Baptistonia]]'' * ''[[Barkeria]]'' * ''[[Barlia]]'' * ''[[Bartholina]]'' * ''[[Beloglottis]]'' * ''[[Biermannia]]'' * ''[[Bletilla]]'' * ''[[Brassavola]]'' * ''[[Brassia]]'' * ''[[Bulbophyllum]]'' * ''[[Calanthe]]'' * ''[[Calypso (plant)|Calypso]]'' * ''[[Catasetum]]'' * ''[[Cattleya]]'' * ''[[Cirrhopetalum]]'' * ''[[Cleisostoma]]'' * ''[[Clowesia]]'' * ''[[Coelogyne]]'' * ''[[Coryanthes]]'' * ''[[Cycnoches]]'' * ''[[Cymbidium]]'' * ''[[Cyrtopodium]]'' * ''[[Cypripedium]]'' * ''[[Dactylorhiza]]'' * ''[[Dendrobium]]'' * ''[[Disa (plant)|Disa]]'' * ''[[Dracula (plant)|Dracula]]'' * ''[[Encyclia]]'' * ''[[Epidendrum]]'' * ''[[Epipactis]]'' * ''[[Eria]]'' * ''[[Eulophia]]'' * ''[[Gongora]]'' * ''[[Goodyera]]'' * ''[[Grammatophyllum]]'' * ''[[Gymnadenia]]'' * ''[[Habenaria]]'' * ''[[Herschelia]]'' * ''[[Ionopsis]]'' * ''[[Laelia]]'' * ''[[Lepanthes]]'' * ''[[Liparis (plant)|Liparis]]'' * ''[[Ludisia]]'' * ''[[Lycaste]]'' * ''[[Masdevallia]]'' * ''[[Maxillaria]]'' * ''[[Meliorchis]]'' * ''[[Mexipedium]]'' * ''[[Miltonia]]'' * ''[[Mormodes]]'' * ''[[Odontoglossum]]'' * ''[[Oeceoclades]]'' * ''[[Oncidium]]'' * ''[[Ophrys]]'' * ''[[Orchis]]'' * ''[[Paphiopedilum]]'' * ''[[Papilionanthe]]'' * ''[[Paraphalaenopsis]]'' * ''[[Peristeria (plant)|Peristeria]]'' * ''[[Phaius]]'' * ''[[Phalaenopsis]]'' * ''[[Pholidota (plant)|Pholidota]]'' * ''[[Phragmipedium]]'' * ''[[Platanthera]]'' * ''[[Pleione (plant)|Pleione]]'' * ''[[Pleurothallis]]'' * ''[[Pomatocalpa]]'' * ''[[Promenaea]]'' * ''[[Pterostylis]]'' * ''[[Renanthera]]'' * ''[[Renantherella]]'' * ''[[Restrepia]]'' * ''[[Restrepiella]]'' * ''[[Rhynchostylis]]'' * ''[[Roezliella]]'' * ''[[Saccolabium]]'' * ''[[Sarcochilus]]'' * ''[[Satyrium (plant)|Satyrium]]'' * ''[[Selenipedium]]'' * ''[[Serapias]]'' * ''[[Sobralia]]'' * ''[[Sophronitis]]'' * ''[[Spiranthes]]'' * ''[[Stanhopea]]'' * ''[[Stelis]]'' * ''[[Thrixspermum]]'' * ''[[Tolumnia]]'' * ''[[Trias (plant)|Trias]]'' * ''[[Trichocentrum]]'' * ''[[Trichoglottis]]'' * ''[[Vanda]]'' * ''[[Vanilla (genus)|Vanilla]]'' * ''[[Yoania]]'' * ''[[Zeuxine]]'' * ''[[Zygopetalum]]'' {{div col end}} ==Bosanskohercegovačke orhideje== {{div col|2}} *''[[Anacamptis pyramidalis]]'' (L.) Richard *''[[Cephalanthera damasonium]]'' (Miller) Druce *''[[Cephalanthera longifolia]]'' (L.) Fritsch *''[[Cephalanthera rubra]] (L.) Richard *''[[Coeloglossum viride]] (L.) Hartman *''[[Corallorhiza trifida]]'' Châtel. *''[[Cypripedium calceolus]] L. *''[[Dactylorhiza incarnata]]'' (L.) Soó *''[[Epipactis atrorubens]]'' (Hofm.) Besser *''[[Epipogium aphyllum]]'' Sw. *''[[Goodyera repebs]]'' (L.) R. Br. *''[[Himantoglossum carpinum]]'' (M.-Bieb) Spreng *''[[Neotia cordata]]'' (L.) L. C. M. Richard *''[[Orchis insectifera]]'' L. *''[[Orchis militaris]]'' L. *''[[Orchis palustris]]'' Jacq. *''[[Orchis spitzelii]]'' Sauter ex W. D. J. Koch (L.) Richard) *''[[Spiranthes spiralis]]'' (L.) Chevall. *''[[Dactylorhiza cordigera]]'' (Soó) Fries subsp. ''bosniaca'' (Beck) Soó *''[[Dactylorhiza maculata]]'' (L.) Soó subsp. ''maculata'' *''[[Dactylorhiza maculata]]'' (L.) Soó subsp. ''transilvanica'' (Schur) Soó *''[[Dactylorhiza majalis]]'' (Rchb.) Hunt et Summerh *''[[Dactylorhiza saccifera]]'' (Brongniart) Soó *''[[Dactylorhiza sambucuna]]'' (L.) Soó *''[[Dactylorhiza fuchsii]]'' (Druce) Soó *''[[Epipactis helleborine]]'' (L.) Crantz *''[[Epipactis microphylla]]'' (Ehrh.) Sw *''[[Epipactis palustris]]'' (L.) Cr. *''[[Gymnadenia albida]]'' (L.) L. C. M. Richard *''[[Gymnadenia conopsea]]'' (L.) R. Brown *''[[Gymnadenia odoratissima]]'' (L.) Richard *''[[Gymnadenia rhellicani]]'' (Teppner & E. Klein) Teppner & E. Klein *''[[Limodorum abortivum]]'' (L.) Sw. *''[[Neottia nidus-avis]]'' (L.) Rich *''[[Neottia ovata]]'' (L.) Bluff& Fingerhuth *''[[Ophrys apifera]]'' Huds. *''[[Ophrys scolopax]]'' Cav. subsp. ''cornuta'' (Stev.) Cam. *''[[Orchis coriophora]]'' L. *''[[Orchis morio]]'' L. *''[[Orchis ovalis]]'' F. W. Schmidt ex Mayer *''[[Orchis pallens]]'' L. *''[[Orchis picta]]'' Loiseleur *''[[Orchis purpurea]]'' Huds. *''[[Orchis simia]]'' Lamarck *''[[Orchis tridentata]]'' Scop. *''[[Orchis ustulata]]'' L. *''[[Platanthera bifolia]]'' (L.) *''[[Platanthera chlorantha]]'' (Custer) Reichenbach *''[[Traunsteinera globosa]]'' (L.) Rchb.<ref name=<“du“>{{cite book|author= Šoljan D., Muratović E., Abadžić S. |year=2014|title=Orhideje planina oko Sarajeva.|publisher= Dobra knjiga|place=Sarajevo| isbn= 978-9958-27-210-3}}</ref> {{div col end}} ==Dopunske slike== <gallery mode="packed" heights=" 88px" caption="Odabrani kultivari"> A and B Larsen orchids - Cattleya Mrs Mahler Mem Fred Tompkins 659-9.jpg|'Mrs Mahler Mem Fred Tompkins' A and B Larsen orchids - Cattleya Queen Sirikhit Diamond Crown DSCN4414.JPG|'Queen Sirikhit Diamond Crown' A and B Larsen orchids - Cattleya Hawaiian Wedding Song Virgin 674-23.jpg|'Hawaiian Wedding Song Virgin' Blc Chia-lin.jpg|'Chia-lin' Orchids in the Botanical Garden of Peradeniya 03.JPG --> A and B Larsen orchids - Cattleya Hawaian Variable Prasan 336-2.jpg|Hawaian Variable Prasan A and B Larsen orchids - Cattleya Barbara Belle DSCN8696.JPG|'Barbara Belle' Cattleya Beaumesnil Parme 1001 Orchids.jpg|Beaumesnil 'Parme' A and B Larsen orchids - Cattleya Chocolate Drop x Pao de Acucar 507-21.jpg|'Chocolate Drop' x 'Pao de Acucar' Cattleya Empress Frederick C mossiae.jpg|'Empress Frederick'<br /> × ''[[Cattleya mossiae]]'' Cattleya Hermine.jpg|'Hermine' A and B Larsen orchids - Cattleya Little AngelDSCN3349.JPG|'Little Angel' A and B Larsen orchids - Cattleya Marjorie Hausermann York 812-4.jpg|'Marjorie Hausermann York' A and B Larsen orchids - Cattleya Miva Breeze Alize 930-23.jpg|'Miva Breeze Alize' Blc Nobiles carnival.jpg|'Nobile's carnival' Cattleya Pernell George Barnett "Yankee Clipper" (3072486817).jpg|Pernell George Barnett 'Yankee Clipper' Cattleya Portia.jpg|'Portia' </gallery> ==Također pogledajte == * [[Cvjetnica]] * [[Angiosperme]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Orchidaceae}} * [http://www.theplantlist.org/browse/A/Orchidaceae/ Orchidaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107060907/http://www.theplantlist.org/browse/A/Orchidaceae/ |date=7. 11. 2015 }} at [http://www.theplantlist.org/ ''The Plant List''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=23. 5. 2019 }} * [http://delta-intkey.com/angio/www/orchidac.htm Orchidaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103200156/http://delta-intkey.com/angio/ |date=3. 1. 2007 }} at [http://delta-intkey.com/angio/ ''The Families of Flowering Plants (DELTA)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103200438/http://delta-intkey.com/ |date=3. 1. 2007 }} * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/asparagalesweb.htm#Orchidaceae Orchidaceae] at the [http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/ ''Angiosperm Phylogeny Website''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10638 Orchidaceae] at the online [http://www.fna.org/ ''Flora of North America''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10638 Orchidaceae] at the online [https://web.archive.org/web/20010609191902/http://hua.huh.harvard.edu/china/ ''Flora of China''] * [http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/?flora_search=Taxon&action=genus&fam=Orchidaceae Orchidaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710035406/http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/?flora_search=Taxon&action=genus&fam=Orchidaceae |date=10. 7. 2015 }} at the online [http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/ ''Guide to the Flora of Mongolia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129202437/http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/ |date=29. 1. 2013 }} * [http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/family.php?family_id=161 Orchidaceae] at the online [http://www.zimbabweflora.co.zw/index.php ''Flora of Zimbabwe''] * [http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/profile/22787 Orchidaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991012214509/http://florabase.calm.wa.gov.au/ |date=12. 10. 1999 }} at the online [http://florabase.calm.wa.gov.au/ ''Flora of the Western Australian''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991012214509/http://florabase.calm.wa.gov.au/ |date=12. 10. 1999 }} * [http://floraseries.landcareresearch.co.nz/pages/Taxon.aspx?id=_5200364d-6ee3-40d1-9031-4539ee3c4a22&fileName=Flora%202.xml Orchidaceae] at the online [http://floraseries.landcareresearch.co.nz/pages/index.aspx ''Flora of New Zealand''] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525032751/http://floraseries.landcareresearch.co.nz/pages/index.aspx |date=25. 5. 2017 }} * [http://www.chileflora.com/Florachilena/FloraEnglish/PIC_FAMILIES_SIMPLE_Orchidaceae.php Orchidaceae] at [http://www.chileflora.com/ ''Chileflora''] * [http://www.epidendra.org/ EPIDENDRA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921152901/http://www.epidendra.org/ |date=21. 9. 2016 }} The Global Orchid Information Network * [https://web.archive.org/web/20080519203242/http://www.flmnh.ufl.edu/herbarium/orchidatol/ Orchid Tree of Life] at the [http://www.flmnh.ufl.edu/ ''Florida Museum of Natural History''] * [http://www.orchid.unibas.ch/iconography.search.php World Orchid Iconography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007022017/https://orchid.unibas.ch/iconography.search.php |date=7. 10. 2014 }} at the [http://www.orchid.unibas.ch/ ''Swiss Orchid Foundation''] * [http://libx.bsu.edu/cdm4/collection.php?CISOROOT=/BrckrOrchd Dr. C.E. Bracker Orchid Photographs] at [http://libx.bsu.edu/ ''Ball State University'']. * [http://apps.rhs.org.uk/horticulturaldatabase/orchidregister/ International Orchid Register] at the [https://web.archive.org/web/20090627034217/http://www.rhs.org.uk/plants/registration_orchids.asp ''Royal Horticultural Society (RHS)''] * [http://www.orchidconservationcoalition.org/ Orchid Conservation Coalition] A grassroots movement towards orchid conservation * [https://web.archive.org/web/20150127102829/http://www.orchidsofindonesia.com/ Orchids of Indonesia] Photos of Indonesia native orchids * [http://www.juliantrubin.com/schooldirectory/orchidologists.html Orchidology Milestones: Famous Orchidologists and Notable Contributions] * [http://orchid.org.uk/ orchid.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702093201/https://www.orchid.org.uk/ |date=2. 7. 2019 }}, The North of England Orchid Society * [https://web.archive.org/web/20150208124453/http://europeanorchidcouncil.eu/index.html European Orchid Council] * [https://web.archive.org/web/20180331035738/http://comocuidardeorquideas.info/orquideas-de-honduras/ Orquídeas de Honduras] The web for the Orchids of Honduras * [http://www.orkidelerimiz.com/ Orkidelerimiz – Orchids of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222041008/http://www.orkidelerimiz.com/ |date=22. 12. 2014 }} A Systematic approach on Anatolian Orchids by Nejdet BOZKURT * [https://web.archive.org/web/20160406133333/https://bigbooklet.com/orchids.html Addition information about Orchids from "Oxford Junior Encyclopedia"] * [http://data.kew.org/cgi-bin/vpfg1992/genlist.pl?ORCHIDACEAE Orchidaceae]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230307164953/http://data.kew.org/cgi-bin/vpfg1992/genlist.pl?ORCHIDACEAE |date=7. 3. 2023 }} {{color|green|At:}} [http://data.kew.org/vpfg1992/genlist.html#M monocots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912170625/http://data.kew.org/vpfg1992/genlist.html#M |date=12. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [http://data.kew.org/vpfg1992/genlist.html List Genera within a Family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912170625/http://data.kew.org/vpfg1992/genlist.html |date=12. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [http://data.kew.org/vpfg1992/vascplnt.html Vascular Plant Families and Genera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915220115/http://data.kew.org/vpfg1992/vascplnt.html |date=15. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [http://apps.kew.org/wcsp/about.do About the Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911002823/http://apps.kew.org/wcsp/about.do |date=11. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [http://apps.kew.org/wcsp/home.do World Checklist of Selected Plant Families] {{color|green|At:}} [http://epic.kew.org/datasources.htm#NAMES Plant Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910162710/http://epic.kew.org/datasources.htm#NAMES |date=10. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [http://epic.kew.org/datasources.htm Data Sources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910162710/http://epic.kew.org/datasources.htm |date=10. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [http://epic.kew.org/index.htm ePIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910161005/http://epic.kew.org/index.htm |date=10. 9. 2012 }} {{color|green|At:}} [https://web.archive.org/web/20150518093008/http://www.kew.org/science-conservation/scientific-research-data/resources-and-databases/databases Databases] {{color|green|At:}} [https://web.archive.org/web/20150518085948/http://www.kew.org/science-conservation/scientific-research-data/resources-and-databases Resources and databases] {{color|green|At:}} [https://web.archive.org/web/20150509143050/http://www.kew.org/science-conservation/research-data Scientific research and data] {{color|green|At:}} [http://www.kew.org/science-conservation Science and conservation] {{color|green|At:}} [http://www.kew.org/ Kew Gardens] [[Kategorija:Orhideje]] [[Kategorija:Asparagales]] [[Kategorija:Cvjetovi]] [[Kategorija:Biljke i oprašivači]] d752wqzvq6z4je8pa32jtvqui0bdvzc 0 443886 3939081 3869620 2026-11-05T16:57:48Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939081 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Johannes Thingnes Bø 01 (cropped).jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Johannes Thingnes Bø]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Južna Koreja}}, [[Pjongčang]] | datum = 15. februar 2018. | broj_učesnika = 86 | broj_zemalja = 26 | broj_ekipa = | godina = 2018 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Johannes Thingnes Bø]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Jakov Fak]] | srebro_NOK = SLO | bronza = [[Dominik Landertinger]] | bronza_NOK = AUT | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|2014.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|2022]] }} {{Biatlon na ZOI 2018.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|pojedinačnoj utrci na 20&nbsp;km]] na [[ZOI 2018.]] održana je 15. februara 2018. u biatlonskom kompleksu [[Biatlonski centar Alpensia|Alpensia]] u skijaškom centru -&nbsp;km udaljenom od [[Pjongčang]]a. ==Pravila takmičenja== Disciplina [[Biatlon#Discipline|20 km]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 20 kilometara. Trči se 5 krugova po 4&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno, a startuju u intervalu od 30 sekundi. U toku trke gađa se četiri puta: poslije prvog i trećeg kruga iz ležećeg, a poslije drugog i četvrtog iz stojećeg položaja,ukupno 20 meta. Svaki promašaj donosi dodatnu minutu. == Zemlje učesnice == {{div col|4}} * {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|BLR|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|BUL|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|EST|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|JPN|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|KOR|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|KAZ|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|CAN|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|POL|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|OAR|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|ROU|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|USA|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|SVK|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim|3}} * {{ZastavaMOK|UKR|2018|Zimskim|4}} {{Div col end}} == Rezultati == Start utrke bio je u 20:20.<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/1718/BT/SWRL/OG__/SMIN/BT_C73A_1.0.pdf Zvanični rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji]</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} || 9 || align=left|[[Johannes Thingnes Bø]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||48:03.8||2 <small><small>(1+0+0+1)</small>||{{sort|+0:00.0|—}} |- | {{silver02}} || 57 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||48:09.3||0 <small>(0+0+0+0)</small>||{{sort|+0:05.5|+5.5}} |- | {{bronze03}} || 38 || align=left|[[Dominik Landertinger]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||48:18.0||0 <small>(0+0+0+0)</small>||{{sort|+0:14.2|+14.2}} |- | 4. || 51 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||48:32.9||1 <small>(0+0+1+0)</small>||{{sort|+0:29.1|+29.1}} |- | 5. || 23 || align=left|[[Martin Fourcade]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||48:46.2||2 <small>(0+0+0+2)</small>||{{sort|+0:42.4|+42.4}} |- | 6. || 28 || align=left|[[Benjamin Weger]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||48:52.4||1 <small>(1+0+0+0)</small>||{{sort|+0:48.6|+48.6}} |- | 7. || 65 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||49:19.3||1 <small>(0+1+0+0)</small>||+1:15.5 |- | 8. || 1 || align=left|[[Fredrik Lindström (biatlonac)|Fredrik Lindström]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||49:25.9||1 <small>(0+0+0+1)</small>||+1:22.1 |- | 9. || 16 || align=left|[[Erik Lesser]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||49:31.1||1 <small>(0+1+0+0)</small>||+1:27.3 |- | 10. || 11 || align=left|[[Emil Hegle Svendsen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||49:40.5||2 <small>(0+2+0+0)</small>||+1:36.7 |- | 11. || 19 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||49:55.8||2 <small>(1+0+1+0)</small>||+1:52.0 |- | 12. || 7 || align=left|[[Ondřej Moravec]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||49:56.9||1 <small>(0+0+0+1)</small>||+1:53.1 |- | 13. || 27 || align=left|[[Tarjei Bø]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||50:05.3||2 <small>(0+0+0+2)</small>||+2:01.5 |- | 14. || 24 || align=left|[[Scott Gow]] || align=left| {{ZastavaMOK|CAN|2018|Zimskim}} ||50:06.3||1 <small>(0+0+0+1)</small>||+2:02.5 |- | 15. || 41 || align=left|[[Klemen Bauer]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||50:07.0||2 <small>(0+2+0+0)</small>||+2:03.2 |- | 16. || 35 || align=left|[[Anton Babikov]] || align=left| {{ZastavaMOK|OAR|2018|Zimskim}} ||50:08.0||1 <small>(0+0+1+0)</small>||+2:04.2 |- | 17. || 25 || align=left|[[Julian Eberhard]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||50:15.6||3 <small>(1+1+0+1)</small>||+2:11.8 |- | 18. || 64 || align=left|[[Sergej Bočarnikov]] || align=left| {{ZastavaMOK|BLR|2018|Zimskim}} ||50:25.3||1 <small>(0+0+0+1)</small>||+2:21.5 |- | 19. || 5 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left| {{ZastavaMOK|BUL|2018|Zimskim}} ||50:25.9||3 <small>(0+1+1+1)</small>||+2:22.1 |- | 20. || 6 || align=left|[[Timofej Lapšin]] || align=left| {{ZastavaMOK|KOR|2018|Zimskim}} ||50:28.6||1 <small>(0+1+0+0)</small>||+2:24.8 |- | 21. || 18 || align=left|[[Arnd Peiffer]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||50:29.6||3 <small>(0+0+3+0)</small>||+2:25.8 |- | 22. || 76 || align=left|[[Brendan Green]] || align=left| {{ZastavaMOK|CAN|2018|Zimskim}} ||50:30.4||1 <small>(0+0+0+1)</small>||+2:26.6 |- | 23. || 4 || align=left|[[Antonin Guigonnat]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||50:33.5||2 <small>(0+2+0+0)</small>||+2:29.7 |- | 24. || 61 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||50:37.1||3 <small>(0+0+0+3)</small>||+2:33.3 |- | 25. || 42 || align=left|[[Krasimir Anev]] || align=left| {{ZastavaMOK|BUL|2018|Zimskim}} ||50:41.8||1 <small>(0+0+0+1)</small>||+2:38.0 |- | 26. || 30 || align=left|[[Christian Gow]] || align=left| {{ZastavaMOK|CAN|2018|Zimskim}} ||51:01.0||2 <small>(1+0+0+1)</small>||+2:57.2 |- | 27. || 13 || align=left|[[Simon Desthieux]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||51:03.6||4 <small>(0+2+1+1)</small>||+2:59.8 |- | 28. || 26 || align=left|[[Matvej Jelisejev]] || align=left| {{ZastavaMOK|OAR|2018|Zimskim}} ||51:07.1||3 <small>(0+2+0+1)</small>||+3:03.3 |- | 29. || 79 || align=left|[[Artem Tiščenko]] || align=left| {{ZastavaMOK|UKR|2018|Zimskim}} ||51:15.2||0 <small>(0+0+0+0)</small>||+3:11.4 |- | 30. || 14 || align=left|[[Vladimir Čepelin]] || align=left| {{ZastavaMOK|BLR|2018|Zimskim}} ||51:27.9||3 <small>(1+0+1+1)</small>||+3:24.1 |- | 31. || 60 || align=left|[[Vladimir Semakov]] || align=left| {{ZastavaMOK|UKR|2018|Zimskim}} ||51:32.1||1 <small>(0+1+0+0)</small>||+3:28.3 |- | 32. || 8 || align=left|[[Kalev Ermits]] || align=left| {{ZastavaMOK|EST|2018|Zimskim}} ||51:43.6||2 <small>(1+0+1+0)</small>||+3:39.8 |- | 33. || 29 || align=left|[[Grzegorz Guzik]] || align=left| {{ZastavaMOK|POL|2018|Zimskim}} ||51:51.8||2 <small>(0+0+1+1)</small>||+3:48.0 |- | 34. || 53 || align=left|[[Matej Kazár]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2018|Zimskim}} ||51:52.4||2 <small>(0+1+1+0)</small>||+3:48.6 |- | 35. || 17 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||51:54.2||2 <small>(1+0+0+1)</small>||+3:50.4 |- | 36. || 21 || align=left|[[Simon Schempp]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||51:54.8||4 <small>(2+2+0+0)</small>||+3:51.0 |- | 37. || 59 || align=left|[[George Buta]] || align=left| {{ZastavaMOK|ROU|2018|Zimskim}} ||51:55.6||1 <small>(0+0+1+0)</small>||+3:51.8 |- | 38. || 77 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||51:56.6||2 <small>(2+0+0+0)</small>||+3:52.8 |- | 39. || 81 || align=left|[[Maksim Varabej]] || align=left| {{ZastavaMOK|BLR|2018|Zimskim}} ||52:01.3||3 <small>(0+2+0+1)</small>||+3:57.5 |- | 40. || 85 || align=left|[[Giuseppe Montello]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||52:01.9||3 <small>(1+1+0+1)</small>||+3:58.1 |- | 41. || 52 || align=left|[[Tim Burke (biatlonac)|Tim Burke]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2018|Zimskim}} ||52:05.7||4 <small>(1+1+0+2)</small>||+4:01.9 |- | 42. || 50 || align=left|[[Oskars Muižnieks]] || align=left| {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim}} ||52:06.0||3 <small>(0+2+0+1)</small>||+4:02.2 |- | 43. || 80 || align=left|[[Dimitar Gerdžikov]] || align=left| {{ZastavaMOK|BUL|2018|Zimskim}} ||52:12.0||3 <small>(2+0+1+0)</small>||+4:08.2 |- | 44. || 68 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2018|Zimskim}} ||52:25.6||3 <small>(2+0+1+0)</small>||+4:21.8 |- | 45. || 56 || align=left|[[Michal Šlesingr]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||52:35.5||4 <small>(0+3+0+1)</small>||+4:31.7 |- | 46. || 10 || align=left|[[Artem Prima]] || align=left| {{ZastavaMOK|UKR|2018|Zimskim}} ||52:36.5||4 <small>(1+2+0+1)</small>||+4:32.7 |- | 47. || 39 || align=left|[[Jeremy Finello]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||52:37.5||3 <small>(0+1+0+2)</small>||+4:33.7 |- | 48. || 20 || align=left|[[Tuomas Grönman (biatlonac)|Tuomas Grönman]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim}} ||52:44.1||3 <small>(0+2+0+1)</small>||+4:40.3 |- | 49. || 2 || align=left|[[Mario Dolder]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||52:46.5||3 <small>(0+1+0+2)</small>||+4:42.7 |- | 50. || 55 || align=left|[[Dominik Windisch]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||52:54.3||5 <small>(2+0+3+0)</small>||+4:50.5 |- | 51. || 3 || align=left|[[Lowell Bailey]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2018|Zimskim}} ||52:56.8||4 <small>(2+1+0+1)</small>||+4:53.0 |- | 52. || 33 || align=left|[[Raman Jaliotnau]] || align=left| {{ZastavaMOK|BLR|2018|Zimskim}} ||52:57.6||5 <small>(1+2+1+1)</small>||+4:53.8 |- | 53. || 45 || align=left|[[Serhij Semenov]] || align=left| {{ZastavaMOK|UKR|2018|Zimskim}} ||52:57.9||3 <small>(1+0+1+1)</small>||+4:54.1 |- | 54. || 22 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left| {{ZastavaMOK|BEL|2018|Zimskim}} ||53:03.2||2 <small>(0+0+0+2)</small>||+4:59.4 |- | 55. || 48 || align=left|[[Cornel Puchianu]] || align=left| {{ZastavaMOK|ROU|2018|Zimskim}} ||53:12.1||4 <small>(0+2+0+2)</small>||+5:08.3 |- | 56. || 71 || align=left|[[Thomas Bormolini]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||53:26.6||4 <small>(0+1+2+1)</small>||+5:22.8 |- | 57. || 70 || align=left|[[Tobias Eberhard]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||53:33.6||4 <small>(1+1+0+2)</small>||+5:29.8 |- | 58. || 49 || align=left|[[Johannes Kühn]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||53:36.6||6 <small>(1+1+1+3)</small>||+5:32.8 |- | 59. || 15 || align=left|[[Andrejs Rastorgujevs]] || align=left| {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim}} ||53:41.8||6 <small>(1+1+3+1)</small>||+5:38.0 |- | 60. || 47 || align=left|[[Lars Helge Birkeland]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||53:46.8||4 <small>(2+1+1+0)</small>||+5:43.0 |- | 61. || 44 || align=left|[[Maksim Braun]] || align=left| {{ZastavaMOK|KAZ|2018|Zimskim}} ||53:50.7||2 <small>(0+1+0+1)</small>||+5:46.9 |- | 62. || 62 || align=left|[[Vasilij Podkoritov]] || align=left| {{ZastavaMOK|KAZ|2018|Zimskim}} ||53:52.5||2 <small>(1+0+1+0)</small>||+5:48.7 |- | 63. || 32 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||53:54.1||5 <small>(1+2+1+1)</small>||+5:50.3 |- | 64. || 40 || align=left|[[Mikito Tachizaki]] || align=left| {{ZastavaMOK|JPN|2018|Zimskim}} ||54:11.5||3 <small>(0+1+2+0)</small>||+6:07.7 |- | 65. || 67 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left| {{ZastavaMOK|EST|2018|Zimskim}} ||54:20.1||4 <small>(1+1+1+1)</small>||+6:16.3 |- | 66. || 84 || align=left|[[Leif Nordgren]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2018|Zimskim}} ||54:31.1||5 <small>(1+1+3+0)</small>||+6:27.3 |- | 67. || 82 || align=left|[[Adam Václavík]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||54:31.7||6 <small>(0+4+1+1)</small>||+6:27.9 |- | 68. || 74 || align=left|[[Kauri Kõiv]] || align=left| {{ZastavaMOK|EST|2018|Zimskim}} ||54:36.4||3 <small>(0+0+0+3)</small>||+6:32.6 |- | 69. || 83 || align=left|[[Gheorghe Pop]] || align=left| {{ZastavaMOK|ROU|2018|Zimskim}} ||54:40.1||3 <small>(2+0+1+0)</small>||+6:36.3 |- | 70. || 37 || align=left|[[Roland Lessing]] || align=left| {{ZastavaMOK|EST|2018|Zimskim}} ||54:46.0||4 <small>(0+1+2+1)</small>||+6:42.2 |- | 71. || 63 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left| {{ZastavaMOK|BUL|2018|Zimskim}} ||54:48.4||5 <small>(0+2+0+3)</small>||+6:44.6 |- | 72. || 86 || align=left|[[Timur Hamitgatin]] || align=left| {{ZastavaMOK|KAZ|2018|Zimskim}} ||54:52.7||2 <small>(0+2+0+0)</small>||+6:48.9 |- | 73. || 66 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim}} ||54:57.6||5 <small>(0+1+3+1)</small>||+6:53.8 |- | 74. || 46 || align=left|[[Remus Faur]] || align=left| {{ZastavaMOK|ROU|2018|Zimskim}} ||55:01.5||4 <small>(0+0+0+4)</small>||+6:57.7 |- | 75. || 78 || align=left|[[Michael Rösch]] || align=left| {{ZastavaMOK|BEL|2018|Zimskim}} ||55:10.1||5 <small>(0+3+0+2)</small>||+7:06.3 |- | 76. || 36 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim}} ||55:10.8||6 <small>(0+2+2+2)</small>||+7:07.0 |- | 77. || 54 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||55:26.1||7 <small>(2+2+2+1)</small>||+7:22.3 |- | 78. || 31 || align=left|[[Tomas Kaukėnas]] || align=left| {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim}} ||55:38.4||6 <small>(0+2+1+3)</small>||+7:34.6 |- | 79. || 43 || align=left|[[Andrzej Nędza-Kubiniec]] || align=left| {{ZastavaMOK|POL|2018|Zimskim}} ||55:39.9||5 <small>(2+1+1+1)</small>||+7:36.1 |- | 80. || 73 || align=left|[[Mitja Drinovec]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||56:06.4||5 <small>(2+1+2+0)</small>||+8:02.6 |- | 81. || 72 || align=left|[[Nathan Smith (biatlonac)|Nathan Smith]] || align=left| {{ZastavaMOK|CAN|2018|Zimskim}} ||56:15.7||5 <small>(0+1+4+0)</small>||+8:11.9 |- | 82. || 58 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left| {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim}} ||56:27.0||6 <small>(0+2+1+3)</small>||+8:23.2 |- | 83. || 34 || align=left|[[Vladislav Vitenko]] || align=left| {{ZastavaMOK|KAZ|2018|Zimskim}} ||57:11.3||7 <small>(2+2+1+2)</small>||+9:07.5 |- | 84. || 12 || align=left|[[Martin Otčenáš]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2018|Zimskim}} ||57:16.0||5 <small>(1+2+0+2)</small>||+9:12.2 |- | 85. || 75 || align=left|[[Michal Šíma]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2018|Zimskim}} ||57:52.3||6 <small>(1+1+2+2)</small>||+9:48.5 |- | 86. || 69 || align=left|[[Tomáš Hasilla]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2018|Zimskim}} ||58:55.2||9 <small>(3+1+3+2)</small>||+10:51.4 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 16 |Logo = Olympic_rings.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|6|2|3|11}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 5. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="3"| 7. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|FRA|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | rowspan="2"| 11. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} |} |} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2018 Winter Olympics}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] p6qhp68r938sypr20ny4ufeo6ufvrwq 0 443941 3939091 3869622 2026-11-05T17:16:20Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939091 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Martin Fourcade octobre 2017.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Martin Fourcade]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Južna Koreja}}, [[Pjongčang]] | datum = 18. februar 2018. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 13 | broj_ekipa = | godina = 2018 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Martin Fourcade]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Simon Schempp]] | srebro_NOK = GER | bronza = [[Emil Hegle Svendsen]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (muškarci)|2014.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – masovni start (muškarci)|2022]] }} {{Biatlon na ZOI 2018.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u utrci [[Biatlon#Discipline|masovnog starta na 12,5&nbsp;km]] na [[ZOI 2018.]] održana je 18. februara 2018. u biatlonskom kompleksu [[Biatlonski centar Alpensia|Alpensia]] u skijaškom centru -&nbsp;km udaljenom od [[Pjongčang]]a. ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Masovni start]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 15 kilometara. Trče se 5 krugova po 3&nbsp;km. Takmičari počinju trku istovremeno, a na startu je samo najboljih 30 na osnovu plasmana na Olimpijskim igrama. Devet osvajača medalja su direktno obijezbjedili pravo nastupa, zatim petnaestih najboljih iz plasmana aktuelnog Svjetskog kupa, te šest biatlonaca, koji su ostvarili najbolje rezultate u tri pojedinačne utrke na ovim igrama: [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – sprint (muškarci)|sprint]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (muškarci)|potjera]] i utrci na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|20 km]]. Startne brojeve 1-3 dobili su osvajači zlatnih medalja, 4-6 srebrnih medalja, a 7-9 osvajači bronzanih medalja. U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog i drugog kruga iz ležećeg, a poslije trećeg iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Nakon prvog kruga na strelište se dolazi po startnom broju, a u narednim rundama, po plasmanu. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. == Zemlje učesnice == {{Div col|3}} * {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim|3}} * {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|KOR|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim|3}} {{Div col end}} == Rezultati == Start utrke bio je u 20:15. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} || 2 ||align=left| [[Martin Fourcade]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} || 35:47.3{{efn|ime=FF|Pobjeda odlučena fotofinišom}} ||2 <small>(1+0+0+1)</small>||{{sort|+0:00.0|–}} |- | {{silver02}} || 14 ||align=left| [[Simon Schempp]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||35:47.3{{efn|ime=FF|}}||1 <small>(0+0+0+1)</small>||{{sort|+0:00.1|+0.0}} |- | {{bronze03}} || 15 ||align=left| [[Emil Hegle Svendsen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||35:58.5||2 <small>(1+0+1+0)</small>||{{sort|+0:11.2|+11.2}} |- | 4. || 19 ||align=left| [[Erik Lesser]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||35:58.9||2 <small>(0+0+0+2)</small>||{{sort|+0:11.6|+11.6}} |- | 5. || 8 ||align=left| [[Benedikt Doll]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||36:06.1||1 <small>(0+0+1+0)</small>||{{sort|+0:18.8|+18.8}} |- | 6. || 18 ||align=left| [[Julian Eberhard]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||36:18.0||3 <small>(1+0+1+1)</small>||{{sort|+0:30.7|+30.7}} |- | 7. || 20 ||align=left| [[Erlend Bjøntegaard]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||36:19.4||2 <small>(0+0+2+0)</small>||{{sort|+0:32.7|+32.1}} |- | 8. || 10 ||align=left| [[Tarjei Bø]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||36:21.9||3 <small>(1+0+2+0)</small>||{{sort|+0:34.6|+34.6}} |- | 9. || 25 ||align=left| [[Jesper Nelin]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||36:21.9||2 <small>(0+2+0+0)</small>||{{sort|+0:34.6|+34.6}} |- | 10. || 6 ||align=left| [[Jakov Fak]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||36:23.4||1 <small>(0+0+1+0)</small>||{{sort|+0:36.1|+36.1}} |- | 11. || 29 ||align=left| [[Ondřej Moravec]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||36:23.6||1 <small>(0+0+0+1)</small>||{{sort|+0:36.3|+36.3}} |- | 12. || 9 ||align=left| [[Dominik Landertinger]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||36:47.3||1 <small>(0+0+1+0)</small>||+1:00.0 |- | 13. || 1 ||align=left| [[Arnd Peiffer]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||36:47.5||4 <small>(1+0+1+2)</small>||+1:00.2 |- | 14. || 16 ||align=left| [[Simon Eder]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||37:01.0||3 <small>(1+0+0+2)</small>||+1:13.7 |- | 15. || 26 ||align=left| [[Fredrik Lindström (biatlonac)|Fredrik Lindström]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||37:02.6||3 <small>(0+0+2+1)</small>||+1:15.3 |- | 16. || 3 ||align=left| [[Johannes Thingnes Bø]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||37:07.3||3 <small>(0+3+0+0)</small>||+1:20.0 |- | 17. || 7 ||align=left| [[Dominik Windisch]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||37:07.7||4 <small>(0+1+2+1)</small>||+1:20.4 |- | 18. || 12 ||align=left| [[Lukas Hofer]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||37:07.7||4 <small>(1+1+0+2)</small>||+1:20.4 |- | 19. || 23 ||align=left| [[Antonin Guigonnat]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||37:15.3||5 <small>(1+0+2+2)</small>||+1:28.0 |- | 20. || 22 ||align=left| [[Klemen Bauer]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||37:19.8||4 <small>(1+0+2+1)</small>||+1:32.5 |- | 21 || 30 ||align=left| [[Tero Seppälä]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim}} ||37:25.0||3 <small>(1+2+0+0)</small>||+1:37.7 |- | 22. || 11 ||align=left| [[Simon Desthieux]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||37:45.9||5 <small>(1+2+2+0)</small>||+1:58.6 |- | 23. || 5 ||align=left| [[Sebastian Samuelsson]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||37:58.8||4 <small>(0+1+2+1)</small>||+2:11.5 |- | 24. || 28 ||align=left| [[Serafin Wiestner]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||38:00.9||3 <small>(2+1+0+0)</small>||+2:13.6 |- | 25. || 21 ||align=left| [[Timofej Lapšin]] || align=left| {{ZastavaMOK|KOR|2018|Zimskim}} ||38:07.4||1 <small>(0+1+0+0)</small>||+2:20.1 |- | 26. || 4 ||align=left| [[Michal Krčmář]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||38:09.9||5 <small>(1+1+1+2)</small>||+2:22.6 |- | 27. || 13 ||align=left| [[Benjamin Weger]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||38:10.5||5 <small>(2+2+1+0)</small>||+2:23.2 |- | 28. || 27 ||align=left| [[Andrejs Rastorgujevs]] || align=left| {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim}} ||38:47.4||3 <small>(0+1+0+2)</small>||+3:00.1 |- | 29. || 17 ||align=left| [[Quentin Fillon Maillet]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||38:57.5||7 <small>(3+2+2+0)</small>||+3:10.2 |- | 30. || 24 ||align=left| [[Tomas Kaukėnas]] || align=left| {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim}} ||38:58.0||5 <small>(2+0+2+1)</small>||+3:10.7 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 4 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|1|1|1|3}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|2}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="2"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|4|4|4|12}} |} |} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2018 Winter Olympics}} * [https://web.archive.org/web/20180219031155/https://www.pyeongchang2018.com/en/game-time/results/OWG2018/en/biathlon/results-men-s-15km-mass-start-fnl-000100-.htm Zvanični rezultati utrke] [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] 7oyifbsv6lfl9pgstodl5lsmpkzs3ww 3939093 3939091 2026-11-05T17:21:29Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939093 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Martin Fourcade octobre 2017.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Martin Fourcade]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Južna Koreja}}, [[Pjongčang]] | datum = 18. februar 2018. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 13 | broj_ekipa = | godina = 2018 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Martin Fourcade]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Simon Schempp]] | srebro_NOK = GER | bronza = [[Emil Hegle Svendsen]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (muškarci)|2014.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – masovni start (muškarci)|2022]] }} {{Biatlon na ZOI 2018.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u utrci [[Biatlon#Discipline|masovnog starta na 12,5&nbsp;km]] na [[ZOI 2018.]] održana je 18. februara 2018. u biatlonskom kompleksu [[Biatlonski centar Alpensia|Alpensia]] u skijaškom centru -&nbsp;km udaljenom od [[Pjongčang]]a. ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Masovni start]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 15 kilometara. Trče se 5 krugova po 3&nbsp;km. Takmičari počinju trku istovremeno, a na startu je samo najboljih 30 na osnovu plasmana na Olimpijskim igrama. Devet osvajača medalja su direktno obijezbjedili pravo nastupa, zatim petnaestih najboljih iz plasmana aktuelnog Svjetskog kupa, te šest biatlonaca, koji su ostvarili najbolje rezultate u tri pojedinačne utrke na ovim igrama: [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – sprint (muškarci)|sprint]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (muškarci)|potjera]] i utrci na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|20 km]]. Startne brojeve 1-3 dobili su osvajači zlatnih medalja, 4-6 srebrnih medalja, a 7-9 osvajači bronzanih medalja. U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog i drugog kruga iz ležećeg, a poslije trećeg iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Nakon prvog kruga na strelište se dolazi po startnom broju, a u narednim rundama, po plasmanu. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. == Zemlje učesnice == {{Div col|3}} * {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim|3}} * {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|KOR|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim|1}} * {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim|4}} * {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim|2}} * {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim|3}} {{Div col end}} == Rezultati == Start utrke bio je u 20:15. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} || 2 ||align=left| [[Martin Fourcade]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} || 35:47.3{{efn|ime=FF|Pobjeda odlučena fotofinišom}} ||2 <small>(1+0+0+1)</small>||{{sort|+0:00.0|–}} |- | {{silver02}} || 14 ||align=left| [[Simon Schempp]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||35:47.3{{efn|ime=FF|}}||1 <small>(0+0+0+1)</small>||{{sort|+0:00.1|+0.0}} |- | {{bronze03}} || 15 ||align=left| [[Emil Hegle Svendsen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||35:58.5||2 <small>(1+0+1+0)</small>||{{sort|+0:11.2|+11.2}} |- | 4. || 19 ||align=left| [[Erik Lesser]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||35:58.9||2 <small>(0+0+0+2)</small>||{{sort|+0:11.6|+11.6}} |- | 5. || 8 ||align=left| [[Benedikt Doll]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||36:06.1||1 <small>(0+0+1+0)</small>||{{sort|+0:18.8|+18.8}} |- | 6. || 18 ||align=left| [[Julian Eberhard]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||36:18.0||3 <small>(1+0+1+1)</small>||{{sort|+0:30.7|+30.7}} |- | 7. || 20 ||align=left| [[Erlend Bjøntegaard]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||36:19.4||2 <small>(0+0+2+0)</small>||{{sort|+0:32.7|+32.1}} |- | 8. || 10 ||align=left| [[Tarjei Bø]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||36:21.9||3 <small>(1+0+2+0)</small>||{{sort|+0:34.6|+34.6}} |- | 9. || 25 ||align=left| [[Jesper Nelin]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||36:21.9||2 <small>(0+2+0+0)</small>||{{sort|+0:34.6|+34.6}} |- | 10. || 6 ||align=left| [[Jakov Fak]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||36:23.4||1 <small>(0+0+1+0)</small>||{{sort|+0:36.1|+36.1}} |- | 11. || 29 ||align=left| [[Ondřej Moravec]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||36:23.6||1 <small>(0+0+0+1)</small>||{{sort|+0:36.3|+36.3}} |- | 12. || 9 ||align=left| [[Dominik Landertinger]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||36:47.3||1 <small>(0+0+1+0)</small>||+1:00.0 |- | 13. || 1 ||align=left| [[Arnd Peiffer]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2018|Zimskim}} ||36:47.5||4 <small>(1+0+1+2)</small>||+1:00.2 |- | 14. || 16 ||align=left| [[Simon Eder]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2018|Zimskim}} ||37:01.0||3 <small>(1+0+0+2)</small>||+1:13.7 |- | 15. || 26 ||align=left| [[Fredrik Lindström (biatlonac)|Fredrik Lindström]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||37:02.6||3 <small>(0+0+2+1)</small>||+1:15.3 |- | 16. || 3 ||align=left| [[Johannes Thingnes Bø]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2018|Zimskim}} ||37:07.3||3 <small>(0+3+0+0)</small>||+1:20.0 |- | 17. || 7 ||align=left| [[Dominik Windisch]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||37:07.7||4 <small>(0+1+2+1)</small>||+1:20.4 |- | 18. || 12 ||align=left| [[Lukas Hofer]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2018|Zimskim}} ||37:07.7||4 <small>(1+1+0+2)</small>||+1:20.4 |- | 19. || 23 ||align=left| [[Antonin Guigonnat]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||37:15.3||5 <small>(1+0+2+2)</small>||+1:28.0 |- | 20. || 22 ||align=left| [[Klemen Bauer]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2018|Zimskim}} ||37:19.8||4 <small>(1+0+2+1)</small>||+1:32.5 |- | 21 || 30 ||align=left| [[Tero Seppälä]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2018|Zimskim}} ||37:25.0||3 <small>(1+2+0+0)</small>||+1:37.7 |- | 22. || 11 ||align=left| [[Simon Desthieux]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||37:45.9||5 <small>(1+2+2+0)</small>||+1:58.6 |- | 23. || 5 ||align=left| [[Sebastian Samuelsson]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2018|Zimskim}} ||37:58.8||4 <small>(0+1+2+1)</small>||+2:11.5 |- | 24. || 28 ||align=left| [[Serafin Wiestner]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||38:00.9||3 <small>(2+1+0+0)</small>||+2:13.6 |- | 25. || 21 ||align=left| [[Timofej Lapšin]] || align=left| {{ZastavaMOK|KOR|2018|Zimskim}} ||38:07.4||1 <small>(0+1+0+0)</small>||+2:20.1 |- | 26. || 4 ||align=left| [[Michal Krčmář]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2018|Zimskim}} ||38:09.9||5 <small>(1+1+1+2)</small>||+2:22.6 |- | 27. || 13 ||align=left| [[Benjamin Weger]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2018|Zimskim}} ||38:10.5||5 <small>(2+2+1+0)</small>||+2:23.2 |- | 28. || 27 ||align=left| [[Andrejs Rastorgujevs]] || align=left| {{ZastavaMOK|LAT|2018|Zimskim}} ||38:47.4||3 <small>(0+1+0+2)</small>||+3:00.1 |- | 29. || 17 ||align=left| [[Quentin Fillon Maillet]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2018|Zimskim}} ||38:57.5||7 <small>(3+2+2+0)</small>||+3:10.2 |- | 30. || 24 ||align=left| [[Tomas Kaukėnas]] || align=left| {{ZastavaMOK|LTU|2018|Zimskim}} ||38:58.0||5 <small>(2+0+2+1)</small>||+3:10.7 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 4 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|1|0|2|3}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="2"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|4|4|4|12}} |} |} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2018 Winter Olympics}} * [https://web.archive.org/web/20180219031155/https://www.pyeongchang2018.com/en/game-time/results/OWG2018/en/biathlon/results-men-s-15km-mass-start-fnl-000100-.htm Zvanični rezultati utrke] [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] jtvf9tvgem4xom6umdxje08x0imckmi 10 444395 3939079 3810010 2026-11-05T16:55:19Z AnToni 2325 3939079 wikitext text/x-wiki {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 16 |Logo = Olympic_rings.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|6|2|3|11}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 5. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="3"| 7. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|FRA|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | rowspan="2"| 11. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} |} |} == Bilješke == {{Spisaknapomena}} </noinclude> hrfzhkvz1ah02m2wxy63au1gij6f6al 3939080 3939079 2026-11-05T16:57:12Z AnToni 2325 Poništena izmjena [[Special:Diff/3939079|3939079]] korisnika [[Special:Contributions/AnToni|AnToni]] ([[User talk:AnToni|razgovor]]) 3939080 wikitext text/x-wiki {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 17 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = ZOI osvojene medalje u biatlonu 20 km }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|7|2|5|14}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} | 5. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="2"| 8. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|2|1|3}} | 11. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | 12. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|17|18|16|51}} |} |}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni biatlona na ZOI]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} </noinclude> 61lj8qbfed67jej0gz96ra1z0fhdotr 3939085 3939080 2026-11-05T17:01:27Z AnToni 2325 3939085 wikitext text/x-wiki {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 18 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = ZOI osvojene medalje u biatlonu 20 km }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|7|2|5|14}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} | 5. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="2"| 8. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|2|1|3}} | 11. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | 12. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|17|18|16|51}} |} |}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni biatlona na ZOI]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} </noinclude> k2703xynf84zz9kqqa2e5izewuvvb68 3939086 3939085 2026-11-05T17:02:27Z AnToni 2325 3939086 wikitext text/x-wiki {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 18 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = ZOI osvojene medalje u biatlonu 20 km }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|7|2|5|14}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} | 5. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="2"| 8. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|2|1|3}} | 11. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | 12. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|18|19|17|54}} |} |}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni biatlona na ZOI]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} </noinclude> sn6azd1l6glbcc5sdnok0zj7we2pilr 2 445422 3939104 3938267 2026-11-05T19:06:26Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3939104 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Bosnia who was Beylerbey of Bosnia twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50839916 } |section= |sort=P39/Q50839916/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50839916/P580:Start date,P39/Q50839916/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q140092|Huršid Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1815-03-30 | | [[Datoteka:Churchid Pacha Seraskier of Rhumeli Commander of the Blockade of Missolonghi - Friedel Adam De - 1832.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q317910|Abdurrahman Abdi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1681 | 1682 | [[Datoteka:Arnavut Abdurrahman Abdi Pascha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367949|Hafız Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596 | 1596 | |- | ''[[:d:Q700334|Kara Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1673 | 1675 | |- | ''[[:d:Q1295533|Sejdi Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-12-12 | 1659-03-24 | [[Datoteka:Seydi Ahmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528126|Abaza Siyavuş Pasha I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Sinan-paša Borovinić|Hadum Sinan-paša Borovinić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Gurdži Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1606 | 1608 | [[Datoteka:Gürcü Mehmet Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584105|Ermeni Sulejman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-02-28 | 1656-11-22 | [[Datoteka:Golymannus fell before Suleyman Agha and begged him for help, 1651.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584159|Arnaut Kodža Halil-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1678-10-26 | 1679 | |- | ''[[:d:Q1584163|Abdullah-paša Muhsinzade]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1720 | 1727 | |- | ''[[:d:Q1584764|Topal Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1720-03-10<br/>1727 | 1720<br/>1728 | [[Datoteka:Topal Osman Paşa.jpg|center|128px]] |- | [[Gazi Hasan-paša Predojević]] | 5. beglerbeg Bosanskog pašaluka | [[Osmansko Carstvo]] | 1591 | 1593-06-22 | |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Ajas-beg]] | Bosanski i Hercegovački sandžak-beg | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Osman-paša Kazanac]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1628-09-22 | 1629 | [[Datoteka:Abaza-pasa.png|center|128px]] |- | [[Matija Radivojević]] | bosanski kralj | | | | |- | [[Iskender-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1613<br/>1616 | 1615<br/>1618 | |- | ''[[:d:Q3827158|Deli Husein-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1641 | 1644 | |- | ''[[:d:Q4252400|Mehmet Akif Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1871<br/>1873 | 1871<br/>1874 | [[Datoteka:Akif Mehmed Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5263293|Derviš Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1648 | |- | ''[[:d:Q6013368|Veliüddin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1851 | 1852 | |- | ''[[:d:Q6052613|Mehmed Vecîhî Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1835-10-23 | 1841-01 | |- | ''[[:d:Q6082941|Tahir Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1847 | 1850 | [[Datoteka:Portrait of Cengeloglu Tahir Mehmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6095811|Abdurrahman Sâmî Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1851 | 1851 | [[Datoteka:Abdurrahman Sâmî Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097381|Seyyid Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1750 | 1751 | |- | ''[[:d:Q6101046|Kabakulak İbrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-07-19 | 1716-08-28 | |- | ''[[:d:Q6809438|Daltaban Gazi Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1698 | |- | ''[[:d:Q6812170|Melek Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1659-03-24 | 1660-02-24 | |- | ''[[:d:Q11955109|Warwari Ali Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1644 | 1645 | |- | ''[[:d:Q12636648|Mehmed-paša Atlagić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1686 | 1688 | |- | [[Arnaut Kodža Ibrahim-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1672<br/>1678 | 1672<br/>1678-10-26 | |- | [[Arslan Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789-04-29 | 1789-10-15 | |- | [[Bajram-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1621<br/>1622 | 1622<br/>1623 | |- | [[Feriz-beg]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1495<br/>1504 | 1496<br/>1512 | |- | [[Hodaverdi-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596 | 1597 | |- | [[Idris-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1597 | 1597 | |- | [[Karakaš Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1612-11-28 | 1613 | |- | [[Kuršumdži Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1640 | 1641 | |- | [[Mahmud-paša Maglajlija]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1670 | 1671 | |- | [[Sufi Mehmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1590 | 1591 | |- | [[Šehsuvar-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1588 | 1588 | |- | ''[[:d:Q15127029|Veli Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15134103|Sofu Hadım Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Husein-paša Boljanić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1594 | 1595 | |- | ''[[:d:Q16356307|Gazi Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1626 | |- | [[Derviš-paša Bajezidagić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1599<br/>1602 | 1600<br/>1602 | |- | ''[[:d:Q16840829|Kose Halil-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1702 | |- | ''[[:d:Q16859072|Kayserili Hacı Salih Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Mustafa-paša Ajaspašić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1593-06-22 | 1594 | |- | [[Husein-paša Đambulah|Husein-paša Džanpoladzade]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1671 | 1672 | |- | [[Mihalidži Ahmed-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1594 | 1594 | |- | ''[[:d:Q18639091|Ahmed-paša Dugalić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1598<br/>1604 | 1599<br/>1605 | |- | ''[[:d:Q18639750|Sinan-beg Boljanić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1562 | 1564 | |- | ''[[:d:Q18640000|Jegen Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1688 | 1688 | [[Datoteka:Belgrad-1688-by Adlerschwung.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19666573|Deli Husrev Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20036702|Bekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1800 | 1801 | |- | ''[[:d:Q20474454|Deli Hasan]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1603-04-02 | 1604 | |- | ''[[:d:Q20498240|Dervish Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1874 | 1875 | [[Datoteka:Dervisch Pasha.png|center|128px]] |- | [[Sofi Sinan-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1600<br/>1608 | 1601<br/>1608 | |- | ''[[:d:Q21527107|Tekeli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1647 | 1648 | |- | ''[[:d:Q28113907|Mühendis Mehmed Kâmil Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1843 | 1844 | |- | ''[[:d:Q28113912|Hafız Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1850 | 1850 | |- | ''[[:d:Q28358386|Mehmed Rauf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1875 | 1875 | [[Datoteka:Rauf Paşa.jpg|center|128px]] |- | [[Gazi Ferhad-paša Sokolović]] | osmanski kliški i bosanski sandžak-beg, prvi bosanski begler-beg i begler-beg Budimskog pašaluka | [[Osmansko Carstvo]] | 1580 | 1588 | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 01 473 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50840005|Kara Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q51072410|Arpad Ismail-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595 | 1595 | |- | ''[[:d:Q51074557|Ajardi Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595 | 1596 | |- | ''[[:d:Q51077314|Gazi Hasan-paša Tiro]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1597 | 1598 | |- | ''[[:d:Q51077451|Tatar Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1601 | 1602 | |- | ''[[:d:Q51089312|Dželali Hasan-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1602 | 1604 | |- | ''[[:d:Q51091782|Hadim Husrev-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1605 | 1606 | |- | ''[[:d:Q51094436|Kuršumdži Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1608<br/>1610<br/>1618 | 1609<br/>1612<br/>1619 | |- | ''[[:d:Q51094570|Ibrahim-han Sokolović]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1609<br/>1619 | 1610<br/>1620 | |- | [[Abdulbaki-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1615 | 1616 | |- | ''[[:d:Q51122105|Baltadži Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1620 | 1621 | |- | ''[[:d:Q51122308|Sarhoš Ibrahim-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1622 | |- | ''[[:d:Q51124643|Murteza-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1626 | |- | ''[[:d:Q51125972|Arnaut Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1627<br/>1712 | 1627<br/>1713 | |- | ''[[:d:Q51126054|Bećir-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1627 | 1628 | |- | ''[[:d:Q51127739|Hersek Murat-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1629 | 1630 | |- | ''[[:d:Q51130426|Mehmed-paša Papasoglu]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1630 | 1632 | |- | ''[[:d:Q51130584|Hattat Hasan-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1632<br/>1633 | 1632<br/>1634 | |- | ''[[:d:Q51312976|Arnaut Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1632<br/>1664-08-01 | 1633<br/>1665 | |- | ''[[:d:Q51313537|Sulejman-paša Mostarac]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1634 | 1635 | |- | ''[[:d:Q51313666|Salih-paša Mostarac]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1635 | 1638 | |- | ''[[:d:Q51314946|Mehmed-paša Vučo]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1638 | 1639 | |- | ''[[:d:Q51315062|Šahin Hasan-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1639 | 1640 | |- | ''[[:d:Q51316124|Vojnik Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1644 | 1644 | |- | ''[[:d:Q51320667|Šahindži Omer-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1645 | 1646 | |- | ''[[:d:Q51321034|Gabeleli Ibrahim-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1646 | 1647 | |- | ''[[:d:Q51323043|Hasan-paša Memibegović]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1650 | |- | ''[[:d:Q51323180|Mehmed-paša Defterdarević]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1650 | 1650 | |- | ''[[:d:Q51324336|Fadil Ahmed-paša Maglajlija]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1650<br/>1651<br/>1652<br/>1656-11-22 | 1651<br/>1652<br/>1654<br/>1656-12-12 | |- | ''[[:d:Q51324883|Jadigar Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1651 | 1651 | |- | ''[[:d:Q51325066|Sijavuš-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1652<br/>1685 | 1652<br/>1686 | |- | ''[[:d:Q51325359|Delak Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1654 | 1656-02-28 | |- | ''[[:d:Q51369328|Serdar Gazi Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1660-02-24 | 1663 | |- | ''[[:d:Q51372592|Ismail-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1663 | 1664-08-01 | |- | ''[[:d:Q51372809|Muharem-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1665 | 1665-11-09 | |- | ''[[:d:Q51372920|Suhrab Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1665-11-09 | 1666 | |- | ''[[:d:Q51373274|Ibrahim-paša Tešnjak]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1668 | 1669 | |- | ''[[:d:Q51373334|Mufettiš Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1669 | 1670 | |- | ''[[:d:Q51374893|Kemankeš Sulejman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1672 | 1673 | |- | ''[[:d:Q51444672|Hadži Bećir-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1675 | 1677 | |- | ''[[:d:Q51444906|Defterdar Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1677<br/>1679 | 1678<br/>1681 | |- | ''[[:d:Q51453002|Hizr-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1682 | 1683-10-11 | |- | ''[[:d:Q51455536|Ahmed-paša Osmanpašaoglu]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1683-10-11 | 1684 | |- | ''[[:d:Q51455700|Hersek Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1684 | 1684 | |- | ''[[:d:Q51455847|Funduk Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1685 | 1685 | |- | ''[[:d:Q51530562|Topal Gazi Husein-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1688 | 1688<br/>1689 | |- | ''[[:d:Q51712143|Bujuk Džafer-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1689 | 1692 | |- | ''[[:d:Q51712188|Bošnjak gazi Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1692 | 1697 | |- | ''[[:d:Q51712280|Sari Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1697<br/>1711 | 1698<br/>1712 | |- | ''[[:d:Q51712539|Sejfullah-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1702 | 1703-10-12 | |- | ''[[:d:Q51712640|Dogramadži Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1703-10-12 | 1704-03-06 | |- | ''[[:d:Q51712698|Elči Ibrahim-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704-03-06 | 1705-08-21 | |- | ''[[:d:Q51712860|Sirke Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1705-08-21 | 1708-06-20 | |- | ''[[:d:Q51713035|Mustafa-paša Ferhadpašić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1708-06-20 | 1709 | |- | ''[[:d:Q51713115|Sefer-paša Maglajlija]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1709 | |- | ''[[:d:Q51713160|Karajilan Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1711 | |- | ''[[:d:Q51713880|Mehmed Numan-paša Ćuprilić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1713<br/>1717-06-10 | 1715<br/>1718-08-18 | |- | ''[[:d:Q51713952|Sari Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1715 | 1716-01-13 | |- | ''[[:d:Q51714003|Uzun Hadži Jusuf-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-01-13 | 1716-07-19 | |- | ''[[:d:Q51715596|Kara Mustafa-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1716-08-28 | 1717-06-10 | |- | ''[[:d:Q51715948|Defterdar Emin Osman-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1718-08-18 | 1720-03-10 | |- | ''[[:d:Q51718254|Gazi Ahmed-paša Rustempašić]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1728 | 1730 | |- | ''[[:d:Q61713050|بشير باشا الأغريبوزي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1787-12-21 | 1789-04-29 | |- | ''[[:d:Q61713070|محمد باشا ميرعالم]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789-10-15 | 1789-12-18 | |- | ''[[:d:Q61713198|محمد باشا الوانلي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1801 | | |- | ''[[:d:Q61713442|محمد بك الصقللي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1574 | |- | ''[[:d:Q61713506|يحيى باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1495 | |- | ''[[:d:Q61724879|حسن بك الصقللي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1562 | |- | ''[[:d:Q61724966|مصطفى بك الصقللي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1564 | |- | ''[[:d:Q61738861|محمد خير الدين باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1850 | 1851 | |- | [[Halil-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1588 | 1590 | |} {{Wikidata list end}} 6213v841hjaodx2u01ihsbq79uo4os4 2 445428 3939105 3938269 2026-11-05T19:07:54Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3939105 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Kapudan Pasha who was Kapudan Pasha twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q1068364 } |section= |sort=P39/Q1068364/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q1068364/P580:Start date,P39/Q1068364/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Halil-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1595-01-29 | 1598-04-18 | |- | ''[[:d:Q110104477|Çavuşzade Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q110104479|Hüsambəyzadə Əli Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1650-10-01<br/>1660-04 | 1652-09<br/>1661-12 | |- | ''[[:d:Q110104518|Əbdülqədir Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1661-12 | 1662-03 | |- | ''[[:d:Q116616090|Bostancı Cafer Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1633-07 | 1634-06-30 | |- | ''[[:d:Q116616175|Ramiz Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1808 | 1808 | |- | ''[[:d:Q116616234|Ammarzade Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1647-12-25 | 1648-06-18 | |- | ''[[:d:Q116616252|Nigdeli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1621-12 | 1622-06 | |- | ''[[:d:Q118957425|Jafar Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1604<br/>1606-06-21 | 1606-01-18<br/>1608-02-09 | |- | ''[[:d:Q118957465|Seydizâde Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q133257545|Seyid Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1818-08-15 | 1819-06-25 | |- | [[Hajrudin Barbarosa]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1535 | 1546 | [[Datoteka:Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q248058|Cigalazade Yusuf Sinan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1591<br/>1599 | 1595<br/>1604 | [[Datoteka:Portret van kapitein Zigala Bassa, RP-P-1905-4974.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed-paša Sokolović]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1546 | 1550 | [[Datoteka:Mehmed Sokolović (ca 1505-1579).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334140|Kara Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1666 | 1670 | [[Datoteka:Kara Mustafa Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q376445|Baltoğlu Süleyman Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1451 | 1453 | |- | ''[[:d:Q460204|Amcazade Köprülü Hüseyin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1732 | 1732 | [[Datoteka:Köprülü Hüseyin Pasha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q465269|Kılıç Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1571 | 1587-06-21 | [[Datoteka:Ali Kilic Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q539183|Gedik Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1478 | 1480 | |- | ''[[:d:Q734101|Kurtoğlu Muslihiddin Reis]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1525 | 1530 | |- | ''[[:d:Q805549|Baltacı Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704 | 1704 | [[Datoteka:Baltacı Mehmet Pasha from William Hogarth (1697-1764) illustration Bataille du Prout.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q949051|Piyale Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1554 | 1567 | [[Datoteka:Piyâle Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q953171|Müezzinzade Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1567 | 1571-10-07 | [[Datoteka:Ali Pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Adni Mahmud-paša Anđelović]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1466 | 1472 | [[Datoteka:Mahmud Pasha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295533|Sejdi Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-07 | 1656-09 | [[Datoteka:Seydi Ahmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed-paša Hercegović Kosača]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1506 | 1511 | |- | ''[[:d:Q1378425|Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1550 | 1554 | [[Datoteka:Tomb of Ottoman Admiral Sinan Pasha 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528126|Abaza Siyavuş Pasha I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q1583786|Cezayirli Gazi Hasan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Cezayirli Gazi Hasan Paşa büstü.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583802|Koca Hüsrev Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1811<br/>1823 | 1817<br/>1827 | [[Datoteka:Koca husrev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584099|Damat Melek Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Topal Redžep-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-02-05 | 1626-07-13 | |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1732 | 1733 | |- | [[Zaganos-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1463 | 1466 | |- | ''[[:d:Q2480875|Mesih Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1480 | 1491 | [[Datoteka:Guillaume Caoursin Latin 6067 62v (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2672296|Seydi Ali Reis]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3126599|Hamza Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1453 | 1456 | |- | ''[[:d:Q3128180|Hassan Veneziano]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1588 | 1591 | |- | ''[[:d:Q3131402|Güzelce Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q3133071|Mezzo Morto Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1695 | 1701 | [[Datoteka:Conterfan dess Mezomorto gewesten Daÿ in Algier, iezünd Capitan Bassa der Flotten dess Gross Türcken .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3827158|Deli Husein-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1640-01<br/>1658-07<br/>1634-06 | 1640-09-09<br/>1658-12<br/>1635-10-17 | |- | ''[[:d:Q4219218|Kemankeş Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1635-10-17 | 1638-12-22 | |- | ''[[:d:Q4887653|Koca Derviş Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4952878|Bozoklu Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1680 | 1684 | |- | ''[[:d:Q5263293|Derviš Mehmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6003981|Küçük Davut Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1503 | 1506 | |- | ''[[:d:Q6014123|Giritli Hüseyin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1789 | 1792 | |- | ''[[:d:Q6017057|Kemankeş Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1531 | 1533 | |- | ''[[:d:Q6026901|Kara Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q6048823|Has Yunus Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1456 | 1459 | |- | ''[[:d:Q6055839|Kara Nişancı Davud Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1492 | 1503 | |- | ''[[:d:Q6056563|Kaymak Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1721 | 1730 | |- | ''[[:d:Q6057045|Hacı Benli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6058047|Kirli Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6058622|Aşçı Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1713-10 | 1714-01 | |- | ''[[:d:Q6068981|Kaptan Abdi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6077767|Karamürsel Alp]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1324 | | [[Datoteka:Karamürsel Bey (Karamürsel Alp) bust at Istanbul Naval Museum.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6078452|Ahmed Fevzi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6079111|Durak Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1751-01 | 1752-10 | |- | ''[[:d:Q6079754|Elçi Mirahor Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6080083|Damat Gürcü Halil Rifat Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1830<br/>1843<br/>1847<br/>1854 | 1832<br/>1845<br/>1848<br/>1855 | [[Datoteka:Damat Halil Rifat Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6082941|Tahir Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1841-03-29<br/>1832-11-16 | 1843-02-16<br/>1836-11-10 | [[Datoteka:Portrait of Cengeloglu Tahir Mehmed Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6083602|Koca Musa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1645 | 1647-01-22 | |- | ''[[:d:Q6084981|Ahmed Vesim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ahmed Vesim Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6086794|İzmirli Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6090503|Canım Hoca Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1714-12<br/>1730 | 1717-02<br/>1730 | |- | ''[[:d:Q6103171|Topal İzzet Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Topal izzet pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6318655|Silahdar Yusuf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | [[Kara Musa-paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6367538|Kara Murat Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1653 | 1655-05-11 | |- | ''[[:d:Q6424690|Koca Yusuf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Le grand vizir Youssouf Pacha en 1788.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6747794|Mandalzâde Hüsâmeddin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mandalzâde Hüsâmeddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6818619|Cafer Ağa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1516 | 1520 | |- | ''[[:d:Q11913233|Çatalcalı Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1626-07 | 1631 | |- | ''[[:d:Q11930016|Küçük Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1792-03-11 | 1803-12-07 | [[Datoteka:Küçük Hüseyin Paşa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240575|Selim Bimbachi]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | | |- | ''[[:d:Q12808600|Ateş Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q12810227|Kara Mehmed Paşa (kaptan-ı derya)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q12811089|Nasuhzade Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Ali Bey Captain Pacha The destroyer of Chio, one of the most populated and cultivated Islands in the Greek's Archipelago - Friedel Adam De - 1830.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12811326|Parlak Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1520 | 1522 | |- | ''[[:d:Q12812231|Topal İzzet Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q12812946|İngiliz Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15127029|Veli Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1706 | 1707 | |- | ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1707-11 | 1709 | |- | ''[[:d:Q15127063|Macar Hacı Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1761 | |- | ''[[:d:Q19612595|Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20005026|Kenan Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20473873|Nişli Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1763 | 1764 | |- | ''[[:d:Q20476743|Seydi Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21526644|Mısırlızade İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1685<br/>1690 | 1688<br/>1691 | |- | ''[[:d:Q21526805|Palabıyık Yusuf Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q25472882|Voynuk Ahmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648-08 | 1649-07-28 | |- | ''[[:d:Q25477598|Musahip Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q27436680|Ḥajj Ḥusayn Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q31189735|Sarı Kenan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-05 | 1656-07-13 | |- | ''[[:d:Q31190107|Piyale Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q31190117|Silahtar Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q50359483|Yakup Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1462 | 1463 | |- | ''[[:d:Q50359692|Güveği Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1491 | 1492 | |- | ''[[:d:Q50359847|İskender Ağa Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1511 | 1514 | |- | ''[[:d:Q50809849|Küçük Ali Paşazade Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1711 | |- | ''[[:d:Q51373200|Kose Ali-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1658 | 1660 | |- | ''[[:d:Q56678020|Halıcı Damadı Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-03 | 1656-05 | |- | ''[[:d:Q57702518|Kasım Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1459 | 1460 | |- | ''[[:d:Q57744945|Kadim İsmail Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1461 | 1462 | |- | ''[[:d:Q57747683|Sinan Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1514 | 1516 | |- | ''[[:d:Q57748062|Bayram Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1522 | 1525 | |- | ''[[:d:Q57749858|Deryabey Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1530 | 1531 | |- | ''[[:d:Q61022370|Nişancı Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q61740273|أحمد باشا البابوجي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1830 | |- | ''[[:d:Q61740305|محمد باشا القبرصي]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1855 | |} {{Wikidata list end}} gudvb38vkatfbeqhttjy0sxjfov7uqs 2 445434 3939101 3938273 2026-11-05T17:34:44Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3939101 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Egypt who was Beylerbey twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q15124404 } |section= |sort=P39/Q15124404/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q15124404/P580:Start date,P39/Q15124404/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q140092|Huršid Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1804 | 1805 | [[Datoteka:Churchid Pacha Seraskier of Rhumeli Commander of the Blockade of Missolonghi - Friedel Adam De - 1832.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q157159|Abbas II]]'' | | ''[[:d:Q127861|Khedivate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q370173|Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | [[Datoteka:Abbas Hilmi II.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q159378|Isma'il Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Isma'il Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q182781|Muhammad Ali]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1805 | 1848 | [[Datoteka:ModernEgypt, Muhammad Ali by Auguste Couder, BAP 17996.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q261691|Bulutkapan Ali Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1768 | 1769 | [[Datoteka:Ali Bey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q305882|Abbas I of Egypt]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | | [[Datoteka:Abbas I1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311789|Ibrahim Pasha of Egypt]]'' | | [[Egipat]] | | | [[Datoteka:Ibrahim Pasha, Larivière.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q317910|Abdurrahman Abdi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1676 | 1680 | [[Datoteka:Arnavut Abdurrahman Abdi Pascha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q366744|Sa'id of Egypt]]'' | | [[Egipat]] | | | [[Datoteka:Muhammad Said Pascha 1855 Nadar (edited).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q511943|Pargalı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | 1525 | 1525 | [[Datoteka:Ibrahim Pasha (portrait) suppresses the Kalender Çelebi rebellion in 1527. Süleymanname, TSM Haz 1517, f.248a.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715652|Murad Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1784 | 1785 | [[Datoteka:Mourad-Bey ag1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q717115|Sinan the Great]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 02 327.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q951058|Damat Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1583 | 1585 | [[Datoteka:Giving hilat to İbrahim Pasha (95b). İbrahim Pasha detail. TSKM B.200-89a (1582–1588).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q953171|Müezzinzade Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1563 | 1566 | [[Datoteka:Ali Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295082|Sultanzade Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1637 | 1640 | |- | ''[[:d:Q1583345|Köprülü Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1729 | 1731 | |- | ''[[:d:Q1583786|Cezayirli Gazi Hasan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1786 | 1787 | [[Datoteka:Cezayirli Gazi Hasan Paşa büstü.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583802|Koca Hüsrev Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1804<br/>1802 | 1804<br/>1803 | [[Datoteka:Koca husrev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584099|Damat Melek Mehmet Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1781 | 1782 | |- | ''[[:d:Q1584117|Mehmed Said Efendi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1757 | 1758 | [[Datoteka:Said Effendi by Coypel in Paris in 1742.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1584151|Silahdar Hamza Mahir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1765 | 1767 | |- | ''[[:d:Q1584321|Koca Ragıp Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1744 | 1748 | [[Datoteka:Issue of Koca Ragıp Paşa, wãli (governor) of Egypt, 1744-1748. Misr (Cairo) mint. Dies dated AH 1143 (AD 1730).jpg|center|128px]] |- | [[Ali-paša Hekimoglu]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1740<br/>1756 | 1741<br/>1757 | |- | ''[[:d:Q1848382|Safranbolulu Izzet Mehmet Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Sadrazamizzetmehmetpaşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1921573|Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1735<br/>1727 | 1739<br/>1729 | |- | ''[[:d:Q2637668|Ibrahim Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1780<br/>1784 | 1781<br/>1785 | [[Datoteka:Ibrahim Bey (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Osman-paša Kazanac]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1680 | 1683 | |- | ''[[:d:Q3497182|Tusun Pasha]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | | |- | ''[[:d:Q3556309|Hadim Mesih Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1574 | 1580 | |- | ''[[:d:Q3564104|Bayram Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1626 | 1628 | |- | ''[[:d:Q3775352|Rami Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704 | 1706 | |- | ''[[:d:Q3814892|Kha'in Ahmed Pascià]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1523 | 1524 | |- | ''[[:d:Q3820151|Gürcü Hadım Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1604 | 1605 | |- | ''[[:d:Q3820159|Kara Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1607 | 1611 | [[Datoteka:StatueÖküzMehmedPashaKuşadası.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3820443|Tabanıyassı Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1628 | 1630 | |- | ''[[:d:Q3825050|Hadım Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1580 | 1583 | |- | ''[[:d:Q3826894|Bayburtlu Kara İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1669 | 1673 | [[Datoteka:Kara İbrahim Pascha (1620–1687).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3826903|Hadım Süleyman Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1525<br/>1537 | 1535<br/>1538 | [[Datoteka:Arolsen Klebeband 01 465 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4019371|Kavanoz Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q4019424|Damad Hasan Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1687<br/>1707 | 1689<br/>1709 | |- | ''[[:d:Q4116132|Hayır Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | 1517 | 1522 | [[Datoteka:Folio 163v. Reddition of Khâir Bey (portrait) to Selîm I (Bibliothèque nationale de France, Supplément turc 524).jpg|center|128px]] |- | [[Junus-paša|Junus-beg]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1517 | 1517 | [[Datoteka:Yunus Pasha (16024682).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6028133|Çoban Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1522 | 1523 | |- | ''[[:d:Q6083602|Koca Musa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1630 | 1631 | |- | ''[[:d:Q6097381|Seyyid Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1751 | 1753 | |- | ''[[:d:Q6099697|Nişancı Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1721<br/>1726 | 1725<br/>1727 | |- | ''[[:d:Q6102893|Silahdar Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1783 | 1784 | |- | ''[[:d:Q6102954|İzzet Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1775 | 1778 | |- | ''[[:d:Q6102985|Köse Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1758<br/>1761 | 1761<br/>1762 | |- | ''[[:d:Q6103427|Divitdar Mehmed Emin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | 1753 | |- | ''[[:d:Q6399724|Halil Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1631 | 1633 | |- | ''[[:d:Q6441593|Şeytan İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1661 | 1664 | |- | ''[[:d:Q6522280|Yeğen Hacı Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1785 | 1786 | |- | ''[[:d:Q6818881|Mere Hüseyin Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1620 | 1622 | |- | ''[[:d:Q7042325|Nişancı Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1748<br/>1615 | 1751<br/>1618 | [[Datoteka:Portrait of a Grand Vizier (?).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7636048|Sulayman Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1739 | 1740 | |- | ''[[:d:Q7685991|Tarhoncu Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1651 | |- | ''[[:d:Q8050417|Yavuz Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1601 | 1603 | |- | ''[[:d:Q11934627|Mahmud Paixà]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1566 | 1567 | |- | ''[[:d:Q12810598|Lefkeli Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1618 | 1618 | |- | ''[[:d:Q12865196|İbrahim Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1779 | 1779 | |- | ''[[:d:Q15127029|Veli Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1711<br/>1712 | 1712<br/>1714 | |- | ''[[:d:Q15127046|Moralı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1709 | 1710 | |- | ''[[:d:Q15127063|Macar Hacı Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1764 | 1765 | |- | ''[[:d:Q15134093|Moralı Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1725 | 1726 | |- | ''[[:d:Q15134103|Sofu Hadım Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15134119|Trabluslu Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1803 | 1804 | [[Datoteka:Ali Pascha, bey i Algier - Nationalmuseum - 15947.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15965125|Ismail Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q15983717|Muhammad Bey Abu al-Dhahab]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16120900|خورشيد طاهر باشا]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16145858|Sa'deddin Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1757 | 1757 | |- | ''[[:d:Q16146766|Hadım Hafız Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1590 | 1594 | |- | ''[[:d:Q16146776|Müftizade Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1803 | 1803 | |- | ''[[:d:Q16147701|Bakırcı Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1633 | 1635 | |- | ''[[:d:Q16148126|Keki Abdi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1787 | 1788 | |- | ''[[:d:Q16155015|Azmzâde Abdullah Pasha (died 1809)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1798 | 1799 | |- | [[Husein-paša Boljanić]] | | [[Osmansko Carstvo]] | 1573 | 1574 | |- | ''[[:d:Q16158017|Çelebi Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1695 | 1697 | |- | ''[[:d:Q16161651|Emir Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1596 | 1598 | |- | ''[[:d:Q16165933|Recep Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1720 | 1721 | |- | ''[[:d:Q16168522|Davud Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16201560|Kurd Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1594 | 1596 | |- | ''[[:d:Q16202643|Muhassıl Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1733 | 1735 | |- | ''[[:d:Q16203669|Kara Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-07-20<br/>1624-02-16 | 1623-10-09<br/>1626-05-16 | |- | ''[[:d:Q16210179|Maktul Hacı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1604 | 1604 | |- | ''[[:d:Q16226651|Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16840829|Kose Halil-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1710 | 1711 | |- | ''[[:d:Q16841487|Mollacık Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1687 | 1687 | |- | ''[[:d:Q16848747|Iskender Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16853789|Kara Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1699<br/>1712 | 1704<br/>1712 | |- | ''[[:d:Q16854428|Hatibzade Yahya Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1741 | 1743 | |- | ''[[:d:Q16859072|Kayserili Hacı Salih Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1794 | 1796 | |- | ''[[:d:Q16933099|Haseki Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1652 | 1656 | |- | ''[[:d:Q17424975|Sofu Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1611 | 1615 | |- | ''[[:d:Q18207932|Tahir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1803 | 1803 | |- | ''[[:d:Q19666573|Deli Husrev Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1535 | 1537 | |- | ''[[:d:Q20418069|دوقه كين زاده محمد باشا]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31189647|Kara Üveys Pascha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1587 | 1590 | |- | ''[[:d:Q31190527|Nakkaş Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1640 | 1642 | |- | ''[[:d:Q48227186|Güzelce Kasım Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1524<br/>1525 | 1525 | |- | ''[[:d:Q50941370|Defterdar Sinan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1585 | 1587 | |- | ''[[:d:Q50941691|Lokmacı Hacı Ebubekir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1796 | 1798 | |- | ''[[:d:Q50941739|Nasuh Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1800 | 1801 | |- | ''[[:d:Q51444906|Defterdar Ahmed-paša]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1675 | 1676 | |- | ''[[:d:Q56668772|Hızır Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1598 | 1601 | |- | ''[[:d:Q56668847|Yemenli Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1605 | 1607 | |- | ''[[:d:Q56676428|Cafer Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1618 | 1619 | |- | ''[[:d:Q56676436|Hamidi Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1619 | 1620 | |- | ''[[:d:Q56676466|Biber Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1622 | |- | ''[[:d:Q56676573|Silahdar İbrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1622 | 1623 | |- | ''[[:d:Q56677062|Çeşteci Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1623-10-09 | 1624-02-16 | |- | ''[[:d:Q56677550|Ebu Merak Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q56677735|Maksud Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1642 | 1644 | |- | ''[[:d:Q56677758|Eyüb Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1644 | 1646 | |- | ''[[:d:Q56677871|Haydarzade Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1646 | 1647 | |- | ''[[:d:Q56678008|Mostarlı Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1648 | 1648 | |- | ''[[:d:Q56678016|Hadım Abdurrahman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1651 | 1652 | |- | ''[[:d:Q56678020|Halıcı Damadı Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1656-05 | 1657-05 | |- | ''[[:d:Q56678050|Şehsuvarzade Gazi Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1657 | 1660 | |- | ''[[:d:Q56678098|Gürcü Mustafa Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1660 | 1661 | |- | ''[[:d:Q56678145|Silahdar Ömer Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1664 | 1667 | |- | ''[[:d:Q56678146|Şişman Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1667 | 1668 | |- | ''[[:d:Q56678224|Karakaş Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1668 | 1669 | |- | ''[[:d:Q56678244|Janpuladzade Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1673 | 1675 | |- | ''[[:d:Q56682741|Hamza Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1683 | 1687 | |- | ''[[:d:Q56692153|Sarhoş Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1689 | 1691-03-13 | |- | ''[[:d:Q56692154|Hazinedar Moralı Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1691 | 1695 | |- | ''[[:d:Q56692166|Kesici Hasan Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1697 | 1698 | |- | ''[[:d:Q56692170|Firari Hüseyin Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1699 | |- | ''[[:d:Q56692173|Baltacı Süleyman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1704 | 1704 | |- | ''[[:d:Q56692193|Dellak Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1706<br/>1716 | 1707<br/>1720 | |- | ''[[:d:Q56692280|Abdi Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1714<br/>1729 | 1716<br/>1729 | |- | ''[[:d:Q56695781|Yedekçi Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1743 | 1744 | |- | ''[[:d:Q56695795|Yeğen Ali Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1748 | 1748 | |- | ''[[:d:Q57334509|Baltacızade Mustafa Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1753 | 1756 | |- | ''[[:d:Q57334620|Kamil Ahmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1761 | 1761 | |- | ''[[:d:Q57334644|Ebubekir Rasim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1762 | 1762 | |- | ''[[:d:Q57334660|Ahıskalı Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1762 | 1764 | |- | ''[[:d:Q57334774|Çelebi Mehmed Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1767 | 1767 | |- | ''[[:d:Q57451106|Rakım Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1767 | 1768 | |- | ''[[:d:Q57496990|Köprülü Hafız Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1768 | 1769 | |- | ''[[:d:Q57497134|Kelleci Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1769 | 1771 | |- | ''[[:d:Q57540992|Vekil Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1772 | 1773 | |- | ''[[:d:Q57541103|Kara Halil Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1773 | 1774 | |- | ''[[:d:Q57541884|Hacı Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1774 | 1775 | |- | ''[[:d:Q57542152|Raif Ismail Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1779 | 1779<br/>1780 | |} {{Wikidata list end}} 4zds5l6nfhyzkg4838pk8oi3bho2j0s 2 445579 3939102 3938259 2026-11-05T17:46:48Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3939102 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P710 wd:Q12560 } |section= |sort=P710/Q12560/P585 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P361:Part of,P131:location,P710:Country,P585:Date,P580:Start,P582:End,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Part of ! location ! Country ! Date ! Start ! End ! Image |- | ''[[:d:Q13582|Berlin Conference]]'' | | ''[[:d:Q179848|Scramble for Africa]]''<br/>''[[:d:Q2353647|colonisation of Africa]]'' | [[Berlin]] | [[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q838416|International Association of the Congo]]''<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q1044536|Spain under the Restoration]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>[[Nizozemska]]<br/>[[Danska]]<br/>''[[:d:Q62589|Union between Sweden and Norway]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sjedinjene Američke Države]] | | data-sort-value="1884" | 1884-11-15 | data-sort-value="1885" | 1885-02-26 | [[Datoteka:Kongokonferenz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q15053704|Coalition Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>''[[:d:Q3355522|Hospitaller Malta]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]''<br/>[[Batavijska Republika]]<br/>''[[:d:Q206696|Helvetic Republic]]''<br/>''[[:d:Q213353|Cisalpine Republic]]''<br/>''[[:d:Q659312|Ligurian Republic]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q2577303|Kingdom of Sardinia]]'' | | data-sort-value="1798" | 1798-06-28 | data-sort-value="1802" | 1802-03-25 | [[Datoteka:Lejeune - Bataille de Marengo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31301|Anglo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q78994|Napoleonic Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]] | | data-sort-value="1807" | 1807 | data-sort-value="1809" | 1809 | |- | [[Bitka kod Varne]] | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1444" | 1444-11-10 | | | [[Datoteka:Battle of Varna 1444.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58732|Siege of Malta]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q2252973|Duchy of Florence]]''<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1565" | 1565-05-18 | data-sort-value="1565" | 1565-09-08 | [[Datoteka:Siege of malta 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60489|Albanian–Venetian War]]'' | | | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1447" | 1447-12 | data-sort-value="1448" | 1448-10-04 | [[Datoteka:Drin bojana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q72454|Battle of Kerch Strait]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1790" | 1790 | | | [[Datoteka:Карта-схема к статье «Керчь-Еникальский пролив». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q73670|Siege of Krujë]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1450" | 1450-05-14 | data-sort-value="1450" | 1450-11-23 | [[Datoteka:First siege of Kruje 1450 (81770646).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74072|Battle of Albulena]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1457" | 1457-09-02 | | | [[Datoteka:Assault on Turkish encampment.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Vlaška]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]'' | | data-sort-value="1672" | 1672 | data-sort-value="1676" | 1676 | [[Datoteka:Battle of Khotyn 1673.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74302|Polish–Ottoman War of 1633–34]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1633" | 1633 | data-sort-value="1634" | 1634 | [[Datoteka:Sloane 3584 f.78v Turkish galleys in battle, c.1636.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q766501|Duchy of Mantua]]''<br/>''[[:d:Q3324486|Prince-Bishopric of Montenegro]]''<br/>[[Srbi]]<br/>[[Grci]]<br/>[[Bugari]]<br/>[[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1683" | 1683 | data-sort-value="1699" | 1699 | [[Datoteka:Vienna Battle 1683.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82698|Battle of Dervenakia]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1822" | 1822-08-06 | data-sort-value="1822" | 1822-08-08 | [[Datoteka:Kolokotronis und seine Soldaten.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82702|Battle of Phaleron]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1827" | 1827-05-06 | | | [[Datoteka:Karaiskakis landing at Phaleron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82703|Battle of Arachova]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1826" | 1826-11-18 | data-sort-value="1826" | 1826-11-24 | [[Datoteka:Arahova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q116004|Battle of Shipka Pass]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-07-17 | data-sort-value="1878" | 1878-01-09 | [[Datoteka:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|center|128px]] |- | [[Jaški mir]] | mirovni sporazum | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1791" | 1791-12-29 | | | [[Datoteka:1792 illustration of the Treaty of Jassy.jpg|center|128px]] |- | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q871792|Ottoman Greece]]''<br/>''[[:d:Q282475|Kingdom of Kartli-Kakheti]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1701" | 18th century | data-sort-value="1768" | 1768 | data-sort-value="1774" | 1774 | [[Datoteka:Torelli2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1787" | 1787-08-13 | data-sort-value="1791" | 1791-12-29 | [[Datoteka:Sturm Ochakov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123227|Treaty of Küçük Kaynarca]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1774" | 1774-07-21 | | | [[Datoteka:Treaty of Küçük Kaynarca 1774.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129578|Battle of Aga-Cayiri]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1488" | 1488-08-16 | | | |- | [[Jedrenski mir (1829)]] | mirovni sporazum | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1829" | 1829-09-14 | | | |- | [[Berlinski kongres]] | | | | ''[[:d:Q1206012|Njemački rajh]]''<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>[[Francuska]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1878" | 1878-06-13 | data-sort-value="1878" | 1878-07-13 | [[Datoteka:Congress of Berlin, 13 July 1878, by Anton von Werner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q151616|Great Northern War]]'' | | ''[[:d:Q278709|Russo-Swedish Wars]]'' | | ''[[:d:Q215443|Swedish Empire]]''<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q695919|Duke of Holstein-Gottorp]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Vlaška]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]''<br/>''[[:d:Q170072|Dutch Republic]]''<br/>[[Kraljevina Velika Britanija]]<br/>''[[:d:Q4210248|Kalmyk Khanate]]''<br/>''[[:d:Q156199|Electorate of Saxony]]''<br/>''[[:d:Q62651|Denmark–Norway]]''<br/>''[[:d:Q27306|Kingdom of Prussia]]''<br/>''[[:d:Q819125|Province of Hanover]]'' | | data-sort-value="1700" | 1700-02-22 | data-sort-value="1721" | 1721-09-10 | [[Datoteka:Narva (Gustaf Cederström) - Nationalmuseum - 18638.tif|center|128px]] |- | [[Pad Konstantinopolja]] | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]''<br/>[[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | | data-sort-value="1453" | 1453-04-06 | data-sort-value="1453" | 1453-05-29 | [[Datoteka:Le siège de Constantinople (1453) by Jean Le Tavernier after 1455.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1623" | 1623 | data-sort-value="1639" | 1639 | [[Datoteka:Map Safavid persia.png|center|128px]] |- | [[Bitka kod Galipolja]] | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>''[[:d:Q1206012|Njemački rajh]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>''[[:d:Q699617|Ian Hamilton]]''<br/>''[[:d:Q216129|Horatio Kitchener, 1st Earl Kitchener]]''<br/>''[[:d:Q940830|John de Robeck]]''<br/>''[[:d:Q336442|William Birdwood, 1st Baron Birdwood]]''<br/>[[Winston Churchill]]<br/>''[[:d:Q2572143|Henri Gouraud]]''<br/>''[[:d:Q3300346|Maurice Bailloud]]''<br/>''[[:d:Q57470|Otto Liman von Sanders]]''<br/>[[Enver-paša]]<br/>''[[:d:Q2081598|Mehmet Esat Bülkat]]''<br/>''[[:d:Q1052624|Cevat Çobanlı]]''<br/>[[Mustafa Kemal Atatürk]]<br/>''[[:d:Q924558|Mehmet Vehip Kaçı]]''<br/>''[[:d:Q7424226|Sarkis Torossian]]''<br/>''[[:d:Q129286|British Raj]]''<br/>''[[:d:Q210682|French West Africa]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-25 | data-sort-value="1916" | 1916-01-09 | [[Datoteka:G.C. 18 March 1915 Gallipoli Campaign Article.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q165425|Battle of Lepanto]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]''<br/>''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]''<br/>''[[:d:Q165040|Duchy of Parma and Piacenza]]'' | data-sort-value="1571" | 1571-10-07 | | | [[Datoteka:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | [[Balkanski ratovi]] | | | | ''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Crna Gora]]<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | data-sort-value="1912" | 1912-10-08 | data-sort-value="1913" | 1913-07-18 | [[Datoteka:Balkan Wars Boundaries.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q165755|Treaty of Bucharest]]'' | | | [[Bukurešt]] | ''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-05-07 | | | [[Datoteka:RomanianPMMarghilomanSigningBucharestPeaceTreaty1918.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q170113|Battle of Saint Gotthard]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1664" | 1664-08-01 | | | [[Datoteka:Szentgotthárdi csata (Maas festménye).jpg|center|128px]] |- | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Balkanski ratovi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Balkanska liga]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Kraljevina Crna Gora]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-08 | data-sort-value="1913" | 1913-05-30 | [[Datoteka:First Balkan War Photobox.png|center|128px]] |- | [[Mohačka bitka]] | | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]'' | data-sort-value="1526" | 1526-08-29 | | | [[Datoteka:Than Mór Mohácsi csata.jpg|center|128px]] |- | [[Kosovska bitka]] | bitka između Srbije i Osmanskog Carstva 1389. | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1389" | 1389-06-28 | | | [[Datoteka:Battle of Kosovo, Adam Stefanović, 1870.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Historija Osmanskog Carstva|historija Osmanlijskog Carstva]]<br/>[[Historija Grčke]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1821" | 1821 | data-sort-value="1829" | 1829 | [[Datoteka:Dupre-Salona-1821.jpg|center|128px]] |- | [[Sevrski sporazum]] | mirovni sporazum | | ''[[:d:Q206493|Sèvres]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>''[[:d:Q188712|Japansko Carstvo]]'' | data-sort-value="1920" | 1920-08-10 | | | [[Datoteka:Traitedepaix-sevres10081920-webaram.pdf|center|128px]] |- | [[Drugi balkanski rat]] | | [[Balkanski ratovi]] | | ''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Kraljevina Crna Gora]] | | data-sort-value="1913" | 1913-06-29 | data-sort-value="1913" | 1913-08-10 | [[Datoteka:2nd-balkan-war-bulgarian-plan.JPG|center|128px]] |- | [[Bitka kod Megida (1918)|Bitka kod Megida]] | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3240725|Britannia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | [[Datoteka:Falls2Map1SthPalDetMegiddo.jpeg|center|128px]] |- | [[Opsada Beča 1683.|Bitka kod Beča]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q7245120|Principality of Upper Hungary]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]'' | data-sort-value="1683" | 1683-09-12 | | | [[Datoteka:Juliusz Kossak Sobieski pod Wiedniem.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q179848|Scramble for Africa]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>''[[:d:Q1656908|Emirate of Asir]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171296|Senussi]]'' | | data-sort-value="1911" | 1911-09-29 | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | [[Datoteka:Bellum1911.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q207318|French Revolutionary Wars]]'' | | [[Francuska revolucija]] | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q27306|Kingdom of Prussia]]''<br/>[[Kraljevina Velika Britanija]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q1405556|Émigré armies of the French Revolutionary Wars]]''<br/>''[[:d:Q2290419|Catholic and Royal Army]]''<br/>''[[:d:Q80702|Spanish Empire]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Kraljevina Sardinija]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>''[[:d:Q206696|Helvetic Republic]]''<br/>''[[:d:Q150058|Kingdom of Thiruvithamkoor]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107230986|historic state of Italy]]''<br/>''[[:d:Q170072|Dutch Republic]]''<br/>''[[:d:Q2984260|Newfoundland Colony]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Malta]]<br/>''[[:d:Q861551|Saint-Domingue]]''<br/>[[Sjedinjene Američke Države]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>''[[:d:Q62651|Denmark–Norway]]''<br/>''[[:d:Q266923|Kingdom of Mysore]]'' | | data-sort-value="1792" | 1792-04-20 | data-sort-value="1802" | 1802-03-25 | [[Datoteka:Luny Thomas Battle Of The Nile August 1st 1798 At 10pm.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q207576|Opsada Beča]]'' | | ''[[:d:Q21655457|Ottoman-Habsburg War]]''<br/>''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1529" | 1529-09-27 | data-sort-value="1529" | 1529-10-15 | [[Datoteka:Siegeofvienna1529.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q209387|Battle of Ankara]]'' | | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>''[[:d:Q6845343|Mihrabanids]]''<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>''[[:d:Q1324889|Beylik of Germiyan]]''<br/>''[[:d:Q1353404|Principality of Kastrioti]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q16968402|Zaharia family]]''<br/>''[[:d:Q6275573|Jonima family]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>''[[:d:Q853309|Anatolian beyliks]]''<br/>''[[:d:Q9355820|Qaraei]]'' | data-sort-value="1402" | 1402-07-20 | | | [[Datoteka:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|center|128px]] |- | [[Požarevački mir]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | | | [[Datoteka:Tamis banat1718 1739.png|center|128px]] |- | [[Bitka kod Nikopolja]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]'' | data-sort-value="1396" | 1396-09-25 | | | [[Datoteka:1396-Battle of Nicopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q220766|Battle of Manzikert]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915 | | | [[Datoteka:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q221967|Brusilov Offensive]]'' | | ''[[:d:Q154573|WWI Eastern Front]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-05-22 | data-sort-value="1916" | 1916-09-07 | [[Datoteka:EasternFront1916a.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233379|Second Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-05-06 | data-sort-value="1915" | 1915-05-08 | |- | [[Turski rat za nezavisnost]] | | | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>''[[:d:Q2949827|Government of the Grand National Assembly]]''<br/>''[[:d:Q1794757|Kuva-yi Milliye]]''<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>''[[:d:Q139670|First Republic of Armenia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2760925|Kuva-yi Inzibatiye]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>''[[:d:Q245160|Democratic Republic of Georgia]]''<br/>''[[:d:Q6302107|Turkish National Movement]]''<br/>[[Sjedinjene Američke Države]] | data-sort-value="1922" | 1922-10-11 | data-sort-value="1919" | 1919-05-19 | data-sort-value="1923" | 1923-07-24 | [[Datoteka:Turkish War of Independence - collage.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q238440|Battle of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q207162|Bourbon Restoration in France]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-20 | | | [[Datoteka:Navarino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q244980|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | ''[[:d:Q971700|Stari Grad City Municipality]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1456" | 1456-07-04 | data-sort-value="1456" | 1456-07-22 | [[Datoteka:Battle of Nandorfehervar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q250652|Battle of Sarikamish]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-22 | data-sort-value="1915" | 1915-01-17 | [[Datoteka:Sarikam.jpg|center|128px]] |- | [[Krimski rat]] | oružani sukob od 1853. do 1856. | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]''<br/>[[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q71092|Drugo Francusko Carstvo]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Sardinija]]<br/>''[[:d:Q2088141|Caucasian Imamate]]''<br/>''[[:d:Q1408764|Circassia]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1853" | 1853-10 | data-sort-value="1856" | 1856-02 | [[Datoteka:The Crimean War, 1854-1856 Q69851.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q256563|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1656" | 1656-06-26 | | | [[Datoteka:Battle of the Dardanelles (1656)(Pieter Casteleyn, 1657).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | ''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q1058845|League of the Rhine]]''<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1663" | 1663 | data-sort-value="1664" | 1664 | [[Datoteka:A szentgotthárdi csata (német kép).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269479|Battle of Köbölkút]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-06 | | | |- | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q179876|Kraljevina Engleska]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1494" | 1494 | data-sort-value="1559" | 1559 | [[Datoteka:Battle of Pavia - Unknown Artist - Google Cultural Institute.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q277392|Polish–Ottoman War of 1620–1621]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1620" | 1620 | data-sort-value="1621" | 1621 | [[Datoteka:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283984|Battle of Ihtiman]]'' | | ''[[:d:Q3622689|Bulgarian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]'' | data-sort-value="1355" | 1355 | | | |- | ''[[:d:Q286420|Battle of Fundina]]'' | | ''[[:d:Q4513932|Montenegrin–Ottoman War of 1876–78]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1876" | 1876-08-02 | | | [[Datoteka:Battle of Fundina.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1829" | 1829 | [[Datoteka:Сдача турецкой крепости русской армии.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod piramida]] | | ''[[:d:Q78994|Napoleonic Wars]]''<br/>''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]''<br/>''[[:d:Q207318|French Revolutionary Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-07-21 | | | [[Datoteka:Francois-Louis-Joseph Watteau 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q368207|Battle of Leobersdorf]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1532" | 1532-09-19 | | | [[Datoteka:Portyázó törökök.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q388581|Second Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-04-17 | data-sort-value="1917" | 1917-04-19 | [[Datoteka:Machine gun corps Gaza line WWIb edit2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q390693|Battle of Scimitar Hill]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | | | |- | ''[[:d:Q427958|Battle of Sinop]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-30 | | | [[Datoteka:BattleOfSinop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464512|Battle of Balaclava]]'' | | [[Krimski rat]]<br/>''[[:d:Q815216|Siege of Sevastopol]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1854" | 1854-10-25 | | | [[Datoteka:Charge of the Light Brigade.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q516507|Reconquest of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | ''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1366" | 1366 | | | |- | ''[[:d:Q516842|Battle of Gully Ravine]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-06-28 | data-sort-value="1915" | 1915-07-05 | |- | ''[[:d:Q517486|Battle of Zenta]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-11 | | | [[Datoteka:Battle of Zenta.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q524208|Erzurum Offensive]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-10 | data-sort-value="1916" | 1916-02-16 | [[Datoteka:Captured flags in Erzurum.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q535542|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]'' | | data-sort-value="1521" | 1521-06-25 | data-sort-value="1521" | 1521-08-29 | [[Datoteka:Fortress Belgrade.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q537923|Battle of Ridaniya]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1517" | 1517-01-22 | | | [[Datoteka:Battle of Ridaniya (1517) between Mamluks (left) and Ottomans (miniature). Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | ''[[:d:Q789406|Balkans Theater]]'' | | [[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q7362584|Romanian Volunteer Corps in Russia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-11-10 | data-sort-value="1916" | 1916-08 | data-sort-value="1917" | 1917-12 | [[Datoteka:Romanian troops at Marasesti in 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q581542|Battle of Ponza]]'' | | ''[[:d:Q124024560|Mediterranean campaign of 1552]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1552" | 1552-08-05 | | | [[Datoteka:Kadırga Minyatür.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q601152|Battle of Oltenitza]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-04 | | | [[Datoteka:Battle of Oltenitza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q604175|Battle of Elli]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-12-16 | | | [[Datoteka:Battle Elli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q604185|Battle of Lemnos]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1913" | 1913-01-18 | | | [[Datoteka:Ottoman vs Greek fleet, 1913.png|center|128px]] |- | [[Bitka kod Sigeta]] | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>[[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1566" | 1566-08-06 | data-sort-value="1566" | 1566-09-08 | [[Datoteka:Bataille de Szigetvár Krafft Peter.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod Pločnika]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1385" | 1385 | | | [[Datoteka:Central balkans 1373 1395.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q613478|Battle of Djerba]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1560" | 1560-05-09 | data-sort-value="1560" | 1560-05-14 | [[Datoteka:Disigno dell'Isola de Gerbi con le seche che la difendeno dall'inodatione del mare, et il sito della fortezza fatta da Christiani alla defesa della quala vi è restato cinq(ue) millia valorosi soldati, e buona... - btv1b55005215t.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q631799|First Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Rusko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1568" | 1568 | data-sort-value="1570" | 1570 | [[Datoteka:Русско-турецкая война 1568.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1739" | 1739-10-03 | data-sort-value="1736" | 1736 | data-sort-value="1739" | 1739-09-18 | [[Datoteka:Siege of Azov (1736).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q638601|Skirmish at Bender]]'' | | ''[[:d:Q151616|Great Northern War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1713" | 1713-02-01 | | | [[Datoteka:Battle of Bender 1713.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648223|Battle of Cape Kaliakra]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1791" | 1791-08-11 | | | [[Datoteka:Ushakov Monument Kaliakra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q650411|Battle of Cecora]]'' | | ''[[:d:Q277392|Polish–Ottoman War of 1620–1621]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1620" | 1620 | data-sort-value="1620" | 1620-09-17 | data-sort-value="1620" | 1620-10-07 | [[Datoteka:Cecora 1620 111.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q650567|Third Siege of Missolonghi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1825" | 1825-04-15 | data-sort-value="1826" | 1826-04-10 | [[Datoteka:Eugène Delacroix - La Grèce sur les ruines de Missolonghi (1826).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q651391|Battle of Karakilisa]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-05-25 | data-sort-value="1918" | 1918-05-28 | |- | ''[[:d:Q654441|Battle of Vezekény]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1652" | 1652-08-26 | | | [[Datoteka:Küsel Battle of Vezekény (1652) 1654.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q395810|Greco-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1897" | 1897-04-17 | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | [[Datoteka:Velestino1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q673641|Siege of Güns]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1532" | 1532-08-05 | data-sort-value="1532" | 1532-08-30 | [[Datoteka:Belagerung von Güns.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q686564|First Serbian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q4416705|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q684030|Principality of Serbia]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1876" | 1876-06-30 | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | [[Datoteka:Bitka za moravac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690291|Battle of Breadfield]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1479" | 1479-10-13 | | | [[Datoteka:Kenyérmezői csata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]''<br/>''[[:d:Q693570|Duchy of Ferrara]]''<br/>''[[:d:Q766501|Duchy of Mantua]]''<br/>[[Dubrovačka Republika]]<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q631210|Nogai Horde]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q2714963|Starina Novak]]'' | | data-sort-value="1593" | 1593-07-29 | data-sort-value="1606" | 1606-11-11 | [[Datoteka:Battle of Mezőkeresztes 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690391|Battle of Petrovaradin]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1716" | 1716-08-05 | | | [[Datoteka:Bredael Schlacht bei Peterwardein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690470|Battle of Mohács]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1687" | 1687-08-12 | | | [[Datoteka:Battle of Mohács 1687.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690481|Battle of Slankamen]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | ''[[:d:Q740472|Inđija Municipality]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q58755|Louis William, Margrave of Baden-Baden]]'' | data-sort-value="1691" | 1691-08-19 | | | [[Datoteka:Battle of Slankamen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690495|Battle of Keresztes]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1596" | 1596-10-24 | data-sort-value="1596" | 1596-10-26 | [[Datoteka:Battle of Mezőkeresztes 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q691729|Battle of Matapan]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | data-sort-value="1717" | 1717-07-19 | | | [[Datoteka:Batalha naval de Cabo Matapão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q692074|Battle of Ivankovac]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1805" | 1805-08-18 | | | [[Datoteka:Иванковац.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509619|Battle of Bapheus]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1302" | 1302-07-27 | | | [[Datoteka:Sultan Orhan and the Executed Byzantine Prince after the Battle of Koyunhisar (detail), from the Şahname-i Al-i Osman of Arifi, volume IV, transcribed by Mirza Huy-i Şirazi, c. 1558 (Private Collection, fol. 76a).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1573604|Battle of Eupatoria]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1855" | 1855-02-17 | | | [[Datoteka:Yvon 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582511|Battle of Ctesiphon]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-11-22 | data-sort-value="1915" | 1915-11-25 | [[Datoteka:Meso-WW1-2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582631|1596 Siege of Eger]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1596" | 1596-09-20 | data-sort-value="1596" | 1596-10-12 | [[Datoteka:Agria - Citta principalissa et fortissa nell' Hungaria superiore Assediata dall' Cssereito Turchesco l'anno 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1620408|Battle of Chesma]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]''<br/>[[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | ''[[:d:Q454884|Alexei Grigoryevich Orlov]]''<br/>''[[:d:Q6747794|Mandalzâde Hüsâmeddin Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | data-sort-value="1770" | 1770-07-05 | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | [[Datoteka:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Battle of Çesme at Night.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1634857|Battle of Ardahan]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-25 | data-sort-value="1915" | 1915-01-18 | [[Datoteka:Successful attacks by the Turks on the Russian positions at Ardahan, 1914.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1711538|Battle of Hermannstadt]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-03-22 | data-sort-value="1442" | 1442-03-18 | data-sort-value="1442" | 1442-03-25 | |- | ''[[:d:Q1729793|Battle of Hanna]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-01-21 | | | [[Datoteka:MAP TO ILLUSTRATE THE FIRST ATTACK ON HANNA. 21st. January, 1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1760784|Battle of Molodi]]'' | | ''[[:d:Q923852|Crimean-Russian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1572" | 1572-08-02 | data-sort-value="1572" | 1572-07-30 | data-sort-value="1572" | 1572-08-03 | [[Datoteka:Molodi - v pam'at' pobedy 1572 goda - 07.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1775801|Battle of Sari Bair]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | |- | ''[[:d:Q1776203|Third Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-06-04 | | | [[Datoteka:60 pounder Cape Helles June 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1934137|Battle of Torvioll]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1444" | 1444-06-29 | | | [[Datoteka:Torv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1936524|Bergmann Offensive]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-02 | data-sort-value="1914" | 1914-11-17 | [[Datoteka:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1972326|Treaty of Lausanne]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | | | [[Datoteka:Treaty of Lausanne 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985387|Battle of Kozludzha]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1774" | 1774-06-09 | | | [[Datoteka:Карта к статье «Козлуджа». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1995601|Battle of Dilman]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-15 | | | |- | ''[[:d:Q2007212|Battle of Otlukbeli]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1473" | 1473-08-11 | | | [[Datoteka:Otlukbeli savasi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2008820|Battle of Fidonisi]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1788" | 1788-07-14 | | | [[Datoteka:Сражение у Фидониси. 1788 г. В. Косов 68,5х180,5 холст,масло. ОРИГИНАЛ 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2022139|Night attack at Târgoviște]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1462" | 1462-06-17 | | | [[Datoteka:AtaculdeNoapte.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2032250|Battle of Kulevicha]]'' | | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1829" | 1829-06-11 | | | [[Datoteka:Коцебу. Бой под Кулевчей 30 мая 1829.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2032824|Battle of Koprukoy]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-10 | data-sort-value="1916" | 1916-01-19 | [[Datoteka:Battle of Keprikei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2040773|Action of 6 November 1772]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1772" | 1772-11-09 | | | [[Datoteka:Jacob Philipp Hackert Рatras.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2058905|Trebizond Campaign]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | ''[[:d:Q261965|Nikolai Yudenich]]''<br/>''[[:d:Q924558|Mehmet Vehip Kaçı]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-02-05 | data-sort-value="1916" | 1916-04-15 | [[Datoteka:View of liberated Trabzon by Russians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2081944|Battle of Aqaba]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-07-06 | | | [[Datoteka:T E Lawrence and the Arab Revolt 1916 - 1918 Q59193.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2089011|Siege of Medina]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1919" | 1919-01-10 | |- | ''[[:d:Q2089020|Battle of Mecca]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1916" | 1916-07-04 | [[Datoteka:Makkah-1910.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093780|Battle of Skuleni]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-07-11 | | | [[Datoteka:Athanasios Agrafiotis - by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2149254|Siege of Scutari]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Kraljevina Crna Gora]]<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | data-sort-value="1913" | 1913-04-23 | [[Datoteka:Siege of Scutari montage.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2234632|Battle of Rymnik]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1789" | 1789-09-22 | | | [[Datoteka:Battle of martinesti 1789 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2237649|Battle of Ulaş]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1696" | 1696-08-26 | | | |- | ''[[:d:Q2237737|Battle of Sheikh Sa'ad]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-01-06 | data-sort-value="1916" | 1916-01-08 | [[Datoteka:Meso Campaign.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2237751|Battle of Rovine]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1395" | 1395-05-17 | | | [[Datoteka:Battle of Rovine.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2264833|Battle of Damietta]]'' | | | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1732" | 1732-08-16 | | | [[Datoteka:San Antonio-San Giorgio-Sultana-damietta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2293284|Battle of Alborán]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1540" | 1540-10-01 | | | [[Datoteka:Kadırga Minyatür.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]''<br/>[[Crnogorci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-04-25 | data-sort-value="1699" | 1699-01-26 | [[Datoteka:PéloponnèseBlouet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2336452|Battle of Odesa]]'' | | ''[[:d:Q25040984|Black Sea Raid]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1914" | 1914-10-29 | | | |- | ''[[:d:Q2342758|Battle of the Chernaya]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q71092|Drugo Francusko Carstvo]]''<br/>[[Kraljevina Sardinija]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1855" | 1855-08-16 | | | [[Datoteka:Battle of the Tchernaya, August 16th 1855.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2346983|Battle of Kumanovo]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-10-24 | [[Datoteka:Kumanovo1912 marcossouza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2351714|Battle of Zonchio]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1499" | 1499-08-25 | | | [[Datoteka:Battle of Zonchio 1499.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2420811|Battle of Mount Tabor]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799-04-16 | | | [[Datoteka:La Bataille du mont Tabor, en Syrie, le 27 germinal an VI by Louis François Lejeune Salon de 1804.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2426040|Siege of Thessalonica]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]''<br/>''[[:d:Q109391512|Ottoman–Venetian War of 1423–1430]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1422" | 1422-06 | data-sort-value="1430" | 1430-03-29 | [[Datoteka:Thessaloniki City Walls.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2435832|Battle of Cătlăbuga]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1485" | 1485-11-16 | | | |- | ''[[:d:Q2436624|Battle of Imbros]]'' | | ''[[:d:Q899191|naval warfare in the Mediterranean during World War I]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Grčka]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-20 | | | [[Datoteka:Sms goeben beached.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450777|Battle of the Nek]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-07 | | | [[Datoteka:The charge of the 3rd Light Horse Brigade at the Nek 7 August 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2452024|Italian War of 1536–1538]]'' | | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1536" | 1536 | data-sort-value="1538" | 1538-06-18 | [[Datoteka:Truce of Nice 1538.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2456110|Battle of Larga]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | | | [[Datoteka:План сражения при Ларге.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2457631|Franco-Ottoman alliance]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | | | [[Datoteka:Letter of Suleiman to Francis I 1536 beginning of French embassy at Ottoman court bnf067.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2499424|First Battle of Çatalca]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-17 | data-sort-value="1912" | 1912-11-18 | [[Datoteka:Ottoman retreat from Lule Burgas to Chataldja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2502863|Algiers expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q29562588|Алжирские экспедиции]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]'' | | data-sort-value="1541" | 1541-10-20 | data-sort-value="1541" | 1541-11-01 | [[Datoteka:Siege of Algiers 1541.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2510511|Second Battle of Abukir]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1801" | 1801-03-08 | | | [[Datoteka:The landing of British troops at Aboukir, 8 March 1801.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2533670|Battle of Valea Albă]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1476" | 1476-07-26 | | | [[Datoteka:Battlrasb.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2540658|Battle of Călugăreni]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1595" | 1595-08-23 | | | [[Datoteka:Izgonirea turcilor la Călugăreni - Theodor Aman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2548761|Battle of Sphacteria]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1825" | 1825-05-08 | | | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 13 Navarino Boissonas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2568851|Battle of Baku]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-08-26 | data-sort-value="1918" | 1918-09-14 | [[Datoteka:Soldiers of Islamic Army of Caucasus near Baku during battle for the city in 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2570192|Battle of Alamana]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-05 | | | [[Datoteka:Athanasios Diakos by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2577392|Battle of Gravia Inn]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-08 | | | [[Datoteka:Gavia HaniPC070250.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Datoteka:OttomanEmpireIn1683.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579501|Battle of Valtetsi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-12 | | | [[Datoteka:Anagnostaras by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579514|Battle of Doliana]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-18 | | | [[Datoteka:Folklore museum of Doliana-Building.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2584330|Battle of Karpenisi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1823" | 1823-08-08 | | | [[Datoteka:Marsigli Filippo - The Death of Markos Botsaris - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2584363|Battle of Gerontas]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-08-29 | | | [[Datoteka:Map of the battle of Gerontas.jpg|center|128px]] |- | [[Pokret za autonomiju Bosne|Veliki bosanski ustanak]] | pobuna bošnjačkih kapetana, ajana i begova protiv Osmanlijskog Carstva | ''[[:d:Q7335949|Rise of nationalism under the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosanci]] | | data-sort-value="1831" | 1831-01-20 | data-sort-value="1833" | 1833 | |- | ''[[:d:Q2586933|Battle of Vučji Do]]'' | | ''[[:d:Q4513932|Montenegrin–Ottoman War of 1876–78]]''<br/>''[[:d:Q2258726|Herzegovina Uprising]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1876" | 1876-07-18 | | | [[Datoteka:Battle of Vučji Do, Orao, 1877.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2597432|Battle of Modon]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1500" | 1500-07-24 | | | [[Datoteka:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2599844|Battle of Kletsk]]'' | | ''[[:d:Q1567698|Muscovite-Lithuanian Wars]]''<br/>''[[:d:Q4242966|Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe]]'' | | [[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1506" | 1506-08-05 | | | [[Datoteka:Klecak. Клецак (1611).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q15125190|Egyptian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q27306|Kingdom of Prussia]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>''[[:d:Q58202|July Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]'' | | data-sort-value="1839" | 1839 | data-sort-value="1841" | 1841 | [[Datoteka:Карта к статье «Египетско-турецкие войны». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2603935|Battle of Savra]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1385" | 1385-09-18 | | | [[Datoteka:Balsa II posjedi van Zete 1385 godine.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2621537|Siege of Castelnuovo]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]'' | | data-sort-value="1539" | 1539-07-18 | data-sort-value="1539" | 1539-08-06 | [[Datoteka:Castel Novo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2624980|Battle of Tobruk]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-22 | | | [[Datoteka:Ataturk5.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629782|French conquest of Algeria]]'' | | ''[[:d:Q19951607|French Colonial Africa]]'' | | ''[[:d:Q58202|July Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3591817|Emirate of Abdelkader]]''<br/>''[[:d:Q3446243|Kingdom of Beni Abbas]]''<br/>''[[:d:Q18415401|Sultanate of Tuggurt]]''<br/>''[[:d:Q1738137|Kel Ahaggar]]'' | | data-sort-value="1830" | 1830-06-14 | data-sort-value="1904" | 1904-01-19 | [[Datoteka:La prise de Constantine 1837 par Horace Vernet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2631076|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q26799687|Austro-Turkish War of 1716–1718]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q256961|Electorate of Bavaria]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1717" | 1717-06-18 | data-sort-value="1717" | 1717-08-21 | [[Datoteka:Belagerung belgrad 1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2632850|Battle of Bitlis]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1915" | 1915-07 | data-sort-value="1916" | 1916-08 | [[Datoteka:Ataturk-1916-Bitlis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2633088|Battle of Podhajce]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1698" | 1698 | data-sort-value="1698" | 1698-09-08 | data-sort-value="1698" | 1698-09-09 | [[Datoteka:Battle of Podhajce 8 September.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2634456|Thin Red Line]]'' | | ''[[:d:Q464512|Battle of Balaclava]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1854" | 1854-10-25 | | | [[Datoteka:Robert Gibb - The Thin Red Line.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640981|Battle of Nezib]]'' | | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1839" | 1839-06-24 | | | [[Datoteka:Hafiz and von Moltke at Nezib.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2659098|Battle of Athos]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1807" | 1807-06-19 | data-sort-value="1807" | 1807-06-22 | [[Datoteka:Battle of Athos 1807.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2664371|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]'' | | data-sort-value="1574" | 1574-07-12 | data-sort-value="1574" | 1574-09-13 | [[Datoteka:The Ottoman fleet attacking Tunis at La Goulette Braun and Hogenberg 1574.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2665626|Battle of Beersheba]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-10-31 | | | [[Datoteka:Beersheba 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2665637|Fall of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1917" | 1917-03-08 | data-sort-value="1917" | 1917-03-11 | [[Datoteka:Maude in Baghdad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667371|Battle of Svistov]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | [[Datoteka:Dmitriev 005.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667561|Battle of Nikopol]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-16 | | | [[Datoteka:Nikopol dmitriev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2668235|Cretan revolt of 1866–1869]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q127861|Khedivate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1866" | 1866-08-21 | data-sort-value="1869" | 1869-01-20 | [[Datoteka:Arkadi assaut.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2672355|Destruction of Psara]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-05 | | | [[Datoteka:Gysis Nikolaos After the destruction of Psara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2690126|Battle of Ustechko]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1694" | 1694-10-06 | | | [[Datoteka:Hetman Stanisław Jan Jabłonowski by Piotr Michalowski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2720985|Battle of Kirk Kilisse]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-10-24 | | | [[Datoteka:Ottoman redif soldiers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2722527|Battle of Romani]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | data-sort-value="1916" | 1916-08-05 | [[Datoteka:8th Light Horse Romani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750389|Battle of Mišar]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1806" | 1806-08-12 | data-sort-value="1806" | 1806-08-15 | [[Datoteka:Battle of Mišar, Afanasij Scheloumoff.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2778755|naval operations in the Dardanelles Campaign]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Britansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-02-19 | data-sort-value="1915" | 1915-03-18 | [[Datoteka:Bouvet sinking March 18 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2791318|First Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-03-26 | | | [[Datoteka:1st GazaOfficers00115v.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2860095|Siege of Tripoli]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | data-sort-value="1551" | 1551-08-09 | data-sort-value="1551" | 1551-08-15 | [[Datoteka:Capture of Tripoli by the Ottomans 1551.jpg|center|128px]] |- | [[Opsada Jedrena (1913)|Opsada Edrina (1913)]] | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Balkanska liga]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | data-sort-value="1913" | 1913-03-26 | [[Datoteka:Siege of Adrianople 1912-13.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2887900|Battle of Aspindza]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282475|Kingdom of Kartli-Kakheti]]'' | data-sort-value="1770" | 1770-04-20 | | | |- | ''[[:d:Q2887968|Battle of Heliopolis]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1800" | 1800-03-20 | | | [[Datoteka:Bataille d'Héliopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888162|Battle of Bizani]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1913" | 1913 | | | [[Datoteka:Ioannina liberation 1913.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888423|Battle of Domokos]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1897" | 1897-05-17 | | | [[Datoteka:Dömeke Harbi Zonaro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888462|Battle of Dragashani]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-06-07 | | | [[Datoteka:Sacred band dragatsani battle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888513|Battle of Focchies]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1649" | 1649-05-12 | | | [[Datoteka:Battle of the combined Venetian and Dutch fleets against the Turks in the Bay of Foja 1649 (Abraham Beerstratenm, 1656).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888951|Battle of Kızıl Tepe]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-25 | data-sort-value="1877" | 1877-08-25 | | [[Datoteka:Battle Kizil-tepe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888986|Battle of Kunfuda Bay]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01-07 | data-sort-value="1912" | 1912-01-08 | [[Datoteka:StateLibQld 1 199899 Piemonte (ship).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889191|Battle of Magdhaba]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-12-23 | | | [[Datoteka:Camel corps at Magdhaba.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka na Krbavskom polju]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1493" | 1493-09-09 | | | [[Datoteka:Battle of Krbava Field.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1714" | 1714-12-09 | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | [[Datoteka:Dante’s Gate in Spinalonga fort.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q694911|Battle of Párkány]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | data-sort-value="1683" | 1683 | data-sort-value="1683" | 1683-10-07 | data-sort-value="1683" | 1683-10-09 | [[Datoteka:Bitwa pod Parkanami.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q695198|Ottoman invasion of Otranto]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1481" | 1481-09 | data-sort-value="1480" | 1480-07 | data-sort-value="1481" | 1481 | [[Datoteka:Otranto castello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q697654|Battle of Buda]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1686" | 1686 | data-sort-value="1686" | 1686-06-18 | data-sort-value="1686" | 1686-09-02 | [[Datoteka:Reprise Buda 1686.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q698706|Battle of Kosovo]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1448" | 1448-10-17 | data-sort-value="1448" | 1448-10-20 | [[Datoteka:Sueleymanname akinci.png|center|128px]] |- | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | | data-sort-value="1354" | 1354 | data-sort-value="1683" | 1683 | |- | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1645" | 1645-06-23 | data-sort-value="1669" | 1669 | [[Datoteka:Venetiancrete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699902|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1688" | 1688-07-30 | data-sort-value="1688" | 1688-09-06 | [[Datoteka:Бітва хрысціян і мусульман.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700218|Battle of Kagul]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770-08-01 | | | [[Datoteka:Kagula.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1532" | 1532 | data-sort-value="1555" | 1555 | [[Datoteka:Sueleymanname nahcevan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700866|Battle of Grocka]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1739" | 1739-07-22 | | | [[Datoteka:Battle of Grocka.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod Bileće]] | bitka između Bosanskog Kraljevstva i Osmanskog Carstva 1388. | [[Pad Bosne 1463.]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]] | data-sort-value="1388" | 1388-08-26 | | | |- | ''[[:d:Q700880|Battle of Dubravnica]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1380" | 1380 | | | [[Datoteka:Pecina i stena iz Jovana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700886|Siege of Constantinople]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1422" | 1422-09 | data-sort-value="1422" | 1422-06 | data-sort-value="1422" | 1422-08 | [[Datoteka:Constantinople mediaeval map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700893|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | data-sort-value="1535" | 1535-06-16 | data-sort-value="1535" | 1535-07-21 | [[Datoteka:Jan Cornelisz. Vermeyen - Conquest of Tunis by Charles V in 1535 - Conquest and Looting of Tunis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701067|Siege of Rhodes]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1480" | 1480 | | | [[Datoteka:SiegeOfRhodes1480.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701094|Siege of Candia]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | | data-sort-value="1648" | 1648-05-01 | data-sort-value="1669" | 1669-09-27 | [[Datoteka:Candia III.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod Siska]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593-06-22 | | | [[Datoteka:Sziszeki csata (1593).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q856361|Shaybanids]]''<br/>''[[:d:Q1408764|Circassia]]'' | | data-sort-value="1578" | 1578 | data-sort-value="1590" | 1590 | [[Datoteka:OttomanEmpireIn1683.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716425|Battle of Lwów]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1675" | 1675-08-24 | | | [[Datoteka:Martin Battle of Lviv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720801|Battle of Cecora]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1595" | 1595-10-19 | data-sort-value="1595" | 1595-10-20 | [[Datoteka:Walka o sztandar turecki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q722713|Portuguese-Turkish War]]'' | | | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1509" | 1509 | | | |- | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>''[[:d:Q348632|John Maxwell]]''<br/>''[[:d:Q2668631|Archibald James Murray]]''<br/>''[[:d:Q334846|Edmund Allenby, 1st Viscount Allenby]]''<br/>''[[:d:Q317011|Djemal Pasha]]''<br/>''[[:d:Q61808|Friedrich Freiherr Kress von Kressenstein]]''<br/>''[[:d:Q57470|Otto Liman von Sanders]]''<br/>[[Mustafa Kemal Atatürk]]<br/>[[Fevzi Çakmak|Mustafa Fevzi Çakmak]] | | data-sort-value="1915" | 1915-01-28 | data-sort-value="1918" | 1918-10-30 | [[Datoteka:Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka za Čaldiran]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-08-23 | | | [[Datoteka:A painting in Chehel Sotoun1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q2478280|Ormus]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q507796|Gujarat Sultanate]]''<br/>[[Adalski sultanat]] | | data-sort-value="1538" | 1538 | data-sort-value="1557" | 1557 | [[Datoteka:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q762732|Battle of Sardarabad]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Armenija]] | | data-sort-value="1918" | 1918-05-22 | data-sort-value="1918" | 1918-05-29 | [[Datoteka:Sardarabad Memorial.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q765175|Battle of Yenidje]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | | | [[Datoteka:Giannitsa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q767935|Siege of Rhodes]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1522" | 1522-06-26 | data-sort-value="1522" | 1522-12-22 | [[Datoteka:OttomanJanissariesAndDefendingKnightsOfStJohnSiegeOfRhodes1522.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q771423|Battle of Philippopolis]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-17 | | | [[Datoteka:0530 Вид на одну из улиц Филиппополя (Пловдива), январь 1878.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778800|First Battle of Abukir]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799-07-25 | | | [[Datoteka:Antoine-Jean Gros - Bataille d'Aboukir, 25 juillet 1799 - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q780367|Siege of Plevna]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-07-20 | data-sort-value="1877" | 1877-12-10 | [[Datoteka:Carol I of Romania.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1770" | 1770-02 | data-sort-value="1771" | 1771-06-17 | [[Datoteka:Battle of Chios (1770), by Ivan Aivazovsky (1848).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Habsburg (dinastija)|Habsburg]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q80702|Spanish Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Vlaška]]<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q766501|Duchy of Mantua]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q3355522|Hospitaller Malta]]'' | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1791" | 1791 | [[Datoteka:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q791185|Battle of Abaran]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-05-21 | data-sort-value="1918" | 1918-05-29 | |- | ''[[:d:Q795109|Morea revolt of 1453–1454]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]]<br/>[[Grci]]<br/>''[[:d:Q1806855|Latins]]'' | | data-sort-value="1453" | 1453 | data-sort-value="1454" | 1454 | |- | ''[[:d:Q815157|Siege of Kars]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-29 | data-sort-value="1855" | 1855-06 | data-sort-value="1855" | 1855-11 | [[Datoteka:January Suchodolski - Kars siege.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815207|Siege of Silistra (1854)]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1854" | 1854 | data-sort-value="1854" | 1854-04-05 | data-sort-value="1854" | 1854-06-24 | [[Datoteka:Victorious sally by the Turkish garrison of Silistria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815216|Siege of Sevastopol]]'' | | [[Krimski rat]] | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q71092|Drugo Francusko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Kraljevina Sardinija]] | data-sort-value="1854" | 1854 | data-sort-value="1854" | 1854-10-17 | data-sort-value="1855" | 1855-09-09 | [[Datoteka:Panorama dentro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q834881|Battle of Jarte]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>[[Adalski sultanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1542" | 1542-04-04 | data-sort-value="1542" | 1542-04-16 | |- | ''[[:d:Q835180|Battle of Wofla]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Adalski sultanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1542" | 1542-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q836837|Battle of Erzincan]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-07-02 | data-sort-value="1916" | 1916-07-25 | |- | ''[[:d:Q842670|Battle of Bulair]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-26 | | | [[Datoteka:Battle of Bulair.png|center|128px]] |- | [[Bukureštanski mir (1812)]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1812" | 1812-05-28 | | | [[Datoteka:Treaty of Bucharest-1812.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q860981|Battle of Khotyn]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1621" | 1621-09-02 | data-sort-value="1621" | 1621-10-09 | [[Datoteka:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q894486|War of the Straits]]'' | | ''[[:d:Q2471587|Venetian–Genoese Wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q204920|Crown of Aragon]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q777981|Duchy of the Archipelago]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>''[[:d:Q1241847|Judicate of Arborea]]'' | | data-sort-value="1350" | 1350 | data-sort-value="1355" | 1355 | |- | ''[[:d:Q904938|Battle of Đakovo]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1537" | 1537-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q913604|Battle of Alma]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1854" | 1854-09-20 | | | [[Datoteka:Batalla del río Almá, por Richard Caton Woodville.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q916266|Fall of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1354" | 1354-03 | | | [[Datoteka:Byzantine empire 1355.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923852|Crimean-Russian Wars]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | ''[[:d:Q170770|Grand Principality of Moscow]]''<br/>[[Krimski Tatari]]<br/>[[Rusija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1507" | 1507 | data-sort-value="1572" | 1572 | [[Datoteka:S. V. Ivanov. At the guarding border of the Moscow state. (1907).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q930925|Cretan Revolt of 1897–1898]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Grci]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16848199|International Squadron]]'' | | data-sort-value="1897" | 1897-01 | data-sort-value="1898" | 1898-10 | [[Datoteka:Cretan insurrectionaries 1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q936223|Battle of Kara Killisse]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1915" | 1915-07-27 | data-sort-value="1915" | 1915-07-31 | [[Datoteka:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka na Marici]] | | ''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q2665520|Lordship of Prilep]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1371" | 1371-09-26 | | | [[Datoteka:Feudal fragmentation of Bulgaria and fall under Ottoman rule.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q941322|Third Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="1917" | 1917-11-02 | |- | ''[[:d:Q949294|Siege of Kamenets]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1672" | 1672-08-18 | data-sort-value="1672" | 1672-08-27 | [[Datoteka:Kamianets-Podilskyi-2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957155|Battle of Dujaila]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-03-08 | | | [[Datoteka:Dujaila Redoubt Map from The Campaign in Mesopotamia 1914-1918. Volume II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957263|Battle of Wayna Daga]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Adalski sultanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1543" | 1543-02-21 | | | |- | ''[[:d:Q959066|Battle of Kaliakra]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-11-21 | | | [[Datoteka:BASA-1735K-1-516-1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>''[[:d:Q600093|Habsburg Spain]]''<br/>''[[:d:Q188586|Kingdom of Sicily]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q649202|Duchy of Urbino]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1570" | 1570-06-27 | data-sort-value="1570" | 1570 | data-sort-value="1573" | 1573 | [[Datoteka:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964226|Battle of Pelekanon]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1329" | 1329 | data-sort-value="1329" | 1329-06-10 | data-sort-value="1329" | 1329-06-11 | [[Datoteka:Orhan I area map.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q971248|Battle of Marj Dabiq]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]''<br/>''[[:d:Q2261321|Beylik of Adana]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-08-24 | | | [[Datoteka:Battle of Marj Dabiq (1516) (miniature). Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116) Folio 209.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983012|Ottoman conquest of Adrianople]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1400" | 14th century | | | [[Datoteka:Edirne mosque outside.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q989114|First Battle of Zrínyiújvár]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-13 | | | [[Datoteka:Zrínyi Miklós győzelme a Muránál.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q990347|Transylvanian Civil War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1610" | 1610 | data-sort-value="1611" | 1611 | |- | ''[[:d:Q990370|Transylvanian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>''[[:d:Q170352|Transylvanian Saxons]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1612" | 1612-05 | data-sort-value="1613" | 1613-10-27 | |- | ''[[:d:Q1007513|Siege of Golubac]]'' | | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]] | data-sort-value="1428" | 1428-05 | | | [[Datoteka:Golubac.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1025134|Battle of Focșani]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1789" | 1789-08-01 | | | [[Datoteka:Fokshany 1789.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1054975|Battle of Preveza]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveta liga (1538)|Sveta liga]] | data-sort-value="1538" | 1538-09-28 | | | [[Datoteka:Battle of Preveza (1538).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1073358|Battle of Vaslui]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | [[Vaslui (okrug)]] | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1475" | 1475-01-10 | | | [[Datoteka:Vaslui Battle map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-29 | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1526" | 1526 | [[Datoteka:Battle of Nandorfehervar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086625|Siege of Famagusta]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1570" | 1570-09-17 | data-sort-value="1571" | 1571-08-05 | [[Datoteka:Famagosta - Camocio Giovanni Francesco - 1574.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1099263|Siege of Bursa]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1317" | 1317 | data-sort-value="1326" | 1326-04-06 | [[Datoteka:Rycaut1694 bd1 9 (187).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1120842|Battle of Krasno]]'' | | ''[[:d:Q1163213|Hungarian–Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-24 | | | |- | [[Ilindenski ustanak|Ilindensko-Preobražanski ustanak]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>''[[:d:Q3396942|Supreme Macedonian-Adrianople Committee]]'' | data-sort-value="1903" | 1903 | data-sort-value="1903" | 1903-08-02<br/>1903-07-20 | data-sort-value="1903" | 1903-10 | [[Datoteka:Spomenik Sliva-Krusevo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1147833|Morea expedition]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q207162|Bourbon Restoration in France]]''<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | data-sort-value="1828" | 1828-08 | data-sort-value="1833" | 1833-08 | [[Datoteka:PéloponnèseBlouet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1153261|Uprising in Banat]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Srbi]] | | data-sort-value="1594" | 1594-03 | data-sort-value="1594" | 1594-07-10 | [[Datoteka:Banatski ustanak.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q21088788|Catholic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1499" | 1499 | data-sort-value="1503" | 1503 | [[Datoteka:Battle of Zonchio 1499.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Skenderbeg]]<br/>''[[:d:Q178085|Principality of Zeta]]''<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | | data-sort-value="1463" | 1463 | data-sort-value="1479" | 1479 | [[Datoteka:Eastern Mediterranean 1450.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1160506|Siege of Léva]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1664" | 1664-07-19 | | | [[Datoteka:Léva ostroma (1664).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1163209|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]''<br/>''[[:d:Q5925721|Savoyard crusade]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q1232887|County of Savoy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]'' | | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1367" | 1367 | |- | ''[[:d:Q1163212|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q577867|Kingdom of Poland]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1375" | 1375-05-01 | data-sort-value="1377" | 1377 | [[Datoteka:Nagy Lajos gyozelme a torokok felett.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1178498|Polish-Ottoman War of 1593-1595]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1593" | 1593 | data-sort-value="1595" | 1595 | |- | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1538" | 1538 | data-sort-value="1718" | 1718 | |- | ''[[:d:Q1212536|Second Battle of Zrínyiújvár]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1663" | 1663-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q1228713|Battle of Palast]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-10<br/>1552-08-11 | | | [[Datoteka:Palást Turkish chapel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1230997|First Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-04-28 | | | [[Datoteka:MapHellesWarZoneGallipoli1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1280245|Albanian revolt of 1912]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01 | data-sort-value="1912" | 1912-08 | [[Datoteka:Skopje train station after Albanian rebellion, August 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1286106|Fao Landing]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1914" | 1914-11-06 | | | [[Datoteka:Meso-WW1-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295535|Transylvania Campaign (1658-1662)]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]'' | | data-sort-value="1660" | 1660-02-12 | data-sort-value="1660" | 1660-08-28 | |- | ''[[:d:Q1296769|Battle of Sânandrei]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1552" | 1552-07-23 | | | |- | ''[[:d:Q1298315|Battle of Szikszó]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1588" | 1588-10 | | | |- | ''[[:d:Q1302680|Battle of Qurna]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1914" | 1914-12-03 | data-sort-value="1914" | 1914-12-09 | [[Datoteka:English cavalry routed by Turkish troops 1914 (50872177577).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1327145|Battle of Basra]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1914" | 1914-11-11 | data-sort-value="1914" | 1914-11-22 | [[Datoteka:Meso-WW1-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1351343|Battle of Cetate]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1853" | 1853-12-31 | data-sort-value="1854" | 1854-01-06 | [[Datoteka:Schlacht bei Cetate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1374378|Battle of Kars]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-11-17 | | | [[Datoteka:Рисунок к статье «Карс». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1378270|Battle of Jerusalem]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-17 | data-sort-value="1917" | 1917-12-30 | [[Datoteka:Palestine-WW1-2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1414195|Battle of Dimbos]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1303" | 1303 | | | [[Datoteka:Osman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1430929|Battle of Wadi]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-01-13 | | | [[Datoteka:MAP TO ILLUSTRATE THE ACTION OF THE WADI.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1445532|Battle of Lule Burgas]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | [[Datoteka:Luleburgaz Battle Postcard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1461914|Battle of Várad]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1664" | 1664-05-27 | | | |- | ''[[:d:Q2889354|Monastir Offensive]]'' | | ''[[:d:Q1262377|Macedonian Front]]'' | | ''[[:d:Q769787|Petar Bojović]]''<br/>''[[:d:Q58043|Otto von Below]]''<br/>''[[:d:Q375302|Nikola Zhekov]]''<br/>''[[:d:Q2375572|Kliment Boyadzhiev]]''<br/>''[[:d:Q176522|Maurice Sarrail]]''<br/>[[Centralne sile]]<br/>''[[:d:Q1376829|Mikhail Diterikhs]]''<br/>[[Živojin Mišić]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-09-12 | data-sort-value="1916" | 1916-12-11 | [[Datoteka:Bg ataka okolo monastir.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889584|Action of 10 July 1651]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1651" | 1651-07-10 | | | |- | ''[[:d:Q2889683|Battle of Porto Delphino]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1665" | 1665-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q2889730|Battle of Peta]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-04 | | | [[Datoteka:Bataille de Peta-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889946|Battle of Sarantaporo]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-10 | data-sort-value="1912" | 1912-10-09 | data-sort-value="1912" | 1912-10-10 | [[Datoteka:Sarantaporo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890049|Battle of Staouéli]]'' | | ''[[:d:Q2629782|French conquest of Algeria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1830" | 1830-06-19 | | | [[Datoteka:Battle of Staoueli, 1830 - engraving.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890660|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1657" | 1657-07-17 | data-sort-value="1657" | 1657-07-19 | |- | ''[[:d:Q2890843|Battle of Cape Celidonio]]'' | | | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1608" | 1608-10-20 | | | |- | ''[[:d:Q2890849|Battle of Cape Celidonia]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1616" | 1616-07-14 | data-sort-value="1616" | 1616-07-16 | [[Datoteka:Combate naval, por Juan de la Corte.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890966|Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>[[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-28 | data-sort-value="1915" | 1915-08-13 | |- | ''[[:d:Q2897258|Battle of Măcin]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1791" | 1791-07-10 | | | [[Datoteka:Карта к статье «Мачин». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2903842|Battle of Abu Tellul]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-07-14 | | | [[Datoteka:Abu Tellul defences 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q161205|Safavid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1129737|Lezgins]]'' | | data-sort-value="1730" | 1730 | data-sort-value="1735" | 1735 | [[Datoteka:1730 Ottens Map of Persia (Iran, Iraq, Turkey) - Geographicus - RegnumPersicum-ottens-1730.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2914954|Battle of Kinburn]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1787" | 1787-10-01 | | | [[Datoteka:Kinburn battle 1787.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]'' | | | | ''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]''<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Adalski sultanat]]<br/>''[[:d:Q862532|Ajuuraan state]]''<br/>''[[:d:Q7636795|Sultanate of Dahlak]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1529" | 1529 | data-sort-value="1543" | 1543 | [[Datoteka:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2935422|Ottoman campaign against Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q2478280|Ormus]]'' | | data-sort-value="1552" | 1552 | data-sort-value="1554" | 1554 | [[Datoteka:Piris Reis expedition map-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q189326|Qajar dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-09-10 | data-sort-value="1823" | 1823-07-23 | [[Datoteka:A Persian Cavalier smoking (Letters from the Caucasus and Georgia).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2976481|Battle of Gorni Dubnik]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-10-24 | | | [[Datoteka:Бой под Горным Дубняком (12 октября 1877).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2981297|Battle of Konya]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1832" | 1832-12-21 | | | [[Datoteka:إبراهيم باشا يقود جيشه في معركة قونية.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2984846|Battle of Pitsunda]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-09 | | | |- | ''[[:d:Q3043924|Kresna-Razlog uprising]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7893785|Unity Committee]]''<br/>''[[:d:Q3396549|Dimitar Popgeorgiev]]''<br/>''[[:d:Q983284|Nathanael of Ohrid]]''<br/>''[[:d:Q12271197|Adam Kalmikov]]''<br/>''[[:d:Q313833|Stefan Stambolov]]''<br/>''[[:d:Q12064604|Nikola Obretenov]]''<br/>''[[:d:Q12285095|Ludwik Wojtkiewicz]]''<br/>''[[:d:Q3103765|Georgi Pulevski]]'' | data-sort-value="1870" | 1870s | | | [[Datoteka:Дедо Иљо Малешевски и Димитар Поп Георгиев со четата.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049873|Capture of Aden]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1548" | 1548-02-26 | | | [[Datoteka:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07-23 | data-sort-value="1540" | 1540-10-02 | [[Datoteka:Battle of Preveza (1538).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3197905|Ottoman coups of 1807–1808]]'' | | [[Pad i modernizacija Osmanskog Carstva|Pad Osmanlijskog carstva]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1807" | 1807 | data-sort-value="1808" | 1808 | [[Datoteka:Mustafa IV by John Young.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3298782|Battle of Oranik]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1456" | 1456-05-18 | | | [[Datoteka:Battle of Oronichea.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300868|Battle of Mokra]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1445" | 1445-10-10 | | | |- | ''[[:d:Q3301210|Battle of Oranik]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]''<br/>''[[:d:Q60489|Albanian–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1448" | 1448-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q3302682|Siege of Svetigrad]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1448" | 1448-05-14 | data-sort-value="1448" | 1448-07-31 | [[Datoteka:Sfetigrad 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3302743|Battle of Otonetë]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1446" | 1446-09-27 | | | |- | ''[[:d:Q3304086|Mehmed II's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q85740526|Albanian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1452" | 1452 | data-sort-value="1452" | 1452-07-21 | |- | ''[[:d:Q3304647|Battle of Pollog]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1453" | 1453-04-22 | | | [[Datoteka:Battle of Polog 1453.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3305554|Byzantine civil war of 1373–1379]]'' | | ''[[:d:Q3778752|list of Byzantine revolts and civil wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q37078|Andronikos IV Palaiologos]]''<br/>''[[:d:Q3131375|Savcı Bey]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1373" | 1373 | data-sort-value="1379" | 1379 | |- | ''[[:d:Q3338499|Battle of Ohrid]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1464" | 1464-09-14 | data-sort-value="1464" | 1464-09-15 | [[Datoteka:Battle of Ohrid (81765048).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3339470|Battle of Niš]]'' | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1443" | 1443-11 | | | |- | ''[[:d:Q3392743|Battle of Monastir]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-16 | data-sort-value="1912" | 1912-11-19 | [[Datoteka:Nakon bitoljske bitke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3393985|Battle of Prilep]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | data-sort-value="1912" | 1912-11-05 | [[Datoteka:Prilep Battle 1912 Postcard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394015|Battle of Lovcha]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-09-01 | data-sort-value="1877" | 1877-09-03 | [[Datoteka:Battle of Lovcha, 1877 (C. Szathmary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394704|Invasion of Corsica]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q2524228|Italian War of 1551–1559]]'' | | ''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q509590|Corsicans]]'' | | data-sort-value="1553" | 1553 | data-sort-value="1559" | 1559 | [[Datoteka:Corsica by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394726|Battle of Tashkessen]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-12-31 | | | [[Datoteka:Tashkessen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394749|Siege of Diu]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q507796|Gujarat Sultanate]]'' | | data-sort-value="1538" | 1538-08 | data-sort-value="1538" | 1538-11 | [[Datoteka:Diubattle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394840|First Siege of Missolonghi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1822" | 1822-10-25 | data-sort-value="1822" | 1822-12-31 | [[Datoteka:Mavrokordatos by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394852|Battle of Maniaki]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1825" | 1825-06-13 | | | |- | ''[[:d:Q3394869|Battle of Samos]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-08-17 | | | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 03 Naval battles of the Greeks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394874|Battle of Petra]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1829" | 1829-09-12 | | | |- | ''[[:d:Q3394877|Battle of Kamatero]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1827" | 1827-01-27 | data-sort-value="1827" | 1827-02-01 | data-sort-value="1827" | 1827-02-10 | |- | ''[[:d:Q3395325|Battle of Kruševac]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1454" | 1454-10-02 | | | [[Datoteka:Don Zon kula.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3395349|Battle of Tripolje]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1402" | 1402-11-21 | | | [[Datoteka:Stefan Lazarevic and Djuradj Brankovic.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3399565|Ottoman–Egyptian invasion of Mani]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1826" | 1826-06-21 | data-sort-value="1826" | 1826-08-28 | [[Datoteka:Maxi tis Bergas - by Peter von Hess.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3401248|Battle of Mečkin Kamen]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-12 | | | [[Datoteka:M KAMEN.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3401311|Battle of Leskovac]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1454" | 1454-09-24 | | | [[Datoteka:Serbian Despotate 1451.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3402827|Battle of the Lerna Mills]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | ''[[:d:Q4118461|Myloi]]''<br/>''[[:d:Q3568317|Morea eyalet]]''<br/>''[[:d:Q191897|Argolida Regional Unit]]'' | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-06 | | | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 14 Maxi ton Milon tis Nafplias 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3403025|Capture of Algiers]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-05-29 | | | |- | ''[[:d:Q3403037|Battle of Vasilika]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-25 | | | [[Datoteka:Vasilika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3403090|Siege of Coron (1533–1534)]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1534" | 1534-03 | data-sort-value="1534" | 1534-04-01 | |- | ''[[:d:Q3403790|Capture of Alexandria]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-07-02 | | | [[Datoteka:Kath. Illustratie 1869-1870 nr 42 p.329 Verwonding van Kleber voor Alexandrië.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3458266|Cretan Revolt of 1841]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1841" | 1841 | | | |- | ''[[:d:Q3458267|Cretan revolt of 1878]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1878" | 1878-01 | data-sort-value="1878" | 1878-10 | |- | ''[[:d:Q3467730|Battle of Rafa]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-01-09 | | | [[Datoteka:Firing line at the Battle of Rafa 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Hrvatsko-osmanski ratovi|Hrvatsko-osmanlijski ratovi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Hrvatska (925–1102)|Hrvatsko Kraljevstvo]] | | data-sort-value="1493" | 1493 | data-sort-value="1593" | 1593 | [[Datoteka:Johann Peter Krafft 005.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3545065|Battle of Grahovac]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1858" | 1858-04-28 | data-sort-value="1858" | 1858-05-01 | [[Datoteka:Grahovobattle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3566975|Battle of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1822" | 1822-09-08 | data-sort-value="1822" | 1822-09-25 | [[Datoteka:Andrea Miaoulis by Peter von Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622689|Bulgarian–Ottoman Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1345" | 1345 | data-sort-value="1393" | 1393-07 | [[Datoteka:BulgarianOttomanWars.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622710|Battle of Şarköy]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1913" | 1913-02-09 | data-sort-value="1913" | 1913-02-11 | |- | ''[[:d:Q3622725|Battle of Sorovich]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | data-sort-value="1912" | 1912-11-06 | |- | ''[[:d:Q3622772|Siege of Negroponte]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1470" | 1470-07-10 | data-sort-value="1470" | 1470-08-05 | [[Datoteka:GR Evia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3623007|Battle of Al-Safra]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1812" | 1812 | | | |- | ''[[:d:Q3636391|Battle of Khotyn]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1673" | 1673-11-11 | | | [[Datoteka:Battle of Khotyn 1673.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636490|Battle of Krithia Vineyard]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-13 | |- | ''[[:d:Q3636509|Battle of Lone Pine]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | ''[[:d:Q1023153|Eceabat]]'' | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-10 | [[Datoteka:The taking of Lone Pine (Fred Leist).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636594|Battles of Ramadi]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1917" | 1917-09-28 | data-sort-value="1917" | 1917-09-29 | [[Datoteka:Euphrates from Ramadi to Baghdad 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636617|Battle of Sharqat]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-10-23 | data-sort-value="1918" | 1918-10-30 | |- | ''[[:d:Q3636679|Battle of Tripoli]]'' | | | | [[Kraljevina Sardinija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1825" | 1825-09-26 | data-sort-value="1825" | 1825-09-27 | [[Datoteka:Tripoli Castle & Teatro Miramare.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3652215|Battle of Çıldır]]'' | | ''[[:d:Q8140679|Lala Mustafa Pasha's Caucasian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-09 | | | [[Datoteka:Secaatname 0016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3655510|Battle of Demotika]]'' | | ''[[:d:Q4147501|Byzantine Civil War of 1352–1357]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1406298|Serbian Empire]]''<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]'' | data-sort-value="1352" | 1352-10 | | | |- | ''[[:d:Q3656242|Battle of Jeddah]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1813" | 1813 | | | [[Datoteka:Cidde-mehmet-ali-1813.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656325|Battle of Medina]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1812" | 1812-11 | | | [[Datoteka:Ottoman-medina.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656327|Battle of Yanbu]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1811" | 1811 | | | |- | ''[[:d:Q3656337|Battle of Elena]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q3656338|Nejd Expedition]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146871|First Saudi State]]'' | | data-sort-value="1817" | 1817-09-29 | data-sort-value="1818" | 1818-09-09 | [[Datoteka:Ibrahin-pasha-english.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656759|Battle of Pente Pigadia]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | |- | ''[[:d:Q3657549|Second Battle of Cobadin]]'' | | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-10-19 | data-sort-value="1916" | 1916-10-25 | |- | ''[[:d:Q3695659|Battle of Taif]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1916" | 1916-09-23 | |- | ''[[:d:Q3720898|Raid of the Balearic islands]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1558" | 1558-06-30 | data-sort-value="1558" | 1558-07-12 | [[Datoteka:Minorca by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q958291|United Principalities of Moldavia and Wallachia]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q815731|Principality of Bulgaria]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | data-sort-value="1877" | 1877-04-24 | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | [[Datoteka:Franz Mandy - Intoarcerea victorioasa in Bucuresti a armatei romane de pe frontul din Bulgaria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3778712|Polish-Moldavian War]]'' | | ''[[:d:Q9377322|Polish-Ottoman War of 1485–1503]]'' | | ''[[:d:Q1649871|Kingdom of Poland]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1497" | 1497 | data-sort-value="1499" | 1499 | [[Datoteka:Suczawa twierdza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3820587|Siege of the Castle of Saint George]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q21088788|Catholic Monarchy]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1500" | 1500-11-08 | data-sort-value="1500" | 1500-12-24 | [[Datoteka:A055a160 0372.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3866914|Battle of Katia]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1916" | 1916-04-23 | | | [[Datoteka:Troopers from the Scottish Horse constructing a redoubt at Duadar in 1916 IWM photo Q15839.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q625380|Eastern Hungarian Kingdom]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1568" | 1568 | [[Datoteka:Vízkelety Béla Eger vár ostroma 1552-ben.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3910855|Capture of Lepanto]]'' | | | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1603" | 1603-05 | | | |- | ''[[:d:Q3921577|First Battle of Cobadin]]'' | | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-09-17 | data-sort-value="1916" | 1916-09-19 | [[Datoteka:Zákopy u Kokardže, Dobrudža, září 1916 (K vítězné svobodě, 1928).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3953971|Second Battle of Kut]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-02-23 | | | [[Datoteka:Kut1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3966448|Venetian expeditions to the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1654" | 1654 | data-sort-value="1657" | 1657 | |- | ''[[:d:Q4058439|Siege of Azov (1637–1642)]]'' | | | | [[Donski kozaci]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1637" | 1637 | data-sort-value="1642" | 1642 | [[Datoteka:AzovSeatingMemorial.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069868|Battle of Arpachai]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1807" | 1807-06-18 | | | [[Datoteka:Gudivich iv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072912|Battle of Akhaltsikhe]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-13 | | | |- | ''[[:d:Q4087301|Battle of Wadi Musa]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-10-23 | | | |- | ''[[:d:Q4087380|Battle of Kolašin]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-28 | | | |- | ''[[:d:Q4087382|Battle of Ładyżyn]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | data-sort-value="1672" | 1672-07-18 | | | [[Datoteka:Tabor 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4087393|Battle of Pererîta]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1691" | 1691-09-13 | | | |- | ''[[:d:Q4087409|Battle of Šumatovac]]'' | | ''[[:d:Q4416705|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1876" | 1876-08 | | | [[Datoteka:Bitka za moravac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4090323|Battle of the Bosporus]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-05-10<br/>1915 | | | [[Datoteka:Bosphorus 1915 battle.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4090324|Battle of Beirut]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-24 | | | [[Datoteka:BattleOfBeirut1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4120811|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1798" | 1798-11-04 | data-sort-value="1799" | 1799-03-03 | [[Datoteka:RR5115-0010R 300-летие Российского флота.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4127950|Second Siege of Missolonghi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1823" | 1823-09-20 | data-sort-value="1823" | 1823-11-30 | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 15 Messologiou Boissonas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | spisak na Wikimediji | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Perzija]] | | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1823" | 1823 | [[Datoteka:Sekumname1525 Chaldiran battle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4207617|Balkan campaign of 1529]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q699964|Archduchy of Austria]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q42585|Kingdom of Bohemia]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q625380|Eastern Hungarian Kingdom]]'' | data-sort-value="1529" | 1529 | | | [[Datoteka:Landscape with a Large Cannon MET MM7867.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4300304|Moldavian campaign (1684–1691)]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-08 | data-sort-value="1691" | 1691-10 | [[Datoteka:Martin Battle of Yazlovets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4303326|Action of 20 June 1774]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1774" | 1774 | | | |- | ''[[:d:Q4337429|Siege of Perekop]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | | |- | ''[[:d:Q4337457|Battle of Trembowla]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | | data-sort-value="1675" | 1675-09-20 | data-sort-value="1675" | 1675-10-11 | [[Datoteka:Löffler-Anna Dorota Chrzanowska na zamku w Trembowli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485 | data-sort-value="1491" | 1491 | [[Datoteka:Ottoman Mamluk horseman circa 1550.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]''<br/>''[[:d:Q20404141|Mamluk–Ottoman relations]]'' | | ''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Abasidi]] | | data-sort-value="1516" | 1516 | data-sort-value="1517" | 1517-01-22 | [[Datoteka:Abraham Ortelius - Tvrcici imperii descriptio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4375103|Kunicki's expedition on the Right-bank and Moldavia]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1683" | 1683-09 | data-sort-value="1684" | 1684-01-04 | |- | ''[[:d:Q4408946|Sasun Uprising]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q288284|Armenian fedayees]]'' | data-sort-value="1904" | 1904-04 | | | [[Datoteka:Location of the 1894 and 1904 Sasun uprisings.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438379|Battle of Stavuchany]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1739" | 1739 | | | [[Datoteka:Battle of Stavuchany Map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438396|Battle of Batočina]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | | data-sort-value="1689" | 1689-08-29 | data-sort-value="1689" | 1689-08-30 | [[Datoteka:Classic Ottoman Army Tactics4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438417|Battle of Niš]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1689" | 1689-09-24 | | | [[Datoteka:Engraving of the Siege of Niš in 1689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438427|Battle of Tendra]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1790" | 1790-09-08 | data-sort-value="1790" | 1790-09-09 | [[Datoteka:Petr Nikolaevich Bazhanov - Fyodor Fyodorovich Ushakov, 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q192868|Nader Shah]]''<br/>''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]''<br/>[[Mahmud I]] | | data-sort-value="1743" | 1743 | data-sort-value="1746" | 1746 | [[Datoteka:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527031|Capture of Yanbu]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-12-01 | data-sort-value="1917" | 1917-01-18 | |- | ''[[:d:Q4677261|Action of 17 June 1595]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1595" | 1595-06-17 | | | |- | ''[[:d:Q4677280|Action of 18 May 1657]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1657" | 1657-05-18 | | | |- | ''[[:d:Q4677321|Action of 26 June 1625]]'' | | | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q4677324|Action of 26 May 1646]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1646" | 1646-05-26<br/>1646-03-31 | | | |- | ''[[:d:Q4677326|Action of 27 August 1661]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1661" | 1661-08-27 | | | [[Datoteka:Naval battle between the Turkish and Venetian fleets in 1661 (miniature).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677333|Battle of Nauplia]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1770" | 1770-05-27 | data-sort-value="1770" | 1770-05-28 | [[Datoteka:Battle of Chios (1770), by Ivan Aivazovsky (1848).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677334|Action of 28 September 1644]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1644" | 1644-09-28 | | | [[Datoteka:Pugna Nautica inter Melitenses, et Turcos, in Mari Mediteraneo (1707, original).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677335|Action of 29 April 1616]]'' | | | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1616" | 1616-04-29 | | | |- | ''[[:d:Q4677357|Action of 3 May 1657]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1657" | 1657-05-03 | | | |- | ''[[:d:Q4677379|Battle of Andros (1697)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q4677392|Battle of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1690" | 1690-09-08 | | | [[Datoteka:(Venice) Battaglia nel canal di Mitilene - Correr Museum.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677406|Action of 8 July 1716]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1716" | 1716-07-08 | | | [[Datoteka:Disegno topografico del canal di Corfu con la serie del attacco infruttuoso dell Nemici Ottomanni , 1716.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4709157|Uprising of Dervish Cara]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1843" | 1843 | data-sort-value="1844" | 1844 | |- | ''[[:d:Q4709160|Albanian revolt of 1847]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1847" | 1847-06 | data-sort-value="1847" | 1847-12 | |- | ''[[:d:Q4709161|Malissori uprising]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1911" | 1911-03-24 | data-sort-value="1911" | 1911-08-04 | [[Datoteka:Albania1911.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4709162|Albanian revolts of 1833–1839]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1833" | 1833-04-10 | data-sort-value="1839" | 1839-09 | |- | ''[[:d:Q4709163|Albanian revolt of 1910]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1910" | 1910-05 | data-sort-value="1910" | 1910-07-24 | [[Datoteka:Albanian Revolt 1910-La Tribuna Illustrata article from August 16, 1910 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4809918|Battle of Żurawno]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1676" | 1676-09-25 | data-sort-value="1676" | 1676-10-14 | [[Datoteka:Zorowno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4816420|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1654" | 1654-05-16 | | | [[Datoteka:Battle of the Dardanelles (1654).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4817327|Battle of Çamurlu]]'' | | ''[[:d:Q726261|Osmanlijski interegnum]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1413" | 1413-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q4822495|Siege of Nagykanizsa]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7809483|šegrt, pomoćnik]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | | data-sort-value="1601" | 1601-09-09 | data-sort-value="1601" | 1601-11-18 | [[Datoteka:Kanizsa Battle by Hans Rudolph Miller.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832533|Battle of Deligrad]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1806" | 1806-09-03 | | | [[Datoteka:Deligrad 1806.jpg|center|128px]] |- | [[Banjalučki boj|Bitka kod Banja Luke]] | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1737" | 1737-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q4844238|Battle of Sırp Sındığı]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1364" | 1364 | | | |- | ''[[:d:Q4870258|Battle of Aleppo]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-10-25 | | | [[Datoteka:AWMA01773Aleppo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870306|Battle of Anjar]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7245108|Mount Lebanon Emirate]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | data-sort-value="1623" | 1623-11-01 | | | [[Datoteka:Cropped-fakhrreddine-Anjar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870323|Battle of Arara]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | | |- | ''[[:d:Q4870372|Battle of Ayun Kara]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]''<br/>[[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-11-14 | | | [[Datoteka:Powles pp.144-5 Ayun Kara map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870641|Battle of Cape Corvo]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1613" | 1613-08 | | | |- | ''[[:d:Q4870686|Battle of Cenei]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | | [[Datoteka:Mustafa II dressed in full armour.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870951|Battle of El Buggar Ridge]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-10-27 | | | [[Datoteka:El-buqqar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870952|Battle of El Burj]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-12-01 | | | |- | ''[[:d:Q4870977|Battle of Eperjes]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1685" | 1685-08-11 | | | [[Datoteka:Siege of Eperjes (Prešov), 1685.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870984|Battle of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q189326|Qajar dynasty]]'' | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q4870986|Battle of Es Sinn]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-09-28 | | | |- | ''[[:d:Q4870987|Battle of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-11-08 | data-sort-value="1877" | 1877-11-09 | [[Datoteka:Russians attacking the redoubt at Erzeroum, before daybreak, 9 November 1877.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871030|Battle of Formentera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-10-25 | | | [[Datoteka:Barbarossa galley in France 1543.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871176|Battle of Haifa]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-23 | | | [[Datoteka:Indian lancers in Haifa 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871217|Battle of Hijla]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-21 | | | |- | ''[[:d:Q4871242|Battle of Holy Apostles Monastery]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q318657|Armenian Revolutionary Federation]]'' | | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1901" | 1901-11-27 | [[Datoteka:Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871269|Battle of Imbros]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1717" | 1717-06-12 | data-sort-value="1717" | 1717-06-16 | [[Datoteka:Battle of imbros1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871300|Battle of Jaffa]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-12-20 | data-sort-value="1917" | 1917-12-21 | [[Datoteka:Surrender of Jaffa to New Zealand Mounted Rifles Brigade November 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871340|Battle of Jisr Benat Yakub]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-27 | | | [[Datoteka:Daughters of Jacob Bridge across the River Jordan by George Washington Lambert (1918).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871384|Battle of Argeș]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1394" | 1394-10-10 | | | |- | ''[[:d:Q4871390|Battle of Kardzhali]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-21 | | | [[Datoteka:Balkanska voyna Kardzhali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871398|Battle of Kassa]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1685" | 1685-10-18 | | | |- | ''[[:d:Q4871427|Battle of Khresili]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q2398050|Samurzakano]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1757" | 1757-12-14 | | | [[Datoteka:Khresilis brdzola.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871471|Battle of Kokovo]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1478" | 1478-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q4871484|Battle of Kosmidion]]'' | | ''[[:d:Q726261|Osmanlijski interegnum]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1410" | 1410-06-15 | | | [[Datoteka:Ottoman Princes Musa and Suleiman Celebi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871548|Capture of Lemnos]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-10 | | | |- | ''[[:d:Q4871614|Battle of Lugos]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1695" | 1695-09-21 | | | [[Datoteka:Battle of Lugos September 1695.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871725|Battle of Meçad]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1465" | 1465 | | | |- | ''[[:d:Q4871810|Battle of Mouzaki]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-05-04 | | | |- | ''[[:d:Q4871819|Battle of Mughar Ridge]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-11-13 | | | [[Datoteka:Gurkha sentries Palestine December 1917 (IWM Q12935).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871841|Battle of Nablus]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | [[Datoteka:AWMA02794NablusPrisoners.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871873|Battle of Nebi Samwil]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-18 | data-sort-value="1917" | 1917-11-24 | [[Datoteka:Site of Nabi Samwil village 1900px.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872106|Battle of Preveza]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1911" | 1911-09-29 | data-sort-value="1911" | 1911-09-30 | [[Datoteka:The duke of the Abruzzi giving the order by the wireless telegraph to the advance against the harbour of Preveza.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872177|Battle of Rhodes]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | | data-sort-value="1912" | 1912-05-04 | data-sort-value="1912" | 1912-05-16 | [[Datoteka:Rhodes Italian landing.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872254|Battle of Samakh]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | | | [[Datoteka:AwmP00225.005GermanHqrsSamakh.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872262|Battle of Samothrace]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1698" | 1698-09-20 | | | [[Datoteka:143. Battaglia di Metellino, 21 Settembre 1698.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872358|Battle of Shaiba]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-12 | data-sort-value="1915" | 1915-04-14 | [[Datoteka:Indian machine gunners at the Battle of Shaiba 1915.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872380|Battle of Simnitza]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | [[Datoteka:307 of Cassell's Illustrated History of the Russo-Turkish War, Part 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872396|Battle of Sliva]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-12 | | | |- | ''[[:d:Q4872398|Battle of Smilevo]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-05 | | | |- | ''[[:d:Q4872408|Battle of Sokhoista]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1545" | 1545 | | | |- | ''[[:d:Q4872480|Battle of Tabsor]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-20 | [[Datoteka:AWMB03305Anebta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872517|Battle of Tashiskari]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1609" | 1609-06-16 | | | |- | ''[[:d:Q4872528|Battle of Tell 'Asur]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-03-08 | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | [[Datoteka:Nablus road; Ain Sinai and Yebrud (1918) (IWM Q12647).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872575|Battle of Torches]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1583" | 1583-05-09 | data-sort-value="1583" | 1583-05-11 | [[Datoteka:Secaatname 0179 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872602|Battle of Tulkarm]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | | [[Datoteka:Tulkarm-P02040.004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872638|Battle of Vaikal]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1465" | 1465-04-01 | | | |- | ''[[:d:Q4872696|Battle of Vromopigada]]'' | | ''[[:d:Q7109930|Ottoman invasion of Mani]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | data-sort-value="1770" | 1770 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872699|Battle of Vác]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1684" | 1684-06-27 | | | [[Datoteka:Bánlaky Battle of Vác 1684 (June 27).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872776|Battle of Yaunis Khan]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-10-28 | | | |- | ''[[:d:Q4872808|Battle of Zernest]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q830185|Mihály Teleki]]''<br/>''[[:d:Q85698|Heissler of Heitersheim]]''<br/>''[[:d:Q357151|Imre Thököly]]'' | data-sort-value="1690" | 1690-08-11<br/>1690-08-21 | | | |- | ''[[:d:Q4872903|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1655" | 1655-06-21 | | | |- | ''[[:d:Q4872923|Battle of the Gulf of Oman]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1554" | 1554-08-10 | data-sort-value="1554" | 1554-08-25 | [[Datoteka:Cannon of Suleyman founded by Mohammed ibn Hamza in 1530 1531 for a Turkish invasion of India taken in the capture of Aden in 1839 by Cap H Smith of HMS Volage with inscriptions.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872983|Battle of the Oinousses Islands]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1695" | 1695-02-09 | data-sort-value="1695" | 1695-02-19 | |- | ''[[:d:Q5036981|Capture of Baghdad (1638)]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1638" | 1638-11-15 | data-sort-value="1638" | 1638-12-25 | [[Datoteka:Verovering van Bagdad door de Turken, 1638, RP-P-1896-A-19368-1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5036982|Capture of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1534" | 1534-12 | | | [[Datoteka:Ottoman empire.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5036984|Capture of Baghdad (1624)]]'' | | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1624" | 1624-01-14 | | | |- | ''[[:d:Q5036987|Capture of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q12271072|Austro-Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1739" | 1739-07 | data-sort-value="1739" | 1739-09-18 | |- | ''[[:d:Q5036992|Capture of Cairo]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q5740166|Abbasid Caliphate of Cairo]]'' | | data-sort-value="1517" | 1517-01-27 | data-sort-value="1517" | 1517-01-30 | [[Datoteka:Rycaut1694bd1 0276 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037002|Capture of Damascus]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Njemačko Carstvo]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-26 | data-sort-value="1918" | 1918-10-01 | [[Datoteka:Damascus city square 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037032|Capture of Mahdia]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1550" | 1550-06-28 | data-sort-value="1550" | 1550-09-08 | [[Datoteka:Mahdia - 1535.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037040|Capture of Muscat]]'' | | ''[[:d:Q2935422|Ottoman campaign against Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-08 | | | [[Datoteka:Piris Reis expedition map-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5074256|Charge at Kaukab]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-30 | | | [[Datoteka:4th Light Horse Regiment at Kaukab (AWM B02923).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5245689|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]'' | data-sort-value="1534" | 1534-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q5383233|Epirus Revolt of 1854]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1854" | 1854 | | | |- | ''[[:d:Q5383234|Epirus Revolt of 1878]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878 | | | |- | ''[[:d:Q5452498|First Battle of Amman]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-03-27 | data-sort-value="1918" | 1918-03-31 | [[Datoteka:Amman citadel 1919 (AWM image B02706).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5638135|Hadži-Prodan's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q2092429|Serbian Revolution]]'' | | [[Srbi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1814" | 1814-09-27 | data-sort-value="1814" | 1814-12-30 | [[Datoteka:Nabijanje na kolac igumana Pajsija.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5682791|Hauran Druze Rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q163943|Druze]]'' | | data-sort-value="1909" | 1909-05 | data-sort-value="1910" | 1910-11-08 | [[Datoteka:Ottoman Syria.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5935848|Safavid capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1603" | 1603-09-26 | data-sort-value="1603" | 1603-10-21 | [[Datoteka:RecaptureOfTabrizByShahAbbas1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5959281|Siege of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1625" | 1625-11-13 | data-sort-value="1626" | 1626-07-03 | |- | ''[[:d:Q6037877|Yenibahçe Uprising]]'' | | ''[[:d:Q7109927|Ottoman Civil War of 1509–13]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Janjičari|Janičari]] | | data-sort-value="1512" | 1512-03-06 | data-sort-value="1512" | 1512-04-24 | |- | ''[[:d:Q6049704|Battle of Kırkdilim]]'' | | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q4834782|Beylik of Kadi Burhan al-Din]]'' | data-sort-value="1392" | 1392 | | | |- | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]''<br/>''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>''[[:d:Q200885|Yazidis]]'' | | data-sort-value="1830" | 1830 | data-sort-value="1838" | 1838 | |- | ''[[:d:Q6054041|Siege of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1582" | 1582 | | | |- | ''[[:d:Q6058324|1525 Janissary revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Janjičari|Janičari]] | data-sort-value="1525" | 1525-03 | | | |- | ''[[:d:Q6059644|Invasion of Gozo]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1551" | 1551-07-18 | data-sort-value="1551" | 1551-07-30 | [[Datoteka:Citadel in Victoria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6060342|Battle of the Jałomica River]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q897641|Kingdom of Hungary in the Middle Ages]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-09-02 | | | [[Datoteka:Ciochina2008c.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6065626|Battle of Turnadağ]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]'' | data-sort-value="1515" | 1515-06-12 | | | |- | ''[[:d:Q6079779|Ottoman–Persian War of 1732–1736]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1732" | 1732 | data-sort-value="1736" | 1736-10-17 | |- | ''[[:d:Q6081301|Battle of Tenedos (1698)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1698" | 1698-06-14 | | | |- | ''[[:d:Q6094583|Ottoman-Safavid War of 1548–1549]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1548" | 1548 | data-sort-value="1549" | 1549 | [[Datoteka:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6102278|Nakhchivan campaign]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1553" | 1553 | data-sort-value="1554" | 1554 | |- | ''[[:d:Q6104820|Battle of Kumkale]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-25 | | | [[Datoteka:Orographical map of the Dardanelles reduced from captured Turkish maps.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6105145|submarine operations in the Dardanelles campaign]]'' | | ''[[:d:Q2778755|naval operations in the Dardanelles Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1914" | 1914-12 | data-sort-value="1915" | 1915-12 | |- | ''[[:d:Q6389510|1620 Adra raid]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1620" | 1620-10-14 | | | |- | ''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1788" | 1788-02 | data-sort-value="1791" | 1791-08-04 | [[Datoteka:TurkischeHauptArmeeHochenleitterBGHistory.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6569289|Şahkulu Revolt]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | ''[[:d:Q60269|Qizilbash]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1511" | 1511-04-09 | data-sort-value="1511" | 1511-07-02 | |- | ''[[:d:Q7109929|Ottoman Empire–Persian Empire relations]]'' | | ''[[:d:Q3303039|Iran–Turkey relations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Perzija]] | | | | |- | ''[[:d:Q7109930|Ottoman invasion of Mani]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109932|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1807" | 1807 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109933|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1815" | 1815 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109948|Ottoman conquest of Habesh]]'' | | | | ''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Adalski sultanat]]<br/>''[[:d:Q65706111|Ga'ewa]]'' | | data-sort-value="1557" | 1557 | data-sort-value="1589" | 1589 | |- | ''[[:d:Q7396810|Sack of Mahón]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q204920|Crown of Aragon]]'' | data-sort-value="1535" | 1535-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q7443068|Second Battle of Amman]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | | | [[Datoteka:Amman citadel 1919 (AWM image B02706).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7483226|Siege of Pécs]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1686" | 1686-10-14 | data-sort-value="1686" | 1686-10-22 | |- | ''[[:d:Q7509869|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1690" | 1690-10-02 | data-sort-value="1690" | 1690-10-08 | |- | ''[[:d:Q7509870|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1789" | 1789-09-15 | data-sort-value="1789" | 1789-10-08 | [[Datoteka:Belagerung Belgrad 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510401|Siege of Shkodra]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q178085|Principality of Zeta]]'' | | data-sort-value="1474" | 1474-04 | data-sort-value="1474" | 1474-08-08 | [[Datoteka:87. Antonio Loredano che agli affamati abitanti di Scutari offre le sue carni in cibo, perche si difendino, Luglio 1474.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510403|Siege of Shkodra]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q178085|Principality of Zeta]]'' | | data-sort-value="1478" | 1478-05 | data-sort-value="1479" | 1479-04-25 | [[Datoteka:"I Turchi respinti da Scutari" Gatteri's Etching of the Siege of Shkodra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510502|Siege of Van]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1548" | 1548-08-25 | | | [[Datoteka:The Rock and Walled City of Van (1893).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510534|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | [[Atina]]<br/>''[[:d:Q758056|Attica Region]]'' | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-04-25 | data-sort-value="1821" | 1821-04-25 | data-sort-value="1822" | 1822-06-09 | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 10 First battle of Athens.jpg|center|128px]] |- | [[Ajnalikavački sporazum]] | sporazum između Osmanlijskog Carstva i Ruske Imperije 1779. | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1779" | 1779-03-21 | | | |- | ''[[:d:Q7959771|Wahhabi sack of Karbala]]'' | | ''[[:d:Q135911401|Wahhabi raids on Najaf]]'' | | ''[[:d:Q146871|First Saudi State]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-21 | | | |- | ''[[:d:Q8140679|Lala Mustafa Pasha's Caucasian campaign]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]''<br/>''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1578" | 1578 | | | |- | ''[[:d:Q8243603|Battle of Doboj]]'' | | [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine]] | | [[Austro-Ugarska]]<br/>[[Bosanski vilajet|Vilajet Bosna]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-04 | data-sort-value="1878" | 1878-09-04 | data-sort-value="1878" | 1878-09-06 | [[Datoteka:Bosnien-Herzegowina BV043430379.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9172327|Battle of Andros (1696)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]] | data-sort-value="1696" | 1696-08-22 | | | |- | ''[[:d:Q9172350|Action of 29 September 1662]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1662" | 1662-09-29 | | | |- | ''[[:d:Q9172702|Adana campaign]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485-02-09 | data-sort-value="1485" | 1485-03-15 | |- | ''[[:d:Q9172717|Battle of El Lahun]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-10-08 | | | |- | ''[[:d:Q9173120|Battle of Krasnobród]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1672" | 1672-10-05 | data-sort-value="1672" | 1672-10-06 | [[Datoteka:PL Czambuly.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9173336|Battle of Niemirów]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1672" | 1672-10-07 | data-sort-value="1672" | 1672-10-08 | [[Datoteka:PL Czambuly.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9173377|Naval actions at the siege of Ochakov]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1788" | 1788 | | | [[Datoteka:Морское сражение под Очаковым 1788.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9296060|Battle of Martynów]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1699" | 1699-02-21 | | | |- | ''[[:d:Q9366875|Siege of Trebizond in 1461]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Mehmed II]]<br/>[[Adni Mahmud-paša Anđelović]]<br/>''[[:d:Q503069|David II of Trebizond]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1460" | 1460-09-14 | data-sort-value="1461" | 1461-08-15 | [[Datoteka:Medieval Trebizond 2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9377322|Polish-Ottoman War of 1485–1503]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1649871|Kingdom of Poland]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>''[[:d:Q156020|State of the Teutonic Order]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485 | data-sort-value="1503" | 1503 | [[Datoteka:Sypniewski Feliks - Zasadzka, 1856.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q6608722|Mehmed II's campaigns]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1442" | 1442 | data-sort-value="1476" | 1476 | |- | ''[[:d:Q11338625|ボスポラス砲撃 (1915年3月)]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-03 | | | |- | ''[[:d:Q11338626|ボスポラス砲撃 (1915年4月)]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-04 | | | |- | ''[[:d:Q11688191|Battle of Komarno]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q11688235|Battle of Cornul lui Sas]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1612" | 1612-07-09 | | | |- | ''[[:d:Q11794844|Siege of Bar]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1674" | 1674-11-09 | data-sort-value="1674" | 1674-11-12 | |- | ''[[:d:Q11794876|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | | data-sort-value="1716" | 1716-07-08 | data-sort-value="1716" | 1716-08-21 | [[Datoteka:1716. Plan de Corfou.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11794886|Siege of Lviv]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | | |- | ''[[:d:Q11947736|Sack of Cullera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1550" | 1550-05-25 | | | |- | ''[[:d:Q11947737|Sack of Gibraltar]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1540" | 1540-10-01 | | | |- | ''[[:d:Q12082701|Battle of Kaffa]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2418795|Zaporizhian Sich]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | data-sort-value="1616" | 1616-07-22 | | | [[Datoteka:Ukrainian cossacks conquer Feodosia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12082738|Battle of Lake Kahul]]'' | | ''[[:d:Q119442820|Ottoman expedition to Moldavia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | data-sort-value="1574" | 1574-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q12145846|Northern War in Ukraine]]'' | | ''[[:d:Q846708|Pruth River Campaign]]'' | | [[Rusko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q215443|Swedish Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1708" | 1708 | data-sort-value="1713" | 1713 | [[Datoteka:Karl XII and Ivan Mazepa after The Poltava Battle by Gustaf Cederström.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12251145|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1573" | 1573 | | | |- | ''[[:d:Q12273299|Battle of Merhamli]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q12277460|1878 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1878" | 1878-02-19 | data-sort-value="1878" | 1878-07-13 | [[Datoteka:West Macedonia flag 1878.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297894|Battle of Hill 60 (Gallipoli)]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | data-sort-value="1915" | 1915-08-29 | |- | ''[[:d:Q12299018|Armistice of Çatalca]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12303057|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1645" | 1645-06-27 | data-sort-value="1645" | 1645-08-22 | |- | ''[[:d:Q12723161|Battle of Giurgiu (1595)]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]'' | | data-sort-value="1595" | 1595-10-27 | data-sort-value="1595" | 1595-10-30 | [[Datoteka:Batalia de la Giurgiu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12747919|Battle of Ljubić]]'' | | ''[[:d:Q243585|Second Serbian Uprising]]'' | [[Moravički upravni okrug]] | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1815" | 1815-05-08 | | | [[Datoteka:Tanasko Rajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12756563|Siege of Belgrade]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | ''[[:d:Q16086793|Revolutionary Serbia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1806" | 1806-12-12 | data-sort-value="1806" | 1806-12-26 | [[Datoteka:Siege of Belgrade (30 Nov. 1806).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12756567|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q124707304|Hungarian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1440" | 1440-04 | data-sort-value="1440" | 1440-10 | |- | ''[[:d:Q12763257|Battle of Sečany]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1562" | 1562-04-05 | | | |- | ''[[:d:Q12804518|Battle of Rudolfswerth]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q689885|Inner Austria]]'' | data-sort-value="1429" | 1429 | | | |- | ''[[:d:Q12809191|Dersim Uprisings]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3675381|Dersim tribes]]'' | | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1938" | 1938-09-01 | |- | ''[[:d:Q12810411|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1537" | 1537-08 | data-sort-value="1537" | 1537-09 | [[Datoteka:Corfu map 16th century.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12846172|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q577668|Khanate of Bukhara]]'' | | data-sort-value="1616" | 1616-08 | data-sort-value="1618" | 1618-09-26 | |- | ''[[:d:Q12864139|Battle of Enguri]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-06 | | | |- | ''[[:d:Q12866500|Battle of Maltakva]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q1760473|Principality of Abkhazia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1809" | 1809-11-02 | | | |- | ''[[:d:Q12867260|Battle of Mukhrani]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]'' | data-sort-value="1582" | 1582 | | | |- | ''[[:d:Q12867506|Battle of Nakhiduri]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1599" | 1599 | | | |- | ''[[:d:Q12867550|Battle of Nigoiti]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1854" | 1854-05-20 | data-sort-value="1854" | 1854-05-27 | |- | ''[[:d:Q12868475|Battle of Rukh]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1760473|Principality of Abkhazia]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q106974|Ossetians]]''<br/>''[[:d:Q15763|Čerkezi]]''<br/>[[Balkari]] | data-sort-value="1779" | 1779 | | | |- | ''[[:d:Q12869909|Serdar Ferhad Pasha's Georgian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]'' | | data-sort-value="1583" | 1583-07-14 | data-sort-value="1588" | 1588 | |- | ''[[:d:Q12870082|Battle of Karagak]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1543" | 1543 | | | |- | ''[[:d:Q12877110|Epirus revolt of 1611]]'' | | | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1611" | 1611-09-10 | data-sort-value="1611" | 1611-09-11 | |- | ''[[:d:Q12880430|Battle of the Trench]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-10 | | | |- | ''[[:d:Q12880453|Battle of Agios Vlasios]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1823" | 1823-01-15 | | | |- | ''[[:d:Q12880485|Battle of Livadeia]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-19 | | | |- | ''[[:d:Q12881604|Battle of Andros]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]'' | data-sort-value="1790" | 1790-05-18 | | | [[Datoteka:Katsonis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12883576|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1826" | 1826-08-03 | data-sort-value="1827" | 1827-05-25 | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 19 Poliorkia ton Athinon.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1500" | 15th century | data-sort-value="1912" | 1912-08 | |- | ''[[:d:Q13041166|Albanian revolt of 1432–1436]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1432" | 1432 | data-sort-value="1436" | 1436 | [[Datoteka:Map of the military activities during the Albanian Revolt of 1432-1436.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13377390|Patrona Halil revolt]]'' | | ''[[:d:Q1343901|Tulip period]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2305326|Patrona Halil]]'' | | data-sort-value="1730" | 1730-09-28 | data-sort-value="1730" | 1730-10-01 | [[Datoteka:Jean-Baptiste van Mour 003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13565998|Battle of Sharon]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | |- | ''[[:d:Q13628984|Battle of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-03-22 | data-sort-value="1821" | 1821-03-23 | [[Datoteka:Petrompeis by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14905833|Battle of Farsala]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-23 | | | [[Datoteka:Battle of Farsala battle by Roilos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | ''[[:d:Q109392671|Abaza rebellions]]'' | | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1622" | 1622 | data-sort-value="1628" | 1628-09-18 | |- | ''[[:d:Q15197370|Battle of Nazareth]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-20 | data-sort-value="1918" | 1918-09-21 | [[Datoteka:Cavalry watering at Mary's Well in Nazareth 1918 (AWM image B00273).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15542964|Italian War of 1542–46 Un penesote]]'' | | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q648046|United Duchies of Jülich-Cleves-Berg]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q600093|Habsburg Spain]]''<br/>''[[:d:Q179876|Kraljevina Engleska]]'' | | data-sort-value="1542" | 1542 | data-sort-value="1546" | 1546 | [[Datoteka:Siege of Nice (1543).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15549859|Battle of Sidi Bilal]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-20 | | | |- | ''[[:d:Q15561557|Battle of Zanzur]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-20 | | | |- | ''[[:d:Q15908732|Battle of the Choloki]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1854" | 1854-06-04 | | | [[Datoteka:Battle of the Choloki 1854 (plan).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16146533|Action of 1570]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1570" | 1570-07-15 | | | |- | ''[[:d:Q16329401|Siege of Salona]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-03-28 | data-sort-value="1821" | 1821-04-10 | [[Datoteka:Dupre-Salona-1821.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16330219|Battle of Patras (1822)]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-20 | | | [[Datoteka:Αλταμούρας, Ιωάννης - Η Ναυμαχία Ρίου-Αντιρρίου, 1874.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16331864|Battle of Kompoti]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-06-10 | | | [[Datoteka:Péta-Comboti Raybaud.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16331901|Battle of Splantza]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-04 | | | |- | ''[[:d:Q16331940|Battle of Voukolies]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q16367386|Siege of Gori]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1598" | 1598 | data-sort-value="1599" | 1599 | |- | ''[[:d:Q16369358|Battle of Zedavela]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]'' | data-sort-value="1724" | 1724-09-26 | | | |- | ''[[:d:Q16378275|Battle of Chkheri]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | ''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q282475|Kingdom of Kartli-Kakheti]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1774" | 1774-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q16379231|Battle of Khatisopeli]]'' | | ''[[:d:Q12869909|Serdar Ferhad Pasha's Georgian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | | |- | ''[[:d:Q16487664|Battle of Ain Zara]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-04 | | | [[Datoteka:Cartolina Giovanni Pastorelli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16495540|Battle of Sasowym Rogiem]]'' | | ''[[:d:Q74302|Polish–Ottoman War of 1633–34]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2576045|Little Tartary]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-07-04 | | | |- | ''[[:d:Q16583508|Battle of Misrata]]'' | | ''[[:d:Q140629085|Italian invasion of Tripolitania]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-07-09 | | | [[Datoteka:Artillery Advance on Misurata (1912).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16683523|Siege of Theodoro]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q874954|Principality of Theodoro]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1475" | 1475-05 | data-sort-value="1475" | 1475-10 | |- | ''[[:d:Q16737770|1896–1897 Macedonian Rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1896" | 1896-07 | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | |- | ''[[:d:Q16822556|Battle for No.3 Post]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]]<br/>[[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1915" | 1915-05-28 | data-sort-value="1915" | 1915-05-30 | [[Datoteka:Old No.3 Post Gallipoli.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16834835|Battle of Bir el Abd]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-08-09 | | | [[Datoteka:Australian Light Horse 1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16841208|Battle of Hareira and Sheria]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-06 | data-sort-value="1917" | 1917-11-07 | [[Datoteka:Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16931442|Siege of Negroponte]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1688" | 1688-07-13 | data-sort-value="1688" | 1688-10-21 | |- | ''[[:d:Q16934180|Battle of Tel el Khuweilfe]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="1917" | 1917-11-06 | [[Datoteka:AWMB2627KhuwilfeGuns.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16964601|Bombardment of Chios]]'' | | ''[[:d:Q104834925|French–Tripolitania War]]'' | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3934817|Tripoli eyalet]]'' | data-sort-value="1681" | 1681-07-23 | | | [[Datoteka:Bombardement de l'île de Chio et des barbaresques par l'escadre de Duquesne en 1681.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17014851|Raid on Żejtun]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1614" | 1614-07-06 | data-sort-value="1614" | 1614-07-07 | [[Datoteka:Facade of Chapel of St Gregory, Zejtun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17156269|1854 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1854" | 1854-04 | data-sort-value="1854" | 1854-06 | |- | ''[[:d:Q17515442|Battle of Brest]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1592" | 1592-07-19 | | | [[Datoteka:Nadgrobna ploča bana Tome Bakača Erdödyja ZG Katedrala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17515519|Battle of Slunj]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1584" | 1584-10-26 | | | |- | ''[[:d:Q18162511|Battle of Yeghevārd]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1735" | 1735-06-19 | | | [[Datoteka:Battle of Yaghevard.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18162521|Siege of Ganja]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1734" | 1734-11-03 | data-sort-value="1735" | 1735-07-09 | |- | ''[[:d:Q18162704|Battle of Samarra]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1733" | 1733-07-19 | | | [[Datoteka:Samarra 005464.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18162714|Battle of Una]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1483" | 1483-10-29 | data-sort-value="1483" | 1483-10-30 | |- | ''[[:d:Q18210470|Tahmasp's campaign of 1731]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1731" | 1731 | | | [[Datoteka:Kermanshah-London illustrated news 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18210700|Western Persia campaign of 1730]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1730" | 1730-03 | data-sort-value="1730" | 1730-08 | [[Datoteka:KermanshahNature1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18356954|Battle of Kars]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1745" | 1745-08-09 | data-sort-value="1745" | 1745-08-19 | [[Datoteka:Kars 1745.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18358461|Siege of Baghdad (1733)]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1733" | 1733-02 | data-sort-value="1733" | 1733-07 | [[Datoteka:1733 Siege of Baghdad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18385359|Battle of Urmia]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1605" | 1605-09-09 | | | [[Datoteka:Battle of Urumiyeh 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18408564|1783 Russian annexation of Crimea]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1783" | 1783-04-08 | | | [[Datoteka:Русский военный лагерь в Крыму. 1783.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q874954|Principality of Theodoro]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1454" | 1454 | data-sort-value="1475" | 1475 | |- | ''[[:d:Q18639123|Battle of Zlatica]]'' | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1443" | 1443-12-12 | | | [[Datoteka:Sredna gora by Elena Tchotchkova.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18639721|Serb uprising of 1596–1597]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Srbi]] | | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1597" | 1597 | [[Datoteka:Stevan Aleksić, Spaljivanje Moštiju Svetog Save, (1912).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18712737|Albanian revolt of 1845]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1845" | 1845-05 | data-sort-value="1845" | 1845-07-06 | |- | ''[[:d:Q19610920|Siege of Jeddah]]'' | | ''[[:d:Q4373383|Mamluk–Portuguese conflicts]]''<br/>''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1517" | 1517-04-12 | | | [[Datoteka:Portuguese attack on Jiddah 1517.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19692984|Battle of Paniowce]]'' | | ''[[:d:Q74302|Polish–Ottoman War of 1633–34]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2576045|Little Tartary]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-10-22 | | | |- | ''[[:d:Q19873108|Battle of Girolata]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1540" | 1540-06-15 | | | |- | ''[[:d:Q19895302|Himara Revolt]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]''<br/>''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1596" | 1596-07 | data-sort-value="1596" | 1596-08 | |- | ''[[:d:Q20423796|Battle of Tafilah]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ujedinjeno Kraljevstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | data-sort-value="2018" | 2018-01 | | | |- | ''[[:d:Q20423860|Battle of Konya]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1559" | 1559-05-30 | data-sort-value="1559" | 1559-05-31 | |- | ''[[:d:Q20434929|Battle of Brest]]'' | | ''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]'' | data-sort-value="1596" | 1596-09-19 | | | |- | ''[[:d:Q20471976|Battle of Sufian]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1603" | 1603-09-28 | | | |- | ''[[:d:Q20472322|Ottoman expedition to Tabriz (1620)]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1610" | 1610 | | | |- | ''[[:d:Q20473264|Siege of Ganja]]'' | | | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1606" | 1606-04 | data-sort-value="1606" | 1606-07-05 | [[Datoteka:Ganja fortress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20473898|Canbolatoğlu Uprising]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20473894|Canbolatoğlu Ali Pasha]]'' | | data-sort-value="1605" | 1605 | data-sort-value="1607" | 1607 | |- | ''[[:d:Q20474839|Battle of Pol-e Shikeste]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1618" | 1618-08-25 | | | |- | ''[[:d:Q20475021|Siege of Yerevan]]'' | | | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1603" | 1603-09-26 | data-sort-value="1603" | 1603-10-21 | [[Datoteka:05 Chardin Yerevan1672.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20475025|Siege of Erivan]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1616" | 1616-09-11 | data-sort-value="1616" | 1616-11-05 | [[Datoteka:05 Chardin Yerevan1672.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20477215|Siege of Shamakhi]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1607" | 1607-01-09 | data-sort-value="1607" | 1607-06-26 | [[Datoteka:Schamachia1734.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20526219|Battle of Marina]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1657" | 1657-06 | | | |- | ''[[:d:Q20526599|Battle of Perast]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1654" | 1654-05-15 | | | [[Datoteka:Perast on Venetian engraving.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20526633|Battle of Slunj]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]'' | data-sort-value="1649" | 1649 | | | |- | ''[[:d:Q20552017|Battle of Lesbos]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1912" | 1912-11-21 | data-sort-value="1912" | 1912-12-21 | |- | ''[[:d:Q20567396|Battle at Lokvata and Vinyari]]'' | | | | ''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-31 | | | |- | ''[[:d:Q20571055|Battle of Ateni]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]'' | data-sort-value="1724" | 1724-09-15 | | | |- | ''[[:d:Q20627484|Ottoman conquest of Lesbos]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q1495853|Gattilusio]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1462" | 1462-09-01 | data-sort-value="1462" | 1462-09-15 | [[Datoteka:Fortress of Mytilini, Lesvos 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20988268|1757 Hajj caravan raid]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q180688|Bedoui]]'' | | data-sort-value="1757" | 1757-09 | data-sort-value="1757" | 1757-10 | |- | ''[[:d:Q20988614|Battle of Lake Huleh]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>''[[:d:Q104834612|El Assaad Family]]'' | data-sort-value="1771" | 1771-09-02 | | | |- | ''[[:d:Q20995527|Ottoman expeditions to Morocco]]'' | | ''[[:d:Q19952188|Moroccan-Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q1136188|Saadi dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q970799|Wattasid dynasty]]''<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>''[[:d:Q16671030|Principality of Debdou]]'' | | data-sort-value="1554" | 1554-01 | data-sort-value="1576" | 1576-03 | |- | ''[[:d:Q21655457|Ottoman-Habsburg War]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1529" | 1529 | data-sort-value="1533" | 1533 | |- | ''[[:d:Q22690031|Battle of the Excavations]]'' | | | | ''[[:d:Q1656908|Emirate of Asir]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-08 | | | |- | ''[[:d:Q22690041|Battle of Daraa]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-27 | | | |- | ''[[:d:Q22947383|Naqib al-Ashraf Revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q79106002|Jerusalemites]]'' | | data-sort-value="1703" | 1703-05 | data-sort-value="1705" | 1705-10 | |- | ''[[:d:Q22947522|Battle of Mosul]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1745" | 1745-08 | | | [[Datoteka:Mosul Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947760|Siege of Mosul]]'' | spisak na Wikimediji | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63149558|Afsharid Iran]]''<br/>''[[:d:Q6745731|Mamluk rule in Iraq]]''<br/>''[[:d:Q200885|Yazidis]]'' | | data-sort-value="1743" | 1743-09-13 | data-sort-value="1743" | 1743-10-20 | |- | ''[[:d:Q23041470|Sack of Badalona]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1564" | 1564-06-25 | | | |- | ''[[:d:Q25207749|Battle of Derna]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-03 | | | |- | ''[[:d:Q25416495|Action of 6 July 1697]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1697" | 1697-07-06 | | | |- | ''[[:d:Q25477810|Varvar Ali Pasha's Revolt]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q11955109|Warwari Ali Paixà]]'' | | data-sort-value="1647" | 1647 | data-sort-value="1648" | 1648 | |- | ''[[:d:Q25570271|Battle of Mashkullorë]]'' | | ''[[:d:Q1290138|Albanian National Awakening]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1908" | 1908-03-19 | | | |- | ''[[:d:Q25633270|Battle of El Salheya]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-08-11 | | | |- | ''[[:d:Q26709211|Karposh's Rebellion]]'' | | | | [[Makedonci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1689" | 1689-10 | data-sort-value="1689" | 1689-12 | |- | ''[[:d:Q26799687|Austro-Turkish War of 1716–1718]]'' | | ''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1716" | 1716-01 | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | [[Datoteka:Eugene of Savoy during the Battle of Belgrade 1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27627693|Battle of Acre]]'' | | ''[[:d:Q325127|Oriental Crisis of 1840]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1840" | 1840-11-03 | | | |- | ''[[:d:Q27673363|Siege of Buda]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1603" | 1603-09-20 | data-sort-value="1603" | 1603-11-20 | [[Datoteka:Buda ostroma 1603 Borghese Levéltár.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27832144|Siege of Buda]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1598" | 1598 | data-sort-value="1598" | 1598-10-05 | data-sort-value="1598" | 1598-11-02 | |- | ''[[:d:Q28169752|Safavid campaign]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1554" | 1554-06 | data-sort-value="1555" | 1555-05-29 | [[Datoteka:Sueleymanname nahcevan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28497093|Raid of the Balearic islands (1553)]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1553" | 1553-06 | | | |- | ''[[:d:Q28722719|Siege of Győr]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1598" | 1598<br/>1598-03-28 | | | [[Datoteka:GermanBattleMapOttomanWars1598&1602.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29075499|Siege of Santa Maura]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-07-21 | data-sort-value="1684" | 1684-08-06 | [[Datoteka:Piazza di Sta Maura - Peeters Jacob - 1686.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30303169|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30600045|Battle of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1416" | 1416-05-29 | | | [[Datoteka:Dardanelles map2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30602197|Thessaly Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1600" | 1600 | data-sort-value="1601" | 1601 | |- | ''[[:d:Q30742449|Battle of Chelif]]'' | | ''[[:d:Q106959443|Maghrebi War]]'' | | ''[[:d:Q12183875|Sharifian Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1701" | 1701-04-28 | | | |- | ''[[:d:Q30970122|Межова комісія 1705]]'' | | | | [[Rusko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1705" | 1705-10-22 | | | |- | ''[[:d:Q31070845|Siege of Yerevan]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1635" | 1635-07-28 | data-sort-value="1635" | 1635-08-08 | |- | ''[[:d:Q31190025|Battle of Kurijan]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1731" | 1731-09-16 | | | |- | ''[[:d:Q31190499|Siege of Amasra]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1460" | 1460-10-16 | data-sort-value="1460" | 1460-10-17 | |- | ''[[:d:Q31193302|Siege of Tenedos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1657" | 1657-08-25 | data-sort-value="1657" | 1657-08-31 | |- | ''[[:d:Q31193305|Siege of Lemnos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1657" | 1657-09-10 | data-sort-value="1657" | 1657-11-12 | |- | ''[[:d:Q31199061|Bitka na Plješevici 1520.]]'' | | | | [[Hrvatska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1520" | 1520-05-20 | | | |- | ''[[:d:Q41864284|Cossack raid on Istanbul (1615)]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1615" | 1615 | | | [[Datoteka:12 - Konstantinopel; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42046548|Cossack raid on Istanbul (1620)]]'' | | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1620" | 1620 | | | |- | ''[[:d:Q42278998|Cossack raids on Istanbul]]'' | | | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1624" | 1624-07-09 | data-sort-value="1624" | 1624-08-20 | |- | ''[[:d:Q42355159|Battle of Smârdan]]'' | | ''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]''<br/>''[[:d:Q12289079|Siege of Vidin]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q958291|United Principalities of Moldavia and Wallachia]]'' | data-sort-value="1878" | 1878-01-24 | | | [[Datoteka:Nicolae Grigorescu - Atacul de la Smardan - Muzeul National de Arta al Romaniei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42868725|First Yemeni Rebellion of 1890–1892]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6932848|Muhammad bin Yahya Hamid ad-Din]]'' | | data-sort-value="1890" | 1890-04 | data-sort-value="1892" | 1892-09 | |- | ''[[:d:Q49000215|Battle of Klis]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | ''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1596" | 1596-04-06 | data-sort-value="1596" | 1596-05-30 | [[Datoteka:Klis 0807 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52256876|Siege of Tata (1593)]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593 | | | |- | ''[[:d:Q52256924|Battle of Székesfehérvár]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593-11-04 | | | |- | ''[[:d:Q52257000|Battle of Romhány]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593 | | | |- | ''[[:d:Q52257096|Siege of Győr]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1594" | 1594 | data-sort-value="1594" | 1594-07-31 | data-sort-value="1594" | 1594-09-27 | [[Datoteka:Gyort feladjak az olaszok es nemetek a torokoknek.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52258033|Siege of Esztergom]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1595" | 1595-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q52259637|Siege of Tata]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1597" | 1597 | | | |- | ''[[:d:Q52260540|Siege of Székesfehérvár]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1602" | 1602-08-12 | data-sort-value="1602" | 1602-08-29 | [[Datoteka:Siege of Stulweissenburg (Székesfehérvár), 1602.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52448811|Ottoman-Portuguese Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | |- | ''[[:d:Q52482375|Battle of Pente Pigadia]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-09-15 | data-sort-value="1821" | 1821-09-17 | |- | ''[[:d:Q52775547|Battle of the Seesaw]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1825" | 1825-06-05 | data-sort-value="1825" | 1825-06-07 | |- | ''[[:d:Q53004507|Battle of Kassandra]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-10-30 | | | |- | ''[[:d:Q53617858|Burning of the Ottoman flagship off Chios]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-06-18 | | | [[Datoteka:The burning of the Turkish flagship by Kanaris.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q53713039|Battle of Vargiades]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-07-14 | | | |- | ''[[:d:Q53791833|Russian occupations of Beirut]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1772" | 1772-06-18 | data-sort-value="1772" | 1772-07 | data-sort-value="1774" | 1774-07-21 | [[Datoteka:Egypt and Syria 1768 to 1774 map en.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54352953|Μάχη των Τριών Πύργων]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1827" | 1827-02-20 | | | |- | ''[[:d:Q54353011|Battle of Meimetaga]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1826" | 1826-07-18 | | | |- | ''[[:d:Q54590126|Battle of Turkochori]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1826" | 1826-12-05 | | | |- | ''[[:d:Q54932345|Blockade of Shumen]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1810" | 1810-06-13 | data-sort-value="1810" | 1810-07-02 | |- | ''[[:d:Q55235075|Battle of Seltsou]]'' | | | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1804" | 1804-04 | | | |- | ''[[:d:Q55605053|Battle of the Strait of Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1553" | 1553-08 | | | [[Datoteka:Lisuarte de Abreu-Hormuz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55627995|Ottoman invasion of Guria]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1547" | 1547 | | | |- | ''[[:d:Q55627998|Ottoman invasion of Western Georgia]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1703" | 1703 | | | |- | ''[[:d:Q55699232|Battle of Vorontsovka]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q245160|Democratic Republic of Georgia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q55703076|Battle of Malatya]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1473" | 1473-08-01 | | | |- | ''[[:d:Q56338315|Battle of Kalush]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-14 | | | |- | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | | | ''[[:d:Q2418795|Zaporizhian Sich]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1700" | 17th century | data-sort-value="1679" | 1679 | |- | ''[[:d:Q56358379|Battle of Shmankivtsi]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1624" | 1624-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q56366120|Нісські конвенції 1739—1742]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | |- | ''[[:d:Q56389812|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1787" | 1787-12-02 | data-sort-value="1788" | 1788-01-18 | |- | ''[[:d:Q58895491|1867 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1866" | 1866 | data-sort-value="1867" | 1867 | |- | ''[[:d:Q60315800|Siege of Thessalonica]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1383" | 1383<br/>1383-10 | data-sort-value="1387" | 1387<br/>1387-04-09 | |- | ''[[:d:Q61071595|Siege of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1628" | 1628-09-05 | data-sort-value="1628" | 1628-09-22 | |- | ''[[:d:Q61073676|Battle of Kıreli]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]'' | data-sort-value="1472" | 1472-08-19 | | | |- | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q204920|Crown of Aragon]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1443" | 1443-11 | data-sort-value="1468" | 1468-01-17 | [[Datoteka:Skanderbeg turning away from the Turcs - Kronika tho iesth Historya swiata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61355138|Mašići Rebellion]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Srbi]] | data-sort-value="1806" | 1806 | | | |- | ''[[:d:Q61675345|Battle of Velestino]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1897" | 1897-04-27 | data-sort-value="1897" | 1897-05-06 | [[Datoteka:Velestino1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65050516|Ottoman Empire–United States relations]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sjedinjene Američke Države]] | | | | |- | ''[[:d:Q65128763|Battle of Gradac]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1666" | 1666-09-15 | | | |- | ''[[:d:Q65279419|Trebizond question]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>[[Trapezuntsko Carstvo]] | data-sort-value="1461" | 1461 | | | |- | ''[[:d:Q65557886|Battle of Koyun Gecidi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-09-09 | | | [[Datoteka:Secaatname 0023 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65589564|Laz Rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q208551|Laz people]]'' | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1832" | 1832 | data-sort-value="1834" | 1834 | [[Datoteka:Trabzon Province.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q67912161|Battle of Kerh]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-04 | | | |- | ''[[:d:Q77458574|Ottoman Invasion of Persia]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]'' | data-sort-value="1907" | 1907-08-06 | data-sort-value="1906" | 1906-08 | data-sort-value="1906" | 1906-09 | |- | ''[[:d:Q83228992|Battle of Smoli]]'' | | ''[[:d:Q2454446|Macedonian question]]'' | | ''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-01 | | | |- | ''[[:d:Q83363662|Освобождение на Бяла]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q84026604|Liberation of Thessaloniki]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-27 | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | [[Datoteka:Internationale geschiedenis, Eerste Balkanoorlog, SFA022816365.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84200083|Sack of Cadaqués and Palamós]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1543" | 1543-10-05 | data-sort-value="1543" | 1543-10 | |- | ''[[:d:Q85740526|Albanian–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]'' | | data-sort-value="1449" | 1449-05-14 | data-sort-value="1479" | 1479-04-25 | [[Datoteka:Albanianottomanwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85775124|Kurdish rebellions during World War I]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1914" | 1914-08 | data-sort-value="1918" | 1918-10 | |- | ''[[:d:Q85791385|Ottoman reconquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1715" | 1715-06 | data-sort-value="1715" | 1715-09 | |- | ''[[:d:Q85801095|Siege of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q85791385|Ottoman reconquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1715" | 1715-07-12 | data-sort-value="1715" | 1715-07-20 | [[Datoteka:Palamidi fortress (Nafplio, Greece).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85850270|Bitlis uprising]]'' | | | | [[Kurdi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1907" | 1907-06-22 | data-sort-value="1907" | 1907-07-30 | |- | ''[[:d:Q85850271|Bitlis uprising]]'' | | | | [[Kurdi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-03 | data-sort-value="1914" | 1914-04-04 | |- | ''[[:d:Q85968680|Siege of Bayburt]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-10-17 | | | [[Datoteka:Bayburt kalesi.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85968980|Capture of Bizerte]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1557" | 1557 | | | |- | ''[[:d:Q85969802|battles for Diyarbakır]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]''<br/>''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1515" | 1515-09-10 | |- | ''[[:d:Q85970195|Capture of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-13 | | | |- | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1517" | 1517 | |- | ''[[:d:Q85970703|Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-12-21 | | | |- | ''[[:d:Q85971266|Siege of Harput]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1516" | 1516-03-23 | data-sort-value="1516" | 1516-03-26 | [[Datoteka:Elazıg-Harput kalesi-acizane-crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85972050|Siege of Kemah]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1515" | 1515-05-19 | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1515" | 1515-05-19 | [[Datoteka:Kemah Kuşatması.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85972229|Battle of Koçhisar]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-05 | | | [[Datoteka:Battle of Koçhisar against the Safavids (May 1516). Folio 170 miniature. Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85972843|Siege of Mardin]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516 | data-sort-value="1516" | 1516-06 | data-sort-value="1517" | 1517-01 | |- | ''[[:d:Q85973820|Battle of Ovacık]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1515" | 1515 | | | |- | ''[[:d:Q85974931|Battle of Sinjar]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516 | | | |- | ''[[:d:Q85976551|Battle of Yenişehir]]'' | | ''[[:d:Q7109927|Ottoman Civil War of 1509–13]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1513" | 1513-04-24 | | | |- | ''[[:d:Q85985584|Battle of Meghri]]'' | | ''[[:d:Q16399387|Syunik rebellion]]'' | | [[Armeni]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1725" | 1725-03 | | | |- | ''[[:d:Q87906540|1913 Euphrates rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q26846367|al-Fatla]]''<br/>''[[:d:Q87905959|Mudbir al-Far'un]]'' | | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1913" | 1913 | |- | ''[[:d:Q97188229|Defence of Iwardo]]'' | | ''[[:d:Q852236|Sayfo]]'' | | ''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-07 | | | [[Datoteka:Mor Hadbschabo Church in Iwardo (Gülgöze).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97198141|Sack of Pineda de Mar]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1545" | 1545-08-01 | | | |- | ''[[:d:Q97233213|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1437" | 1437 | data-sort-value="1444" | 1444 | |- | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | | data-sort-value="1421" | 1421 | data-sort-value="1424" | 1424 | |- | ''[[:d:Q97360640|Battle of Nachishkrevi]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1784" | 1784-03-09 | | | |- | ''[[:d:Q97360679|Battle of Choloki]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | ''[[:d:Q2630860|Transcaucasian Commissariat]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-04-08 | | | [[Datoteka:Battle of Choloki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97648660|Siege of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1630" | 1630-10-06 | data-sort-value="1630" | 1630-11-14 | |- | ''[[:d:Q97648727|Siege of Nicosia]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1570" | 1570-07-27 | data-sort-value="1570" | 1570-09-09 | |- | ''[[:d:Q97648778|Siege of Lepanto]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1499" | 1499-07 | data-sort-value="1499" | 1499-08-26 | [[Datoteka:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97945413|Battle of Zadvarje]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q97945409|Babići]]'' | data-sort-value="1646" | 1646-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q97945483|1571 Ottoman attack on Brač]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1571" | 1571 | | | |- | ''[[:d:Q98104352|Battle of Jazłowiec]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-08-23 | data-sort-value="1684" | 1684-08-24 | |- | ''[[:d:Q98383169|Ottoman raids into the Despotate of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | | data-sort-value="1395" | 1395 | data-sort-value="1397" | 1397 | |- | ''[[:d:Q98768726|Ottoman expedition against the Druze]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q163943|Druze]]'' | data-sort-value="1585" | 1585 | | | |- | ''[[:d:Q104852948|Anti-Ottoman revolts of 1565–1572]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]''<br/>''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1565" | 1565 | data-sort-value="1572" | 1572 | |- | ''[[:d:Q104863365|Defense of Azakh]]'' | | [[Genocid nad Armenima|Armenski genocid]]<br/>''[[:d:Q852236|Sayfo]]'' | | ''[[:d:Q288284|Armenian fedayees]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q377085|Assyrians]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-18 | data-sort-value="1915" | 1915-11-21 | [[Datoteka:Church of the Virgin Mary in Azech (İdil).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106616573|Siege of Székesfehérvár]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | | data-sort-value="1601" | 1601-09-04 | data-sort-value="1601" | 1601-09-20 | [[Datoteka:Siege of Székesfehérvár, September 1601, map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319329|Siege of Brailov]]'' | | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1828" | 1828-05-09 | data-sort-value="1828" | 1828-06-07 | [[Datoteka:The siege by Russian troops of the Turkish fortress Brailov in 1828.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108457786|Battle of Starý Hrozenkov]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]''<br/>''[[:d:Q131174467|Ottoman raids on Moravia]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1663" | 1663-10-06 | | | |- | ''[[:d:Q108570230|Sack of Vieste]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | data-sort-value="1554" | 1554-07-15 | | | |- | ''[[:d:Q108607323|Sack of Granada]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1563" | 1563 | | | |- | ''[[:d:Q109387335|Battle of Kemah]]'' | | ''[[:d:Q6094583|Ottoman-Safavid War of 1548–1549]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1548" | 1548-10-02 | | | |- | ''[[:d:Q109391512|Ottoman–Venetian War of 1423–1430]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1423" | 1423 | data-sort-value="1430" | 1430 | |- | ''[[:d:Q109392668|Haile-i Osmaniye]]'' | | ''[[:d:Q28220521|transformation of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Janjičari|Janičari]] | | data-sort-value="1621" | 1621 | data-sort-value="1622" | 1622-05-20 | [[Datoteka:Rycaut1694bd1 0571 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109392671|Abaza rebellions]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1624" | 1624 | data-sort-value="1632" | 1632 | |- | ''[[:d:Q109392680|Battle of Gülnas]]'' | | ''[[:d:Q120403842|Ottoman conquest of the Beylik of Aydin]]'' | | ''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1425" | 1425 | | | |- | ''[[:d:Q109393823|Battle of Davia]]'' | | ''[[:d:Q114981492|1423 Morea expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | data-sort-value="1423" | 1423-06-05 | | | |- | ''[[:d:Q109857770|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1687" | 1687-09-23 | data-sort-value="1687" | 1687-09-29 | [[Datoteka:Veduta del Castello d'Acropolis dalla parte di Tramontana - Fanelli Francesco - 1695.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q110425662|Seven Years' Campaign]]''<br/>''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | ''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>''[[:d:Q1353404|Principality of Kastrioti]]''<br/>''[[:d:Q16968402|Zaharia family]]''<br/>''[[:d:Q6275573|Jonima family]]''<br/>''[[:d:Q853309|Anatolian beyliks]]''<br/>''[[:d:Q9355820|Qaraei]]'' | | data-sort-value="1402" | 1402 | data-sort-value="1403" | 1403 | |- | ''[[:d:Q110428027|Battle of Boiany]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | | data-sort-value="1685" | 1685-10-01 | data-sort-value="1685" | 1685-10-11 | |- | ''[[:d:Q110460413|1499 Ottoman raid on Friuli]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]''<br/>''[[:d:Q21236692|Ottoman raids on Friuli]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1499" | 1499-09-28 | data-sort-value="1499" | 1499-10-04 | |- | ''[[:d:Q110536154|Invasion of Cheikh Said]]'' | | ''[[:d:Q2333111|South Arabia during World War I]]'' | | [[Britansko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-10 | data-sort-value="1914" | 1914-11-11 | |- | ''[[:d:Q110612753|Genoese–Mongol Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Mongolsko Carstvo|Mongolsko carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Zlatna Horda]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2341105|Great Horde]]'' | | data-sort-value="1307" | 1307 | data-sort-value="1475" | 1475 | |- | ''[[:d:Q111488675|Muscovite-Ukrainian War of 1674-1676]]'' | | | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]'' | | data-sort-value="1674" | 1674 | data-sort-value="1676" | 1676 | |- | ''[[:d:Q111784462|Battle of Jalowaz]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1444" | 1444 | | | |- | ''[[:d:Q111911292|Battle of Marathon 1824 CE]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-03 | | | |- | ''[[:d:Q111914693|Georgian campaign]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]'' | data-sort-value="1508" | 1508 | | | |- | ''[[:d:Q111915806|Trabzon campaign]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1505" | 1505 | | | |- | ''[[:d:Q111938762|Trabzon campaign]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1510" | 1510 | | | |- | ''[[:d:Q111940071|Battle of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1507" | 1507 | | | |- | ''[[:d:Q112075364|Siege of Mosul]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1517" | 1517-04 | | | |- | ''[[:d:Q112190564|Greece–Ottoman Empire relations]]'' | | ''[[:d:Q2568152|Greece–Turkey relations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q112609814|Siege of Knin]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1688" | 1688-08-29 | data-sort-value="1688" | 1688-09-11 | |- | ''[[:d:Q112648578|Battle of Sidon]]'' | | ''[[:d:Q325127|Oriental Crisis of 1840]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-26 | | | |- | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | |- | ''[[:d:Q113006045|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1693" | 1693-07-31 | data-sort-value="1693" | 1693-09-17 | |- | ''[[:d:Q113127542|Battle of Suldouze]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1918" | 1918-04-08 | data-sort-value="1918" | 1918-04-13 | |- | ''[[:d:Q113203801|Battle of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q2631076|Siege of Belgrade]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1717" | 1717-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q113450644|Battles of Çapakçur]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1916" | 1916 | | | |- | ''[[:d:Q113669139|Expedition to Kamaran]]'' | | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1523" | 1523 | | | |- | ''[[:d:Q113669215|Battle of Bab al-Mandab]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1551" | 1551-01 | | | |- | ''[[:d:Q113675251|Battle of Štip]]'' | | ''[[:d:Q26709211|Karposh's Rebellion]]''<br/>''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1689" | 1689-11-10 | | | |- | ''[[:d:Q113685703|Battle of Kamaran]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1560" | 1560 | | | |- | ''[[:d:Q113993526|Albanian revolt of 1566–1571]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1566" | 1566 | data-sort-value="1571" | 1571 | |- | ''[[:d:Q114065659|Shah Ismail's campaigns in Georgia]]'' | | ''[[:d:Q122155240|Georgian–Safavid Wars]]''<br/>''[[:d:Q133445628|Campaigns of Ismail I]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1510" | 1510 | data-sort-value="1524" | 1524 | |- | ''[[:d:Q114314710|Campaign of Tahmasp I]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1552" | 1552 | data-sort-value="1553" | 1553 | [[Datoteka:Tahmasp I.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q114450530|Bombardment of Beirut]]'' | | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-10 | | | |- | ''[[:d:Q114586360|Sieges of Tiberias]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1742" | 1742-09 | data-sort-value="1743" | 1743-08 | |- | ''[[:d:Q114981492|1423 Morea expedition]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | | data-sort-value="1423" | 1423-05 | data-sort-value="1423" | 1423-06 | |- | ''[[:d:Q115177789|Battle of Akçay]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | ''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1398" | 1398 | | | |- | ''[[:d:Q115395071|Aegan Expedition]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1538" | 1538-06-07 | data-sort-value="1538" | 1538-07 | |- | ''[[:d:Q115517267|Siege of Qatif]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q2478280|Ormus]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1551" | 1551-07 | | | |- | ''[[:d:Q115517775|Battle of Suakin]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1541" | 1541 | | | |- | ''[[:d:Q115518405|Battle of El Tor]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1541" | 1541 | | | |- | ''[[:d:Q115605366|Osmanlı-Bizans Savaşı]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | ''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>''[[:d:Q1406298|Serbian Empire]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1372" | 1372 | [[Datoteka:Murat Hüdavendigar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q115732142|marosszentimrei ütközet]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-03-18 | | | |- | ''[[:d:Q115802865|Siege of Ankara]]'' | | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1402" | 1402-07 | | | |- | ''[[:d:Q115805105|Hakkari Expedition 1916]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1916" | 1916-05-21 | data-sort-value="1916" | 1916-06-29 | |- | ''[[:d:Q115819674|Capture of Wejh]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1917" | 1917-01-23 | data-sort-value="1917" | 1917-01-24 | |- | ''[[:d:Q115822017|Sacking of Sarajevo]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1697" | 1697-10-23 | | | |- | ''[[:d:Q116006964|Siege of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]'' | | data-sort-value="1572" | 1572-09-21 | data-sort-value="1572" | 1572-10-07 | |- | ''[[:d:Q116788670|Battle of Seray Mountain]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1917" | 1917-05-05 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | |- | ''[[:d:Q116921941|Expedition to Cherchell]]'' | | | | ''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1516" | 1516 | | | [[Datoteka:Algérie.Cherchell.Ancien fort turc et phare.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117306532|Siege of Castelnuovo]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1687" | 1687 | data-sort-value="1687" | 1687-10-01 | |- | ''[[:d:Q117842876|Ottoman conquest of Chios]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1566" | 1566-04-15 | | | [[Datoteka:Chios by Piri Reis Rotated.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118154043|Battle of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1685" | 1685-09-14 | | | |- | ''[[:d:Q118461473|Battle of Toprakada]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q118744253|Siege of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1585" | 1585-11 | data-sort-value="1586" | 1586-09 | |- | ''[[:d:Q118875968|Battle of Hammamet]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1605" | 1605-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q118928943|Capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-09-06<br/>1514 | | | [[Datoteka:I. Selim Tebriz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q148540|Republic of Florence]]''<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]'' | | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1577" | 1577 | |- | ''[[:d:Q118929868|Battle of Lucinico]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1477" | 1477-10-31 | | | |- | ''[[:d:Q118929878|Battle of Patras]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1466" | 1466-08-15 | | | |- | ''[[:d:Q118929901|Battle of Shamakhi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1578" | 1578-11-09 | data-sort-value="1578" | 1578-11-11 | |- | ''[[:d:Q118929912|Battle of Alvar]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1585" | 1585-09-21 | | | |- | ''[[:d:Q118929917|Battle of Chamchamal]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]'' | data-sort-value="1774" | 1774-11 | | | |- | ''[[:d:Q118929918|Battle of Baneh]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]'' | data-sort-value="1777" | 1777-04-21 | | | |- | ''[[:d:Q118929919|Battle of Sanandaj]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]'' | data-sort-value="1777" | 1777-05-05 | | | |- | ''[[:d:Q118929924|Battle of Dezful]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1583" | 1583-11-07 | | | |- | ''[[:d:Q118929938|Battle of Shahoglu]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1578" | 1578-11-24 | data-sort-value="1578" | 1578-11-26 | |- | ''[[:d:Q118929968|Battle of Kuskunkıran]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-10-15 | | | |- | ''[[:d:Q118929976|Siege of Vlorë]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1691" | 1691-02-04 | data-sort-value="1691" | 1691-03-06 | |- | ''[[:d:Q118929979|Battle of Shanb Ghazan]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1585" | 1585-10-28 | | | |- | ''[[:d:Q118929980|Siege of Rethymno]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1646" | 1646-10-07 | data-sort-value="1646" | 1646-11-16 | |- | ''[[:d:Q118946250|Aegan Expedition]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q777981|Duchy of the Archipelago]]'' | | data-sort-value="1537" | 1537-09-15 | data-sort-value="1537" | 1537-11 | |- | ''[[:d:Q118946260|Siege of Caffa]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1469" | 1469-10-25 | data-sort-value="1469" | 1469 | |- | ''[[:d:Q118946261|Siege of Caffa]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1475" | 1475-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946291|Battle of Mayan]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1585" | 1585-10-30 | data-sort-value="1585" | 1585-10-31 | |- | ''[[:d:Q118946339|Battle of Makronisos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1647" | 1647-01-27 | | | |- | ''[[:d:Q118946341|Battle of Zeytinburnu]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1695" | 1695-09-18 | | | |- | ''[[:d:Q118946352|Battle of Lipari]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q188586|Kingdom of Sicily]]'' | data-sort-value="1561" | 1561-07 | | | |- | ''[[:d:Q118946355|Sack of Manfredonia]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1620" | 1620-08-16 | data-sort-value="1620" | 1620-08-18 | |- | ''[[:d:Q118946356|Battle of Elafonisos]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | | data-sort-value="1718" | 1718-07-20 | data-sort-value="1718" | 1718-07-22 | |- | ''[[:d:Q118946363|Siege of Ulcinj]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1718" | 1718-07-25 | data-sort-value="1718" | 1718-08-04 | |- | ''[[:d:Q118946377|Siege of Mudanya]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | data-sort-value="1321" | 1321 | | | |- | ''[[:d:Q118946383|Battle of San Pelagio]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1668" | 1668-03-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946384|Djerba Incident]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1551" | 1551-04-12 | data-sort-value="1551" | 1551-04-30 | |- | ''[[:d:Q118946385|Blockade of Genoa]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1544" | 1544 | | | |- | ''[[:d:Q118946386|Battle of the Chushka Spit]]'' | | ''[[:d:Q4058439|Siege of Azov (1637–1642)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kozaci]] | | data-sort-value="1638" | 1638-07-26 | data-sort-value="1638" | 1638-07-28 | |- | ''[[:d:Q118946390|Battle of Monemvasia]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1770" | 1770-05-27 | | | |- | ''[[:d:Q118946393|Battle of Lesbos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1668" | 1668-06-15 | | | |- | ''[[:d:Q118946410|Siege of Užice]]'' | | ''[[:d:Q118946350|Austro–Turkish War of 1737-1739]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | | |- | ''[[:d:Q118946416|Battle of Hydra]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1770" | 1770-06-04 | | | |- | ''[[:d:Q118946418|Battle of Kos (1773)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1773" | 1773-08-10 | data-sort-value="1773" | 1773-08-18 | |- | ''[[:d:Q118946421|Battle of Cape Lori]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1737" | 1737-08-09 | data-sort-value="1737" | 1737-08-10 | |- | ''[[:d:Q118946422|Capture of Muscat]]'' | | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1581" | 1581 | | | |- | ''[[:d:Q118946487|Occupation of Yerevan (1583)]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1583" | 1583 | | | |- | ''[[:d:Q118946488|Ottoman campaign against Abkhazia]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Abhazi]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1454" | 1454-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946489|Battle of Takht-e Soleymān]]'' | | ''[[:d:Q6102278|Nakhchivan campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1554" | 1554-07-22 | | | |- | ''[[:d:Q118946496|Blockade of Naples]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | data-sort-value="1561" | 1561-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946499|Sukhumi landing]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1877" | 1877-05-23 | data-sort-value="1877" | 1877-09-02 | |- | ''[[:d:Q118946500|Serine Boğazı Muharebesi]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]'' | data-sort-value="1743" | 1743-10-25 | | | |- | ''[[:d:Q118946506|Battle of Ochakiv]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1787" | 1787-10-14 | data-sort-value="1787" | 1787-10-15 | |- | ''[[:d:Q118946507|Armistice of Candia]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1669" | 1669-09-05 | | | |- | ''[[:d:Q118946676|Battle of Algiers]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946681|Battle of Béja]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1569" | 1569-11 | | | |- | ''[[:d:Q118946692|Battle of Shekvetili]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-24 | | | |- | ''[[:d:Q118946728|Battle of Paphos]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1609" | 1609-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946745|Battle of Henichesk]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1737" | 1737-07-10 | data-sort-value="1737" | 1737-07-09 | | |- | ''[[:d:Q118946809|Battle of Karpathos]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1498" | 1498-07 | | | |- | ''[[:d:Q118946811|Battle of Al Khankah]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q58296|Francuska republika]]'' | data-sort-value="1801" | 1801-05-16 | | | |- | ''[[:d:Q118946833|Battle of Temryuk]]'' | | ''[[:d:Q4058439|Siege of Azov (1637–1642)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kozaci]] | data-sort-value="1638" | 1638-08-19 | | | |- | ''[[:d:Q118946835|Battle of Icaria]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1686" | 1686-07-20 | | | |- | ''[[:d:Q118946836|Battle of Cape Baba]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1686" | 1686-10-04 | | | |- | ''[[:d:Q118946840|Capture of Aleppo]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q118946841|Battle of Bodrum]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1774" | 1774-04-15 | | | |- | ''[[:d:Q118946842|Battle of the Sebou River]]'' | | ''[[:d:Q20995527|Ottoman expeditions to Morocco]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1136188|Saadi dynasty]]''<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>''[[:d:Q970799|Wattasid dynasty]]'' | data-sort-value="1554" | 1554-01-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946843|Capture of Damascus]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1516" | 1516-09-27 | data-sort-value="1516" | 1516-10-03 | |- | ''[[:d:Q118946869|Kefalonia Expedition]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q149846|County palatine of Cephalonia and Zakynthos]]'' | | data-sort-value="1479" | 1479-08 | data-sort-value="1479" | 1479-11 | |- | ''[[:d:Q118946897|Battle of Kars]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1628" | 1628-09 | | | |- | ''[[:d:Q118947854|Siege of Sebinkarahisar]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | | data-sort-value="1473" | 1473-08-24 | data-sort-value="1473" | 1473-08-29 | |- | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1454" | 1454 | data-sort-value="1483" | 1483 | [[Datoteka:Siege of Belgrade (1456), Ottoman miniature.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118956745|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1444" | 1444 | data-sort-value="1449" | 1449 | [[Datoteka:BattleVarna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118956780|Battle of Frenkyazısı]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | ''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1386" | 1386 | | | |- | ''[[:d:Q118957400|Aegan Expedition]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1456" | 1456-01-22 | data-sort-value="1456" | 1456-01-24 | |- | ''[[:d:Q118957424|Franco-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1798" | 1798 | data-sort-value="1801" | 1801 | [[Datoteka:Thomas Sutherland - Defence of the breach at St Jean dAcre May 8th 1799 1815.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119166205|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]'' | | data-sort-value="1492" | 1492 | data-sort-value="1495" | 1495 | |- | ''[[:d:Q119166481|Siege of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1579" | 1579-03-30 | data-sort-value="1579" | 1579-08-01 | |- | ''[[:d:Q119166556|Egypt campaign]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Memluci]] | | data-sort-value="1786" | 1786-06 | data-sort-value="1787" | 1787-10 | |- | ''[[:d:Q119166576|Aegan Expedition]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1495853|Gattilusio]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1455" | 1455-06 | data-sort-value="1455" | 1455-10 | |- | ''[[:d:Q119166581|Battle of Apulia]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1573" | 1573-07 | data-sort-value="1573" | 1573-08 | [[Datoteka:Otranto by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119166606|Siege of Lesbos]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1771" | 1771-11-11 | data-sort-value="1771" | 1771-11-16 | |- | ''[[:d:Q119166609|Siege of Kirkuk]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1635" | 1635-08-24 | data-sort-value="1635" | 1635-08-31 | |- | ''[[:d:Q119166614|Siege of Kars]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1735" | 1735-04 | data-sort-value="1735" | 1735-05-25 | |- | ''[[:d:Q119166638|Capture of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]'' | data-sort-value="1723" | 1723-06-23 | | | |- | ''[[:d:Q119166728|Mediterranean campaign of 1572]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1572" | 1572-06 | data-sort-value="1572" | 1572-10 | |- | ''[[:d:Q119166788|Siege of Lesbos]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1501" | 1501-10 | | | |- | ''[[:d:Q119166868|Siege of Lemnos (1770)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1770" | 1770-08-04 | data-sort-value="1770" | 1770-10-22 | |- | ''[[:d:Q119167106|Battle of Marivan]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1636" | 1636-09-18 | | | |- | ''[[:d:Q119167113|Apulia expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07 | data-sort-value="1573" | 1573-08 | |- | ''[[:d:Q119167118|Siege of Várad]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1598" | 1598-10-01 | data-sort-value="1598" | 1598-11-03 | |- | ''[[:d:Q119167123|Siege of Monemvasia]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1655" | 1655-07-03 | data-sort-value="1655" | 1655-08-18 | |- | ''[[:d:Q119167274|Battle of Patras]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1466" | 1466-08 | | | |- | ''[[:d:Q119167294|Siege of Yerevan]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1724" | 1724-06-24 | data-sort-value="1724" | 1724-09-28 | |- | ''[[:d:Q119167312|Siege of Hamadan]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1724" | 1724-06-29 | data-sort-value="1724" | 1724-09-01 | |- | ''[[:d:Q119167317|Siege of Khoy]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1724" | 1724-03-20 | data-sort-value="1724" | 1724-05-12 | |- | ''[[:d:Q119167523|Siege of Durazzo]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1501" | 1501-08 | data-sort-value="1501" | 1501-08-13 | |- | ''[[:d:Q119167533|Siege of Modon]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1500" | 1500-06-20 | data-sort-value="1500" | 1500-08-09 | |- | ''[[:d:Q119167695|Montenegro Campaign]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3324486|Prince-Bishopric of Montenegro]]'' | data-sort-value="1714" | 1714-05 | | | |- | ''[[:d:Q119167698|Siege of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1725" | 1725-07-28 | data-sort-value="1725" | 1725-08-01 | |- | ''[[:d:Q119167811|Battle of Salmas]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q119167840|Siege of Kars]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]'' | | data-sort-value="1744" | 1744-07-29 | data-sort-value="1744" | 1744-10-09 | |- | ''[[:d:Q119167844|Capture of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q8140679|Lala Mustafa Pasha's Caucasian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q119167853|Capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1585" | 1585-09-23 | data-sort-value="1585" | 1585-09-25 | |- | ''[[:d:Q119442715|Siege of Haifa]]'' | | ''[[:d:Q119442732|Palestine expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-08-09 | data-sort-value="1775" | 1775-08-12 | |- | ''[[:d:Q119442732|Palestine expedition]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-07-07 | data-sort-value="1775" | 1775-09-23 | |- | ''[[:d:Q119442820|Ottoman expedition to Moldavia]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | | data-sort-value="1574" | 1574-05 | data-sort-value="1574" | 1574-07 | |- | ''[[:d:Q119442920|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | | data-sort-value="1692" | 1692-07-17 | data-sort-value="1692" | 1692-08-28 | |- | ''[[:d:Q119442926|Siege of Urmia]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1731" | 1731-09-11 | data-sort-value="1731" | 1731-11-15 | |- | ''[[:d:Q119443120|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]] | | data-sort-value="1426" | 1426 | data-sort-value="1428" | 1428 | |- | ''[[:d:Q119999895|Siege of Van]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1633" | 1633-09-04 | data-sort-value="1633" | 1633-10-15 | |- | ''[[:d:Q120176387|Battle of Zvornik]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1464" | 1464 | | | |- | ''[[:d:Q120398471|Battle of Byssel]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146871|First Saudi State]]'' | data-sort-value="1815" | 1815-01 | | | |- | ''[[:d:Q120403842|Ottoman conquest of the Beylik of Aydin]]'' | | | | ''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1425" | 1425 | data-sort-value="1426" | 1426 | |- | ''[[:d:Q120403876|Siege of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]'' | | data-sort-value="1627" | 1627-09-12 | data-sort-value="1627" | 1627-11-25 | |- | ''[[:d:Q120496592|Siege of Ohrid]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q865584|Princedom of Albania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1395" | 1395 | | | |- | ''[[:d:Q120682470|Siege of Adrianople]]'' | | [[Drugi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | | data-sort-value="1913" | 1913-07-22 | data-sort-value="1913" | 1913-07-23 | |- | ''[[:d:Q120756350|Battle of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q4712814|Armenian National Council]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | | | |- | ''[[:d:Q120798811|Battle of Muş]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | data-sort-value="1916" | 1916-08-24 | |- | ''[[:d:Q120798823|Capture of Trabzon]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q104309|White movement]]''<br/>''[[:d:Q679524|Pontic Greeks]]''<br/>''[[:d:Q288284|Armenian fedayees]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-02-24 | data-sort-value="1918" | 1918-02-25 | |- | ''[[:d:Q120848063|Chios expedition]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1599" | 1599-05-05<br/>1599-05-01 | | | |- | ''[[:d:Q120966850|Ottoman expedition to Naxos]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q777981|Duchy of the Archipelago]]'' | data-sort-value="1566" | 1566 | | | |- | [[Bitka kod Ključa]] | | [[Pad Bosne 1463.]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Dubrovačka Republika]] | data-sort-value="1463" | 1463 | | | |- | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Gruzijci]] | | | | |- | ''[[:d:Q122452052|1638 Ottoman expedition against Kelmendi]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3300981|Kelmend region]]'' | data-sort-value="1638" | 1638-02 | | | |- | ''[[:d:Q122784496|Battle of Mokvi monastery]]'' | | ''[[:d:Q2271999|Sochi conflict]]'' | | ''[[:d:Q245160|Democratic Republic of Georgia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1458" | 1458 | data-sort-value="1460" | 1460 | |- | ''[[:d:Q123232747|Thuwaini Al-Saadoun campaign (1797)]]'' | | | | ''[[:d:Q146871|First Saudi State]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3480281|Sheikhdom of Kuwait]]''<br/>''[[:d:Q6745731|Mamluk rule in Iraq]]''<br/>''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]''<br/>''[[:d:Q3827617|Bani Khalid]]'' | data-sort-value="1797" | 1797 | | | |- | ''[[:d:Q123258526|Siege of Ancona]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]''<br/>''[[:d:Q3799179|Anti-French insurrections in Italy]]'' | [[Ancona]] | ''[[:d:Q3108071|Giuseppe Lahoz Ortiz]]''<br/>[[Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799 | data-sort-value="1799" | 1799-03-18 | data-sort-value="1799" | 1799-11-13 | [[Datoteka:France militaire 1836 TIII 157003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123452111|Bosnian Battle of Kosovo]]'' | | [[Pokret za autonomiju Bosne|Veliki bosanski ustanak]] | | [[Bosanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1831" | 1831-07-18 | | | |- | ''[[:d:Q123501700|First Scutari-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q83793567|Tribes of Montenegro]]'' | | data-sort-value="1785" | 1785 | data-sort-value="1789" | 1789 | |- | ''[[:d:Q124024560|Mediterranean campaign of 1552]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q2524228|Italian War of 1551–1559]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1552" | 1552-06 | data-sort-value="1552" | 1552-09 | |- | ''[[:d:Q124258443|Sack of Santanyí]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1531" | 1531-10-03 | | | [[Datoteka:View of the montains in Cala S'Almunia, Mallorca (Spain) (23670220672).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124258566|Sack of Sóller]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1561" | 1561-05-11 | | | [[Datoteka:Sóller, monumento pri 1561 1.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124296290|Battle Of Mawiyya]]'' | | ''[[:d:Q3656338|Nejd Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146871|First Saudi State]]'' | data-sort-value="1817" | 1817 | | | |- | ''[[:d:Q124413514|Sack of Pollença]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1550" | 1550-05-31 | | | |- | ''[[:d:Q124413528|Sack of Valldemosa]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-10-01 | | | |- | ''[[:d:Q124413534|Sack of Andratx]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-02 | | | |- | ''[[:d:Q124526966|Raid on Constantinople]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q124540640|Battle of Tafilah]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-01-25 | | | |- | ''[[:d:Q124655726|Siege of Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q2935422|Ottoman campaign against Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-09 | | | |- | ''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q4712|Duchy of Burgundy]]''<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1389" | 1389 | data-sort-value="1396" | 1396-09-25 | [[Datoteka:Battle of Nicopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124693349|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1415" | 1415 | data-sort-value="1419" | 1419 | |- | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1420" | 1420 | data-sort-value="1432" | 1432 | |- | ''[[:d:Q124707304|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>''[[:d:Q784602|Taborite]]'' | | data-sort-value="1437" | 1437 | data-sort-value="1442" | 1442 | [[Datoteka:Thuróczy krónika - Hunyadi János csatája a Vaskapunál.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>''[[:d:Q686971|Lands of the Bohemian Crown]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q47261|Duchy of Bavaria]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]'' | | data-sort-value="1521" | 1521 | data-sort-value="1526" | 1526 | [[Datoteka:Battle of Mohacs 1526.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124806122|Second Battle of Doliana]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-21 | | | |- | ''[[:d:Q124811443|Dagestan Campaign]]'' | | | | ''[[:d:Q1639475|Mountainous Republic of the Northern Caucasus]]''<br/>''[[:d:Q2305337|Azerbaijan People's Government]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1918" | 1918-05 | data-sort-value="1918" | 1918-11 | |- | ''[[:d:Q124812424|Siege of Giurgiu]]'' | | ''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | ''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1790" | 1790-05-30 | data-sort-value="1790" | 1790-06-11 | |- | ''[[:d:Q124966580|Siege of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1686" | 1686-07-30 | data-sort-value="1686" | 1686-08-29 | |- | ''[[:d:Q124966618|Capture of Bayburt]]'' | | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1829" | 1829-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q125179006|Siege of Van]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1605" | 1605 | | | |- | ''[[:d:Q125497850|First Battle of Al Qunfudhah]]'' | | | | ''[[:d:Q35583423|Emirate of Almathami]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1803" | 1803-11-15 | | | |- | ''[[:d:Q125497854|Battle of Al Lith]]'' | | | | ''[[:d:Q35583423|Emirate of Almathami]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | |- | ''[[:d:Q125727611|Battle of Hims]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-09 | | | |- | ''[[:d:Q125759097|Siege of Akka]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1831" | 1831-11-26 | data-sort-value="1832" | 1832-05-27 | |- | ''[[:d:Q125768523|Standoff near St. Christopher]]'' | | | | ''[[:d:Q215443|Swedish Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1654" | 1654-04-11 | | | |- | ''[[:d:Q125784315|Capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1635" | 1635 | | | |- | ''[[:d:Q126009524|Peñón de Vélez de la Gomera expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1563" | 1563-07-23 | data-sort-value="1563" | 1563-08-02 | [[Datoteka:A055a161 0455.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q126810948|Ottoman-Bosnian wars]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosanci]] | | data-sort-value="1338" | 1338-08-27 | data-sort-value="1832" | 1832-06-04 | |- | ''[[:d:Q126902909|Siege of Coron (1685)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1685" | 1685-06-25 | data-sort-value="1685" | 1685-08-11 | |- | ''[[:d:Q126909296|Beteja e Dholanit]]'' | | ''[[:d:Q4709160|Albanian revolt of 1847]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | data-sort-value="1847" | 1847-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q126936005|Battle of Beilan]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-29 | | | |- | ''[[:d:Q127433549|Battle of Belen Pass]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1832" | 1832-07-29 | data-sort-value="1832" | 1832-07-30 | |- | ''[[:d:Q127592395|Battle of Isonzo]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1477" | 1477-10 | | | |- | ''[[:d:Q127612520|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1660" | 1660-08-25 | data-sort-value="1660" | 1660-09-15 | |- | ''[[:d:Q127868401|Siege of St. Elizabeth fortress]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q2418795|Zaporizhian Sich]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1769" | 1769-01-07 | | | |- | ''[[:d:Q128304254|Battle of Győr]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1577" | 1577-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q128395513|Battle of Chania]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1646" | 1646-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q128812160|Battle of Mombasa]]'' | | ''[[:d:Q898763|Ottoman–Portuguese conflicts of 1586–1589]]'' | | ''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1589" | 1589-03-05 | | | |- | ''[[:d:Q129262043|Battle of Saint Monica]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1561" | 1561-05-04 | | | [[Datoteka:Batalla de Santa Mónica-en.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129375354|Anglo-Ottoman Convention of 1880]]'' | | | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1880" | 1880 | | | |- | ''[[:d:Q129763948|Conquest of Peñón de Vélez de la Gomera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q2252973|Duchy of Florence]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1564" | 1564-08-31 | data-sort-value="1564" | 1564-09-05 | [[Datoteka:Il vero & natural sito della villa di Velez de Gomera, & l'inespugnabile forte et castello chiamato il Pignon, situato in Africa di Babaria... - Domenico Zenoi - btv1b550000533.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1623" | 1623 | data-sort-value="1624" | 1624 | |- | ''[[:d:Q130283806|Battle of Hannik]]'' | | | | ''[[:d:Q1475713|Sennar Sultanate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1585" | 1585 | | | |- | ''[[:d:Q130289001|Second Scutari-Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Osman Pazvantoğlu]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3299242|Bushati family]]''<br/>''[[:d:Q7141955|Pashalik of Yanina]]''<br/>''[[:d:Q16254311|pashalik of Berat]]'' | | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1795" | 1795 | |- | ''[[:d:Q130425867|Battle of Pente Pigadia]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1897" | 1897 | | | |- | ''[[:d:Q130495249|Sack of Alumbres]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1558" | 1558-06-29 | data-sort-value="1558" | 1558-07-02 | |- | ''[[:d:Q130641228|Battle of Qarahamid (1510 )]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1510" | 1510 | | | |- | ''[[:d:Q130724598|Battle of Addi Qarro]]'' | | | | ''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-12 | | | |- | ''[[:d:Q131105805|Battle of Dabil]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]'' | data-sort-value="1517" | 1517 | | | |- | ''[[:d:Q131151125|Ilkhanate campaign to Bithynia]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]''<br/>''[[:d:Q4301653|Mongol conquest of Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q178084|Ilkhanate]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1308" | 1308 | | | |- | ''[[:d:Q131170304|Battle of Sulaymaniyah]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1678" | 1678 | | | |- | ''[[:d:Q131174467|Ottoman raids on Moravia]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q7245120|Principality of Upper Hungary]]'' | | data-sort-value="1599" | 1599 | data-sort-value="1711" | 1711 | |- | ''[[:d:Q131176848|Battle of Nahr al-Kalb]]'' | | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]'' | data-sort-value="1840" | 1840-09 | | | |- | ''[[:d:Q131286409|Albanian Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1481" | 1481 | data-sort-value="1484" | 1484 | |- | ''[[:d:Q131290795|Capture of Giurgiu (1771)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1771" | 1771-05-27 | data-sort-value="1771" | 1771-05-29 | |- | ''[[:d:Q131374933|Battle of Porto Kagio]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10729326|Pirati]]'' | | data-sort-value="1792" | 1792-06-17 | data-sort-value="1792" | 1792-06-18 | |- | ''[[:d:Q131381832|Raid on La Goulette]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1612" | 1612-05-23 | | | |- | ''[[:d:Q131401878|Raid on La Goulette]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1617" | 1617-10 | | | |- | ''[[:d:Q131412563|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1833" | 1833 | data-sort-value="1835" | 1835 | [[Datoteka:Soran Emirate Map (1835).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131468287|Storming of Giurgiu (1771)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1771" | 1771-08-01 | data-sort-value="1771" | 1771-08-07 | |- | ''[[:d:Q131555792|Raid on the Kerkennah Islands]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1611" | 1611-09-28 | data-sort-value="1611" | 1611-10-02 | |- | ''[[:d:Q131555968|Ottoman expedition to Messina]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1613" | 1613-08 | | | |- | ''[[:d:Q131578623|Siege of Vidin]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Osman Pazvantoğlu]] | | data-sort-value="1798" | 1798-04 | data-sort-value="1798" | 1798-10 | |- | ''[[:d:Q131583820|Liberation of Krujë]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1443" | 1443-11-28 | | | [[Datoteka:Skanderbeg's return to Kruje (81771610).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131584947|Battle of the Dalmatian Coast]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3382803|Tunis vilayet]]''<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]'' | data-sort-value="1624" | 1624-07-13 | | | |- | ''[[:d:Q131584955|Battle of Chios]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3382803|Tunis vilayet]]''<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]'' | data-sort-value="1621" | 1621-03-20 | | | |- | ''[[:d:Q131590811|Mansour bin Rashid al-Saadun Uprising]]'' | | | | ''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1880" | 1880-05 | data-sort-value="1881" | 1881-08 | |- | ''[[:d:Q131632438|Siege of Thodorou]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1645" | 1645-06-25 | | | |- | ''[[:d:Q131686776|Battle of Bolu]]'' | | ''[[:d:Q2336445|rise of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2096678|Candar dynasty]]'' | data-sort-value="1423" | 1423 | | | |- | ''[[:d:Q131765080|Famagusta expedition]]'' | | | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1607" | 1607-06-24 | | | |- | ''[[:d:Q132353962|Ottoman conquest of Zeila]]'' | | ''[[:d:Q16931603|Ottoman wars in Africa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Adalski sultanat]] | data-sort-value="1557" | 1557 | | | |- | ''[[:d:Q132528606|Battle of Szeged]]'' | | ''[[:d:Q118929717|Habsburg–Ottoman War of 1551–1562]]''<br/>''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-02<br/>1552-03-01 | | | |- | ''[[:d:Q132528610|Battle of Ostrovica]]'' | | ''[[:d:Q118946350|Austro–Turkish War of 1737-1739]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1737" | 1737-07-07 | data-sort-value="1737" | 1737-07-22 | |- | [[Opsada Bagdada (1821)]] | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]'' | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q132615889|Siege of Modon (1770)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1770" | 1770-05-01 | data-sort-value="1770" | 1770-05-16 | [[Datoteka:Modon1770.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q132644951|Cossack raid on Istanbul]]'' | | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1629" | 1629 | | | |- | ''[[:d:Q132645875|Siege of Ochakov]]'' | | ''[[:d:Q137293919|Cossack raids]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1670" | 1670-06-20 | data-sort-value="1670" | 1670-06-20 | |- | ''[[:d:Q132745826|Haydar Bey's Assyrian Expedition]]'' | | ''[[:d:Q852236|Sayfo]]'' | | ''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1918" | 1918 | |- | ''[[:d:Q132820720|Battle of Tupraq Qaleh]]'' | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | ''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q133154653|Raid on Varna]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1620" | 1620-08-25 | | | |- | ''[[:d:Q133235924|Siege of Yerevan]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1636" | 1636 | | | |- | ''[[:d:Q133236850|Battle of Punnaikayal]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q167639|Vijayanagara Empire]]''<br/>''[[:d:Q130261957|Kingdom of Calicut]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1553" | 1553 | | | |- | ''[[:d:Q133521468|Capture of Bitlis]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | data-sort-value="1855" | 1855-01 | | | |- | ''[[:d:Q133696197|Attack on Antalya]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1472" | 1472-08 | | | |- | ''[[:d:Q133799780|Battle of Ushno]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-04-16 | | | |- | ''[[:d:Q133837258|Attack on Zuwarah]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-18 | | | |- | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Španija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1498" | 1498 | data-sort-value="1792" | 1792-02-17 | |- | ''[[:d:Q134068917|Nils Bielke's Campaign Against the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Švedska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684 | data-sort-value="1687" | 1687 | |- | ''[[:d:Q134172224|Battle of Baziaș]]'' | | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1460" | 1460-11-08 | | | |- | ''[[:d:Q134238639|Battle of Beirut]]'' | | [[Krstaški ratovi]] | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1520" | 1520-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q134277499|Battle of Malatya]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | ''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1485" | 1485-05 | data-sort-value="1485" | 1485-06 | |- | ''[[:d:Q134286876|Siege of Kayseri]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1490" | 1490-01 | data-sort-value="1490" | 1490-02 | |- | ''[[:d:Q134376295|Ottoman campaign in the North Caucasus]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q94718932|Emirate of Şirvan]]''<br/>''[[:d:Q2640598|Kabardia]]'' | data-sort-value="1583" | 1583 | | | |- | ''[[:d:Q134412262|Battle of Diyala River]]'' | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]'' | data-sort-value="1822" | 1822-10-31 | | | |- | ''[[:d:Q134437692|Attack on Modon]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1531" | 1531-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q134437693|Attack on Sousse]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1537" | 1537-04 | | | |- | ''[[:d:Q134445839|Siege of Kayseri]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6066242|sekban]]'' | data-sort-value="1651" | 1651 | | | |- | ''[[:d:Q134531799|Cossack raid on Istanbul]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Donski kozaci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1652" | 1652-05-29 | | | |- | ''[[:d:Q134543522|Cossack raid on North Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q134563619|Cossack raid on Sinop]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1614" | 1614-08 | | | |- | ''[[:d:Q134608208|Capture of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1659" | 1659-03 | | | |- | ''[[:d:Q134699175|Tlemcen revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q185134|Tlemcen]]'' | data-sort-value="1626" | 1626 | | | |- | ''[[:d:Q134722455|Ottoman bombing of Mecca]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q134740246|Janibak al-Sufi revolt]]'' | | | | ''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | | data-sort-value="1435" | 1435 | data-sort-value="1437" | 1437 | |- | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1505" | 1505 | data-sort-value="1517" | 1517 | |- | ''[[:d:Q134960820|Assyrian–Kurdish clashes]]'' | | | | ''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>[[Kurdi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="1900" | 1900 | |- | ''[[:d:Q134984193|Conquest of Coron]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Monako]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1532" | 1532-09-12 | data-sort-value="1532" | 1532-09-22 | |- | ''[[:d:Q134994090|Battle of Antipaxos]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07-22 | data-sort-value="1537" | 1537-07-23 | |- | ''[[:d:Q135410476|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1836" | 1836 | data-sort-value="1838" | 1838 | |- | ''[[:d:Q135416375|Blockade of the Tetuan River]]'' | | ''[[:d:Q116301618|Spanish–Moroccan conflicts]]''<br/>''[[:d:Q340075|Moroccan–Portuguese conflicts]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q1136188|Saadi dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1565" | 1565-03-08 | | | |- | ''[[:d:Q135435165|Franco Ottoman Treaty 1536]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]] | data-sort-value="1536" | 1536-02 | | | [[Datoteka:Draft of the 1536 Treaty negotiated between Jean de La Forest and Ibrahim Pacha expanding to the whole Ottoman Empire the privileges received in Egypt from the Mamluks before 1518.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q135446922|Capture of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-07 | | | |- | ''[[:d:Q135466948|Battle of Varna]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1606" | 1606 | | | |- | ''[[:d:Q135522442|Siege of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1458" | 1458-05-15 | data-sort-value="1458" | 1458-08-06 | |- | ''[[:d:Q135524918|Siege of the Hexamilion Wall]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1446" | 1446-11-27 | data-sort-value="1446" | 1446-12-10 | |- | ''[[:d:Q135688890|Battle of Klis]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1583" | 1583-01-01 | data-sort-value="1583" | 1583-01-02 | |- | ''[[:d:Q135855862|Battle of Poti]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1626" | 1626 | | | |- | ''[[:d:Q135911401|Wahhabi raids on Najaf]]'' | | | | ''[[:d:Q146871|First Saudi State]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]'' | | data-sort-value="1801" | 1801 | data-sort-value="1806" | 1806 | |- | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1443" | 1443-11 | data-sort-value="1448" | 1448-07-31 | |- | ''[[:d:Q136229318|Battle of Ganja]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1588" | 1588-09-29 | | | [[Datoteka:A later map by Salmon from 'A New Geographical and Historical Grammar...' (W. Johnston, London), 1766 persia 1752 north west.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136236337|Samiylo Kishka's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q123560189|Black Sea slave trade]]'' | | ''[[:d:Q690869|Ruthenians]]''<br/>[[Poljaci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1599" | 1599 | | | |- | ''[[:d:Q136400265|Siege of Karbala]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q275186|gang]]'' | data-sort-value="1843" | 1843-01 | | | |- | ''[[:d:Q136441177|Raid on Cherchell]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1613" | 1613-03-22 | | | |- | ''[[:d:Q136446567|1573 La Manga ambush]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1573" | 1573-10 | | | |- | ''[[:d:Q136501663|Osman Pasha Bedirkhan Revolt]]'' | | ''[[:d:Q4121892|Early Kurdish nationalism]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1878" | 1878 | [[Datoteka:Second Bedirkhan Revolt.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136669064|Serbian invasion of Kosovo]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q582781|Independent Albania]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>[[Kraljevina Crna Gora]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10 | data-sort-value="1912" | 1912-11 | |- | ''[[:d:Q136720012|Mir Muhammad's Bahdinan campaign]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1831" | 1831 | data-sort-value="1833" | 1833 | [[Datoteka:173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136913899|Siege of Coron]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | [[Datoteka:Vue de la ville et du chateau du Coron Assiegé par les Russes en 1770 - Choiseul-gouffier Gabriel Florent Auguste De - 1782.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137168312|Third Scutari-Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Bosanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1829" | 1829-09-14 | data-sort-value="1831" | 1831-11-10 | |- | ''[[:d:Q137205376|Battle of Karaburun]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6101099|Börklüce Mustafa]]'' | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137216924|Siege of Shamakhi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1578" | 1578-11-09 | data-sort-value="1578" | 1578-11-12 | [[Datoteka:Secaatname 0072 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137258750|Battle of Al-Qahira]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1042069|Imam of Yemen]]'' | data-sort-value="1569" | 1569-04-29 | | | [[Datoteka:Şehnāme-i Selīm hān TSM, A. 3595, fol. 72b.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137271621|Battle of Erzincan]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1473" | 1473 | | | |- | ''[[:d:Q137299577|Siege of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1463" | 1463-09-03 | data-sort-value="1463" | 1463-10-20 | |- | ''[[:d:Q137360136|Battle of Mystras]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1464" | 1464-08 | | | |- | ''[[:d:Q137380033|Siege of Samsun]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2096678|Candar dynasty]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1420" | 1420 | | | |- | ''[[:d:Q137380181|Battle of Manisa]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q12812239|Torlak Kemal]]'' | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137393345|Battle of Thessalonica]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137393467|Battle of Ulubad]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | data-sort-value="1422" | 1422 | | | |- | ''[[:d:Q137400000|Siege of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1464" | 1464-04-01 | data-sort-value="1464" | 1464-05-18 | [[Datoteka:Siege of Mytilene, 1464 (J. A. Thelot).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137427251|Battle of Gallipoli]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1422" | 1422 | | | |- | ''[[:d:Q137460687|Battle of İznik]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1324889|Beylik of Germiyan]]''<br/>''[[:d:Q4449685|Beylik of Tacettin]]'' | data-sort-value="1423" | 1423-02 | | | |- | ''[[:d:Q137530719|Hungarian–Serbian War]]'' | | ''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1390" | 1390 | data-sort-value="1392" | 1392 | |- | ''[[:d:Q137612305|Simons campaign in Eastern Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | | |- | ''[[:d:Q137661987|Siege of Gardiki-Arcadia]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1460" | 1460 | | | |- | ''[[:d:Q137662205|Siege of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1501" | 1501-10 | | | |- | ''[[:d:Q137662207|Fall of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1501" | 1501-05-28 | | | |- | ''[[:d:Q137662208|Fall of Durrës]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1501" | 1501-08-17 | | | |- | ''[[:d:Q137691215|Siege of Kastritza]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>''[[:d:Q153529|Duchy of Milan]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Papinska Država]] | data-sort-value="1460" | 1460 | | | |- | ''[[:d:Q137731589|Siege of Salmeniko]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1460" | 1460 | data-sort-value="1461" | 1461 | |- | ''[[:d:Q137739377|Battle of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1458" | 1458-04 | data-sort-value="1458" | 1458-07 | |- | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2096678|Candar dynasty]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q4834782|Beylik of Kadi Burhan al-Din]]''<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>''[[:d:Q1968654|Beylik of Saruhan]]''<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>''[[:d:Q1324889|Beylik of Germiyan]]''<br/>''[[:d:Q2410637|Beylik of Hamid]]''<br/>''[[:d:Q1400572|Menteşe]]''<br/>''[[:d:Q373988|Beylik of Teke]]''<br/>''[[:d:Q19611741|Kubadoğulları State]]'' | | data-sort-value="1390" | 1390 | data-sort-value="1399" | 1399 | |- | ''[[:d:Q137785847|Battle of Gargaresc]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-01-20 | | | [[Datoteka:Bandiera italiana sul forte Gargamesh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137801436|Battle of Koyulhisar]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1461" | 1461 | | | |- | ''[[:d:Q137921012|Battle of Tuzi]]'' | | | | [[Kraljevina Crna Gora]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-09 | data-sort-value="1912" | 1912-10-15 | |- | ''[[:d:Q138024824|Syrian campaigns of Ali Bey]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q104834612|El Assaad Family]]''<br/>''[[:d:Q7245108|Mount Lebanon Emirate]]'' | | data-sort-value="1770" | 1770-11 | data-sort-value="1773" | 1773-05-01 | |- | ''[[:d:Q138028281|Action of 5–6 July 1808]]'' | | ''[[:d:Q31301|Anglo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1808" | 1808-07-05 | data-sort-value="1808" | 1808-07-06 | [[Datoteka:Thomas Buttersworth (1768-1842) - HMS 'Seahorse' Capturing the 'Badiri-i-Zaffer', 6 July 1808 - BHC0586 - Royal Museums Greenwich.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q138303833|Battle of Buzău]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1462" | 1462 | | | |- | ''[[:d:Q138428022|Battle of Vetiloz]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1751" | 1751-10 | | | |- | ''[[:d:Q138545197|Battle of Turnu]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1462" | 1462 | | | |- | ''[[:d:Q138674003|Battle of Larende]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1468" | 1468 | | | |- | ''[[:d:Q138798851|Moldavian campaign in Poland]]'' | | ''[[:d:Q3778712|Polish-Moldavian War]]'' | | ''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q1649871|Kingdom of Poland]]'' | | data-sort-value="1498" | 1498-06 | data-sort-value="1498" | 1498-07 | [[Datoteka:Attack of Stephen III of Moldavia on Przemyśl in 1498.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139442645|Battle of Midyat]]'' | | ''[[:d:Q131412563|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1835" | 1835 | | | |- | ''[[:d:Q139499612|Lower Danube Campaign]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]''<br/>''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1445" | 1445-09 | | | |- | ''[[:d:Q139779509|Battle of Botoșani]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1498" | 1498-11 | | | |- | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | | | ''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1730" | 1730s | data-sort-value="1775" | 1775 | |- | ''[[:d:Q139856195|Sack of Sebaste]]'' | | ''[[:d:Q65121240|Timurid conquests and invasions]]'' | | ''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1400" | 1400 | | | |- | ''[[:d:Q139923422|Wallachian campaign]]'' | | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1420" | 1420 | data-sort-value="1420" | 1420 | |- | ''[[:d:Q140128728|Vlad the Impaler's expedition across the Danube]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1461" | 1461-12 | data-sort-value="1462" | 1462-01 | |- | ''[[:d:Q140196871|Capture of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2610330|Armenian volunteer units]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | | | [[Datoteka:City of Erzurum in 1918 after the Armenian volunteer units left the region.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140320798|Yanina–Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141955|Pashalik of Yanina]]''<br/>[[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]'' | | data-sort-value="1820" | 1820-04 | data-sort-value="1822" | 1822-01-24 | |- | ''[[:d:Q140321634|Shammar-Obaidi war]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q5362837|Emirate of Jabal Shammar]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q4703303|Al-Ubaid]]''<br/>''[[:d:Q20395996|Al-Muntafiq]]''<br/>''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]'' | | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1817" | 1817 | |- | ''[[:d:Q140378233|Battle of Nahavand]]'' | | ''[[:d:Q18210700|Western Persia campaign of 1730]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1730" | 1730-07-01 | | | |- | ''[[:d:Q140629085|Italian invasion of Tripolitania]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01-20 | data-sort-value="1912" | 1912-08-06 | [[Datoteka:Artillery Advance on Misurata (1912).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140672753|Siege of Ioannina]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1912" | 1912-11-25 | data-sort-value="1913" | 1913-03-05 | [[Datoteka:Ioannina liberation 1913.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140700673|Naval warfare of Italo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | | data-sort-value="1911" | 1911-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | |- | ''[[:d:Q141029818|Battle of Nazareth]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799-04-08 | | | [[Datoteka:Combat de Nazareth en avril 1799.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141159575|Skirmish at Cerigo Channel]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q830796|Order of Saint Lazarus]]''<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]'' | | data-sort-value="1572" | 1572-08-07 | data-sort-value="1572" | 1572-08-10 | |- | ''[[:d:Q141248979|Babanzade Rebellions (1806–1812)]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q797579|Baban]]'' | | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1812" | 1812 | |- | ''[[:d:Q141304183|Dervish Pasha's Revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1816" | 1816 | data-sort-value="1819" | 1819-08-13 | |- | ''[[:d:Q141306676|Han Mahmud Revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | data-sort-value="1838" | 1838 | | | |- | ''[[:d:Q141376638|Siege of Basra]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | ''[[:d:Q146597|Zand Iran]]''<br/>''[[:d:Q132853243|Kingdom of Khaza'il]]''<br/>''[[:d:Q286668|Al Qasimi]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20395996|Al-Muntafiq]]''<br/>''[[:d:Q22684779|Omani Empire]]''<br/>''[[:d:Q83164|Istočnoindijska kompanija]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-04-06 | data-sort-value="1776" | 1776-04-20 | |- | ''[[:d:Q141447278|Battle of Hella]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6745731|Mamluk rule in Iraq]]''<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]''<br/>''[[:d:Q132853243|Kingdom of Khaza'il]]'' | data-sort-value="1775" | 1775 | | | |- | ''[[:d:Q141624747|Battle of Rubas River]]'' | | ''[[:d:Q4208754|Kaitag Utsmiate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | ''[[:d:Q4208754|Kaitag Utsmiate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1579" | 1579 | | | [[Datoteka:Rubaschai river in Hapil 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141625560|turški vpadi]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q689885|Inner Austria]]'' | | data-sort-value="1450" | 15th century | data-sort-value="1550" | 16th century | |- | ''[[:d:Q141663042|Battle of Ashar Creek]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q83164|Istočnoindijska kompanija]]''<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]''<br/>''[[:d:Q3825939|Banu Ka'b]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-03-31 | data-sort-value="1775" | 1775-04-15 | |} {{Wikidata list end}} 4xpolwuo5l7wr9qvfvia82mhw6u2c5b 14 451126 3939116 3204799 2026-11-05T20:46:49Z نوفاك اتشمان 16322 + 3939116 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Slobodan Milošević}} {{Kategorija|Slobodan Milošević}} {{DEFAULTSORT:Milošević, Slobodan}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Umrli 2006.]] [[Kategorija:Biografije, Požarevac]] [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] [[Kategorija:Predsjednici Srbije]] ct84v6bygt6q30i00asxv7i8p4pl4tj 3939117 3939116 2026-11-05T20:47:31Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Srbijanski komunisti]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939117 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Slobodan Milošević}} {{Kategorija|Slobodan Milošević}} {{DEFAULTSORT:Milošević, Slobodan}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Umrli 2006.]] [[Kategorija:Biografije, Požarevac]] [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] [[Kategorija:Predsjednici Srbije]] [[Kategorija:Srbijanski komunisti]] fa71mzdlafs658bg8u0zr0bmopfmmu0 0 454211 3939072 3931938 2026-11-05T15:07:11Z Summershell67 185159 /* */ 3939072 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Pokrajina <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = | izvorno_ime = ''Доне́цька о́бласть'' (ukr)<br>''Доне́цкая о́бласть'' (rus) | drugo_ime = | kategorija = [[Oblasti u Ukrajini|Oblast]] <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag_of_Donetsk_Oblast.svg | simbol = CoA of Donetsk Oblast (UA motto).svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Ukrajina | zastava_države = da <!-- *** Granice, objekti što pripadaju ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Donjeck]], privremeno [[Kramatorsk]] <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 26,517 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 4,356,392<ref name="census09">{{cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/ |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20020915155109/http://www.ukrstat.gov.ua/ |archive-date=15. 9. 2002 |title=State Statistics Committee of Ukraine |access-date=1. 7. 2019}}</ref> | stanovništvo_datum = 1. 9. 2013 | stanovništvo_gustoća = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | datum = | vlada = | lider = | lider_vrsta = Guverner | partija_lidera = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]| utc_odstupanje =+2 | vremenska_zona_DST = [[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]]| utc_offset_DST =+3 | poštanski_broj =83000-87999 | pozivni broj = +380-62 | kod = UA-14 | kod_vrsta = <!-- *** Slobodni polji *** --> | prazno = | prazno_vrsta = | prazno1 = | prazno1_vrsta = <!-- *** Karta *** --> | karta = Donetsk_in_Ukraine_(claims_hatched).svg <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = [https://dn.gov.ua/ua dn.gov.ua/ua] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Donjecka oblast''' ({{jez-uk|Доне́цька о́бласть}}; {{jez-ru|Доне́цкая о́бласть}}) je jedna od [[Oblasti u Ukrajini]]. Nalazi se u jugoistočnom dijelu Ukrajine i zauzima površinu od 26.517&nbsp;km². Sa oko 4,5 miliona stanovnika najnaseljenija je oblast u državi. Administrativni centar oblasti je [[Donjeck]] iako je privremeno ta funkcija prebačena u [[Kramatorsk]] zbog aktuelne krize u Ukrajini. Historijski gledano, regija je važan dio [[Donbas]]a. Do novembra 1961. oblast se zvala Staljinska oblast, dok je Donjeck bio ''Staljino'', u čast bivšem [[SSSS|sovjetskom]] državniku [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]]. Kao dio procesa destalinizacije, grad je preimenovan prema rijeci [[Severski Donjec]] u sadašnji naziv. Oblast je poznata po visokom stepenu urbanizacije Donjecka čime nastaje urbano područje Donjeck-Makiivka kao i područje Horlivka-Yenakieve. Često se ovaj dio Ukrajine povezuje s rudarskom industrijom. 7. aprila 2014. godine, [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|nakon pripajanja Krima Rusiji]], ruski militanti su zauzeli administrativnu zgradu u Donjeckoj oblasti. Nakon organiziranja nepriznatog referendumom 11. maja 2014. proglasili su nezavisnost od Ukrajine. Nakon toga, započeo je rat u [[Rat u istočnoj Ukrajini|regiji Donbas]]. Nakon što je Donjeck pao u ruke pobunjenika, administracioni centar je iz Donjecka prebačen prvo u Mariupol, a kasnije i u Kramatorsk. Prije [[destaljinizacija|destaljinizacije]] u [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|sovjetskoj Ukrajini]], nosila je naziv '''Staljinska oblast''' ({{jez-uk|Сталінська область}}) do 9. novembra 1961.<ref>{{Cite web |url=https://dn.archives.gov.ua/articles/%D0%9A%2045.pdf |title=Архивирана копија |access-date=13. 3. 2025 |archive-date=22. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822181839/https://dn.archives.gov.ua/articles/%D0%9A%2045.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vexillographia.ru/ukraine/doneck.htm|title=Флаг донецкой области|website=www.vexillographia.ru|access-date=13. 3. 2025|archive-date=16. 1. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116063647/https://vexillographia.ru/ukraine/doneck.htm|url-status=live}}</ref> == Geografija == Donjecka oblast se nalazi u jugoistočnoj Ukrajini. Zauzima površinu od 26.517&nbsp;km² što je 4,4% ukupne površine Ukrajine. Graniči s [[Dnjipropetrovska oblast|Dnjipropetrovskom]] i [[Zaporiška oblast|Zaporiškom oblasti]] na jugozapadu, [[Harkivska oblast|Harkivskom oblast]] na sjeveru, [[Luganska oblast|Luganskom oblast]] na sjeveroistoku kao i s [[Rusija|ruskom]] [[Rostovska oblast|Rostovskom oblasti]] na istoku. Oblast na jugu izlazi na [[Azovsko more]]. Oblast se prostire u pravcu sjever-jug dužinom od oko 270&nbsp;km a u pravcu istok-zapada dužinom od 190&nbsp;km. Državni historijsko-arhitektonski rezervat se nalazi u blizini grada Svjatogorska sa [[Svjatogorska lavra|Svjatogorskom lavrom]] koja je bila nominovana za [[Sedam čuda Ukrajine]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Donetsk Oblast}} * [https://dn.gov.ua/ua Zvanični sajt Oblasti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612024530/https://dn.gov.ua/ua |date=12. 6. 2019 }} {{Administrativna podjela Ukrajine}} [[Kategorija:Oblasti u Ukrajini]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1938.]] [[Kategorija:Donjecka oblast| ]] gl25744hqr5tp45r46dj60tf9e9t56m 0 455289 3939087 3871431 2026-11-05T17:08:03Z AnToni 2325 3939087 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|ITA}}, [[Cesana San Sicario]] | datum = 25. februar 2006. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 14 | broj_ekipa = | godina = 2006 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Michael Greis]] | zlato_NOK = GER | srebro = [[Tomasz Sikora]] | srebro_NOK = POL | bronza = [[Ole Einar Bjørndalen]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (muškarci)|2010:]] }} {{Biatlon na ZOI 2006.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu na 15&nbsp;km]] na [[ZOI 2006.]] održana je 25. februara 2006. u [[Cesana-San Sicario]]u skijaškom centru 97&nbsp;km udaljenom od [[Torino|Torina]].<ref name="SR">[http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2006/BIA/ Biatlon na ZOI 2006. na sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819063648/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2006/BIA/ |date=19. 8. 2009 }} {{Simboli jezika|en|engleski jezik}}</ref><ref name=Biathlon>{{cite web |title=Torino 2006 Official Report - Biathlon |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2006/Results/Biathlon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612013218/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2006/Results/Biathlon.pdf |archive-date=12. 6. 2012 |work=Torino Organizing Committee |publisher=LA84 Foundation |date=mart 2009 |access-date=28. 8. 2009 }}</ref> ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Masovni start]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 15 kilometara. Trče se 5 krugova po 3,3&nbsp;km. Takmičari počinju trku istovremeno, a na startu je samo najboljih 30 na osnovu plasmana u tekućoj godini. U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog i drugog kruga iz ležećeg, a poslije trećeg iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Nakon prvog kruga na strelište se dolazi po startnom broju, a u narednim rundama, po plasmanu. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br> broj !! Ime !! Država !! Vrijeme<ref name=Biathlon /> !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold01}} ||1|| align="left" | [[Michael Greis]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||47:20.0||1 <small>(0+0+1+0)</small>|| {{sort|+0:00.0|–}} |- | {{Silver02}} ||12|| align="left" | [[Tomasz Sikora]] || align=left| {{ZastavaMOK|POL|2006|Zimskim}}||47:26.3||1 <small>(0+0+0+1)</small>|| {{sort|+0:06.3|+6.3}} |- | {{Bronze03}} ||4|| align="left" | [[Ole Einar Bjørndalen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||47:32.3||3 <small>(0+0+1+2)</small>|| {{sort|+0:12.3|+12.3}} |- | {{sort|04|4}} ||27|| align="left" | [[Paavo Puurunen]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2006|Zimskim}}||47:43.7||0 <small>(0+0+0+0)</small>|| {{sort|+0:23.7|+23.7}} |- | {{sort|05|5}} ||11|| align="left" | [[Sergej Čepikov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||47:59.1||0 <small>(0+0+0+0)</small>|| {{sort|+0:39.1|+39.1}} |- | {{sort|06|6}} ||18|| align="left" | [[Emil Hegle Svendsen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||48:13.8||2 <small>(0+1+0+1)</small>|| {{sort|+0:53.8|+53.8}} |- | {{sort|07|7}} ||5|| align="left" | [[Halvard Hanevold]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||48:14.9||3 <small>(1+0+1+1)</small>|| {{sort|+0:54.9|+54.9}} |- | {{sort|08|8}} ||10|| align="left" | [[Alexander Wolf]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||48:15.3||2 <small>(0+0+1+1)</small>|| {{sort|+0:55.3|+55.3}} |- | {{sort|09|9}} ||15|| align="left" | [[Christoph Sumann]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2006|Zimskim}}||48:17.4||2 <small>(1+0+0+1)</small>|| {{sort|+0:57.4|+57.4}} |- | 10 ||8|| align="left" | [[Michael Rösch]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||48:19.9||3 <small>(1+0+1+1)</small>|| {{sort|+0:59.9|+59.9}} |- | 11 ||3|| align="left" | [[Vincent Defrasne]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2006|Zimskim}}||48:20.7||4 <small>(0+1+1+2)</small>|| +1:00.7 |- | 12 ||7|| align="left" | [[Raphaël Poirée]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2006|Zimskim}}||48:24.9||2 <small>(1+1+0+0)</small>|| +1:04.9 |- | 13 ||29|| align="left" | [[Jay Hakkinen]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2006|Zimskim}}||48:29.6||1 <small>(0+0+1+0)</small>|| +1:09.6 |- | 14 ||25|| align="left" | [[Mattias Nilsson]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2006|Zimskim}}||48:37.7||1 <small>(1+0+0+0)</small>|| +1:17.7 |- | 15 ||9|| align="left" | [[Maksim Čudov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||48:40.2||4 <small>(1+0+1+2)</small>|| +1:20.2 |- | 16 ||16|| align="left" | [[Julien Robert]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2006|Zimskim}}||48:51.8||2 <small>(0+1+1+0)</small>|| +1:31.8 |- | 17 ||2|| align="left" | [[Sven Fischer]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||48:53.7||2 <small>(0+1+0+1)</small>|| +1:33.7 |- | 18 ||17|| align="left" | [[Björn Ferry]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2006|Zimskim}}||48:56.4||2 <small>(0+1+1+0)</small>|| +1:36.4 |- | 19 ||6|| align="left" | [[Frode Andresen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||49:03.6||6 <small>(0+2+2+2)</small>|| +1:43.6 |- | 20 ||20|| align="left" | [[Sergej Rožkov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||49:09.7||2 <small>(0+0+1+1)</small>|| +1:49.7 |- | 21 ||14|| align="left" | [[Nikolaj Kruglov (junior)|Nikolaj Kruglov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||49:20.1||2 <small>(1+0+1+0)</small>|| +2:00.1 |- | 22 ||24|| align="left" | [[Zdeněk Vítek]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2006|Zimskim}}||49:21.3||2 <small>(0+0+1+1)</small>|| +2:01.3 |- | 23 ||21|| align="left" | [[Roman Dostál]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2006|Zimskim}}||49:29.9||4 <small>(0+0+2+2)</small>|| +2:09.9 |- | 24 ||23|| align="left" | [[Wilfried Pallhuber]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2006|Zimskim}}||49:41.5||2 <small>(2+0+0+0)</small>|| +2:21.5 |- | 25 ||28|| align="left" | [[Rene Laurent Vuillermoz]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2006|Zimskim}}||49:53.1||4 <small>(2+0+1+1)</small>|| +2:33.1 |- | 26 ||22|| align="left" | [[Christian De Lorenzi]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2006|Zimskim}}||49:59.6||4 <small>(2+1+0+1)</small>|| +2:39.6 |- | 27 ||26|| align="left" | [[Marek Matiaško]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2006|Zimskim}}||50:11.1||3 <small>(0+0+1+2)</small>|| +2:51.1 |- | 28 ||13|| align="left" | [[Ilmārs Bricis]] || align=left| {{ZastavaMOK|LAT|2006|Zimskim}}||50:27.6||3 <small>(0+0+1+2)</small>|| +3:07.6 |- | 29 ||19|| align="left" | [[Carl Johan Bergman]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2006|Zimskim}}||50:54.4||4 <small>(2+1+0+1)</small>|| +3:34.4 |- | 30 ||30|| align="left" | [[Kyoji Suga]] || align=left| {{ZastavaMOK|JPN|2006|Zimskim}}||52:01.6||5 <small>(1+0+3+1)</small>|| +4:41.6 |} == Osvojene medalje == == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2006 Winter Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] 5qhtj8kyxjpvyecc4jicq9ccnu8qtbv 3939088 3939087 2026-11-05T17:10:49Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939088 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|ITA}}, [[Cesana San Sicario]] | datum = 25. februar 2006. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 14 | broj_ekipa = | godina = 2006 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Michael Greis]] | zlato_NOK = GER | srebro = [[Tomasz Sikora]] | srebro_NOK = POL | bronza = [[Ole Einar Bjørndalen]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (muškarci)|2010:]] }} {{Biatlon na ZOI 2006.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu na 15&nbsp;km]] na [[ZOI 2006.]] održana je 25. februara 2006. u [[Cesana-San Sicario]]u skijaškom centru 97&nbsp;km udaljenom od [[Torino|Torina]].<ref name="SR">[http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2006/BIA/ Biatlon na ZOI 2006. na sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819063648/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2006/BIA/ |date=19. 8. 2009 }} {{Simboli jezika|en|engleski jezik}}</ref><ref name=Biathlon>{{cite web |title=Torino 2006 Official Report - Biathlon |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2006/Results/Biathlon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612013218/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2006/Results/Biathlon.pdf |archive-date=12. 6. 2012 |work=Torino Organizing Committee |publisher=LA84 Foundation |date=mart 2009 |access-date=28. 8. 2009 }}</ref> ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Masovni start]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 15 kilometara. Trče se 5 krugova po 3,3&nbsp;km. Takmičari počinju trku istovremeno, a na startu je samo najboljih 30 na osnovu plasmana u tekućoj godini. U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog i drugog kruga iz ležećeg, a poslije trećeg iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Nakon prvog kruga na strelište se dolazi po startnom broju, a u narednim rundama, po plasmanu. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br> broj !! Ime !! Država !! Vrijeme<ref name=Biathlon /> !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold01}} ||1|| align="left" | [[Michael Greis]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||47:20.0||1 <small>(0+0+1+0)</small>|| {{sort|+0:00.0|–}} |- | {{Silver02}} ||12|| align="left" | [[Tomasz Sikora]] || align=left| {{ZastavaMOK|POL|2006|Zimskim}}||47:26.3||1 <small>(0+0+0+1)</small>|| {{sort|+0:06.3|+6.3}} |- | {{Bronze03}} ||4|| align="left" | [[Ole Einar Bjørndalen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||47:32.3||3 <small>(0+0+1+2)</small>|| {{sort|+0:12.3|+12.3}} |- | {{sort|04|4}} ||27|| align="left" | [[Paavo Puurunen]] || align=left| {{ZastavaMOK|FIN|2006|Zimskim}}||47:43.7||0 <small>(0+0+0+0)</small>|| {{sort|+0:23.7|+23.7}} |- | {{sort|05|5}} ||11|| align="left" | [[Sergej Čepikov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||47:59.1||0 <small>(0+0+0+0)</small>|| {{sort|+0:39.1|+39.1}} |- | {{sort|06|6}} ||18|| align="left" | [[Emil Hegle Svendsen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||48:13.8||2 <small>(0+1+0+1)</small>|| {{sort|+0:53.8|+53.8}} |- | {{sort|07|7}} ||5|| align="left" | [[Halvard Hanevold]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||48:14.9||3 <small>(1+0+1+1)</small>|| {{sort|+0:54.9|+54.9}} |- | {{sort|08|8}} ||10|| align="left" | [[Alexander Wolf]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||48:15.3||2 <small>(0+0+1+1)</small>|| {{sort|+0:55.3|+55.3}} |- | {{sort|09|9}} ||15|| align="left" | [[Christoph Sumann]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2006|Zimskim}}||48:17.4||2 <small>(1+0+0+1)</small>|| {{sort|+0:57.4|+57.4}} |- | 10 ||8|| align="left" | [[Michael Rösch]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||48:19.9||3 <small>(1+0+1+1)</small>|| {{sort|+0:59.9|+59.9}} |- | 11 ||3|| align="left" | [[Vincent Defrasne]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2006|Zimskim}}||48:20.7||4 <small>(0+1+1+2)</small>|| +1:00.7 |- | 12 ||7|| align="left" | [[Raphaël Poirée]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2006|Zimskim}}||48:24.9||2 <small>(1+1+0+0)</small>|| +1:04.9 |- | 13 ||29|| align="left" | [[Jay Hakkinen]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2006|Zimskim}}||48:29.6||1 <small>(0+0+1+0)</small>|| +1:09.6 |- | 14 ||25|| align="left" | [[Mattias Nilsson]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2006|Zimskim}}||48:37.7||1 <small>(1+0+0+0)</small>|| +1:17.7 |- | 15 ||9|| align="left" | [[Maksim Čudov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||48:40.2||4 <small>(1+0+1+2)</small>|| +1:20.2 |- | 16 ||16|| align="left" | [[Julien Robert]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2006|Zimskim}}||48:51.8||2 <small>(0+1+1+0)</small>|| +1:31.8 |- | 17 ||2|| align="left" | [[Sven Fischer]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2006|Zimskim}}||48:53.7||2 <small>(0+1+0+1)</small>|| +1:33.7 |- | 18 ||17|| align="left" | [[Björn Ferry]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2006|Zimskim}}||48:56.4||2 <small>(0+1+1+0)</small>|| +1:36.4 |- | 19 ||6|| align="left" | [[Frode Andresen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2006|Zimskim}}||49:03.6||6 <small>(0+2+2+2)</small>|| +1:43.6 |- | 20 ||20|| align="left" | [[Sergej Rožkov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||49:09.7||2 <small>(0+0+1+1)</small>|| +1:49.7 |- | 21 ||14|| align="left" | [[Nikolaj Kruglov (junior)|Nikolaj Kruglov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2006|Zimskim}}||49:20.1||2 <small>(1+0+1+0)</small>|| +2:00.1 |- | 22 ||24|| align="left" | [[Zdeněk Vítek]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2006|Zimskim}}||49:21.3||2 <small>(0+0+1+1)</small>|| +2:01.3 |- | 23 ||21|| align="left" | [[Roman Dostál]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2006|Zimskim}}||49:29.9||4 <small>(0+0+2+2)</small>|| +2:09.9 |- | 24 ||23|| align="left" | [[Wilfried Pallhuber]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2006|Zimskim}}||49:41.5||2 <small>(2+0+0+0)</small>|| +2:21.5 |- | 25 ||28|| align="left" | [[Rene Laurent Vuillermoz]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2006|Zimskim}}||49:53.1||4 <small>(2+0+1+1)</small>|| +2:33.1 |- | 26 ||22|| align="left" | [[Christian De Lorenzi]] || align=left| {{ZastavaMOK|ITA|2006|Zimskim}}||49:59.6||4 <small>(2+1+0+1)</small>|| +2:39.6 |- | 27 ||26|| align="left" | [[Marek Matiaško]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2006|Zimskim}}||50:11.1||3 <small>(0+0+1+2)</small>|| +2:51.1 |- | 28 ||13|| align="left" | [[Ilmārs Bricis]] || align=left| {{ZastavaMOK|LAT|2006|Zimskim}}||50:27.6||3 <small>(0+0+1+2)</small>|| +3:07.6 |- | 29 ||19|| align="left" | [[Carl Johan Bergman]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2006|Zimskim}}||50:54.4||4 <small>(2+1+0+1)</small>|| +3:34.4 |- | 30 ||30|| align="left" | [[Kyoji Suga]] || align=left| {{ZastavaMOK|JPN|2006|Zimskim}}||52:01.6||5 <small>(1+0+3+1)</small>|| +4:41.6 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}} |Broj = 1 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|0|0|1}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|1|1|1|3}} |} |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2006 Winter Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] 2t96xepeqfzzblosqm8omg8z18gopfy 10 460678 3939095 3812876 2026-11-05T17:22:50Z AnToni 2325 3939095 wikitext text/x-wiki {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 6 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = ZOI osvojene medalje u biatlonu 15 km }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|3|1|3|7}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|1|4}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|2}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="3"|5. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SWE|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 7. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|6|6|6|18}} |} |}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni biatlona na ZOI]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} </noinclude> e10e37luegn4x12rutw4yfp5v851x4e 0 497027 3939158 3939032 2026-11-06T09:14:05Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3939158 wikitext text/x-wiki {{Infokutija SP u biatlonu | disciplina = pojedinačno | godina = 2023 | slika = 2023-02-14 BMW IBU World Championships Biathlon Oberhof 2023 – Men 20 km Individual by Sandro Halank–356.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Pobjednici utrke na 20 km | mjesto = [[Oberhof]], {{ZID|Njemačka}} | datum = 14. februara 2023. | broj_učesnika = 104 | broj_zemalja = 33 | broj_ekipa = | zlato = Johannes Thingnes Bø | zlato_NOK = NOR | srebro = Sturla Holm Lægreid | srebro_NOK = NOR | bronza = Sebastian Samuelsson | bronza_NOK = ŠVE | godina_p = 2021 | spol = muškarci | godina_s = 2024 }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.}} '''[[Biatlon#Discipline|Pojedinačna utrka]] na 20&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2023.]] u muškoj konkurenciji održala se 14. februara 2023. u [[Njemačka|njemačkom]] gradu [[Oberhof]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.biathlonworld.com/calendar?CupLevel=1&SeasonId=2223&EventId=BT2223SWRLCH__|title=Programme|access-date=4. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SMIN/C51A_v2.pdf|title=Start list|access-date=13. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref> == Rezultati == Početak utrke je bio u 14:30.<ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SMIN/C73A_v1.pdf|title=Final results|access-date=14. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref><BR>(<small>Sva vremena početka utrka su po lokalnom vremenu ([[UTC]]+1)</small>) {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" !Plasman !! Startni<br>broj !! Ime !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- || {{Gold1}} || 11 || align=left| {{flagathlete|[[Johannes Thingnes Bø]]|NOR}} || 2 (0+1+1+0) || 49:57.5 || |- | {{Silver2}} || 21 || align=left| {{flagathlete|[[Sturla Holm Lægreid]]|NOR}} || 1 (0+0+0+1) || 51:08.2 || +1:10.7 |- | {{Bronze3}} || 26 || align=left| {{flagathlete|[[Sebastian Samuelsson]]|ŠVE}} || 1 (0+0+1+0) || 51:08.6 || +1:11.1 |- | 4 || 6 || align=left| {{flagathlete|[[Quentin Fillon Maillet]]|FRA}} || 1 (0+0+0+1) || 51:29.4 || +1:31.9 |- | 5 || 28 || align=left| {{flagathlete|[[Benedikt Doll]]|NJE}} || 1 (1+0+0+0) || 52:07.1 || +2:09.6 |- | 6 || 17 || align=left| {{flagathlete|[[Niklas Hartweg]]|ŠVI}} || 1 (1+0+0+0) || 52:29.3 || +2:31.8 |- | 7 || 55 || align=left| {{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|NOR}} || 2 (1+0+0+1) || 52:30.4 || +2:32.9 |- | 8 || 23 || align=left| {{flagathlete|[[Michal Krčmář]]|ČEŠ}} || 1 (0+1+0+0) || 52:46.7 || +2:49.2 |- | 9 || 78 || align=left| {{flagathlete|[[Philipp Nawrath]]|NJE}} || 2 (0+0+2+0) || 53:17.7 || +3:20.2 |- | 10 || 32 || align=left| {{flagathlete|[[Vetle Sjåstad Christiansen]]|NOR}} || 2 (0+1+0+1) || 53:27.0 || +3:29.5 |- | 11 || 15 || align=left| {{flagathlete|[[Martin Ponsiluoma]]|ŠVE}} || 4 (0+1+2+1) || 53:39.8 || +3:42.3 |- | 12 || 57 || align=left| {{flagathlete|[[Artem Tiščenko]]|UKR}} || 0 (0+0+0+0) || 54:00.0 || +4:02.5 |- | 13 || 9 || align=left| {{flagathlete|[[Justus Strelow]]|NJE}} || 1 (0+0+0+1) || 54:11.7 || +4:14.2 |- | 14 || 59 || align=left| {{flagathlete|[[Tomáš Mikyska]]|ČEŠ}} || 2 (0+1+0+1) || 54:12.0 || +4:14.5 |- | 15 || 47 || align=left| {{flagathlete|[[Endre Strømsheim]]|NOR}} || 3 (1+2+0+0) || 54:14.3 || +4:16.8 |- | 16 || 4 || align=left| {{flagathlete|[[Sebastian Stalder]]|ŠVI}} || 1 (0+1+0+0) || 54:16.7 || +4:19.2 |- | 17 || 13 || align=left| {{flagathlete|[[Tommaso Giacomel]]|ITA}} || 3 (1+0+2+0) || 54:17.3 || +4:19.8 |- | 18 || 50 || align=left| {{flagathlete|[[Tero Seppälä]]|FIN}} || 3 (1+0+0+2) || 54:26.6 || +4:29.1 |- | 19 || 86 || align=left| {{flagathlete|[[Alex Cisar]]|SLO}} || 1 (0+0+0+1) || 54:38.3 || +4:40.8 |- | 20 || 3 || align=left| {{flagathlete|[[Campbell Wright]]|NZL}} || 2 (0+1+0+1) || 54:38.4 || +4:40.9 |- | 21 || 2 || align=left| {{flagathlete|[[Roman Rees]]|NJE}} || 2 (0+1+0+1) || 54:40.5 || +4:43.0 |- | 22 || 10 || align=left| {{flagathlete|[[Jesper Nelin]]|ŠVE}} || 2 (0+0+0+2) || 54:41.9 || +4:44.4 |- | 23 || 22 || align=left| {{flagathlete|[[George Buta]]|RUM}} || 2 (2+0+0+0) || 55:03.7 || +5:06.2 |- | 24 || 65 || align=left| {{flagathlete|[[David Komatz]]|AUT}} || 2 (0+0+2+0) || 55:10.0 || +5:12.5 |- | 25 || 75 || align=left| {{flagathlete|[[Dmitrii Shamaev]]|RUM}} || 1 (1+0+0+0) || 55:12.3 || +5:14.8 |- | 26 || 35 || align=left| {{flagathlete|[[Didier Bionaz]]|ITA}} || 1 (0+1+0+0) || 55:13.7 || +5:16.2 |- | 27 || 106 || align=left| {{flagathlete|[[Florent Claude]]|BEL}} || 1 (0+0+0+1) || 55:18.9 || +5:21.4 |- | 28 || 24 || align=left| {{flagathlete|[[Vladimir Iliev]]|BUL}} || 3 (1+1+1+0) || 55:23.4 || +5:25.9 |- | 29 || 46 || align=left| {{flagathlete|[[Anton Sinapov]]|BUL}} || 0 (0+0+0+0) || 55:40.1 || +5:42.6 |- | 30 || 12 || align=left| {{flagathlete|[[Adam Runnalls]]|KAN}} || 2 (0+1+1+0) || 55:40.4 || +5:42.9 |- | 31 || 29 || align=left| {{flagathlete|[[Olli Hiidensalo]]|FIN}} || 3 (0+1+0+2) || 55:46.7 || +5:49.2 |- | 32 || 95 || align=left| {{flagathlete|[[Éric Perrot]]|FRA}} || 2 (1+0+0+1) || 55:50.5 || +5:53.0 |- | 33 || 30 || align=left| {{flagathlete|[[Anton Vidmar]]|SLO}} || 3 (1+1+1+0) || 55:53.7 || +5:56.2 |- | 34 || 58 || align=left| {{flagathlete|[[Tomas Kaukėnas]]|LTU}} || 2 (0+0+0+2) || 56:00.6 || +6:03.1 |- | 35 || 39 || align=left| {{flagathlete|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]]|SAD}} || 3 (0+2+0+1) || 56:02.9 || +6:05.4 |- | 36 || 93 || align=left| {{flagathlete|[[Joscha Burkhalter]]|ŠVI}} || 3 (1+1+1+0) || 56:18.1 || +6:20.6 |- | 37 || 8 || align=left| {{flagathlete|[[Fabien Claude]]|FRA}} || 4 (0+2+1+1) || 56:21.5 || +6:24.0 |- | 37 || 19 || align=left| {{flagathlete|[[Émilien Jacquelin]]|FRA}} || 3 (0+2+1+0) || 56:21.5 || +6:24.0 |- | 39 || 81 || align=left| {{flagathlete|[[Bogdan Cimbal]]|UKR}} || 2 (2+0+0+0) || 56:33.9 || +6:36.4 |- | 40 || 100 || align=left| {{flagathlete|[[Denys Nasyko]]|UKR}} || 2 (1+0+0+1) || 56:34.5 || +6:37.0 |- | 41 || 88 || align=left| {{flagathlete|[[Tuomas Harjula]]|FIN}} || 2 (0+1+0+1) || 56:39.5 || +6:42.0 |- | 42 || 5 || align=left| {{flagathlete|[[Anton Dudčenko]]|UKR}} || 3 (0+0+1+2) || 56:45.8 || +6:48.3 |- | 43 || 105 || align=left| {{flagathlete|[[Andrzej Nędza-Kubiniec]]|POL}} || 1 (0+1+0+0) || 56:56.1 || +6:58.6 |- | 44 || 34 || align=left| {{flagathlete|[[Vytautas Strolia]]|LTU}} || 3 (1+0+1+1) || 57:00.3 || +7:02.8 |- | 45 || 37 || align=left| {{flagathlete|[[Jeremy Finello]]|ŠVI}} || 7 (1+3+0+3) || 57:01.3 || +7:03.8 |- | 46 || 103 || align=left| {{flagathlete|[[Miha Dovžan]]|SLO}} || 4 (1+1+1+1) || 57:04.0 || +7:06.5 |- | 47 || 63 || align=left| {{flagathlete|[[Johannes Dale]]|NOR}} || 5 (2+1+1+1) || 57:05.3 || +7:07.8 |- | 48 || 98 || align=left| {{flagathlete|[[Elia Zeni]]|ITA}} || 2 (1+0+1+0) || 57:07.6 || +7:10.1 |- | 49 || 71 || align=left| {{flagathlete|[[Emil Nykvist]]|ŠVE}} || 4 (0+1+0+3) || 57:10.1 || +7:12.6 |- | 50 || 83 || align=left| {{flagathlete|[[Marcin Zawół]]|POL}} || 3 (0+1+1+1) || 57:25.2 || +7:27.7 |- | 51 || 7 || align=left| {{flagathlete|[[Pavel Magazeev]]|MDA}} || 4 (1+1+2+0) || 57:29.5 || +7:32.0 |- | 52 || 101 || align=left| {{flagathlete|[[Jaakko Ranta]]|FIN}} || 3 (1+1+1+0) || 57:35.9 || +7:38.4 |- | 53 || 84 || align=left| {{flagathlete|[[Serafin Wiestner]]|ŠVI}} || 5 (2+1+1+1) || 57:36.5 || +7:39.0 |- | 54 || 25 || align=left| {{flagathlete|[[Thierry Langer]]|BEL}} || 3 (2+1+0+0) || 57:40.0 || +7:42.5 |- | 55 || 53 || align=left| {{flagathlete|[[Lovro Planko]]|SLO}} || 4 (0+2+1+1) || 57:47.2 || +7:49.7 |- | 56 || 18 || align=left| {{flagathlete|[[Andrejs Rastorgujevs]]|LAT}} || 6 (2+0+0+4) || 57:56.1 || +7:58.6 |- | 57 || 87 || align=left| {{flagathlete|[[Kristo Siimer]]|EST}} || 5 (1+2+0+2) || 57:58.2 || +8:00.7 |- | 58 || 48 || align=left| {{flagathlete|[[Antonin Guigonnat]]|FRA}} || 6 (1+2+1+2) || 58:06.1 || +8:08.6 |- | 59 || 52 || align=left| {{flagathlete|[[Maksim Makarov]]|MDA}} || 2 (0+0+1+1) || 58:07.1 || +8:09.6 |- | 60 || 69 || align=left| {{flagathlete|[[Dominic Unterweger]]|AUT}} || 4 (1+0+2+1) || 58:11.7 || +8:14.2 |- | 61 || 51 || align=left| {{flagathlete|[[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandar Muhin]]|KAZ}} || 5 (1+0+1+3) || 58:14.2 || +8:16.7 |- | 62 || 44 || align=left| {{flagathlete|[[Mikito Tachizaki]]|JAP}} || 2 (0+0+1+1) || 58:17.6 || +8:20.1 |- | 63 || 45 || align=left| {{flagathlete|[[Raul Flore]]|RUM}} || 3 (0+2+1+0) || 58:20.2 || +8:22.7 |- | 64 || 96 || align=left| {{flagathlete|[[Logan Pletz]]|KAN}} || 2 (0+0+2+0) || 58:22.1 || +8:24.6 |- | 65 || 1 || align=left| {{flagathlete|[[Jakub Štvrtecký]]|ČEŠ}} || 4 (1+1+0+2) || 58:27.2 || +8:29.7 |- | 66 || 33 || align=left| {{flagathlete|[[Timofej Lapšin]]|KOR}} || 3 (2+0+1+0) || 58:29.5 || +8:32.0 |- | 67 || 62 || align=left| {{flagathlete|[[Choi Du-jin]]|KOR}} || 1 (0+0+1+0) || 58:40.8 || +8:43.3 |- | 68 || 14 || align=left| {{flagathlete|[[Vladislav Kirejev]]|KAZ}} || 4 (1+0+1+2) || 58:41.4 || +8:43.9 |- | 69 || 38 || align=left| {{flagathlete|[[Edgars Mise]]|LAT}} || 2 (0+0+1+1) || 58:44.1 || +8:46.6 |- | 70 || 90 || align=left| {{flagathlete|[[Oscar Lombardot]]|FRA}} || 4 (2+1+1+0) || 58:46.7 || +8:49.2 |- | 71 || 31 || align=left| {{flagathlete|[[Michal Šíma]]|SVK}} || 3 (1+1+0+1) || 58:53.9 || +8:56.4 |- | 72 || 20 || align=left| {{flagathlete|[[Lukas Hofer]]|ITA}} || 4 (0+1+1+2) || 58:56.6 || +8:59.1 |- | 73 || 42 || align=left| {{flagathlete|[[David Zobel]]|NJE}} || 3 (0+1+0+2) || 58:57.6 || +9:00.1 |- | 74 || 85 || align=left| {{flagathlete|[[Alexandrs Patrijuks]]|LAT}} || 4 (0+2+2+0) || 59:03.3 || +9:05.8 |- | 75 || 104 || align=left| {{flagathlete|[[Krešimir Crnković]]|HRV}} || 5 (1+3+0+1) || 59:28.8 || +9:31.3 |- | 76 || 97 || align=left| {{flagathlete|[[Jonáš Mareček]]|ČEŠ}} || 4 (1+1+2+0) || 59:47.3 || +9:49.8 |- | 77 || 16 || align=left| {{flagathlete|[[Paul Schommer]]|SAD}} || 6 (2+0+2+2) || 59:48.3 || +9:50.8 |- | 78 || 79 || align=left| {{flagathlete|[[Aset Djusenov]]|KAZ}} || 6 (1+2+2+1) || 59:51.1 || +9:53.6 |- | 79 || 61 || align=left| {{flagathlete|[[Peppe Femling]]|ŠVE}} || 7 (2+2+1+2) || 59:51.9 || +9:54.4 |- | 80 || 94 || align=left| {{flagathlete|[[Vincent Bonacci]]|SAD}} || 3 (0+1+1+1) || 59:57.4 || +9:59.9 |- | 81 || 70 || align=left| {{flagathlete|[[Adam Václavík]]|ČEŠ}} || 8 (0+4+2+2) || 59:59.1 || +10:01.6 |- | 82 || 92 || align=left| {{flagathlete|[[Harald Lemmerer]]|AUT}} || 5 (1+3+0+1) || {{sort|60:19.2|1:00:19.2}} || +10:21.7 |- | 83 || 102 || align=left| {{flagathlete|[[Ma Guoqiang (biathlete)|Ma Guoqiang]]|KIN}} || 3 (0+0+0+3) || {{sort|60:31.6|1:00:31.6}} || +10:34.1 |- | 84 || 54 || align=left| {{flagathlete|[[Yan Xingyuan]]|KIN}} || 4 (1+0+3+0) || {{sort|60:43.3|1:00:43.3}} || +10:45.8 |- | 85 || 99 || align=left| {{flagathlete|[[Robert Heldna]]|EST}} || 4 (1+2+0+1) || {{sort|61:00.9|1:01:00.9}} || +11:03.4 |- | 86 || 74 || align=left| {{flagathlete|[[Trevor Kiers]]|KAN}} || 6 (1+1+0+4) || {{sort|61:16.3|1:01:16.3}} || +11:18.8 |- | 87 || 60 || align=left| {{flagathlete|[[Jan Guńka]]|POL}} || 7 (1+1+3+2) || {{sort|61:16.6|1:01:16.6}} || +11:19.1 |- | 88 || 89 || align=left| {{flagathlete|[[Mihail Usov]]|MDA}} || 4 (0+2+1+1) || {{sort|61:21.6|1:01:21.6}} || +11:24.1 |- | 89 || 68 || align=left| {{flagathlete|[[Christian Gow]]|KAN}} || 6 (1+1+2+2) || {{sort|61:22.5|1:01:22.5}} || +11:25.0 |- | 90 || 43 || align=left| {{flagathlete|[[Rene Zahkna]]|EST}} || 6 (1+2+3+0) || {{sort|61:39.6|1:01:39.6}} || +11:42.1 |- | 91 || 76 || align=left| {{flagathlete|[[Zhang Chunyu]]|KIN}} || 4 (1+1+1+1) || {{sort|61:53.6|1:01:53.6}} || +11:56.1 |- | 92 || 107 || align=left| {{flagathlete|[[Ryu Yamamoto]]|JAP}} || 5 (0+1+2+2) || {{sort|62:06.4|1:02:06.4}} || +12:08.9 |- | 93 || 41 || align=left| {{flagathlete|[[Roberto Piqueras]]|ESP}} || 3 (0+1+0+2) || {{sort|62:12.0|1:02:12.0}} || +12:14.5 |- | 94 || 82 || align=left| {{flagathlete|[[Maxime Germain]]|SAD}} || 7 (2+2+1+2) || {{sort|62:34.2|1:02:34.2}} || +12:36.7 |- | 95 || 64 || align=left| {{flagathlete|[[Matej Kazár]]|SVK}} || 4 (1+2+1+0) || {{sort|62:41.3|1:02:41.3}} || +12:43.8 |- | 96 || 91 || align=left| {{flagathlete|[[Cesar Beauvais]]|BEL}} || 6 (2+1+1+2) || {{sort|63:31.2|1:03:31.2}} || +13:33.7 |- | 97 || 36 || align=left| {{flagathlete|[[Zana Öztunç]]|TUR}} || 3 (1+1+1+0) || {{sort|63:48.2|1:03:48.2}} || +13:50.7 |- | 98 || 77 || align=left| {{flagathlete|[[Maksim Fomin]]|LTU}} || 11 (4+3+3+1) || {{sort|65:15.5|1:05:15.5}} || +15:18.0 |- | 99 || 40 || align=left| {{flagathlete|[[Kiyomasa Ojima]]|JAP}} || 8 (1+3+3+1) || {{sort|65:33.9|1:05:33.9}} || +15:36.4 |- | 100 || 80 || align=left| {{flagathlete|[[Keita Nagaoka]]|JAP}} || 5 (0+1+2+2) || {{sort|65:40.9|1:05:40.9}} || +15:43.4 |- | 101 || 72 || align=left| {{flagathlete|[[Nikolaos Tsourekas]]|GRČ}} || 5 (0+3+1+1) || {{sort|66:15.4|1:06:15.4}} || +16:17.9 |- | 102 || 67 || align=left| {{flagathlete|[[Joachim Weel Rosbo]]|DAN}} || 10 (2+3+2+3) || {{sort|68:15.1|1:08:15.1}} || +18:17.6 |- | 103 || 49 || align=left| {{flagathlete|[[Aleksa Vuković]]|BIH}} || 9 (1+2+4+2) || {{sort|72:18.4|1:12:18.4}} || +22:20.9 |- | rowspan=5|{{hs|104}} || 56 || align=left| {{flagathlete|[[Apostolos Angelis]]|GRČ}} || {{sort|20|(3+2+ + )}} || colspan=2|{{sort|98|Did not finish}} |- | 27 || align=left| {{flagathlete|[[Simon Eder]]|AUT}} || colspan=3 rowspan=4|{{sort|99|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}}} |- | 66 || align=left| {{flagathlete|[[Marcus Bolin Webb]]|UK}} |- | 73 || align=left| {{flagathlete|[[Patrick Braunhofer]]|ITA}} |- | 108 || align=left| {{flagathlete|[[Karol Dombrovski]]|LTU}} |} ==Reference== {{refspisak}}{{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.]] 5ssh3p0zeb8tz0ll8u8i1gqz0t0py4f 0 497360 3939064 3931374 2026-11-05T14:44:19Z Toponim-HR 187638 3939064 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Transmembranski regulator provodljivosti cistaste fibroze''' ('''CFTR''') je [[membranski protein]] i [[anionski kanal]] kod kičmenjaka, koji je [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CFTR''' sa [[hromosom 7|hromosoma 7]]<ref name="PMID 30516439">{{cite journal | vauthors = Csanády L, Vergani P, Gadsby DC | title = Structure, Gating, and Regulation of the CFTR Anion Channel | journal = Physiological Reviews | volume = 99 | issue = 1 | pages = 707–738 | date = januar 2019 | pmid = 30516439 | doi = 10.1152/physrev.00007.2018 | ref = 32 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid2772657">{{cite journal | vauthors = Rommens JM, Iannuzzi MC, Kerem B, Drumm ML, Melmer G, Dean M, Rozmahel R, Cole JL, Kennedy D, Hidaka N | display-authors = 6 | title = Identification of the cystic fibrosis gene: chromosome walking and jumping | url = https://archive.org/details/sim_science_1989-09-08_245_4922/page/1058 | journal = Science | volume = 245 | issue = 4922 | pages = 1059–1065 | date = septembar 1989 | pmid = 2772657 | doi = 10.1126/science.2772657 | bibcode = 1989Sci...245.1059R |}}</ref> Genetičar Lap-Chee Tsui i njegov tim identifikovali su CFTR gen 1989. |godine, kao gen povezan sa CF ([[Cistasta fibroza|cistaste fibroze]]).<ref>{{Cite web |title=Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator (CFTR) Gene {{!}} The Embryo Project Encyclopedia |url=https://embryo.asu.edu/pages/cystic-fibrosis-transmembrane-conductance-regulator-cftr-gene#:~:text=The%20Cystic%20Fibrosis%20Transmembrane%20Conductance,revealed%20the%20underlying%20disease%20mechanism. |access-date=26. 9. 2022 |website=embryo.asu.edu}}</ref> Gen CFTR kodira [[ABC transporter]]sku-klasu proteina [[ionski kanal|ionskog kanala]] koji provodi [[hlorid]]<ref name="pmid2475911">{{cite journal | vauthors = Riordan JR, Rommens JM, Kerem B, Alon N, Rozmahel R, Grzelczak Z, Zielenski J, Lok S, Plavsic N, Chou JL | display-authors = 6 | title = Identification of the cystic fibrosis gene: cloning and characterization of complementary DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_1989-09-08_245_4922/page/1066 | journal = Science | volume = 245 | issue = 4922 | pages = 1066–1073 | date = septembar 1989 | pmid = 2475911 | doi = 10.1126/science.2475911 | s2cid = 84566748 | bibcode = 1989Sci...245.1066R }}</ref> i [[bikarbonat]]ne zone kroz [[epitel]]ne [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]]. Mutacije gena CFTR koje utiču na funkciju anionskih kanala dovode do disregulacije transporta [[tečnosti epitelne obloge]] ([[sluz]]i) u [[pluća|plućima]], [[pankreas]]u i drugim [[organ]]ima, što dovodi do [[cistična fibroza|cistaste fibroze]]. Komplikacije uključuju zgušnjavanje [[sluz]]i u plućima s čestim [[respiratorna infekcija|respiratornim infekcijama]] i [[insuficijencija gušterače|insuficijencijama gušterače]] što dovodi do pothranjenosti i [[dijabetes]]a. Ova stanja dovode do hronične invalidnosti i smanjenog životnog vijeka. Kod muških pacijenata, progresivna opstrukcija i destrukcija razvojnog ''[[vas deferens]]'' (spermne vrpce) i [[epididimis]]a je rezultat abnormalnih intralumenskih sekrecija,<ref>{{cite journal | vauthors = Marcorelles P, Gillet D, Friocourt G, Ledé F, Samaison L, Huguen G, Ferec C | title = Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator protein expression in the male excretory duct system during development | journal = Human Pathology | volume = 43 | issue = 3 | pages = 390–397 | date = mart 2012 | pmid = 21840567 | doi = 10.1016/j.humpath.2011.04.031 }}</ref> uzrokujući [[urođeno odsustvo sjemenovoda]] i mušku [[neplodnost]]. == Gen == [[slika:CFTR gene on chromosome 7.svg|thumb|right|100px|Lokacija CFTR gena na hromosomu 7]] Gen koji kodira ljudski CFTR protein nalazi se na [[hromosom 7|hromosomu 7]], na poziciji q31.2 dugog kraka (q).<ref name="pmid2772657" /> od [[bazni par|baznog para]] 116,907,253 do baznog para 117,095,955. CFTR [[homologija sekvence|ortolozi]]<ref name="OrthoMaM">{{cite web |title=OrthoMaM phylogenetic marker: CFTR coding sequence |url=http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000001626_CFTR.xml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302164823/http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000001626_CFTR.xml |archive-date=2. 3. 2016 |access-date=12. 3. 2010}}</ref> javljaju se kod [[kičmenjaci|viličastih kičmenjaka]].<ref>{{cite journal |vauthors=Davies R, Conroy SJ, Davies WL, Potter IC, Trezise AE |date=19–23 June 2005 |title=Evolution and Regulation of the Cystic Fibrosis Gene |url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:199644 |format=conference paper |journal=Molecular Biology and Evolution (MBE05) Conference |access-date=28. 7. 2014}}</ref> Svaki pojedinac nasljeđuje dvije kopije gena CFTR (regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze). Međutim, neke od naslijeđenih kopija su izmijenjene. Do sada je CFTR gen povezan sa preko 700 različitih mutacija. Osoba sa CF nasljeđuje dvije defektne kopije CFTR gena. Ove mutacije mogu biti [[heterozigot]]ne, što znači da uključuju dvije različite mutacije, i [[homozigot]]ne, što znači da uključuju istu mutaciju. Delta F508 je najčešća mutacija, koja čini više od 70% svih mutacija. Oni koji su homozigoti za Delta F508 obično su pogođeni insuficijencijom pankreasa.<ref>{{Cite web |title=Genetics and CF |url=https://med.stanford.edu/cfcenter/education/english/Genetics.html |access-date=23. 10. 2022 |website=The Cystic Fibrosis Center at Stanford |language=sm |archive-date=23. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023181159/https://med.stanford.edu/cfcenter/education/english/Genetics.html |url-status=dead }}</ref> „CFTR“ gen je korišten kod životinja kao filogenetski marker [[jedarna DNK|jedarne DNK]].<ref name="OrthoMaM"/> Velike [[genom]]ske sekvence ovog gena korištene su za istraživanje [[filogenija|filogenije]] glavne grupe [[sisari|sisara]],<ref name="pmid18453548">{{cite journal | vauthors = Prasad AB, Allard MW, Green ED | title = Confirming the phylogeny of mammals by use of large comparative sequence data sets | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2008-09_25_9/page/1794 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 25 | issue = 9 | pages = 1795–1808 | date = septembar 2008 | pmid = 18453548 | pmc = 2515873 | doi = 10.1093/molbev/msn104 }}</ref> i potvrdio grupisanje [[Placentalia|placentalnih]] redova u četiri glavne klade: [[Xenarthra]], [[Afrotheria]], [[Laurasiatheria]] i [[Euarchonta]] plus [[Glires]]. === Mutacije === Opisano je skoro 1000 [[mutacija]] uzroka cistaste fibroze.<ref name = "url_genet.sickkids.on.ca">{{cite web|url=https://www.cftr2.org/mutations_history|title=The Clinical and Functional TRanslation of CFTR (CFTR2): CFTR2 Variant List History|publisher=US CF Foundation, Johns Hopkins University, Cystic Fibrosis Centre at the Hospital for Sick Children in Toronto|access-date=2. 8. 2017}}{{Dead link|date=novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Najčešća mutacija, DeltaF508 (ΔF508) prvenstveno poznata kao procesna mutacija koja je rezultat delecija (Δ) tri [[nukleotid]]a, što rezultira gubitkom aminokiseline [[fenilalanin]]a (F) na 508. poziciji na proteinu.<ref>{{cite journal | vauthors = Guimbellot J, Sharma J, Rowe SM | title = Toward inclusive therapy with CFTR modulators: Progress and challenges | journal = Pediatric Pulmonology | volume = 52 | issue = S48 | pages = S4–S14 | date = novembar 2017 | pmid = 28881097 | pmc = 6208153 | doi = 10.1002/ppul.23773 }}</ref> Kao rezultat toga, protein se ne [[savijanje proteina|savija]] normalno i brže se razgrađuje. Velika većina mutacija je rijetka. Distribucija i učestalost mutacija varira među različitim populacijama što ima implikacije na genetički skrining i savjetovanje. Otkrivanje lijekova za terapiju CF kod svih pacijenata je komplikovano zbog velikog broja mutacija koje uzrokuju bolest. U idealnom slučaju, potrebna je biblioteka ćelijskih linija i testova. baziranih na ćelijama koji odgovaraju svim mutantima za skrining široko aktivnih kandidata za lijekove. Metodi ćelijskog inženjerstva uključujući [[fluor]]ogene [[oligonukleotid]]ne signalne sonde mogu se koristiti za otkrivanje i izolaciju klonskih ćelijskih linija za svaki mutant.<ref>{{cite journal | vauthors = Shekdar K, Langer J, Venkatachalan S, Schmid L, Anobile J, Shah P, Lancaster A, Babich O, Dedova O, Sawchuk D | display-authors = 6 | title = Cell engineering method using fluorogenic oligonucleotide signaling probes and flow cytometry | journal = Biotechnology Letters | volume = 43 | issue = 5 | pages = 949–958 | date = maj 2021 | pmid = 33683511 | pmc = 7937778 | doi = 10.1007/s10529-021-03101-5 }}</ref> Mutacije se sastoje od zamjene, dupliciranja, delecija ili skraćivanja gena CFTR. Ovo može dovesti do toga da proteini možda ne funkcionišu, rade manje efikasno, brže se razgrađuju ili su prisutni u nedovoljnom broju.<ref name="pmid15888700">{{cite journal | vauthors = Rowe SM, Miller S, Sorscher EJ | title = Cystic fibrosis | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-05-12_352_19/page/1992 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 352 | issue = 19 | pages = 1992–2001 | date = maj 2005 | pmid = 15888700 | doi = 10.1056/NEJMra043184 }}</ref> Pretpostavlja se da mutacije u CFTR genu mogu dati selektivnu prednost heterozigotnim osobama. Ćelije koje eksprimiraju mutantni oblik CFTR proteina otporne su na invaziju bakterije ''[[Salmonella]] typhi'', uzročnika [[tifusna groznica|tifusne groznice]], a miševi koji nose jednu kopiju mutantnog CFTR-a otporni su na dijareju uzrokovanu toksinom kolere.<ref>{{cite journal | vauthors = Kavic SM, Frehm EJ, Segal AS | title = Case studies in cholera: lessons in medical history and science | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 6 | pages = 393–408 | year = 1999 | pmid = 11138935 | pmc = 2579035 }}</ref> Najčešće mutacije koje uzrokuju cistastu fibrozu i insuficijenciju pankreasa kod ljudi su:<ref name="mutations">{{cite web |url=https://cftr2.org/ |title=CFTR2 |access-date=8. 7. 2021}}</ref> {| {{tabela}} | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Varijanta cDNK imena (naređeno od 5' do 3')''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naziv varijante proteina''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naslijeđeni naziv varijante''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''rsID''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''No [[alel]]a u CFTR2''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Alelna frekvencija u CFTR2''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''% Pankreasne nedovoljnosti''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Konačno određivanje varijante (juli 2020.)''' |-| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Varijanta [[cDNK]] imena (naređeno od 5' do 3')''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naziv varijante proteina''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naslijeđeni naziv varijante''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''rsID''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''No alela u CFTR2''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Alelna frekvencija u CFTR2''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''% Pankreasne nedovoljnosti''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Konačno određivanje varijante (juli 2020.) | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Varijanta naziva [[cDNK]] (naređeno od 5' do 3')''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naziv varijante proteina''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naslijeđeni naziv varijante''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''rsID''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''No alela u CFTR2''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Alelna frekvencija u CFTR2''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''% Dovoljnosti pankreasa''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Konačno određivanje varijante (juli 2020.) |- | c.1521_1523delCTT||p.Phe508del||F508del||rs113993960||99061||0,69744||98%||Uzrokuje CF |- | c.1624G>T||p.Gly542X||G542X||rs113993959||3610||0,02542||98%||Uzrokuje CF |- | c.1652G>A||p.Gly551Asp||G551D||rs75527207||2986||0,02102||96%||Uzrokuje CF |- | c.3909C>G||p.Asn1303Lys||N1303K||rs80034486||2246||0,01581||98%||Uzrokuje CF |- | c.350G>A||p.Arg117His||R117H||rs78655421||1854||0.01305||23%|| Različite kliničke posljedice |- | c.3846G>A||p.Trp1282X||W1282X||rs77010898||1726||0,01215||99%||Uzrokuje CF |- | c.489+1G>T||Bez naziva proteina||621+1G->T||rs78756941||1323||0,00931||99%||uzrokuje CF |- | c.1657C>T||p.Arg553X||R553X||rs74597325||1323||0,00931||97%||Uzrokuje CF |- | c.1585-1G>A||Bez naziva proteina||1717-1G->A||rs76713772||1216||0,00856||97%||Uzrokuje CF |- | c.3718-2477C>T||Bez naziva proteina||3849+10kbC->T||rs75039782||1158||0,00815||33%||uzrokuje CF |- | c.2657+5G>A||Bez naziva proteina||2789+5G->A||rs80224560||1027||0,00723||43%||Izaziva CF |- | c.1519_1521delATC||p.&nbsp;Ile507del||I507del||rs121908745||651||0,00458||98%||Uzrokuje CF |- | c.3484C>T||p.Arg1162X||R1162X||rs74767530||651||0,00458||97%||Uzrokuje CF |- | c.254G>A||p.Gly85Glu||G85E||rs75961395||616||0.00434||85%||Uzrokuje CF |- | c.3454G>C||p.Asp1152His||D1152H||rs75541969||571||0,00402||24%||Varijabilne kliničke posljedice |- | c.2051_2052delAAinsG||p.&nbsp;Lys684SerfsX38||2183AA->G||rs121908799||542||0,00382||96%||Uzrokuje CF |- | c.3528delC||p.&nbsp;Lys1177SerfsX15||3659delC||rs121908747||539||0,00379||99%||Uzrokuje CF |- | c.1040G>C||p.Arg347Pro||R347P||rs77932196||533||0,00375||68%||Uzrokuje CF |- | c.1210−12T[5]||Bez naziva proteina||5T||rs1805177||516||0,00363||28%||Varijabilne kliničke posljedice |- | c.2988+1G>A||Bez naziva proteina||3120+1G->A||rs75096551||501||0,00353||98%||Uzrokuje CF |- | c.1364C>A||p.Ala455Glu||A455E||rs74551128||500||0,00352||34%||Uzrokuje CF |- | c.3140-26A>G||Bez naziva proteina||3272-26A->G||rs76151804||470||0,00331||29%||Uzrokuje CF |- | c.1000C>T||p.Arg334Trp||R334W||rs121909011||429||0,00302||40%||Uzrokuje CF |- | c.1766+1G>A||Bez naziva proteina||1898+1G->A||rs121908748||421||0,00296||99%||Izaziva CF |- | c.54-5940_273+10250del21kb||p.Ser18ArgfsX16||CFTRdele2,3||Nije pronađeno||417||0,00294||100%||Uzrokuje CF |- | c.1679G>C||p.Arg560Thr||R560T||rs80055610||343||0,00241||98%||Uzrokuje CF |- | c.617T>G||p.&nbsp;Leu206Trp||L206W||rs121908752||333||0,00234||20%||Uzrokuje CF |- | c.2052dupA||p.Gln685ThrfsX4||2184insA||rs121908786||329||0,00232||85%||Uzrokuje CF |- | c.262_263delTT||p.&nbsp;Leu88IlefsX22 ||394delTT||rs121908769||307||0,00216||97%||Uzrokuje CF |- | c.178G>T||p.Glu60X||E60X||rs77284892||296||0.00208||99%||Uzrokuje CF |- | c.1477C>T||p.Gln493X||Q493X||rs77101217||292||0,00206||98%||Uzrokuje CF |- | c.579+1G>T||Bez naziva proteina||711+1G->T||rs77188391||274||0,00193||98%||uzrokuje CF |- | c.2052delA||p.&nbsp;Lys684AsnfsX38||2184delA||rs121908746||255||0,00180||98%||Uzrokuje CF |- | c.200C>T||p.Pro67Leu||P67L||rs368505753||239||0,00168||34%||Uzrokuje CF |- | c.3302T>A||p.Met1101Lys||M1101K||rs36210737||238||0,00168||69%||Uzrokuje CF |- | c.1408A>G||p.Met470Val||M470V||rs213950||235||0,00165||46%||Ne izaziva CF |- | c.3276C>A ili c.3276C>G||p.Tyr1092X||Y1092X||rs121908761||225||0,00158||98%||Uzrokuje CF |- | c.3196C>T||p.Arg1066Cys||R1066C||rs78194216||220||0,00155||98%||Uzrokuje CF |- | c.1021_1022dupTC||p.Phe342HisfsX28||1154insTC||rs387906360||214||0,00151||99%||Uzrokuje CF |- | c.3773dupT||p.&nbsp;Leu1258PhefsX7||3905insT||rs121908789||210||0,00148||97%||Uzrokuje CF |- | c.1646G>A||p.Ser549Asn||S549N||rs121908755||203||0,00143||84%||Uzrokuje CF |- | c.1040G>A||p.Arg347His||R347H||rs77932196||199||0,00140||24%||Uzrokuje CF |- | c.948delT||p.Phe316LeufsX12||1078delT||rs121908744||184||0,00130||99%||Uzrokuje CF |- | c.1210-33_1210-6GT[12]T[4]||Bez naziva proteina||5T;TG12||Nije pronađeno||182||0,00128||14%||Varijabilne kliničke posljedice |- | c.3472C>T||p.Arg1158X||R1158X||rs79850223||179||0,00126||99%||Uzrokuje CF |- | c.2834C>T||p.Ser945Leu||S945L||rs397508442||167||0,00118||40%||Uzrokuje CF |- | c.1558G>T||p.&nbsp;Val520Phe||V520F||rs77646904||156||0,00110||98%||Uzrokuje CF |- | c.443T>C||p.&nbsp;Ile148Thr||I148T||rs35516286||148||0,00104||88%||Ne izaziva CF |- | c.349C>T||p.Arg117Cys||R117C||rs77834169||146||0,00103||24%||Uzrokuje CF |} ==Aminokiselinska sekvenca== <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MQRSPLEKAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVSKLFFSWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPILRKGYRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLELSDIYQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSVDSADNLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EKLEREWDRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LASKKNPKLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NALRRCFFWR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMFYGIFLYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEVTKAVQPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLGRIIASYD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDNKEERSIA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IYLGIGLCLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIVRTLLLHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIFGLHHIGM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QMRIAMFSLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YKKTLKLSSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLDKISIGQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSLLSNNLNK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDEGLALAHF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VWIAPLQVAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LMGLIWELLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASAFCGLGFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVLALFQAGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRMMMKYRDQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RAGKISERLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITSEMIENIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVKAYCWEEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEKMIENLRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TELKLTRKAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YVRYFNSSAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFSGFFVVFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVLPYALIKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IILRKIFTTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFCIVLRMAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TRQFPWAVQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WYDSLGAINK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQDFLQKQEY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTLEYNLTTT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVVMENVTAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>WEEGFGELFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAKQNNNNRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSNGDDSLFF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNFSLLGTPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKDINFKIER</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQLLAVAGST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAGKTSLLMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMGELEPSEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIKHSGRISF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSQFSWIMPG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TIKENIIFGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SYDEYRYRSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKACQLEEDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKFAEKDNIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGEGGITLSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQRARISLAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVYKDADLYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDSPFGYLDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTEKEIFESC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCKLMANKTR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ILVTSKMEHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKADKILILH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGSSYFYGTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SELQNLQPDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSKLMGCDSF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DQFSAERRNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILTETLHRFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEGDAPVSWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETKKQSFKQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEFGEKRKNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ILNPINSIRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSIVQKTPLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MNGIEEDSDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLERRLSLVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSEQGEAILP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RISVISTGPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQARRRQSVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLMTHSVNQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNIHRKTTAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRKVSLAPQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NLTELDIYSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLSQETGLEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEEINEEDLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ECFFDDMESI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAVTTWNTYL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RYITVHKSLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FVLIWCLVIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAEVAASLVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWLLGNTPLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKGNSTHSRN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NSYAVIITST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSYYVFYIYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVADTLLAMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFRGLPLVHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LITVSKILHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KMLHSVLQAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSTLNTLKAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GILNRFSKDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AILDDLLPLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IFDFIQLLLI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VIGAIAVVAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQPYIFVATV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVIVAFIMLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AYFLQTSQQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQLESEGRSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IFTHLVTSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLWTLRAFGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPYFETLFHK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALNLHTANWF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYLSTLRWFQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MRIEMIFVIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIAVTFISIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTGEGEGRVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IILTLAMNIM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STLQWAVNSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IDVDSLMRSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRVFKFIDMP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEGKPTKSTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYKNGQLSKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MIIENSHVKK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DDIWPSGGQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVKDLTAKYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGGNAILENI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFSISPGQRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLLGRTGSGK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>STLLSAFLRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNTEGEIQID</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVSWDSITLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QWRKAFGVIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKVFIFSGTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKNLDPYEQW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDQEIWKVAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVGLRSVIEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPGKLDFVLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGGCVLSHGH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQLMCLARSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSKAKILLLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPSAHLDPVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQIIRRTLKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFADCTVILC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EHRIEAMLEC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQFLVIEENK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRQYDSIQKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNERSLFRQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISPSDRVKLF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PHRNSSKCKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPQIAALKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEEEVQDTRL</td></tr> </table> === Interakcije === Pokazalo se da regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[DNAJC5]],<ref name="pmid12039948">{{cite journal | vauthors = Zhang H, Peters KW, Sun F, Marino CR, Lang J, Burgoyne RD, Frizzell RA | title = Cysteine string protein interacts with and modulates the maturation of the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-08-09_277_32/page/28948 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 32 | pages = 28948–28958 | date = august 2002 | pmid = 12039948 | doi = 10.1074/jbc.M111706200 | doi-access = free }}</ref> * [[GOPC]],<ref name="pmid11707463">{{cite journal | vauthors = Cheng J, Moyer BD, Milewski M, Loffing J, Ikeda M, Mickle JE, Cutting GR, Li M, Stanton BA, Guggino WB | display-authors = 6 | title = A Golgi-associated PDZ domain protein modulates cystic fibrosis transmembrane regulator plasma membrane expression | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-01_277_5/page/3520 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 5 | pages = 3520–3529 | date = februar 2002 | pmid = 11707463 | doi = 10.1074/jbc.M110177200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12471024">{{cite journal | vauthors = Gentzsch M, Cui L, Mengos A, Chang XB, Chen JH, Riordan JR | title = The PDZ-binding chloride channel ClC-3B localizes to the Golgi and associates with cystic fibrosis transmembrane conductance regulator-interacting PDZ proteins | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-02-21_278_8/page/6440 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 8 | pages = 6440–6449 | date = februar 2003 | pmid = 12471024 | doi = 10.1074/jbc.M211050200 | doi-access = free }}</ref> * [[PDZK1]],<ref name=pmid12471024/><ref name="pmid11051556">{{cite journal | vauthors = Wang S, Yue H, Derin RB, Guggino WB, Li M | title = Accessory protein facilitated CFTR-CFTR interaction, a molecular mechanism to potentiate the chloride channel activity | journal = Cell | volume = 103 | issue = 1 | pages = 169–179 | date = septembar 2000 | pmid = 11051556 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00096-9 | s2cid = 16697781 | doi-access = free }}</ref> * [[PRKCE]],<ref name="pmid11956211">{{cite journal | vauthors = Liedtke CM, Yun CH, Kyle N, Wang D | title = Protein kinase C epsilon-dependent regulation of cystic fibrosis transmembrane regulator involves binding to a receptor for activated C kinase (RACK1) and RACK1 binding to Na+/H+ exchange regulatory factor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-06-21_277_25/page/22924 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 25 | pages = 22925–22933 | date = juni 2002 | pmid = 11956211 | doi = 10.1074/jbc.M201917200 | doi-access = free }}</ref> * [[SLC4A8]],ref name="pmid12209004"/> * [[SNAP23]],<ref name="pmid12209004">{{cite journal | vauthors = Cormet-Boyaka E, Di A, Chang SY, Naren AP, Tousson A, Nelson DJ, Kirk KL | title = CFTR chloride channels are regulated by a SNAP-23/syntaxin 1A complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 19 | pages = 12477–12482 | date = septembar 2002 | pmid = 12209004 | pmc = 129470 | doi = 10.1073/pnas.192203899 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...9912477C }}</ref> * [[SLC9A3R1]],<ref name="pmid12403779">{{cite journal | vauthors = Park M, Ko SB, Choi JY, Muallem G, Thomas PJ, Pushkin A, Lee MS, Kim JY, Lee MG, Muallem S, Kurtz I | display-authors = 6 | title = The cystic fibrosis transmembrane conductance regulator interacts with and regulates the activity of the HCO3- salvage transporter human Na+-HCO3- cotransport isoform 3 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-12-27_277_52/page/50502 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 52 | pages = 50503–50509 | date = decembar 2002 | pmid = 12403779 | doi = 10.1074/jbc.M201862200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12615054">{{cite journal | vauthors = Hegedüs T, Sessler T, Scott R, Thelin W, Bakos E, Váradi A, Szabó K, Homolya L, Milgram SL, Sarkadi B | display-authors = 6 | title = C-terminal phosphorylation of MRP2 modulates its interaction with PDZ proteins | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-03-14_302_3/page/454 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 302 | issue = 3 | pages = 454–461 | date = mart 2003 | pmid = 12615054 | doi = 10.1016/S0006-291X(03)00196-7 }}</ref><ref name="pmid9613608">{{cite journal | vauthors = Wang S, Raab RW, Schatz PJ, Guggino WB, Li M | title = Peptide binding consensus of the NHE-RF-PDZ1 domain matches the C-terminal sequence of cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1998-05-01_427_1/page/103 | journal = FEBS Letters | volume = 427 | issue = 1 | pages = 103–108 | date = maj 1998 | pmid = 9613608 | doi = 10.1016/S0014-5793(98)00402-5 | s2cid = 20803242 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10852925">{{cite journal | vauthors = Moyer BD, Duhaime M, Shaw C, Denton J, Reynolds D, Karlson KH, Pfeiffer J, Wang S, Mickle JE, Milewski M, Cutting GR, Guggino WB, Li M, Stanton BA | display-authors = 6 | title = The PDZ-interacting domain of cystic fibrosis transmembrane conductance regulator is required for functional expression in the apical plasma membrane | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-01_275_35/page/27068 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 35 | pages = 27069–27074 | date = septembar 2000 | pmid = 10852925 | doi = 10.1074/jbc.M004951200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9671706">{{cite journal | vauthors = Hall RA, Ostedgaard LS, Premont RT, Blitzer JT, Rahman N, Welsh MJ, Lefkowitz RJ | title = A C-terminal motif found in the beta2-adrenergic receptor, P2Y1 receptor and cystic fibrosis transmembrane conductance regulator determines binding to the Na+/H+ exchanger regulatory factor family of PDZ proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-07-21_95_15/page/8496 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 15 | pages = 8496–8501 | date = juli 1998 | pmid = 9671706 | pmc = 21104 | doi = 10.1073/pnas.95.15.8496 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.8496H }}</ref> * [[SLC9A3R2]],<ref name="pmid10893422">{{cite journal | vauthors = Sun F, Hug MJ, Lewarchik CM, Yun CH, Bradbury NA, Frizzell RA | title = E3KARP mediates the association of ezrin and protein kinase A with the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator in airway cells| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-22_275_38/page/29538 |journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 38 | pages = 29539–29546 | date = septembar 2000|pmid =10893422| doi=10.1074/jbc.M004961200|doi-access = free }}</ref> i * [[STX1A]],<ref name="pmid9384384">{{cite journal | vauthors = Naren AP, Nelson DJ, Xie W, Jovov B, Pevsner J, Bennett MK, Benos DJ, Quick MW, Kirk KL | display-authors = 6 | title = Regulation of CFTR chloride channels by syntaxin and Munc18 isoforms | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-11-20_390_6657/page/302 | journal = Nature | volume = 390 | issue = 6657 | pages = 302–305 | date = novembar 1997 | pmid = 9384384 | doi = 10.1038/36882 | s2cid = 4395005 | bibcode = 1997Natur.390..302N }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak|30em}} == Dopunska literatura == {{refbegin|30em}} * {{cite journal | vauthors = Kulczycki LL, Kostuch M, Bellanti JA | title = A clinical perspective of cystic fibrosis and new genetic findings: relationship of CFTR mutations to genotype-phenotype manifestations | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 116A | issue = 3 | pages = 262–267 | date = januar 2003 | pmid = 12503104 | doi = 10.1002/ajmg.a.10886 | s2cid = 9245855 }} * {{cite journal | vauthors = Vankeerberghen A, Cuppens H, Cassiman JJ | title = The cystic fibrosis transmembrane conductance regulator: an intriguing protein with pleiotropic functions | journal = Journal of Cystic Fibrosis | volume = 1 | issue = 1 | pages = 13–29 | date = mart 2002 | pmid = 15463806 | doi = 10.1016/S1569-1993(01)00003-0 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tsui LC | title = Mutations and sequence variations detected in the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) gene: a report from the Cystic Fibrosis Genetic Analysis Consortium | journal = Human Mutation | volume = 1 | issue = 3 | pages = 197–203 | year = 1992 | pmid = 1284534 | doi = 10.1002/humu.1380010304 | s2cid = 35904538 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = McIntosh I, Cutting GR | title = Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator and the etiology and pathogenesis of cystic fibrosis | url = https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1992-07_6_10/page/2775 | journal = FASEB Journal | volume = 6 | issue = 10 | pages = 2775–2782 | date = juli 1992 | pmid = 1378801 | doi = 10.1096/fasebj.6.10.1378801 | s2cid = 24932803 }} * {{cite journal | vauthors = Drumm ML, Collins FS | title = Molecular biology of cystic fibrosis | journal = Molecular Genetic Medicine | volume = 3 | pages = 33–68 | year = 1993 | pmid = 7693108 | doi = 10.1016/b978-0-12-462003-2.50006-7 | isbn = 9780124620032 }} * {{cite journal | vauthors = Kerem B, Kerem E | title = The molecular basis for disease variability in cystic fibrosis | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 4 | issue = 2 | pages = 65–73 | year = 1996 | pmid = 8744024 | doi = 10.1159/000472174 | s2cid = 41476164 }} * {{cite journal | vauthors = Devidas S, Guggino WB | title = CFTR: domains, structure, and function | url = https://archive.org/details/journal-of-bioenergetics-and-biomembranes_1997-10_29_5/page/443 | journal = Journal of Bioenergetics and Biomembranes | volume = 29 | issue = 5 | pages = 443–451 | date = oktobar 1997 | pmid = 9511929 | doi = 10.1023/A:1022430906284 | s2cid = 6000695 }} * {{cite journal | vauthors = Nagel G | title = Differential function of the two nucleotide binding domains on cystic fibrosis transmembrane conductance regulator | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes | volume = 1461 | issue = 2 | pages = 263–274 | date = decembar 1999 | pmid = 10581360 | doi = 10.1016/S0005-2736(99)00162-5 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Boyle MP | title = Unique presentations and chronic complications in adult cystic fibrosis: do they teach us anything about CFTR? | journal = Respiratory Research | volume = 1 | issue = 3 | pages = 133–135 | year = 2000 | pmid = 11667976 | pmc = 59552 | doi = 10.1186/rr23 }} * {{cite journal | vauthors = Greger R, Schreiber R, Mall M, Wissner A, Hopf A, Briel M, Bleich M, Warth R, Kunzelmann K | display-authors = 6 | title = Cystic fibrosis and CFTR | journal = Pflügers Archiv | volume = 443 Suppl 1 | pages = S3–S7 | year = 2001 | pmid = 11845294 | doi = 10.1007/s004240100635 | s2cid = 8057614 }} * {{cite journal | vauthors = Bradbury NA | title = cAMP signaling cascades and CFTR: is there more to learn? | journal = Pflügers Archiv | volume = 443 Suppl 1 | pages = S85–S91 | year = 2001 | pmid = 11845310 | doi = 10.1007/s004240100651 | s2cid = 19373036 }} * {{cite journal | vauthors = Dahan D, Evagelidis A, Hanrahan JW, Hinkson DA, Jia Y, Luo J, Zhu T | title = Regulation of the CFTR channel by phosphorylation | journal = Pflügers Archiv | volume = 443 Suppl 1 | pages = S92–S96 | year = 2001 | pmid = 11845311 | doi = 10.1007/s004240100652 | s2cid = 8144727 }} * {{cite journal | vauthors = Cohn JA, Noone PG, Jowell PS | title = Idiopathic pancreatitis related to CFTR: complex inheritance and identification of a modifier gene | journal = Journal of Investigative Medicine | volume = 50 | issue = 5 | pages = 247S–255S | date = septembar 2002 | pmid = 12227654 | doi = 10.1136/jim-50-suppl5-01 | s2cid = 34017638 }} * {{cite journal | vauthors = Schwartz M | title = [Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) gene: mutations and clinical phenotypes] | journal = Ugeskrift for Laeger | volume = 165 | issue = 9 | pages = 912–916 | date = februar 2003 | pmid = 12661515 }} * {{cite journal | vauthors = Wong LJ, Alper OM, Wang BT, Lee MH, Lo SY | title = Two novel null mutations in a Taiwanese cystic fibrosis patient and a survey of East Asian CFTR mutations | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 120A | issue = 2 | pages = 296–298 | date = juli 2003 | pmid = 12833420 | doi = 10.1002/ajmg.a.20039 | s2cid = 41060230 }} * {{cite journal | vauthors = Cuppens H, Cassiman JJ | title = CFTR mutations and polymorphisms in male infertility | journal = International Journal of Andrology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 251–256 | date = oktobar 2004 | pmid = 15379964 | doi = 10.1111/j.1365-2605.2004.00485.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Cohn JA, Mitchell RM, Jowell PS | title = The impact of cystic fibrosis and PSTI/SPINK1 gene mutations on susceptibility to chronic pancreatitis | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-laboratory-medicine_2005-03_25_1/page/79 | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 25 | issue = 1 | pages = 79–100 | date = mart 2005 | pmid = 15749233 | doi = 10.1016/j.cll.2004.12.007 }} * {{cite journal | vauthors = Southern KW, Peckham D | title = Establishing a diagnosis of cystic fibrosis | journal = Chronic Respiratory Disease | volume = 1 | issue = 4 | pages = 205–210 | year = 2004 | pmid = 16281647 | doi = 10.1191/1479972304cd044rs | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kandula L, Whitcomb DC, Lowe ME | title = Genetic issues in pediatric pancreatitis | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 8 | issue = 3 | pages = 248–253 | date = juni 2006 | pmid = 16764792 | doi = 10.1007/s11894-006-0083-8 | s2cid = 23606613 }} * {{cite journal | vauthors = Marcet B, Boeynaems JM | title = Relationships between cystic fibrosis transmembrane conductance regulator, extracellular nucleotides and cystic fibrosis | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 112 | issue = 3 | pages = 719–732 | date = decembar 2006 | pmid = 16828872 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2006.05.010 }} * {{cite journal | vauthors = Wilschanski M, Durie PR | title = Patterns of GI disease in adulthood associated with mutations in the CFTR gene | url = https://archive.org/details/sim_gut_2007-08_56_8/page/1152 | journal = Gut | volume = 56 | issue = 8 | pages = 1153–1163 | date = august 2007 | pmid = 17446304 | pmc = 1955522 | doi = 10.1136/gut.2004.062786 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=cf GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on CFTR-Related Disorders - Cystic Fibrosis (CF, Mucoviscidosis) and Congenital Absence of the Vas Deferens (CAVD)] *[http://macromoleculeinsights.com/cftr.php The Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator Protein] *[https://web.archive.org/web/20041113131850/http://archive.uwcm.ac.uk/uwcm/mg/search/120584.html The Human Gene Mutation Database - CFTR Records] *[http://www.genet.sickkids.on.ca/cftr/ Cystic Fibrosis Mutation Database] *[http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/cftr.shtml Oak Ridge National Laboratory CFTR Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128213325/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/cftr.shtml |date=28. 11. 2011 }} *[https://web.archive.org/web/20160203033853/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/dispomim.cgi?id=602421 CFTR at OMIM (National Center for Biotechnology Information)] * {{PDBe-KB2|P13569|Human Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator}} * {{PDBe-KB2|P26361|Mouse Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator}} {{PDB Gallery|geneid=1080}} {{Ionski kanali|g4}} {{ABC transporters}} {{Modulatori ionskih kanala}} {{DEFAULTSORT:Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator}} [[Kategorija:Kasetni ATP-vezani transporteri]] [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Cistasta fibroza]] [[Kategorija:Hloridni kanali]] 5zphaf94w5bk7m71y12cpha5dy3tbs3 2 523334 3939162 3938182 2026-11-06T09:20:29Z AnToni 2325 3939162 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours hlist" align=right | * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960 <small><small>(30/30)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|1964 <small><small>(51/51)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1968.|1968 <small><small>(72/72)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1972.|1972 <small><small>(62/62)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1976.|1976 <small><small>(74/74)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|1980 <small><small>(76/76)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|1984 <small><small>(95/95)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988 <small><small>(92/92)</small></small>]]</s> * <s> [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992 <small><small>(196/196)</small></small>]]</s> * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994 <small><small>(179/191)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998 <small><small>(151/179)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002 <small><small>(142/188)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006 <small><small>(137/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010 <small><small>(124/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014 <small><small>(102/205)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018 <small><small>(97/200)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022 <small><small>(102/210)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026 <small><small>(98/210)</small></small>]] 6oy3aarosdd9cqbvbdmy2xn6f1eiqrv 0 530974 3939084 3938933 2026-11-05T17:01:11Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939084 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|ITA}} [[Antholz]] | datum = 10. februar 2026. | broj_učesnika = 89 | broj_zemalja = 27 | broj_ekipa = | godina = 2026 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Johan-Olav Botn]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Éric Perrot]] | srebro_NOK = FRA | bronza = [[Sturla Holm Lægreid]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|2022.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2030 – 20 km|2030]] }} {{Biatlon na ZOI 2026.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|pojedinačnoj konkurenciji na 20&nbsp;km]] na na [[Zimske olimpijske igre 2026.|Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] održalo se u biatlonskom kompleksu [[Südtirol Arena]] u [[Antholz]]u 10. februara 2026. s početkom u 13:30 sati po lokalnom vremenu. ==Pravila takmičenja== Disciplina [[Biatlon#Discipline|20 km]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 20 kilometara. Trči se 5 krugova po 4&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno, a startuju u intervalu od 30 sekundi. U toku trke gađa se četiri puta: poslije prvog i trećeg kruga iz ležećeg, a poslije drugog i četvrtog iz stojećeg položaja, ukupno 20 meta. Svaki promašaj donosi dodatnu minutu. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br> broj !!Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold01}} || 58 || align=left|[[Johan-Olav Botn]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 51:31.5 || 0 (0+0+0+0) || |- | {{Silver02}} || 38 || align=left|[[Éric Perrot]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 51:46.3 || 1 (0+1+0+0) || +14.8 |- | {{Bronze03}} || 62 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 52:19.8 || 1 (0+0+1+0) || +48.3 |- | 4 || 27 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 53:01.2 || 0 (0+0+0+0) || +1:29.7 |- | 5 || 40 || align=left|[[Philipp Nawrath]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 53:03.0 || 1 (1+0+0+0) || +1:31.5 |- | 6 || 52 || align=left|[[Tommaso Giacomel]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 53:59.0 || 3 (1+1+0+1) || +2:27.5 |- | 7 || 46 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 54:00.8 || 2 (0+0+0+2) || +2:29.3 |- | 8 || 54 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 54:20.9 || 4 (1+2+0+1) || +2:49.4 |- | 9 || 48 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 54:26.2 || 3 (0+0+2+1) || +2:29.3 |- | 10 || 44 || align=left|[[Johannes Dale-Skjevdal]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 54:32.2 || 4 (2+0+0+2) || +3:00.7 |- | 11 || 82 || align=left|[[Otto Invenius]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 54:39.5 || 1 (1+0+0+0) || +3:08.0 |- | 12 || 22 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 54:45.3 || 1 (1+0+0+0) || +3:13.8 |- | 13 || 56 || align=left|[[Martin Uldal]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 54:48.0 || 3 (1+0+1+1) || +3:16.5 |- | 14 || 15 || align=left|[[Patrick Braunhofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 55:01.7 || 1 (0+0+1+0) || +3:30.2 |- | 15 || 68 || align=left|[[Tuomas Harjula]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 55:15.0 || 1 (0+1+0+0) || +3:43.5 |- | 16 || 50 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 55:32.5 || 3 (0+0+1+2) || +4:01.0 |- | 17 || 16 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 55:46.9 || 4 (2+1+0+1) || +4:15.4 |- | 18 || 6 || align=left|[[Dmitro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 56:10.4 || 3 (0+3+0+0) || +4:38.9 |- | 19 || 32 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 56:15.0 || 1 (0+0+0+1) || +4:43.5 |- | 20 || 83 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 56:28.0 || 1 (0+0+0+1) || +4:56.5 |- | 21 || 24 || align=left|[[David Zobel]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 56:31.8 || 2 (0+2+0+0) || +5:00.3 |- | 22 || 63 || align=left|[[Blagoj Todev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 56:34.9 || 2 (1+0+0+1) || +5:03.4 |- | 23 || 17 || align=left|[[Lucas Fratzscher]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 56:38.7 || 2 (0+0+1+1) || +5:07.2 |- | 24 || 69 || align=left|[[Patrick Jakob]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 56:40.0 || 2 (1+0+1+0) || +5:08.5 |- | 25 || 31 || align=left|[[Elia Zeni]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 56:46.5 || 3 (1+2+0+0) || +5:15.0 |- | 26 || 34 || align=left|[[Vítězslav Hornig]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 56:47.0 || 2 (1+0+1+0) || +5:15.5 |- | 27 || 42 || align=left|[[Campbell Wright]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 56:53.9 || 2 (1+1+0+0) || +5:22.4 |- | 28 || 26 || align=left|[[Vitalij Mandzin]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 56:55.0 || 4 (0+1+1+2) || +5:23.5 |- | 29 || 13 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 56:55.5 || 2 (1+0+1+0) || +5:24.0 |- | 30 || 55 || align=left|[[Karol Dombrovski]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 57:00.0 || 1 (0+1+0+0) || +5:28.5 |- | 31 || 5 || align=left|[[Renārs Birkentāls]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 57:00.7 || 2 (1+1+0+0) || +5:29.2 |- | 32 || 11 || align=left|[[Dominic Unterweger]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 57:08.5 || 2 (1+0+1+0) || +5:37.0 |- | 33 || 57 || align=left|[[Grzegorz Galica]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 57:10.2 || 3 (1+0+2+0) || +5:38.7 |- | 34 || 36 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 57:16.9 || 2 (0+0+1+1) || +5:45.4 |- | 35 || 77 || align=left|[[Anton Dudčenko]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 57:21.7 || 1 (0+1+0+0) || +5:50.2 |- | 36 || 30 || align=left|[[Joscha Burkhalter]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 57:22.0 || 3 (1+1+0+1) || +5:50.5 |- | 37 || 1 || align=left|[[Viktor Brandt]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 57:38.8 || 4 (1+0+0+3) || +6:06.8 |- | 38 || 18 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 57:45.4 || 4 (1+2+1+0) || +6:13.9 |- | 39 || 74 || align=left|[[George Buta]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 57:46.8 || 1 (1+0+0+0) || +6:15.3 |- | 40 || 28 || align=left|[[Philipp Horn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 57:45.4 || 6 (2+1+1+2) || +6:19.3 |- | 41 || 35 || align=left|[[Andrejs Rastorgujevs]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 57:51.4 || 3 (1+0+1+1) || +6:19.9 |- | 42 || 78 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 57:55.5|| 2 (0+1+0+1) || +6:24.0 |- | 43 || 84 || align=left|[[Marcin Zawół]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 57:58.9 || 3 (0+1+1+1) || +6:27.4 |- | 44 || 72 || align=left|[[Paul Schommer]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 58:00.4 || 1 (0+0+0+1) || +6:28.9 |- | 45 || 43 || align=left|[[Pavel Magazeev]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2026|Zimskim}} || 58:02.3 || 3 (1+1+0+1) || +6:30.8 |- | 46 || 61 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2026|Zimskim}} || 58:04.2 || 3 (1+2+0+0) || +6:32.7 |- | 47 || 39 || align=left|[[Mark-Markos Kehva]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 58:09.3 || 1 (0+0+0+1) || +6:37.8 |- | 48 || 65 || align=left|[[Lovro Planko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 58:16.9 || 4 (0+1+1+2) || +6:45.4 |- | 49 || 25 || align=left|[[Konrad Badacz]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 58:19.7 || 4 (2+1+1+0) || +6:48.2 |- | 50 || 86 || align=left|[[Nikita Čigak]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 58:22.4 ||1 (0+1+0+0) || +6:50.9 |- | 51 || 20 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 58:22.5 || 6 (2+1+2+1) || +6:51.0 |- | 52 || 9 || align=left|[[Thierry Langer]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2026|Zimskim}} || 58:35.8 || 3 (0+1+2+0) || +7:04.3 |- | 53 || 41 || align=left|[[Vladislav Kirejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2026|Zimskim}} || 58:49.4 || 3 (1+2+0+0) || +7:17.9 |- | 54 || 23 || align=left|[[George Colțea]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 58:50.7 || 3 (1+1+0+1) || +7:19.2 |- | 55 || 60 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 58:59.4 || 6 (2+1+0+3) || +7:27.9 |- | 56 || 4 || align=left|[[Maksim Fomin]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 59:00.0 || 3 (0+1+1+1) || +7:28.5 |- | 57 || 2 || align=left|[[Yan Xingyuan]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2026|Zimskim}} || 59:01.5 || 3 (0+0+2+1) || +7:30.0 |- | 58 || 70 || align=left|[[Kristo Siimer]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 59:09.6 || 3 (1+1+1+0) || +7:38.1 |- | 59 || 8 || align=left|[[Niklas Hartweg]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 59:11.5 || 6 (1+0+1+4) || +7:40.0 |- | 60 || 37 || align=left|[[Sebastian Stalder]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 59:11.5 || 3 (0+0+1+2) || +7:46.8 |- | 61 || 59 || align=left|[[Jan Guńka]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 59:25.2 || 4 (1+0+2+1) || +7:53.7 |- | 62 || 12 || align=left|[[Sondre Slettemark]] || align=left|{{ZastavaMOK|DEN|2026|Zimskim}} || 59:44.5 || 3 (0+2+0+1) || +8:13.0 |- | 63 || 76 || align=left|[[Jeremy Finello]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 59:44.9 || 7 (1+2+1+3)|| +8:13.4 |- | 64 || 51 || align=left|[[Adam Runnalls]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:00:04.5 || 5 (1+2+1+1) || +8:33.0 |- | 65 || 67 || align=left|[[Taras Lesiuk]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 1:00:31.5 || 4 (1+2+0+1) || +9:00.0 |- | 66 || 73 || align=left|[[Zachary Connelly]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:00:39.1 || 6 (1+3+1+1) || +9:07.6 |- | 67 || 49 || align=left|[[Maxime Germain]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 1:00:44.9 || 3 (0+2+0+1) || +9:13.4 |- | 68 || 66 || align=left|[[Mikuláš Karlík]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 1:00:48.6 || 5 (0+1+1+3) || +9:17.1 |- | 69 || 80 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 1:00:50.1 || 4 (1+1+0+2) || +9:18.6 |- | 70 || 64 || align=left|[[Dmitrii Shamaev]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 1:00:59.2 || 2 (1+0+0+1) || +9:27.7 |- | 71 || 53 || align=left|[[Anton Vidmar (biatlonac)|Anton Vidmar]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 1:01:06.9 || 7 (2+2+0+3) || +9:35.4 |- | 72 || 3 || align=left|[[Matija Legović]] || align=left|{{ZastavaMOK|CRO|2026|Zimskim}} || 1:01:11.4 || 6 (1+1+1+3) || +9:39.9 |- | 73 || 75 || align=left|[[Fabian Müllauer]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 1:01:17.4 || 7 (1+2+3+1) || +9:45.9 |- | 74 || 29 || align=left|[[Asset Dyussenov]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2026|Zimskim}} || 1:02:20.2 || 5 (2+2+1+0) || +9:48.7 |- | 75 || 33 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 1:01:22.8 || 9 (3+2+3+1) || +9:51.3 |- | 76 || 47 || align=left|[[Krešimir Crnković]] || align=left|{{ZastavaMOK|CRO|2026|Zimskim}} || 1:01:32.3 || 4 (0+1+1+2) || +10:00.8 |- | 77 || 88 || align=left|[[Logan Pletz]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:01:42.9 || 5 (2+1+1+1) || +10:11.4 |- | 78 || 19 || align=left|[[Konstantin Vasilev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 1:01:55.1 || 9 (3+2+3+1) || +10:23.6 |- | 79 || 21 || align=left|[[Jacques Jefferies]] || align=left|{{ZastavaMOK|GBR|2026|Zimskim}} || 1:02:11.0 || 4 (1+1+1+1) || +10:39.5 |- | 80 || 7 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 1:02:16.8 || 6 (1+0+3+2) || +10:45.3 |- | 81 || 10 || align=left|[[Petr Hák]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 1:02:48.3 || 7 (2+2+1+2) || +11:16.8 |- | 82 || 45 || align=left|[[Šimon Adamov]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2026|Zimskim}} || 1:03:01.4 || 7 (0+4+1+2) || +11:29.9 |- | 83 || 79 || align=left|[[Edgars Mise]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 1:04:51.0 || 6 (1+1+1+3) || +13:19.5 |- | 84 || 81 || align=left|[[Maksim Makarov]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2026|Zimskim}} || 1:04:54.4 || 5 (1+1+1+2) || +13:22.9 |- | 85 || 87 || align=left|[[Choi Du-jin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KOR|2026|Zimskim}} || 1:05:17.3 || 5 (2+1+2+0) || +13:36.1 |- | 86 || 85 || align=left|[[Jasper Fleming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:05:15.5 ||8 (1+3+2+2) || +13:44.0 |- | 87 || 14 || align=left|[[Jakob Kulbin]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 1:05:17.3 || 7 (2+2+3+0) || +13:45.8 |- | 88 || 71 || align=left|[[Rihards Lozbers]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 1:05:25.7 || 8 (3+4+1+0) || +13:54.2 |- | 89 || 89 || align=left|[[Raul Flore]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 1:06:25.1 || 4 (1+1+0+2) || +14:53.6 |} == Osvojene medalje == {{ZOI osvojene medalje u biatlonu 20 km}} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2026|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] e8f5hznqufx537bv4foksul9fb2yux9 3939156 3939084 2026-11-06T09:13:09Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3939156 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|ITA}} [[Antholz]] | datum = 10. februar 2026. | broj_učesnika = 89 | broj_zemalja = 27 | broj_ekipa = | godina = 2026 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Johan-Olav Botn]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Éric Perrot]] | srebro_NOK = FRA | bronza = [[Sturla Holm Lægreid]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|2022.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2030 – 20 km|2030]] }} {{Biatlon na ZOI 2026.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|pojedinačnoj konkurenciji na 20&nbsp;km]] na na [[Zimske olimpijske igre 2026.|Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] održalo se u biatlonskom kompleksu [[Südtirol Arena]] u [[Antholz]]u 10. februara 2026. s početkom u 13:30 sati po lokalnom vremenu. ==Pravila takmičenja== Disciplina [[Biatlon#Discipline|20 km]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 20 kilometara. Trči se 5 krugova po 4&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno, a startuju u intervalu od 30 sekundi. U toku trke gađa se četiri puta: poslije prvog i trećeg kruga iz ležećeg, a poslije drugog i četvrtog iz stojećeg položaja, ukupno 20 meta. Svaki promašaj donosi dodatnu minutu. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br> broj !!Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold01}} || 58 || align=left|[[Johan-Olav Botn]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 51:31.5 || 0 (0+0+0+0) || |- | {{Silver02}} || 38 || align=left|[[Éric Perrot]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 51:46.3 || 1 (0+1+0+0) || +14.8 |- | {{Bronze03}} || 62 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 52:19.8 || 1 (0+0+1+0) || +48.3 |- | 4 || 27 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 53:01.2 || 0 (0+0+0+0) || +1:29.7 |- | 5 || 40 || align=left|[[Philipp Nawrath]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 53:03.0 || 1 (1+0+0+0) || +1:31.5 |- | 6 || 52 || align=left|[[Tommaso Giacomel]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 53:59.0 || 3 (1+1+0+1) || +2:27.5 |- | 7 || 46 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 54:00.8 || 2 (0+0+0+2) || +2:29.3 |- | 8 || 54 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 54:20.9 || 4 (1+2+0+1) || +2:49.4 |- | 9 || 48 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 54:26.2 || 3 (0+0+2+1) || +2:29.3 |- | 10 || 44 || align=left|[[Johannes Dale-Skjevdal]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 54:32.2 || 4 (2+0+0+2) || +3:00.7 |- | 11 || 82 || align=left|[[Otto Invenius]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 54:39.5 || 1 (1+0+0+0) || +3:08.0 |- | 12 || 22 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 54:45.3 || 1 (1+0+0+0) || +3:13.8 |- | 13 || 56 || align=left|[[Martin Uldal]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 54:48.0 || 3 (1+0+1+1) || +3:16.5 |- | 14 || 15 || align=left|[[Patrick Braunhofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 55:01.7 || 1 (0+0+1+0) || +3:30.2 |- | 15 || 68 || align=left|[[Tuomas Harjula]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 55:15.0 || 1 (0+1+0+0) || +3:43.5 |- | 16 || 50 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 55:32.5 || 3 (0+0+1+2) || +4:01.0 |- | 17 || 16 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 55:46.9 || 4 (2+1+0+1) || +4:15.4 |- | 18 || 6 || align=left|[[Dmitro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 56:10.4 || 3 (0+3+0+0) || +4:38.9 |- | 19 || 32 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 56:15.0 || 1 (0+0+0+1) || +4:43.5 |- | 20 || 83 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 56:28.0 || 1 (0+0+0+1) || +4:56.5 |- | 21 || 24 || align=left|[[David Zobel]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 56:31.8 || 2 (0+2+0+0) || +5:00.3 |- | 22 || 63 || align=left|[[Blagoj Todev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 56:34.9 || 2 (1+0+0+1) || +5:03.4 |- | 23 || 17 || align=left|[[Lucas Fratzscher]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 56:38.7 || 2 (0+0+1+1) || +5:07.2 |- | 24 || 69 || align=left|[[Patrick Jakob]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 56:40.0 || 2 (1+0+1+0) || +5:08.5 |- | 25 || 31 || align=left|[[Elia Zeni]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 56:46.5 || 3 (1+2+0+0) || +5:15.0 |- | 26 || 34 || align=left|[[Vítězslav Hornig]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 56:47.0 || 2 (1+0+1+0) || +5:15.5 |- | 27 || 42 || align=left|[[Campbell Wright]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 56:53.9 || 2 (1+1+0+0) || +5:22.4 |- | 28 || 26 || align=left|[[Vitalij Mandzin]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 56:55.0 || 4 (0+1+1+2) || +5:23.5 |- | 29 || 13 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 56:55.5 || 2 (1+0+1+0) || +5:24.0 |- | 30 || 55 || align=left|[[Karol Dombrovski]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 57:00.0 || 1 (0+1+0+0) || +5:28.5 |- | 31 || 5 || align=left|[[Renārs Birkentāls]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 57:00.7 || 2 (1+1+0+0) || +5:29.2 |- | 32 || 11 || align=left|[[Dominic Unterweger]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 57:08.5 || 2 (1+0+1+0) || +5:37.0 |- | 33 || 57 || align=left|[[Grzegorz Galica]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 57:10.2 || 3 (1+0+2+0) || +5:38.7 |- | 34 || 36 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 57:16.9 || 2 (0+0+1+1) || +5:45.4 |- | 35 || 77 || align=left|[[Anton Dudčenko]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 57:21.7 || 1 (0+1+0+0) || +5:50.2 |- | 36 || 30 || align=left|[[Joscha Burkhalter]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 57:22.0 || 3 (1+1+0+1) || +5:50.5 |- | 37 || 1 || align=left|[[Viktor Brandt]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 57:38.8 || 4 (1+0+0+3) || +6:06.8 |- | 38 || 18 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 57:45.4 || 4 (1+2+1+0) || +6:13.9 |- | 39 || 74 || align=left|[[George Buta]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 57:46.8 || 1 (1+0+0+0) || +6:15.3 |- | 40 || 28 || align=left|[[Philipp Horn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 57:45.4 || 6 (2+1+1+2) || +6:19.3 |- | 41 || 35 || align=left|[[Andrejs Rastorgujevs]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 57:51.4 || 3 (1+0+1+1) || +6:19.9 |- | 42 || 78 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 57:55.5|| 2 (0+1+0+1) || +6:24.0 |- | 43 || 84 || align=left|[[Marcin Zawół]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 57:58.9 || 3 (0+1+1+1) || +6:27.4 |- | 44 || 72 || align=left|[[Paul Schommer]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 58:00.4 || 1 (0+0+0+1) || +6:28.9 |- | 45 || 43 || align=left|[[Pavel Magazeev]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2026|Zimskim}} || 58:02.3 || 3 (1+1+0+1) || +6:30.8 |- | 46 || 61 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2026|Zimskim}} || 58:04.2 || 3 (1+2+0+0) || +6:32.7 |- | 47 || 39 || align=left|[[Mark-Markos Kehva]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 58:09.3 || 1 (0+0+0+1) || +6:37.8 |- | 48 || 65 || align=left|[[Lovro Planko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 58:16.9 || 4 (0+1+1+2) || +6:45.4 |- | 49 || 25 || align=left|[[Konrad Badacz]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 58:19.7 || 4 (2+1+1+0) || +6:48.2 |- | 50 || 86 || align=left|[[Nikita Čigak]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 58:22.4 ||1 (0+1+0+0) || +6:50.9 |- | 51 || 20 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 58:22.5 || 6 (2+1+2+1) || +6:51.0 |- | 52 || 9 || align=left|[[Thierry Langer]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2026|Zimskim}} || 58:35.8 || 3 (0+1+2+0) || +7:04.3 |- | 53 || 41 || align=left|[[Vladislav Kirejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2026|Zimskim}} || 58:49.4 || 3 (1+2+0+0) || +7:17.9 |- | 54 || 23 || align=left|[[George Colțea]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 58:50.7 || 3 (1+1+0+1) || +7:19.2 |- | 55 || 60 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 58:59.4 || 6 (2+1+0+3) || +7:27.9 |- | 56 || 4 || align=left|[[Maksim Fomin]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 59:00.0 || 3 (0+1+1+1) || +7:28.5 |- | 57 || 2 || align=left|[[Yan Xingyuan]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2026|Zimskim}} || 59:01.5 || 3 (0+0+2+1) || +7:30.0 |- | 58 || 70 || align=left|[[Kristo Siimer]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 59:09.6 || 3 (1+1+1+0) || +7:38.1 |- | 59 || 8 || align=left|[[Niklas Hartweg]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 59:11.5 || 6 (1+0+1+4) || +7:40.0 |- | 60 || 37 || align=left|[[Sebastian Stalder]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 59:11.5 || 3 (0+0+1+2) || +7:46.8 |- | 61 || 59 || align=left|[[Jan Guńka]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 59:25.2 || 4 (1+0+2+1) || +7:53.7 |- | 62 || 12 || align=left|[[Sondre Slettemark]] || align=left|{{ZastavaMOK|DEN|2026|Zimskim}} || 59:44.5 || 3 (0+2+0+1) || +8:13.0 |- | 63 || 76 || align=left|[[Jeremy Finello]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 59:44.9 || 7 (1+2+1+3)|| +8:13.4 |- | 64 || 51 || align=left|[[Adam Runnalls]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:00:04.5 || 5 (1+2+1+1) || +8:33.0 |- | 65 || 67 || align=left|[[Taras Lesiuk]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 1:00:31.5 || 4 (1+2+0+1) || +9:00.0 |- | 66 || 73 || align=left|[[Zachary Connelly]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:00:39.1 || 6 (1+3+1+1) || +9:07.6 |- | 67 || 49 || align=left|[[Maxime Germain]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 1:00:44.9 || 3 (0+2+0+1) || +9:13.4 |- | 68 || 66 || align=left|[[Mikuláš Karlík]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 1:00:48.6 || 5 (0+1+1+3) || +9:17.1 |- | 69 || 80 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 1:00:50.1 || 4 (1+1+0+2) || +9:18.6 |- | 70 || 64 || align=left|[[Dmitrii Shamaev]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 1:00:59.2 || 2 (1+0+0+1) || +9:27.7 |- | 71 || 53 || align=left|[[Anton Vidmar (biatlonac)|Anton Vidmar]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 1:01:06.9 || 7 (2+2+0+3) || +9:35.4 |- | 72 || 3 || align=left|[[Matija Legović]] || align=left|{{ZastavaMOK|CRO|2026|Zimskim}} || 1:01:11.4 || 6 (1+1+1+3) || +9:39.9 |- | 73 || 75 || align=left|[[Fabian Müllauer]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 1:01:17.4 || 7 (1+2+3+1) || +9:45.9 |- | 74 || 29 || align=left|[[Aset Djusenov]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2026|Zimskim}} || 1:02:20.2 || 5 (2+2+1+0) || +9:48.7 |- | 75 || 33 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 1:01:22.8 || 9 (3+2+3+1) || +9:51.3 |- | 76 || 47 || align=left|[[Krešimir Crnković]] || align=left|{{ZastavaMOK|CRO|2026|Zimskim}} || 1:01:32.3 || 4 (0+1+1+2) || +10:00.8 |- | 77 || 88 || align=left|[[Logan Pletz]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:01:42.9 || 5 (2+1+1+1) || +10:11.4 |- | 78 || 19 || align=left|[[Konstantin Vasilev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 1:01:55.1 || 9 (3+2+3+1) || +10:23.6 |- | 79 || 21 || align=left|[[Jacques Jefferies]] || align=left|{{ZastavaMOK|GBR|2026|Zimskim}} || 1:02:11.0 || 4 (1+1+1+1) || +10:39.5 |- | 80 || 7 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 1:02:16.8 || 6 (1+0+3+2) || +10:45.3 |- | 81 || 10 || align=left|[[Petr Hák]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 1:02:48.3 || 7 (2+2+1+2) || +11:16.8 |- | 82 || 45 || align=left|[[Šimon Adamov]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2026|Zimskim}} || 1:03:01.4 || 7 (0+4+1+2) || +11:29.9 |- | 83 || 79 || align=left|[[Edgars Mise]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 1:04:51.0 || 6 (1+1+1+3) || +13:19.5 |- | 84 || 81 || align=left|[[Maksim Makarov]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2026|Zimskim}} || 1:04:54.4 || 5 (1+1+1+2) || +13:22.9 |- | 85 || 87 || align=left|[[Choi Du-jin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KOR|2026|Zimskim}} || 1:05:17.3 || 5 (2+1+2+0) || +13:36.1 |- | 86 || 85 || align=left|[[Jasper Fleming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 1:05:15.5 ||8 (1+3+2+2) || +13:44.0 |- | 87 || 14 || align=left|[[Jakob Kulbin]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 1:05:17.3 || 7 (2+2+3+0) || +13:45.8 |- | 88 || 71 || align=left|[[Rihards Lozbers]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 1:05:25.7 || 8 (3+4+1+0) || +13:54.2 |- | 89 || 89 || align=left|[[Raul Flore]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 1:06:25.1 || 4 (1+1+0+2) || +14:53.6 |} == Osvojene medalje == {{ZOI osvojene medalje u biatlonu 20 km}} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2026|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] 93u1z25xsgsp9ca4exc1bpkw19kwjt2 0 531075 3939157 3938932 2026-11-06T09:13:34Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3939157 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 10 km (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|ITA}} [[Antholz]] | datum = 13. februar 2026. | broj_učesnika = 90 | broj_zemalja = 28 | broj_ekipa = | godina = 2026 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Quentin Fillon Maillet]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Vetle Sjåstad Christiansen]] | srebro_NOK = NOR | bronza = [[Sturla Holm Lægreid]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 10 km|2022.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2030 – 10 km|2030.]] }} {{Biatlon na ZOI 2026.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|pojedinačnoj konkurenciji na 10&nbsp;km]] na na [[Zimske olimpijske igre 2026.|Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] održalo se u biatlonskom kompleksu [[Südtirol Arena]] u [[Antholz]]u 13. februara 2026. s početkom u 14:00 sati po lokalnom vremenu.<ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2526/BT/SWRL/OG__/SMSP/C73B_v1.pdf|title=Biathlon – Men's 10km Sprint – Results|website=ibu.blob.core.windows.net|date=13. 2. 2026|access-date=13. 2. 2026|language=en}}</ref> ==Pravila takmičenja== == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br> broj !!Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- |- | {{gold1}} || 40 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 22:53.1 || 0 (0+0) || |- | {{silver2}} || 60 || align=left|[[Vetle Sjåstad Christiansen]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 23:06.8 || 0 (0+0) || {{sort|+0:13.7|+13.7}} |- | {{bronze3}} || 56 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 23:09.0 || 0 (0+0) || {{sort|+0:15.9|+15.9}} |- | 4 || 42 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 23:09.2 || 0 (0+0) || {{sort|+0:16.1|+16.1}} |- | 5 || 44 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 23:18.1 || 0 (0+0) || {{sort|+0:25.0|+25.0}} |- | 6 || 64 || align=left|[[Johannes Dale-Skjevdal]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 23:36.1 || 2 (0+2) || {{sort|+0:43.0|+43.0}} |- | 7 || 50 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 23:39.8 || 2 (1+1) || {{sort|+0:46.7|+46.7}} |- | 8 || 58 || align=left|[[Johan-Olav Botn]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 23:51.3 || 1 (1+0) || {{sort|+0:58.2|+58.2}} |- | 9 || 48 || align=left|[[Éric Perrot]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 23:55.2 || 2 (1+1) || +1:02.1 |- | 10 || 36 || align=left|[[Philipp Horn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 24:02.3 || 1 (0+1) || +1:09.2 |- | 11 || 15 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 24:02.4 || 0 (0+0) || +1:09.3 |- | 12 || 54 || align=left|[[Campbell Wright]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 24:03.1 || 1 (1+0) || +1:10.0 |- | 13 || 46 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 24:15.2 || 1 (0+1) || +1:22.1 |- | 14 || 22 || align=left|[[Joscha Burkhalter]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 24:15.4 || 0 (0+0) || +1:22.3 |- | 15 || 27 || align=left|[[Sebastian Stalder]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 24:26.8 || 0 (0+0) || +1:33.7 |- | 16 || 53 || align=left|[[Nicola Romanin]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 24:27.5 || 0 (0+0) || +1:34.4 |- | 17 || 41 || align=left|[[Niklas Hartweg]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 24:32.0 || 2 (0+2) || +1:38.9 |- | 18 || 34 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 24:34.1 || 2 (1+1) || +1:41.0 |- | 19 || 20 || align=left|[[David Zobel]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 24:34.9 || 0 (0+0) || +1:41.8 |- | 20 || 38 || align=left|[[Vítězslav Hornig]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 24:35.2 || 1 (1+0) || +1:42.1 |- | 21 || 74 || align=left|[[Tuomas Harjula]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 24:36.4 || 1 (0+1) || +1:43.3 |- | 22 || 62 || align=left|[[Tommaso Giacomel]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 24:36.5 || 3 (2+1) || +1:43.4 |- | 23 || 30 || align=left|[[Justus Strelow]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 24:39.5 || 1 (0+1) || +1:46.4 |- | 24 || 16 || align=left|[[Vitalij Mandzin]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 24:40.5 || 1 (0+1) || +1:47.4 |- | 25 || 33 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 24:45.2 || 1 (0+1) || +1:52.1 |- | 26 || 52 || align=left|[[Philipp Nawrath]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 24:46.0 || 3 (2+1) || +1:52.9 |- | 27 || 21 || align=left|[[Dmitro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 24:47.9 || 2 (1+1) || +1:54.8 |- | 28 || 26 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 24:49.9 || 2 (0+2) || +1:56.8 |- | 29 || 47 || align=left|[[Jan Guńka]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 24:50.5 || 1 (1+0) || +1:57.4 |- | 30 || 51 || align=left|[[Andrejs Rastorgujevs]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 24:56.9 || 1 (0+1) || +2:03.8 |- | 31 || 77 || align=left|[[Adam Runnalls]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 25:02.5 || 1 (0+1) || +2:09.4 |- | 32 || 85 || align=left|[[Rihards Lozbers]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 25:05.2 || 2 (1+1) || +2:12.1 |- | 33 || 4 || align=left|[[Tomáš Mikyska]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 25:05.3 || 1 (1+0) ||+2:12.2 |- | 34 || 37 || align=left|[[Lovro Planko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 25:06.0 || 3 (2+1) || +2:12.9 |- | 35 || 17 || align=left|[[Anton Vidmar (biatlonac)|Anton Vidmar]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 25:10.0 || 2 (0+2) || +2:16.9 |- | 36 || 79 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 25:10.4 || 1 (0+1) || +2:17.3 |- | 37 || 35 || align=left|[[Grzegorz Galica]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 25:10.8 || 2 (0+2) || +2:17.7 |- | 38 || 49 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2026|Zimskim}} || 25:13.9 || 2 (1+1) || +2:20.8 |- | 39 || 84 || align=left|[[Fabian Müllauer]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 25:16.7 || 2 (0+2) || +2:23.6 |- | 40 || 65 || align=left|[[Otto Invenius]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 25:20.1 || 4 (1+3) || +2:27.0 |- | 41 || 32 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 25:23.2 || 5 (2+3) || +2:30.1 |- | 42 || 10 || align=left|[[Blagoj Todev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 25:23.6 || 1 (1+0) || +2:30.5 |- | 43 || 11 || align=left|[[Malte Stefansson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 25:23.9 || 2 (2+0) || +2:30.8 |- | 44 || 73 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 25:26.9 || 1 (0+1) || +2:33.8 |- | 45 || 68 || align=left|[[Mikuláš Karlík]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 25:30.2 || 4 (1+3) || +2:37.1 |- | 46 || 18 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 25:31.0 || 2 (1+1) || +2:37.9 |- | 47 || 31 || align=left|[[Paul Schommer]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 25:31.3 || 1 (1+0) || +2:38.2 |- | 48 || 61 || align=left|[[Zachary Connelly]] || align=left| {{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 25:33.5 || 4 (0+4) || +2:40.4 |- | 49 || 24 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 25:37.4 || 2 (1+1) || +2:44.3 |- | 49 || 66 || align=left|[[Patrick Jakob]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 25:37.4 || 2 (0+2) || +2:44.3 |- | 51 || 72 || align=left|[[Vladislav Kirejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2026|Zimskim}} || 25:41.6 || 2 (1+1) || +2:48.5 |- | 52 || 3 || align=left|[[Edgars Mise]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 25:42.9 || 1 (0+1) || +2:49.8 |- | 53 || 81 || align=left|[[Kristo Siimer]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 25:43.1 || 0 (0+0) || +2:50.0 |- | 54 || 76 || align=left|[[Dmitrii Shamaev]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 25:43.3 || 1 (1+0) || +2:50.2 |- | 55 || 88 || align=left|[[Logan Pletz]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 25:46.7 || 2 (1+1) || +2:53.6 |- | 56 || 57 || align=left|[[Konstantin Vasilev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 25:52.3 || 4 (0+4) || +2:59.2 |- | 57 || 25 || align=left|[[Konrad Badacz]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 25:53.3 || 3 (3+0) || +3:00.2 |- | 58 || 71 || align=left|[[Jakub Borguľa]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2026|Zimskim}} || 25:55.0 || 1 (0+1) || +3:01.9 |- | 59 || 19 || align=left|[[Matija Legović]] || align=left|{{ZastavaMOK|CRO|2026|Zimskim}} || 25:58.6 || 2 (1+1) || +3:05.5 |- | 60 || 29 || align=left|[[Sondre Slettemark]] || align=left|{{ZastavaMOK|DEN|2026|Zimskim}} || 25:59.5 || 2 (1+1) || +3:06.4 |- | 61 || 12 || align=left|[[Aset Djusenov]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2026|Zimskim}} || 26:00.3 || 2 (2+0) || +3:07.2 |- | 62 || 6 || align=left|[[Elia Zeni]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 26:00.4 || 3 (2+1) || +3:07.3 |- | 63 || 83 || align=left|[[Bohdan Borkovskij]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 26:06.0 || 2 (1+1) || +3:12.9 |- | 64 || 23 || align=left|[[Yan Xingyuan]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2026|Zimskim}} || 26:08.8 || 2 (0+2) || +3:15.7 |- | 65 || 80 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 26:12.6 || 3 (1+2) || +3:19.5 |- | 66 || 59 || align=left|[[Maxime Germain]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 26:13.4 || 3 (3+0) || +3:20.3 |- | 67 || 13 || align=left|[[George Colțea]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 26:14.9 || 2 (0+2) || +3:21.8 |- | 68 || 63 || align=left|[[George Buta]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 26:15.2 || 1 (1+0) || +3:22.1 |- | 69 || 82 || align=left|[[Marcin Zawół]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2026|Zimskim}} || 26:15.4 || 4 (3+1) || +3:22.3 |- | 70 || 55 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 26:17.8 || 4 (2+2) || +3:24.7 |- | 71 || 5 || align=left|[[Maksim Fomin]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 26:19.5 || 2 (1+1) || +3:26.4 |- | 72 || 28 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 26:23.0 || 5 (2+3) || +3:29.9 |- | 73 || 7 || align=left|[[Dominic Unterweger]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2026|Zimskim}} || 26:29.7 || 3 (1+2) || +3:36.6 |- | 74 || 2 || align=left|[[Jakob Kulbin]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 26:30.7 || 2 (2+0) || +3:37.6 |- | 75 || 1 || align=left|[[Šimon Adamov]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2026|Zimskim}} || 26:32.0 || 2 (1+1) || +3:38.9 |- | 76 || 78 || align=left|[[Jeremy Finello]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 26:41.1 || 4 (2+2) || +3:48.0 |- | 77 || 67 || align=left|[[Renārs Birkentāls]] || align=left|{{ZastavaMOK|LAT|2026|Zimskim}} || 26:41.4 || 5 (3+2) || +3:48.3 |- | 78 || 45 || align=left|[[Pavel Magazeev]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2026|Zimskim}} || 26:43.4 || 3 (1+2) || +3:50.3 |- | 79 || 69 || align=left|[[Mark-Markos Kehva]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2026|Zimskim}} || 26:43.7 || 3 (2+1) || +3:50.6 |- | 80 || 86 || align=left|[[Jasper Fleming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2026|Zimskim}} || 26:46.1 || 4 (3+1) || +3:53.0 |- | 81 || 14 || align=left|[[Jacques Jefferies]] || align=left|{{ZastavaMOK|GBR|2026|Zimskim}} || 27:02.5 || 3 (1+2) || +4:09.4 |- | 82 || 75 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2026|Zimskim}} || 27:04.4 || 3 (0+3) || +4:11.3 |- | 83 || 89 || align=left|[[Nikita Cigak]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 27:04.8 || 3 (2+1) || +4:11.7 |- | 84 || 70 || align=left|[[Karol Dombrovski]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2026|Zimskim}} || 27:07.0 || 3 (1+2) || +4:13.9 |- | 85 || 8 || align=left|[[Thierry Langer]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2026|Zimskim}} || 27:11.3 || 3 (1+2) || +4:18.2 |- | 86 || 9 || align=left|[[Maksim Makarov]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2026|Zimskim}} || 27:24.8 || 3 (3+0) || +4:31.7 |- | 87 || 87 || align=left|[[Raul Flore]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2026|Zimskim}} || 27:36.9 || 1 (0+1) || +4:43.8 |- | 88 || 39 || align=left|[[Anton Dudčenko]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 27:37.6 || 3 (2+1) || +4:44.5 |- | 89 || 43 || align=left|[[Krešimir Crnković]] || align=left|{{ZastavaMOK|CRO|2026|Zimskim}} || 28:04.5 || 5 (3+2) || +5:11.4 |- | 90 || 90 || align=left|[[Choi Du-jin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KOR|2026|Zimskim}} || 28:05.7 || 3 (3+0) || +5:12.6 |} == Osvojene medalje == == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2026|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] 7dw7wc6dck07slbc475fyeqyv4bqa1q 0 531273 3939096 3872271 2026-11-05T17:23:17Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939096 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|ITA}} [[Antholz]], [[Italija]] | datum = 20. februar 2026. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 11 | broj_ekipa = | godina = 2026 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Johannes Dale-Skjevdal]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Sturla Holm Lægreid]] | srebro_NOK = NOR | bronza = [[Quentin Fillon Maillet]] | bronza_NOK = FRA | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – masovni start (muškarci)|2022.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2030 – masovni start (muškarci)|2030]] }} {{Biatlon na ZOI 2026.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|utrci masovnog starta u muškoj konkurenciji na 15&nbsp;km]] na [[Zimske olimpijske igre 2026.|Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] održala se u biatlonskom kompleksu [[Südtirol Arena]] u [[Antholz]]u 20. februara 2026. s početkom u 14:15 sati po lokalnom vremenu.<ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2526/BT/SWRL/OG__/SMMS/C73E_v1.pdf|title=Biathlon – Men's 15km Mass Start – Results|website=ibu.blob.core.windows.net|date=20 February 2026|access-date=20 February 2026}}</ref> ==Pravila takmičenja== == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br>broj !! Ime !! Država !!Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold1}} || 10 || align=left|{{sortname|Johannes|Dale-Skjevdal}} || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} ||39:17.1 || 0 (0+0+0+0) || — |- | {{silver2}} || 6 || align=left|{{sortname|Sturla Holm|Lægreid}} || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 39:27.6 || 1 (0+0+1+0) || {{sort|+0:10.5|+10.5}} |- | {{bronze3}} || 2 || align=left|{{sortname|Quentin|Fillon Maillet}} || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 39:42.7 || 4 (1+0+2+1) || {{sort|+0:25.6|+25.6}} |- | 4 || 16 || align=left|{{sortname|Philipp|Horn}} || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 39:52.6 || 1 (0+0+0+1) || {{sort|+0:35.5|+35.5}} |- | 5 || 5 || align=left|{{sortname|Vetle Sjåstad|Christiansen}} || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 41:05.2 || 3 (0+0+2+1) || +1:48.1 |- | 6 || 27 || align=left|{{sortname|Michal|Krčmář}} || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 41:20.7 || 5 (0+0+1+4) || +2:03.6 |- | 7 || 12 || align=left|{{sortname|Philipp|Nawrath}} || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 41:22.4 || 5 (0+1+1+3) || +2:05.3 |- | 8 || 1 || align=left|{{sortname|Johan-Olav|Botn}} || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2026|Zimskim}} || 41:24.5 || 5 (1+2+0+2) || +2:07.4 |- | 9 || 21 || align=left|{{sortname|Otto|Invenius}} || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 41:41.8 || 5 (0+0+3+2) || +2:24.7 |- | 10 || 20 || align=left|{{sortname|Vitalii|Mandzyn}} || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 41:47.8 || 5 (0+0+2+3) || +2:30.7 |- | 11 || 26 || align=left|{{sortname|Joscha|Burkhalter}} || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 41:49.1 || 2 (1+0+1+0) || +2:32.0 |- | 12 || 7 || align=left|{{sortname|Émilien|Jacquelin}} || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 41:56.7 || 6 (0+1+4+1) || +2:39.6 |- | 13 || 24 || align=left|{{sortname|Sebastian|Stalder}} || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 42:07.0 || 1 (0+0+1+0) || +2:49.9 |- | 14 || 14 || align=left|{{sortname|Olli|Hiidensalo}} || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 42:09.0 || 4 (0+1+2+1) || +2:51.9 |- | 15 || 15 || align=left|{{sortname|Tuomas|Harjula}} || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 42:16.0 || 3 (0+0+2+1) || +2:58.9 |- | 16 || 19 || align=left|{{sortname|Jakov|Fak}} || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2026|Zimskim}} || 42:23.2 || 1 (0+0+1+0) || +3:06.1 |- | 17 || 17 || align=left|{{sortname|Dmitro|Pidrušnji}} || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2026|Zimskim}} || 42:31.7 || 5 (2+0+2+1) || +3:14.6 |- | 18 || 9 || align=left|{{sortname|Sebastian|Samuelsson}} || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 42:52.1 || 4 (0+2+1+1) || +3:35.0 |- | 19 || 18 || align=left|{{sortname|Vítězslav|Hornig}} || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2026|Zimskim}} || 42:56.0 || 5 (2+0+1+2) || +3:38.9 |- | 20 || 4 || align=left|{{sortname|Éric|Perrot}} || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 43:01.5 || 7 (1+2+3+1) || +3:44.4 |- | 21 || 3 || align=left|{{sortname|Martin|Ponsiluoma}} || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 43:03.8 || 7 (2+3+1+1) || +3:46.7 |- | 22 || 22 || align=left|{{sortname|Tero|Seppälä}} || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2026|Zimskim}} || 43:10.1 || 7 (0+3+2+2) || +3:53.0 |- | 23 || 23 || align=left|{{sortname|David|Zobel}} || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2026|Zimskim}} || 43:49.5 || 7 (0+2+4+1) || +4:32.4 |- | 24 || 29 || align=left|{{sortname|Niklas|Hartweg}} || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2026|Zimskim}} || 44:07.5 || 6 (1+1+3+1) || +4:50.4 |- | 25 || 13 || align=left|{{sortname|Lukas|Hofer}} || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 44:09.5 || 8 (1+1+4+2) || +4:52.4 |- | 26 || 30 || align=left|{{sortname|Jesper|Nelin}} || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2026|Zimskim}} || 44:17.3 || 7 (0+1+3+3) || +5:00.2 |- | 27 || 25 || align=left|{{sortname|Fabien|Claude}} || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2026|Zimskim}} || 45:13.7 || 9 (3+1+4+1) || +5:56.6 |- | 28 || 28 || align=left|{{sortname|Nicola|Romanin}} || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || 45:14.0 || 8 (2+2+2+2) || +5:56.9 |- | 29 || 11 || align=left|{{sortname|Campbell|Wright}} || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2026|Zimskim}} || 45:14.0 || 7 (0+1+5+1) || +5:56.9 |- | {{hs|30}} || 8 || align=left|{{sortname|Tommaso|Giacomel}} || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2026|Zimskim}} || {{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} || 0 (0+0+-+-) || |- |} == Osvojene medalje == {{ZOI osvojene medalje u biatlonu 15 km}} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2026|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] dht8qm6c89rsrzy7ue4x3ch9ir11dkd 0 532172 3939115 3893653 2026-11-05T20:45:54Z Akir-toj 182441 3939115 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Almir Badnjević | datum_rođenja = 1986. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Krupa]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] | polje = biomedicinsko inženjerstvo, medicinski uređaji, zdravstvena informatika, [[umjetna inteligencija]] | radna_institucija = [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine]]<br>[[Međunarodni univerzitet Burch]]<br>[[Univerzitet u Sarajevu]]<br>Verlab institut | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet u Zagrebu]] }} '''Almir Badnjević''' (rođen 1986. u [[Bosanska Krupa|Bosanskoj Krupi]]) bosanskohercegovački je naučnik, inženjer i univerzitetski profesor. Od 2023. direktor je [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine|Agencije za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine]] (IDDEEA).<ref>{{cite web |title=Održana 16. sjednica Vijeća ministara Bosne i Hercegovine |url=https://vijeceministara.gov.ba/hr/portal/objava/council-of-ministers-of-bih-holds-its-16th-session-638233594150000000 |website=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Službeni glasnik BiH, broj 50/23 |url=https://www.sluzbenilist.ba/page/akt/OwhLFA3MsTE%3D |website=Službeni list Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Osnivač je kompanije i naučnoistraživačkog instituta [[Verlab]].<ref>{{cite web |title=Vijeće ministara BiH imenovalo Almira Badnjevića za novog direktora IDDEEA-e |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/vijece-ministara-bih-imenovalo-almira-badnjevica-za-novog-direktora-iddeea-e/230626174 |website=Klix.ba |date=26. 6. 2023. |access-date=5. 11. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Almir Badnjević novi je direktor IDDEEA-e |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/839723/almir-badnjevic-novi-je-direktor-iddeea-e |website=Dnevni avaz |date=26. 6. 2023. |access-date=5. 11. 2026}}</ref> == Biografija == Osnovne i magistarske studije završio je na [[Elektrotehnički fakultet u Sarajevu|Elektrotehničkom fakultetu u Sarajevu]], a doktorirao je 2015. na Fakultetu elektrotehnike i računarstva [[Univerzitet u Zagrebu|Univerzitetu u Zagrebu]].<ref>{{cite web |title=Curriculum Vitae: Almir Badnjević, Ph.D. |url=https://warwick.ac.uk/fac/sci/eng/research/grouplist/biomedicaleng/abspie/dralmirbadnjevic/almir_badnjevic_-_cv.pdf |website=University of Warwick |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U akademskoj karijeri djelovao je na [[Međunarodni univerzitet Burch|Međunarodnom univerzitetu Burch]] u Sarajevu, gdje je bio povezan s razvojem studijskih programa iz bioinženjerstva, te na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Dr Almir Badnjevic |url=https://warwick.ac.uk/fac/sci/eng/research/grouplist/biomedicaleng/abspie/dralmirbadnjevic/ |website=University of Warwick |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Genetics and Bioengineering Staff |url=https://www.ibu.edu.ba/about/people/genetics-and-bioengineering |website=International Burch University |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Karijera i naučni rad == Primarno područje njegovog naučnoistraživačkog i stručnog djelovanja obuhvata ispitivanje i regulaciju medicinskih uređaja.<ref>{{cite web |title=Management – Director Welcome Message and CV |url=https://www.iddeea.gov.ba/en/management-director-welcome-message-and-cv/ |website=IDDEEA |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Osnivač je i dugogodišnji direktor [[Verlab|Verlaba]], naučnoistraživačkog instituta specijaliziranog za biomedicinsko inženjerstvo, medicinske uređaje i umjetnu inteligenciju u Bosni i Hercegovini.<ref>{{cite web |title=Verlab Institute |url=https://verlabinstitute.com/ |website=Verlab Institute |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Redovni je član Internacionalne akademije nauka i umjetnosti u Bosni i Hercegovini, a 2021. izabran je za redovnog člana Evropske akademije nauka i umjetnosti.<ref>{{cite web |title=Redovni članovi |url=https://ianubih.ba/redovni-clanovi/ |website=Internacionalna akademija nauka i umjetnosti u Bosni i Hercegovini |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web |title=Akademik Almir Badnjević primljen u članstvo Evropske akademije nauka i umjetnosti |url=https://ianubih.ba/akademik-almir-badnjevic-primljen-u-clanstvo-evropske-akademije-nauka-i-umjetnosti/ |website=IANUBIH |access-date=24. 3. 2026 |archive-date=14. 1. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114064820/http://ianubih.ba/akademik-almir-badnjevic-primljen-u-clanstvo-evropske-akademije-nauka-i-umjetnosti/ |url-status=dead }}</ref> == Kontroverze == === Sukob interesa u Privrednoj banci Sarajevo === U novembru 2026. godine, Agencija za bankarstvo Federacije BiH ukinula je saglasnost za imenovanje Almira Badnjevića za člana Nadzornog odbora Privredne banke Sarajevo (PBS). U rješenju Agencije utvrđeno je kršenje odredbi o sprječavanju sukoba interesa definisanih Zakonom o bankama FBiH. Prema nalazima, Badnjević je sudjelovao u odobravanju finansijskih aranžmana unutar banke u kojima su bile posredno uključene pravne osobe s kojima je vlasnički povezan, bez prethodne prijave nadležnim tijelima banke i izuzeća iz postupka odlučivanja.<ref>{{cite web |title=Agencija za bankarstvo ukinula Almiru Badnjeviću funkciju u Privrednoj banci: Novac iz banke preko Nogometnog saveza završavao na računu Badnjevićeve firme; utvrđen višestruki sukob interesa |url=https://istraga.ba/agencija-za-bankarstvo-ukinula-almiru-badnjevicu-funkciju-u-privrednoj-banci-novac-iz-banke-preko-nogometnog-saveza-zavrsavao-na-racunu-badnjeviceve-firme-utvrdjen-visestruki-sukob-interesa/ |website=Istraga.ba |date=5. 11. 2026. |access-date=5. 11. 2026}}</ref> === Krivične prijave u IDDEEA-i === Tokom 2025. godine, mediji su prenijeli informacije o podnesenim krivičnim prijavama protiv Badnjevića u vezi s njegovim radom na poziciji direktora IDDEEA-e. Predmet prijava odnosio se na procese zapošljavanja i evidenciju prisustva radnika unutar Agencije. Badnjević je te prijave okarakterisao kao pritiske usmjerene na diskreditaciju institucije koju vodi.<ref>{{cite web |title=Protiv Almira Badnjevića podnesene krivične prijave, istraga u toku |url=https://izdvojeno.ba/pod-lupom-javnosti-i-nadleznih-organa-protiv-almira-badnjevica-podnesene-krivicne-prijave-istraga-u-toku/ |website=Izdvojeno.ba |date=23. 10. 2025. |access-date=5. 11. 2026}}</ref> === Afera "Respiratori" === Kompanija Verlab, čiji je Badnjević osnivač, bila je angažovana za tehničku verifikaciju kineskih respiratora ACM812A uvezenih u Bosnu i Hercegovinu tokom pandemije [[COVID-19]]. Zbog uloge laboratorije u procesu provjere, Badnjević je u javnosti bio izložen kritikama, uključujući optužbe tadašnjeg premijera Federacije BiH, [[Fadil Novalić|Fadila Novalića]]. Badnjević je te navode odbacio, ističući da provjereni medicinski uređaji u tom trenutku nisu ispunjavali zakonske i tehničke uslove za upotrebu na odjelima intenzivne njege.<ref>{{cite web |title=Novalić progovorio: Ambasada SAD-a, braća Čampare, NiP, Almir Badnjević stoje iza montiranja afere "Respiratori" |url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/novalic-progovorio-ambasada-sad-a-braca-campare-nip-almir-badnjevic-stoje-iza-montiranja-afere-respiratori/178622 |website=Faktor.ba |date=28. 1. 2024. |access-date=5. 11. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Badnjević razobličio Novalićeve laži: Respiratori su došli neispravni i nisu verificirani za primjenu na teškim pacijentima |url=https://raport.ba/badnjevic-razoblicio-novaliceve-lazi-respiratori-su-dosli-neispravni-i-nisu-verificirani-za-primjenu-na-teskim-pacijentima |website=Raport.ba |date=29. 1. 2024. |access-date=5. 11. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Badnjević, Almir}} [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Krupa]] [[Kategorija:Živi ljudi]] jsvsfmxomvslwdxpysua2emf7kt2hau 3939128 3939115 2026-11-06T00:41:55Z Palapa 383 Poništena izmjena [[Special:Diff/3939115|3939115]] korisnika [[Special:Contributions/Akir-toj|Akir-toj]] ([[User talk:Akir-toj|razgovor]]) 3939128 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Almir Badnjević | datum_rođenja = 1986. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Krupa]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] | polje = biomedicinsko inženjerstvo, medicinski uređaji, zdravstvena informatika, [[umjetna inteligencija]] | radna_institucija = [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine]]<br>[[Međunarodni univerzitet Burch]]<br>[[Univerzitet u Sarajevu]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet u Zagrebu]] | poznat_po = rad u oblasti biomedicinskog inženjerstva i regulacije medicinskih uređaja }} '''Almir Badnjević''' (rođen 1986. u [[Bosanska Krupa|Bosanskoj Krupi]]) bosanskohercegovački je naučnik, inženjer i univerzitetski profesor. Bavi se biomedicinskim inženjerstvom, medicinskim uređajima, zdravstvenom informatikom i umjetnom inteligencijom. Od 2023. direktor je [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine|Agencije za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine]] (IDDEEA).<ref>{{cite web |title=Održana 16. sjednica Vijeća ministara Bosne i Hercegovine |url=https://vijeceministara.gov.ba/hr/portal/objava/council-of-ministers-of-bih-holds-its-16th-session-638233594150000000 |website=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Službeni glasnik BiH, broj 50/23 |url=https://www.sluzbenilist.ba/page/akt/OwhLFA3MsTE%3D |website=Službeni list Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Biografija == Osnovne i magistarske studije završio je na [[Elektrotehnički fakultet u Sarajevu|Elektrotehničkom fakultetu u Sarajevu]], a doktorirao je 2015. na Fakultetu elektrotehnike i računarstva [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]].<ref>{{cite web |title=Curriculum Vitae: Almir Badnjević, Ph.D. |url=https://warwick.ac.uk/fac/sci/eng/research/grouplist/biomedicaleng/abspie/dralmirbadnjevic/almir_badnjevic_-_cv.pdf |website=University of Warwick |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U akademskoj karijeri djelovao je na [[Međunarodni univerzitet Burch|Međunarodnom univerzitetu Burch]] u Sarajevu, gdje je bio povezan s razvojem studijskih programa iz bioinženjerstva, te na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Dr Almir Badnjevic |url=https://warwick.ac.uk/fac/sci/eng/research/grouplist/biomedicaleng/abspie/dralmirbadnjevic/ |website=University of Warwick |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Genetics and Bioengineering Staff |url=https://www.ibu.edu.ba/about/people/genetics-and-bioengineering |website=International Burch University |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Karijera i naučni rad == Badnjevićev naučni i stručni rad vezan je za medicinske uređaje, njihovu provjeru i regulaciju, kao i za primjenu umjetne inteligencije u zdravstvu.<ref>{{cite web |title=Management – Director Welcome Message and CV |url=https://www.iddeea.gov.ba/en/management-director-welcome-message-and-cv/ |website=IDDEEA |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Jedan je od urednika knjige ''Inspection of Medical Devices: For Regulatory Purposes'', objavljene u izdanju Springer Nature 2018.<ref>{{cite web |title=Inspection of Medical Devices: For Regulatory Purposes |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-10-6650-4_1 |website=Springer Nature |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Bio je povezan i s radom instituta Verlab, specijaliziranog za biomedicinsko inženjerstvo, medicinske uređaje i umjetnu inteligenciju.<ref>{{cite web |title=Verlab Institute |url=https://verlabinstitute.com/ |website=Verlab Institute |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Redovni je član Internacionalne akademije nauka i umjetnosti u Bosni i Hercegovini, a 2021. izabran je za redovnog člana Evropske akademije nauka i umjetnosti.<ref>{{cite web |title=Redovni članovi |url=https://ianubih.ba/redovni-clanovi/ |website=Internacionalna akademija nauka i umjetnosti u Bosni i Hercegovini |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web |title=Akademik Almir Badnjević primljen u članstvo Evropske akademije nauka i umjetnosti |url=https://ianubih.ba/akademik-almir-badnjevic-primljen-u-clanstvo-evropske-akademije-nauka-i-umjetnosti/ |website=IANUBIH |access-date=24. 3. 2026 |archive-date=14. 1. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114064820/http://ianubih.ba/akademik-almir-badnjevic-primljen-u-clanstvo-evropske-akademije-nauka-i-umjetnosti/ |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Badnjević, Almir}} [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Krupa]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 393wt6uvrpkv11317n2u01tt4sbqd0o 1 532173 3939168 3818909 2026-11-06T09:43:24Z Akir-toj 182441 /* Brisanje izmjena */ novi odlomak 3939168 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} == Brisanje izmjena == @[[Korisnik:Palapa|Palapa]] čemu brisanje moje izmjene ? Sve je potkrijepljeno izvorima, i obrisane rečenice koje zvuče kao reklamiranje. [[Korisnik:Akir-toj|Akir-toj]] ([[Razgovor s korisnikom:Akir-toj|razgovor]]) 10:43, 6 novembar 2026 (CET) lpyx8kkr40sudfaan7tfgsjifyfcilf 3939193 3939168 2026-11-06T10:21:28Z Palapa 383 /* Brisanje izmjena */ odgovor 3939193 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} == Brisanje izmjena == @[[Korisnik:Palapa|Palapa]] čemu brisanje moje izmjene ? Sve je potkrijepljeno izvorima, i obrisane rečenice koje zvuče kao reklamiranje. [[Korisnik:Akir-toj|Akir-toj]] ([[Razgovor s korisnikom:Akir-toj|razgovor]]) 10:43, 6 novembar 2026 (CET) :jednostrano [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 11:21, 6 novembar 2026 (CET) f9bupaf2u0zd3m3p4rzzhubyz7egudv 3939202 3939193 2026-11-06T10:31:25Z Panasko 146730 /* Brisanje izmjena */ odgovor 3939202 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} == Brisanje izmjena == @[[Korisnik:Palapa|Palapa]] čemu brisanje moje izmjene ? Sve je potkrijepljeno izvorima, i obrisane rečenice koje zvuče kao reklamiranje. [[Korisnik:Akir-toj|Akir-toj]] ([[Razgovor s korisnikom:Akir-toj|razgovor]]) 10:43, 6 novembar 2026 (CET) :jednostrano [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 11:21, 6 novembar 2026 (CET) ::Ne bih rekao da je jednostrano, sve je referencirano i dato i mišljenje Badnjevića. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:31, 6 novembar 2026 (CET) hrf0rmqm5lks3u3941l8t8ctnltd8os 0 536875 3939164 3926494 2026-11-06T09:24:48Z Bosancica by MK 173186 Dodana infokutija 3939164 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}} {{Infokutija osoba | ime = Safet Kafedžić | slika = Safet Kafedzic.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1910|3|15}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1983|2|7|1910|3|15}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Pjesnik, dramski pisac, humorista, tekstopisac | godine_aktivnosti = o. 1930–1983. | poznat_po = Pjesmama pisanim u duhu sevdalinke, dramskim radom i saradnjom s Radio Sarajevom | značajna_djela = {{Plainlist| * "Kraj pendžera Jusuf stari" * "Sjaj mjeseče žut" * ''Po suncu ti meni hodio'' }} }} '''Safet Kafedžić''' (Sarajevo, 15. mart 1910 – Sarajevo, 7. februar 1983) bio je bosanskohercegovački pjesnik, dramski pisac, humorista i autor brojnih pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Njegove pjesme izvodili su neki od najpoznatijih interpretatora narodne muzike u Bosni i Hercegovini i bivšoj Jugoslaviji, među kojima su [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]], [[Nedžad Salković]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Hanka Paldum]] i [[Muhamed Mujkanović]].<ref>[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', Media centar Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Biografija == Safet Kafedžić rođen je 15. marta 1910. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Poeziju je počeo pisati u mladosti, a djelovao je kao pjesnik, dramski pisac, esejista i humorista. Bio je povezan s Muslimanskim kulturno-prosvjetnim društvom [[Gajret]], u okviru kojeg je razvijao dio svog književnog i dramskog rada.<ref>[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Od 1943. godine izvođena su njegova dramska djela. Među djelima koja se vezuju za njegov pozorišni rad nalaze se ''Džafer-begov jemin'', ''Čaršijska posla'' i monodrama ''Po suncu ti meni hodio''.<ref>[https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/ „Safet Kafedžić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Monodrama ''Po suncu ti meni hodio'' kasnije je izvođena u interpretaciji glumca [[Safet Pašalić|Safeta Pašalića]]. Predstava je zabilježena i u programu Susreta profesionalnih pozorišta „Joakim Vujić“ održanih 1976. godine, gdje je Kafedžić naveden kao autor teksta.<ref>[https://teatroslov.mpus.org.rs/publikacije/133.pdf ''Susreti profesionalnih pozorišta SR Srbije Joakim Vujić''], Muzej pozorišne umetnosti Srbije, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Kafedžić je sarađivao i s [[Radio Sarajevo|Radio Sarajevom]], za čiju je humorističku emisiju ''Veselo veče'' pisao priloge.<ref>[https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/ „Safet Kafedžić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Muzičko stvaralaštvo == Najveći dio Kafedžićeve kasnije popularnosti vezan je za tekstove pjesama nastalih po uzoru na tradicionalnu bosanskohercegovačku sevdalinku. Prema dostupnim izvorima, napisao je više od 300 takvih pjesama, od kojih su neke zbog dugogodišnje popularnosti i brojnih interpretacija počele biti poistovjećivane s tradicionalnim narodnim pjesmama.<ref>[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Njegove pjesme počele su se intenzivno izvoditi i snimati tokom 1960-ih. Na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1966. izvedeno je više pjesama na njegove tekstove. [[Zaim Imamović]] izveo je „Kraj pendžera Jusuf stari“, dok je [[Safet Isović]] izveo „Kono, Fato“.<ref>[https://www.telegraf.rs/jetset/muzicka-apoteka/3587047-muzicka-apoteka-safet-kafedzic „Ilidža 1966: Sećanje na Starog Jusufa“], Telegraf, 18. novembar 2022, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih njegove tekstove snimali su brojni poznati izvođači narodne muzike. Među njima su bili Zaim Imamović, Safet Isović, Nedžad Salković, Zekerijah Đezić, Nada Mamula, Beba Selimović, Zora Dubljević, Meho Puzić, Husein Kurtagić i Muhamed Mujkanović.<ref>[https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/ „Safet Kafedžić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Njegovo autorstvo dokumentirano je i u diskografskim katalozima. Bibliografski sistem [[COBISS]] evidentira Kafedžića kao tekstopisca pjesme „Došli dani tugom rasplakani“, objavljene 1974. godine za [[PGP RTB]] u izvođenju [[Vida Pavlović|Vide Pavlović]].<ref>[https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/en/data/cobib/30160900/cnbct?format=detail „Došli dani tugom, rasplakani“], COBISS Plus, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Poznatije pjesme == Među pjesmama čiji je autor ili tekstopisac Kafedžić navode se: * „Kraj pendžera Jusuf stari“ * „Sinoć sam ti, Safo“ * „Oči moje, kletvom bih vas kleo“ * „Sjaj mjeseče žut“ * „Koliko je širom svijeta“ * „Mi smo momci Sarajlije“ * „Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja“ * „Na aleji staroj“ * „Ah, te žene“ * „Nemoj samo njoj“ * „Ja u klin, ti u ploču“ * „Došli dani tugom rasplakani“<ref>[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', pristupljeno 6. septembra 2026.</ref><ref>[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sta-ces-meni-ti-sta-cu-tebi-ja/ „Safet Isović: Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Pjesmu „Sjaj mjeseče žut“ snimio je Safet Isović 1970. godine, a na izdanju je Kafedžić naveden kao autor pjesme.<ref>[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sjaj-mjesece-zut/ „Safet Isović: Sjaj mjeseče žut“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Smrt == Safet Kafedžić preminuo je 7. februara 1983. godine u Sarajevu, u 73. godini života.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/smrtovnice/sjecanje/2025/10/15/138756/ „Kafedžić – sjećanje“], ''Oslobođenje'', pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Naslijeđe == Kafedžićevo stvaralaštvo zauzima značajno mjesto u razvoju autorske pjesme pisane u duhu sevdalinke tokom druge polovine 20. stoljeća. Federalna televizija i radio posvetili su mu dva dijela dokumentarno-radijskog serijala ''Velikani sevdaha'', u kojem je predstavljen kao jedan od značajnih autora i stvaralaca vezanih za tradiciju sevdalinke.<ref>[https://federalna.ba/safet-kafedzic-i-dio-pamfa „Safet Kafedžić – I dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref><ref>[https://www.federalna.ba/safet-kafedzic-ii-dio-pebjk „Safet Kafedžić – II dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Vidi također == * [[Sevdalinka]] * [[Zaim Imamović]] * [[Safet Isović]] * [[Jozo Penava]] * [[Rade Jovanović]] * [[Festival narodne muzike Ilidža]] == Reference == {{Reference}} [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Sevdalije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] frfkpml7gfw0x85zagwjcng5kg5t76f 3939201 3939164 2026-11-06T10:29:02Z Panasko 146730 3939201 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Safet Kafedžić | slika = Safet Kafedzic.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1910|3|15}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1983|2|7|1910|3|15}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Pjesnik, dramski pisac, humorista, tekstopisac | godine_aktivnosti = o. 1930–1983. | poznat_po = Pjesmama pisanim u duhu sevdalinke, dramskim radom i saradnjom s Radio Sarajevom | značajna_djela = {{Plainlist| * "Kraj pendžera Jusuf stari" * "Sjaj mjeseče žut" * ''Po suncu ti meni hodio'' }} }} '''Safet Kafedžić''' (Sarajevo, 15. mart 1910 – Sarajevo, 7. februar 1983) bio je bosanskohercegovački pjesnik, dramski pisac, humorista i autor brojnih pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Njegove pjesme izvodili su neki od najpoznatijih interpretatora narodne muzike u Bosni i Hercegovini i bivšoj Jugoslaviji, među kojima su [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]], [[Nedžad Salković]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Hanka Paldum]] i [[Muhamed Mujkanović]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref> == Biografija == Safet Kafedžić rođen je 15. marta 1910. u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Poeziju je počeo pisati u mladosti, a djelovao je kao pjesnik, dramski pisac, esejista i humorista. Bio je povezan s Muslimanskim kulturno-prosvjetnim društvom [[Gajret (društvo)|Gajret]], u okviru kojeg je razvijao dio svog književnog i dramskog rada.<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref> Od 1943. izvođena su njegova dramska djela. Među djelima koja se vezuju za njegov pozorišni rad nalaze se ''Džafer-begov jemin'', ''Čaršijska posla'' i monodrama ''Po suncu ti meni hodio''.<ref>{{Cite news|title=Safet Kafedžić - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> Monodrama ''Po suncu ti meni hodio'' kasnije je izvođena u interpretaciji glumca [[Safet Pašalić|Safeta Pašalića]]. Predstava je zabilježena i u programu Susreta profesionalnih pozorišta "Joakim Vujić" održanih 1976, gdje je Kafedžić naveden kao autor teksta.<ref>[https://teatroslov.mpus.org.rs/publikacije/133.pdf ''Susreti profesionalnih pozorišta SR Srbije Joakim Vujić''], Muzej pozorišne umetnosti Srbije, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Kafedžić je sarađivao i s [[Radio Sarajevo|Radio Sarajevom]], za čiju je humorističku emisiju ''Veselo veče'' pisao priloge.<ref>{{Cite news|title=Safet Kafedžić - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> == Muzičko stvaralaštvo == Najveći dio Kafedžićeve popularnosti vezan je za tekstove pjesama nastalih po uzoru na tradicionalnu bosanskohercegovačku sevdalinku. Prema dostupnim izvorima, napisao je više od 300 takvih pjesama, od kojih su neke zbog dugogodišnje popularnosti i brojnih interpretacija počele biti poistovjećivane s tradicionalnim narodnim pjesmama.<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref> Njegove pjesme počele su se intenzivno izvoditi i snimati tokom 1960-ih. Na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1966. izvedeno je više pjesama na njegove tekstove. [[Zaim Imamović]] izveo je "Kraj pendžera Jusuf stari", dok je [[Safet Isović]] izveo "Kono, Fato".<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/jetset/muzicka-apoteka/3587047-muzicka-apoteka-safet-kafedzic|title="Ilidža 1966": Sećanje na "Starog Jusufa"|last=Papaz|first=Jelena Stuparušić|date=2022-11-18|website=Telegraf.rs|access-date=2026-11-06}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih njegove tekstove snimali su brojni poznati izvođači narodne muzike. Među njima su bili Zaim Imamović, Safet Isović, [[Nedžad Salković]], [[Zekerijah Đezić]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Zora Dubljević]], [[Meho Puzić]], [[Husein Kurtagić]] i [[Muhamed Mujkanović]].<ref>{{Cite news|title=Safet Kafedžić - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> Njegovo autorstvo dokumentirano je i u diskografskim katalozima. Bibliografski sistem [[COBISS]] evidentira Kafedžića kao tekstopisca pjesme "Došli dani tugom rasplakani", objavljene 1974. za [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]] u izvođenju [[Vida Pavlović|Vide Pavlović]].<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/en/data/cobib/30160900/cnbct?format=detail|title=Making sure you're not a bot!|website=plus.cobiss.net|access-date=2026-11-06}}</ref> == Poznatije pjesme == Među pjesmama čiji je autor ili tekstopisac Kafedžić navode se: * "Kraj pendžera Jusuf stari" * "Sinoć sam ti, Safo" * "Oči moje, kletvom bih vas kleo" * "Sjaj mjeseče žut" * "Koliko je širom svijeta" * "Mi smo momci Sarajlije" * "Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja" * "Na aleji staroj" * "Ah, te žene" * "Nemoj samo njoj" * "Ja u klin, ti u ploču" * "Došli dani tugom rasplakani"<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Safet Isović: Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sta-ces-meni-ti-sta-cu-tebi-ja/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> Pjesmu "Sjaj mjeseče žut" snimio je Safet Isović 1970. godine, a na izdanju je Kafedžić naveden kao autor pjesme.<ref>{{Cite news|title=Safet Isović: Sjaj mjeseče žut - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sjaj-mjesece-zut/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> == Smrt == Safet Kafedžić preminuo je 7. februara 1983. u Sarajevu, u 73. godini života.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/smrtovnice/sjecanje/2025/10/15/138756/|title=Kafedžić - Smrtovnice|last=Oslobođenje|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=2026-11-06}}</ref> == Naslijeđe == Kafedžićevo stvaralaštvo zauzima značajno mjesto u razvoju autorske pjesme pisane u duhu sevdalinke tokom druge polovine 20. stoljeća. Federalna televizija i radio posvetili su mu dva dijela dokumentarno-radijskog serijala ''Velikani sevdaha'', u kojem je predstavljen kao jedan od značajnih autora i stvaralaca vezanih za tradiciju sevdalinke.<ref>[https://federalna.ba/safet-kafedzic-i-dio-pamfa „Safet Kafedžić – I dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref><ref>[https://www.federalna.ba/safet-kafedzic-ii-dio-pebjk „Safet Kafedžić – II dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Vidi također == * [[Sevdalinka]] * [[Zaim Imamović]] * [[Safet Isović]] * [[Jozo Penava]] * [[Rade Jovanović]] * [[Festival narodne muzike Ilidža]] == Reference == {{Reference}} [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Sevdalije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] 1qyuaey14kutuipfxs3hp25muggclc5 3939203 3939201 2026-11-06T11:54:12Z Bosancica by MK 173186 Sitne korekcije 3939203 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Safet Kafedžić | slika = Safet Kafedzic.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1910|3|15}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1983|2|7|1910|3|15}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Pjesnik, dramski pisac, humorista, tekstopisac | godine_aktivnosti = o. 1930–1983. | poznat_po = Pjesmama pisanim u duhu sevdalinke, dramskim radom i saradnjom s Radio Sarajevom | značajna_djela = {{Plainlist| * "Kraj pendžera Jusuf stari" * "Sjaj mjeseče žut" * ''Po suncu ti meni hodio'' }} }} '''Safet Kafedžić''' (Sarajevo, 15. mart 1910 – Sarajevo, 7. februar 1983) bio je bosanskohercegovački pjesnik, dramski pisac, humorista i autor brojnih pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Njegove pjesme izvodili su neki od najpoznatijih interpretatora narodne muzike u Bosni i Hercegovini i bivšoj Jugoslaviji, među kojima su [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]], [[Nedžad Salković]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Hanka Paldum]] i [[Muhamed Mujkanović]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref> == Biografija == Safet Kafedžić rođen je 15. marta 1910. u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Poeziju je počeo pisati u mladosti, a djelovao je kao pjesnik, dramski pisac, esejista i humorista. Bio je povezan s Muslimanskim kulturno-prosvjetnim društvom [[Gajret (društvo)|Gajret]], u okviru kojeg je razvijao dio svog književnog i dramskog rada.<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref> Od 1943. izvođena su njegova dramska djela. Među djelima koja se vezuju za njegov pozorišni rad nalaze se ''Džafer-begov jemin'', ''Čaršijska posla'' i monodrama ''Po suncu ti meni hodio''.<ref>{{Cite news|title=Safet Kafedžić - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> Monodrama ''Po suncu ti meni hodio'' kasnije je izvođena u interpretaciji glumca [[Safet Pašalić|Safeta Pašalića]]. Predstava je zabilježena i u programu Susreta profesionalnih pozorišta "Joakim Vujić" održanih 1976, gdje je Kafedžić naveden kao autor teksta.<ref>[https://teatroslov.mpus.org.rs/publikacije/133.pdf ''Susreti profesionalnih pozorišta SR Srbije Joakim Vujić''], Muzej pozorišne umetnosti Srbije, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> Kafedžić je sarađivao i s [[Radio Sarajevo|Radio Sarajevom]], za čiju je humorističku emisiju ''Veselo veče'' pisao priloge.<ref>{{Cite news|title=Safet Kafedžić - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> == Muzičko stvaralaštvo == Najveći dio Kafedžićeve popularnosti vezan je za tekstove pjesama nastalih po uzoru na tradicionalnu bosanskohercegovačku sevdalinku. Prema dostupnim izvorima, napisao je više od 300 takvih pjesama, od kojih su neke zbog dugogodišnje popularnosti i brojnih interpretacija počele biti poistovjećivane s tradicionalnim narodnim pjesmama.<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref> Njegove pjesme počele su se intenzivno izvoditi i snimati tokom 1960-ih. Na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1966. izvedeno je više pjesama na njegove tekstove. [[Zaim Imamović]] izveo je "Kraj pendžera Jusuf stari", dok je [[Safet Isović]] izveo "Kono, Fato".<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/jetset/muzicka-apoteka/3587047-muzicka-apoteka-safet-kafedzic|title="Ilidža 1966": Sećanje na "Starog Jusufa"|last=Papaz|first=Jelena Stuparušić|date=2022-11-18|website=Telegraf.rs|access-date=2026-11-06}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih njegove tekstove snimali su brojni poznati izvođači narodne muzike. Među njima su bili Zaim Imamović, Safet Isović, [[Nedžad Salković]], [[Zekerijah Đezić]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Zora Dubljević]], [[Meho Puzić]], [[Husein Kurtagić]] i [[Muhamed Mujkanović]].<ref>{{Cite news|title=Safet Kafedžić - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> Njegovo autorstvo dokumentirano je i u diskografskim katalozima. Bibliografski sistem [[COBISS]] evidentira Kafedžića kao tekstopisca pjesme "Došli dani tugom rasplakani", objavljene 1974. za [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]] u izvođenju [[Vida Pavlović|Vide Pavlović]].<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/en/data/cobib/30160900/cnbct?format=detail|title=Making sure you're not a bot!|website=plus.cobiss.net|access-date=2026-11-06}}</ref> == Poznatije pjesme == Među pjesmama čiji je autor ili tekstopisac Kafedžić navode se: * "Kraj pendžera Jusuf stari" * "Sinoć sam ti, Safo" * "Oči moje, kletvom bih vas kleo" * "Sjaj mjeseče žut" * "Koliko je širom svijeta" * "Mi smo momci Sarajlije" * "Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja" * "Na aleji staroj" * "Ah, te žene" * "Nemoj samo njoj" * "Ja u klin, ti u ploču" * "Došli dani tugom rasplakani"<ref>{{Cite web|url=https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07|title=General 1|website=POD NEBOM VEDRE VJERE - Islam i Evropa u iskustvu Bosne|access-date=2026-11-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Safet Isović: Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sta-ces-meni-ti-sta-cu-tebi-ja/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> Pjesmu "Sjaj mjeseče žut" snimio je Safet Isović 1970. godine, a na izdanju je Kafedžić naveden kao autor pjesme.<ref>{{Cite news|title=Safet Isović: Sjaj mjeseče žut - Sevdalinka|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sjaj-mjesece-zut/|newspaper=Sevdalinka|access-date=2026-11-06|language=bs-BA}}</ref> == Smrt == Safet Kafedžić preminuo je 7. februara 1983. u Sarajevu, u 73. godini života.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/smrtovnice/sjecanje/2025/10/15/138756/|title=Kafedžić - Smrtovnice|last=Oslobođenje|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=2026-11-06}}</ref> == Naslijeđe == Kafedžićevo stvaralaštvo zauzima značajno mjesto u razvoju autorske pjesme pisane u duhu sevdalinke tokom druge polovine 20. stoljeća. Federalna televizija i radio posvetili su mu dva dijela dokumentarno-radijskog serijala ''Velikani sevdaha'', u kojem je predstavljen kao jedan od značajnih autora i stvaralaca vezanih za tradiciju sevdalinke.<ref>[https://federalna.ba/safet-kafedzic-i-dio-pamfa „Safet Kafedžić – I dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref><ref>[https://www.federalna.ba/safet-kafedzic-ii-dio-pebjk „Safet Kafedžić – II dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.</ref> == Također pogledajte == * [[Sevdalinka]] * [[Zaim Imamović]] * [[Safet Isović]] * [[Jozo Penava]] * [[Rade Jovanović]] * [[Festival narodne muzike Ilidža]] == Reference == {{Reference}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kafedžić, Safet}} [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Sevdalije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] a9239c988t5ixl15ucm1lvyw2ghtpfz 0 536878 3939133 3925765 2026-11-06T01:42:09Z Bosancica by MK 173186 Infokutija i sitne korekcije 3939133 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}} {{Infokutija muzičar | ime = Zekija Čuturić | slika = Zekija Čuturić.jpeg | slika_veličina = | opis = | background = solo_izvođač | alias = | datum_rođenja = 1939. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Dubica]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | porijeklo = [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|07|26|1939}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[Sevdalinka|Sevdah]], tradicionalna narodna muzika | zanimanje = Pjevačica, interpretatorica sevdalinki | instrument = [[Pjevanje]] | karijera = | izdavač = [[Diskoton]] | povezani_umjetnici = [[Ismet Alajbegović Šerbo]], [[Ksenija Cicvarić]] | web_stranica = }} '''Zekija Čuturić''' (Bosanska Dubica, 1939 – Sarajevo, 26. juli 2023) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Pripadala je generaciji izvođača vezanih za [[Radio Sarajevo]], za čiji je muzički arhiv tokom višedecenijske karijere snimila desetine bosanskih i sandžačkih tradicionalnih pjesama.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke u Bosni i Hercegovini“, ''Radio Sarajevo'', 27. juli 2023.</ref> == Biografija == Zekija Čuturić rođena je 1939. u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]]. Nakon smrti oca preselila se s bratom i sestrom u [[Sarajevo]], gdje je počela pjevati sevdalinke i razvijati svoju muzičku karijeru.<ref>Indira Pindžo, „Zekija Čuturić: Druga godišnjica smrti jedne od najboljih interpretatorica sevdalinki“, ''Dnevni avaz'', 26. juli 2025.</ref> U Sarajevu je bila povezana s kulturno-umjetničkim društvom "Slobodan Princip Seljo", a kasnije i s Radio Sarajevom. Radio Sarajevo ju je opisao kao "dijete Radija Sarajevo", ističući da su posebno mjesto u njenom repertoaru zauzimale zahtjevne sevdalinke, uključujući pjesme iz [[Sandžak]]a.<ref name="Radio Sarajevo 2014">„Sevdah Changes – Zekija Čuturić“, ''Radio Sarajevo'', 21. juli 2014.</ref> Pored muzičkog djelovanja, svoj radni vijek provela je u kolektivu Radio Sarajeva.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023"/> == Muzička karijera == Čuturić je tokom karijere posebno njegovala tradicionalne bosanskohercegovačke i sandžačke sevdalinke. Za arhiv Radio Sarajeva, odnosno kasnije Radija Bosne i Hercegovine, snimila je desetine trajnih snimaka tradicionalnih pjesama.<ref name="Oslobođenje 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke“, ''Oslobođenje'', 27. juli 2023.</ref> Među pjesmama koje je interpretirala nalaze se: * "Djevojka je zelen bor sadila" * "Majka Fatu rano budi" * "Akšam mrače" * "Ah, moj dilbere" * "Po Taslidži pala magla" * "Iz tiha me glava boli" * "Umihana hadži Jusufova" * "Šećer Mujo i besjede tvoje" * "Da sam sjajna mjesečina" Njena interpretacija pjesme "Djevojka je zelen bor sadila" objavljena je 1974. za sarajevski [[Diskoton]], uz pratnju seksteta [[Ismet Alajbegović Šerbo|Ismeta Alajbegovića Šerbe]].<ref>„Zekija Čuturić: Djevojka je zelen bor sadila“, arhiv ''Sevdalinke'', podatak o izdanju Diskoton SN 0087, 1974.</ref> Iako je najveći dio repertoara zasnivala na tradicionalnoj pjesmi, snimala je i komponovane pjesme. Među njima je "Safikada", pjesma zasnovana na banjalučkoj legendi o [[Safikada|Safikadi]], za koju je tekst napisao [[Vlado Dijak]], a muziku Vlatko Marković.<ref>„Pjesme za Safikadu“, ''Šeher'', magazin Saveza Banjalučana u Švedskoj.</ref> == Stil i repertoar == Čuturić je bila poznata po interpretaciji melodijski složenijih sevdalinki i izraženoj upotrebi melizama. Radio Sarajevo je njen način izvođenja upoređivao s interpretacijom [[Ksenija Cicvarić|Ksenije Cicvarić]], posebno zbog kontrole melizama i interesovanja za sandžačku pjesmu.<ref name="Radio Sarajevo 2014"/> Posebnu pažnju posvećivala je manje poznatim tradicionalnim pjesmama, od kojih su neke njenim snimcima sačuvane u arhivi Radio Sarajeva i Radija Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/radio/emisije/sevdah-changes-zekija-cuturic/159372|title=Sevdah Changes - Zekija Čuturić|date=21. 7. 2014|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}</ref> == Priznanja == Za višedecenijski umjetnički rad i doprinos očuvanju sevdalinke Čuturić je dobila više društvenih i strukovnih priznanja. U maju 2022. Fondacija SEVDAH dodijelila joj je Zlatnu povelju za višedecenijski rad na očuvanju sevdalinke.<ref>„Preminula jedna od najboljih interpretatorica sevdaha Zekija Čuturić“, ''Faktor'', 27. juli 2023.</ref> Bila je i članica umjetničkog savjeta Fondacije SEVDAH.<ref name="Oslobođenje 2023"/> == Smrt == Zekija Čuturić preminula je u Sarajevu 26. jula 2023, u 85. godini života.<ref name="Zekija 2023">„Zekija (Smaila) Čuturić“, osmrtnica, ''Oslobođenje'', 28. juli 2023.</ref> Dženaza je obavljena 28. jula 2023. na Gradskom groblju Vlakovo u Sarajevu.<ref name="Zekija 2023"/> == Također pogledajte == * [[Sevdalinka]] * [[Beba Selimović]] * [[Zehra Deović]] * [[Himzo Polovina]] * [[Safet Isović]] * [[Zaim Imamović]] * [[Ismet Alajbegović Šerbo]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čuturić, Zekija}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Dubica]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] pwqo626y9v2xtsnavzeb4lbwnr6ymeh 3939134 3939133 2026-11-06T01:42:56Z Bosancica by MK 173186 3939134 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}} {{Infokutija muzičar | ime = Zekija Čuturić | slika = Zekija Čuturić.jpeg | slika_veličina = | opis = | background = solo_izvođač | alias = | datum_rođenja = 1939. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Dubica]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | porijeklo = [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|07|26|1939}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[Sevdalinka|Sevdah]], tradicionalna narodna muzika | zanimanje = Pjevačica, interpretatorica sevdalinki | instrument = [[Pjevanje]] | karijera = | izdavač = [[Diskoton]] | povezani_umjetnici = [[Ismet Alajbegović Šerbo]], [[Ksenija Cicvarić]] | web_stranica = }} '''Zekija Čuturić''' (Bosanska Dubica, 1939 – Sarajevo, 26. juli 2023) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Pripadala je generaciji izvođača vezanih za [[Radio Sarajevo]], za čiji je muzički arhiv tokom višedecenijske karijere snimila desetine bosanskih i sandžačkih tradicionalnih pjesama.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke u Bosni i Hercegovini“, ''Radio Sarajevo'', 27. juli 2023.</ref> == Biografija == Zekija Čuturić rođena je 1939. u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]]. Nakon smrti oca preselila se s bratom i sestrom u [[Sarajevo]], gdje je počela pjevati sevdalinke i razvijati svoju muzičku karijeru.<ref>Indira Pindžo, „Zekija Čuturić: Druga godišnjica smrti jedne od najboljih interpretatorica sevdalinki“, ''Dnevni avaz'', 26. juli 2025.</ref> U Sarajevu je bila povezana s kulturno-umjetničkim društvom "Slobodan Princip Seljo", a kasnije i s Radio Sarajevom. Radio Sarajevo ju je opisao kao "dijete Radija Sarajevo", ističući da su posebno mjesto u njenom repertoaru zauzimale zahtjevne sevdalinke, uključujući pjesme iz [[Sandžak]]a.<ref name="Radio Sarajevo 2014">„Sevdah Changes – Zekija Čuturić“, ''Radio Sarajevo'', 21. juli 2014.</ref> Pored muzičkog djelovanja, svoj radni vijek provela je u kolektivu Radio Sarajeva.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023"/> == Muzička karijera == Čuturić je tokom karijere posebno njegovala tradicionalne bosanskohercegovačke i sandžačke sevdalinke. Za arhiv Radio Sarajeva, odnosno kasnije Radija Bosne i Hercegovine, snimila je desetine trajnih snimaka tradicionalnih pjesama.<ref name="Oslobođenje 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke“, ''Oslobođenje'', 27. juli 2023.</ref> Među pjesmama koje je interpretirala nalaze se: * "Djevojka je zelen bor sadila" * "Majka Fatu rano budi" * "Akšam mrače" * "Ah, moj dilbere" * "Po Taslidži pala magla" * "Iz tiha me glava boli" * "Umihana hadži Jusufova" * "Šećer Mujo i besjede tvoje" * "Da sam sjajna mjesečina" Njena interpretacija pjesme "Djevojka je zelen bor sadila" objavljena je 1974. za sarajevski [[Diskoton]], uz pratnju seksteta [[Ismet Alajbegović Šerbo|Ismeta Alajbegovića Šerbe]].<ref>„Zekija Čuturić: Djevojka je zelen bor sadila“, arhiv ''Sevdalinke'', podatak o izdanju Diskoton SN 0087, 1974.</ref> Iako je najveći dio repertoara zasnivala na tradicionalnoj pjesmi, snimala je i komponovane pjesme. Među njima je "Safikada", pjesma zasnovana na banjalučkoj legendi o [[Safikada|Safikadi]], za koju je tekst napisao [[Vlado Dijak]], a muziku Vlatko Marković.<ref>„Pjesme za Safikadu“, ''Šeher'', magazin Saveza Banjalučana u Švedskoj.</ref> == Stil i repertoar == Čuturić je bila poznata po interpretaciji melodijski složenijih sevdalinki i izraženoj upotrebi melizama. Radio Sarajevo je njen način izvođenja upoređivao s interpretacijom [[Ksenija Cicvarić|Ksenije Cicvarić]], posebno zbog kontrole melizama i interesovanja za sandžačku pjesmu.<ref name="Radio Sarajevo 2014"/> Posebnu pažnju posvećivala je manje poznatim tradicionalnim pjesmama, od kojih su neke njenim snimcima sačuvane u arhivi Radio Sarajeva i Radija Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/radio/emisije/sevdah-changes-zekija-cuturic/159372|title=Sevdah Changes - Zekija Čuturić|date=21. 7. 2014|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}</ref> == Priznanja == Za višedecenijski umjetnički rad i doprinos očuvanju sevdalinke Čuturić je dobila više društvenih i strukovnih priznanja. U maju 2022. Fondacija SEVDAH dodijelila joj je Zlatnu povelju za višedecenijski rad na očuvanju sevdalinke.<ref>„Preminula jedna od najboljih interpretatorica sevdaha Zekija Čuturić“, ''Faktor'', 27. juli 2023.</ref> Bila je i članica umjetničkog savjeta Fondacije SEVDAH.<ref name="Oslobođenje 2023"/> == Smrt == Zekija Čuturić preminula je u Sarajevu 26. jula 2023, u 85. godini života.<ref name="Zekija 2023">„Zekija (Smaila) Čuturić“, osmrtnica, ''Oslobođenje'', 28. juli 2023.</ref> Dženaza je obavljena 28. jula 2023. na Gradskom groblju Vlakovo u Sarajevu.<ref name="Zekija 2023"/> == Također pogledajte == * [[Sevdalinka]] * [[Beba Selimović]] * [[Zehra Deović]] * [[Himzo Polovina]] * [[Safet Isović]] * [[Zaim Imamović]] * [[Ismet Alajbegović Šerbo]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čuturić, Zekija}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Dubica]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] o5br42t5umg70v3747zmzwx9p2thbpm 3939142 3939134 2026-11-06T07:40:32Z Panasko 146730 3939142 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Zekija Čuturić | slika = Zekija Čuturić.jpeg | slika_veličina = | opis = | background = solo_izvođač | alias = | datum_rođenja = 1939. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Dubica]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | porijeklo = [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|07|26|1939}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[Sevdalinka|Sevdah]], tradicionalna narodna muzika | zanimanje = Pjevačica, interpretatorica sevdalinki | instrument = [[Pjevanje]] | karijera = | izdavač = [[Diskoton]] | povezani_umjetnici = [[Ismet Alajbegović Šerbo]], [[Ksenija Cicvarić]] | web_stranica = }} '''Zekija Čuturić''' (Bosanska Dubica, 1939 – Sarajevo, 26. juli 2023) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Pripadala je generaciji izvođača vezanih za [[Radio Sarajevo]], za čiji je muzički arhiv tokom višedecenijske karijere snimila desetine bosanskih i sandžačkih tradicionalnih pjesama.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke u Bosni i Hercegovini“, ''Radio Sarajevo'', 27. juli 2023.</ref> == Biografija == Zekija Čuturić rođena je 1939. u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]]. Nakon smrti oca preselila se s bratom i sestrom u [[Sarajevo]], gdje je počela pjevati sevdalinke i razvijati svoju muzičku karijeru.<ref>Indira Pindžo, „Zekija Čuturić: Druga godišnjica smrti jedne od najboljih interpretatorica sevdalinki“, ''Dnevni avaz'', 26. juli 2025.</ref> U Sarajevu je bila povezana s kulturno-umjetničkim društvom "Slobodan Princip Seljo", a kasnije i s Radio Sarajevom. Radio Sarajevo ju je opisao kao "dijete Radija Sarajevo", ističući da su posebno mjesto u njenom repertoaru zauzimale zahtjevne sevdalinke, uključujući pjesme iz [[Sandžak]]a.<ref name="Radio Sarajevo 2014">„Sevdah Changes – Zekija Čuturić“, ''Radio Sarajevo'', 21. juli 2014.</ref> Pored muzičkog djelovanja, svoj radni vijek provela je u kolektivu Radio Sarajeva.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023"/> == Muzička karijera == Čuturić je tokom karijere posebno njegovala tradicionalne bosanskohercegovačke i sandžačke sevdalinke. Za arhiv Radio Sarajeva, odnosno kasnije Radija Bosne i Hercegovine, snimila je desetine trajnih snimaka tradicionalnih pjesama.<ref name="Oslobođenje 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke“, ''Oslobođenje'', 27. juli 2023.</ref> Među pjesmama koje je interpretirala nalaze se: * "Djevojka je zelen bor sadila" * "Majka Fatu rano budi" * "Akšam mrače" * "Ah, moj dilbere" * "Po Taslidži pala magla" * "Iz tiha me glava boli" * "Umihana hadži Jusufova" * "Šećer Mujo i besjede tvoje" * "Da sam sjajna mjesečina" Njena interpretacija pjesme "Djevojka je zelen bor sadila" objavljena je 1974. za sarajevski [[Diskoton]], uz pratnju seksteta [[Ismet Alajbegović Šerbo|Ismeta Alajbegovića Šerbe]].<ref>„Zekija Čuturić: Djevojka je zelen bor sadila“, arhiv ''Sevdalinke'', podatak o izdanju Diskoton SN 0087, 1974.</ref> Iako je najveći dio repertoara zasnivala na tradicionalnoj pjesmi, snimala je i komponovane pjesme. Među njima je "Safikada", pjesma zasnovana na banjalučkoj legendi o [[Safikada|Safikadi]], za koju je tekst napisao [[Vlado Dijak]], a muziku Vlatko Marković.<ref>„Pjesme za Safikadu“, ''Šeher'', magazin Saveza Banjalučana u Švedskoj.</ref> == Stil i repertoar == Čuturić je bila poznata po interpretaciji melodijski složenijih sevdalinki i izraženoj upotrebi melizama. Radio Sarajevo je njen način izvođenja upoređivao s interpretacijom [[Ksenija Cicvarić|Ksenije Cicvarić]], posebno zbog kontrole melizama i interesovanja za sandžačku pjesmu.<ref name="Radio Sarajevo 2014"/> Posebnu pažnju posvećivala je manje poznatim tradicionalnim pjesmama, od kojih su neke njenim snimcima sačuvane u arhivi Radio Sarajeva i Radija Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/radio/emisije/sevdah-changes-zekija-cuturic/159372|title=Sevdah Changes - Zekija Čuturić|date=21. 7. 2014|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}</ref> == Priznanja == Za višedecenijski umjetnički rad i doprinos očuvanju sevdalinke Čuturić je dobila više društvenih i strukovnih priznanja. U maju 2022. Fondacija SEVDAH dodijelila joj je Zlatnu povelju za višedecenijski rad na očuvanju sevdalinke.<ref>„Preminula jedna od najboljih interpretatorica sevdaha Zekija Čuturić“, ''Faktor'', 27. juli 2023.</ref> Bila je i članica umjetničkog savjeta Fondacije SEVDAH.<ref name="Oslobođenje 2023"/> == Smrt == Zekija Čuturić preminula je u Sarajevu 26. jula 2023, u 85. godini života.<ref name="Zekija 2023">„Zekija (Smaila) Čuturić“, osmrtnica, ''Oslobođenje'', 28. juli 2023.</ref> Dženaza je obavljena 28. jula 2023. na Gradskom groblju Vlakovo u Sarajevu.<ref name="Zekija 2023" /> == Također pogledajte == * [[Sevdalinka]] * [[Beba Selimović]] * [[Zehra Deović]] * [[Himzo Polovina]] * [[Safet Isović]] * [[Zaim Imamović]] * [[Ismet Alajbegović Šerbo]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čuturić, Zekija}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Dubica]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] jfyzvbb0t0fojd8jn8w3n63hqrk5b1e 3939144 3939142 2026-11-06T08:28:21Z AnToni 2325 [[Kategorija:Biografije, Bosanska Dubica]] uklonjena; [[Kategorija:Biografije, Kozarska Dubica]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3939144 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Zekija Čuturić | slika = Zekija Čuturić.jpeg | slika_veličina = | opis = | background = solo_izvođač | alias = | datum_rođenja = 1939. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Dubica]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | porijeklo = [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|07|26|1939}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[Sevdalinka|Sevdah]], tradicionalna narodna muzika | zanimanje = Pjevačica, interpretatorica sevdalinki | instrument = [[Pjevanje]] | karijera = | izdavač = [[Diskoton]] | povezani_umjetnici = [[Ismet Alajbegović Šerbo]], [[Ksenija Cicvarić]] | web_stranica = }} '''Zekija Čuturić''' (Bosanska Dubica, 1939 – Sarajevo, 26. juli 2023) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Pripadala je generaciji izvođača vezanih za [[Radio Sarajevo]], za čiji je muzički arhiv tokom višedecenijske karijere snimila desetine bosanskih i sandžačkih tradicionalnih pjesama.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke u Bosni i Hercegovini“, ''Radio Sarajevo'', 27. juli 2023.</ref> == Biografija == Zekija Čuturić rođena je 1939. u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]]. Nakon smrti oca preselila se s bratom i sestrom u [[Sarajevo]], gdje je počela pjevati sevdalinke i razvijati svoju muzičku karijeru.<ref>Indira Pindžo, „Zekija Čuturić: Druga godišnjica smrti jedne od najboljih interpretatorica sevdalinki“, ''Dnevni avaz'', 26. juli 2025.</ref> U Sarajevu je bila povezana s kulturno-umjetničkim društvom "Slobodan Princip Seljo", a kasnije i s Radio Sarajevom. Radio Sarajevo ju je opisao kao "dijete Radija Sarajevo", ističući da su posebno mjesto u njenom repertoaru zauzimale zahtjevne sevdalinke, uključujući pjesme iz [[Sandžak]]a.<ref name="Radio Sarajevo 2014">„Sevdah Changes – Zekija Čuturić“, ''Radio Sarajevo'', 21. juli 2014.</ref> Pored muzičkog djelovanja, svoj radni vijek provela je u kolektivu Radio Sarajeva.<ref name="Bosni i Hercegovini 2023"/> == Muzička karijera == Čuturić je tokom karijere posebno njegovala tradicionalne bosanskohercegovačke i sandžačke sevdalinke. Za arhiv Radio Sarajeva, odnosno kasnije Radija Bosne i Hercegovine, snimila je desetine trajnih snimaka tradicionalnih pjesama.<ref name="Oslobođenje 2023">„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke“, ''Oslobođenje'', 27. juli 2023.</ref> Među pjesmama koje je interpretirala nalaze se: * "Djevojka je zelen bor sadila" * "Majka Fatu rano budi" * "Akšam mrače" * "Ah, moj dilbere" * "Po Taslidži pala magla" * "Iz tiha me glava boli" * "Umihana hadži Jusufova" * "Šećer Mujo i besjede tvoje" * "Da sam sjajna mjesečina" Njena interpretacija pjesme "Djevojka je zelen bor sadila" objavljena je 1974. za sarajevski [[Diskoton]], uz pratnju seksteta [[Ismet Alajbegović Šerbo|Ismeta Alajbegovića Šerbe]].<ref>„Zekija Čuturić: Djevojka je zelen bor sadila“, arhiv ''Sevdalinke'', podatak o izdanju Diskoton SN 0087, 1974.</ref> Iako je najveći dio repertoara zasnivala na tradicionalnoj pjesmi, snimala je i komponovane pjesme. Među njima je "Safikada", pjesma zasnovana na banjalučkoj legendi o [[Safikada|Safikadi]], za koju je tekst napisao [[Vlado Dijak]], a muziku Vlatko Marković.<ref>„Pjesme za Safikadu“, ''Šeher'', magazin Saveza Banjalučana u Švedskoj.</ref> == Stil i repertoar == Čuturić je bila poznata po interpretaciji melodijski složenijih sevdalinki i izraženoj upotrebi melizama. Radio Sarajevo je njen način izvođenja upoređivao s interpretacijom [[Ksenija Cicvarić|Ksenije Cicvarić]], posebno zbog kontrole melizama i interesovanja za sandžačku pjesmu.<ref name="Radio Sarajevo 2014"/> Posebnu pažnju posvećivala je manje poznatim tradicionalnim pjesmama, od kojih su neke njenim snimcima sačuvane u arhivi Radio Sarajeva i Radija Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/radio/emisije/sevdah-changes-zekija-cuturic/159372|title=Sevdah Changes - Zekija Čuturić|date=21. 7. 2014|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}</ref> == Priznanja == Za višedecenijski umjetnički rad i doprinos očuvanju sevdalinke Čuturić je dobila više društvenih i strukovnih priznanja. U maju 2022. Fondacija SEVDAH dodijelila joj je Zlatnu povelju za višedecenijski rad na očuvanju sevdalinke.<ref>„Preminula jedna od najboljih interpretatorica sevdaha Zekija Čuturić“, ''Faktor'', 27. juli 2023.</ref> Bila je i članica umjetničkog savjeta Fondacije SEVDAH.<ref name="Oslobođenje 2023"/> == Smrt == Zekija Čuturić preminula je u Sarajevu 26. jula 2023, u 85. godini života.<ref name="Zekija 2023">„Zekija (Smaila) Čuturić“, osmrtnica, ''Oslobođenje'', 28. juli 2023.</ref> Dženaza je obavljena 28. jula 2023. na Gradskom groblju Vlakovo u Sarajevu.<ref name="Zekija 2023" /> == Također pogledajte == * [[Sevdalinka]] * [[Beba Selimović]] * [[Zehra Deović]] * [[Himzo Polovina]] * [[Safet Isović]] * [[Zaim Imamović]] * [[Ismet Alajbegović Šerbo]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čuturić, Zekija}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Kozarska Dubica]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] d8uyzecm37t3o2cwyqwhxloy9p5x65d 3939148 3939144 2026-11-06T09:05:34Z Bosancica by MK 173186 Revidiran članak 3939148 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Zekija Čuturić | slika = Zekija Čuturić.jpeg | slika_veličina = | opis = | background = solo_izvođač | alias = | datum_rođenja = 1939. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Dubica]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | porijeklo = [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|07|26|1939}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[Sevdalinka|Sevdah]], tradicionalna narodna muzika | zanimanje = Pjevačica, interpretatorica sevdalinki | instrument = [[Pjevanje]] | karijera = | izdavač = [[Diskoton]] | povezani_umjetnici = {{Plainlist| * [[Ismet Alajbegović Šerbo]] * [[Ksenija Cicvarić]] }} | web_stranica = }} '''Zekija Čuturić''' (Bosanska Dubica, 1939 – Sarajevo, 26. juli 2023) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Nekoliko decenija djelovala je kao vokalna solistica i uposlenica [[Radio Sarajevo|Radio Sarajeva]], za čiji je muzički arhiv snimila brojne tradicionalne pjesme iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Sandžak]]a. Njen repertoar obuhvatao je poznate sevdalinke, ali i manje zastupljene napjeve koje je prikupljala i dokumentovala radijskim snimcima.<ref name="Avaz2025">{{cite web |last1=Pindžo |first1=Indira |title=Zekija Čuturić: Druga godišnjica smrti jedne od najboljih interpretatorica sevdalinki |publisher=Dnevni avaz |date=26. 7. 2025 |url=https://avaz.ba/vijesti/kultura/987508/zekija-cuturic-druga-godisnjica-smrti-jedne-od-najboljih-interpretatorica-sevdalinki |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="RadioSarajevo_2023">{{cite web |title=Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke u Bosni i Hercegovini |publisher=Radio Sarajevo |date=27. 7. 2023 |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/preminula-zekija-cuturic-jedna-od-najboljih-interpretatorica-sevdalinke-u-bosni-i-hercegovini/506430 |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == Zekija Čuturić rođena je 1939. godine u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]], u trgovačkoj porodici. Nakon smrti oca s bratom i sestrom preselila se u [[Sarajevo]], gdje je započela muzičko djelovanje. Pjevala je u [[Kulturno-umjetničko društvo "Slobodan Princip Seljo"|Kulturno-umjetničkom društvu "Slobodan Princip Seljo"]], a nakon položene audicije postala je solistica Radio Sarajeva.<ref name="Avaz2025"/> Pored pjevačkog rada, provela je veći dio radnog vijeka kao uposlenica Radio Sarajeva. Bavila se prikupljanjem i izvođenjem tradicionalnih pjesama za radijski arhiv. Među njenim ranim radijskim snimcima bila je pjesma "Haj, vino piju dva jarana mlada", dok je pjesmu "Oj Dubice, bijela golubice" posvetila rodnom gradu.<ref name="Avaz2025" /><ref name="Avaz2023">{{cite web |last1=Hasović |first1=Dženita |title=Enver Šadinlija za "Avaz": S pjesmom je živjela sve do odlaska s ovog svijeta |publisher=Dnevni avaz |date=27. 7. 2023 |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/846200/enver-sadinlija-za-avaz-s-pjesmom-je-zivjela-sve-do-odlaska-s-ovog-svijeta |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> == Muzička karijera == === Rad u Radio Sarajevu === Kao vokalna solistica produkcije [[Radio Sarajevo|Radio Sarajeva]] snimala je tradicionalne [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačke]] i [[Sandžak|sandžačke]] [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Posebno se posvećivala prikupljanju i snimanju manje poznatih i rijetko izvođenih pjesama čiji je opstanak zavisio od arhiviranja.<ref name="Avaz2025" /><ref name="Avaz2023" /> Među pjesmama koje je snimila nalaze se:<ref name="Avaz2025" /><ref name="Gunic">{{cite web |last1=Gunić |first1=Vehid |title=Uzgredni zapisi Vehida Gunića: Zekija Čuturić |publisher=Express |url=https://express.ba/vijesti/3510/uzgredni-zapisi-vehida-gunica-zekija-cuturic/ |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Becirevic_BedrudinGusic_2020">{{cite web |last1=Bećirević |first1=Zijad |title=Kraljica sevdaha Zekija Ćuturić |publisher=Bedrudin Gušić |date=27. 1. 2020 |url=https://bedrudingusic.wordpress.com/2020/01/27/kraljica-sevdaha-zekija-cuturic/ |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> * "Ah, moj dilbere" * "Akšam mrače" * "Da sam sjajna mjesečina" * "Djevojka je zelen bor sadila" * "Iz tiha me glava boli" * "Kad se jangin iz sokaka pomoli" * "Majka Fatu rano budi" * "Po Taslidži pala magla" * "Prošetale tri djevojke" * "Savila se vita loza vinova" * "Sinje more" * "Srušila se kula i kapija" * "Šećer Mujo i besjede tvoje" * "Umihana hadži Jusufova" * "Vezak vezla Adem-kada, mlada nevjesta..." Njena interpretacija odlikovala se izvođenjem složenih melodijskih linija i bogatom upotrebom melizama, pri čemu se u stilskom pristupu sandžačkoj pjesmi i melizmatičnim dionicama uočavaju paralele s izvođenjem [[Ksenija Cicvarić|Ksenije Cicvarić]].<ref name="RadioSarajevo2014">{{cite web |title=Sevdah Changes - Zekija Čuturić |publisher=Radio Sarajevo |date=21. 7. 2014 |url=https://radiosarajevo.ba/radio/emisije/sevdah-changes-zekija-cuturic/159372 |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> === Repertoar i interpretacija === Njegovala je tradicionalni stil interpretacije sevdalinke s naglaskom na [[melodija|melodijsku]] razrađenost i vokalnu izražajnost. Pjesme iz Sandžaka i regionalne varijante obuhvatale su značajan dio njenog repertoara, čime su pojedini rijetki napjevi sačuvani u arhivskoj građi.<ref name="Gunic" /><ref name="RadioSarajevo2014" /> Pored narodnog repertoara, snimala je i novokomponovane pjesme. Izvela je pjesmu "Safikada", zasnovanu na [[Banja Luka|banjalučkoj]] legendi o djevojci Safikadi, za koju je tekst napisao [[Vlado Dijak]], a muziku komponovao Vlatko Marković.<ref name="SeherSafikada">{{cite journal |title=Šeher Banja Luka |issue=71 |date=2021 |publisher=Savez Banjalučana u Švedskoj (Riksförbundet Banjaluka i Sverige) |location=Motala |issn=2000-5180 |url=https://dijaspora.mhrr.gov.ba/wp-content/uploads/2018/09/seher-71.pdf |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> == Diskografija == Pored radijskih snimaka, Čuturić je objavila nekoliko gramofonskih izdanja. Singl "Safikada" objavila je izdavačka kuća [[Diskos]] 1972. Tekst pjesme napisao je [[Vlado Dijak]], muziku komponovao Vlatko Marković, a aranžman uradio Tomislav Rakić.<ref name="SafikadaDiskos">{{cite web |title=Safikada – Single |author=Zekija Čuturić |publisher=Apple Music |date=2019 |url=https://music.apple.com/us/album/safikada-single/1474823982 |access-date=6. 11. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1974. [[Diskoton]] je objavio njenu izvedbu pjesme "Djevojka je zelen bor sadila", uz pratnju seksteta [[Ismet Alajbegović Šerbo|Ismeta Alajbegovića Šerbe]]. Izdanje je nosilo kataloški broj SN 0087.<ref name="ZelenBor">{{cite web |title=Zekija Čuturić – Djevojka je zelen bor posadila |publisher=Sevdalinke.com |date=24. 5. 2011 |url=https://www.sevdalinke.com/2011/05/zekija-cuturic-djevojka-je-zelen-bor.html |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> Godine 1976. [[Diskoton]] je objavio njen singl s pjesmama "Još te noćas samo ljubim" i "Pomisli još nekad" (SN 0243), uz pratnju Narodnog orkestra RTV Sarajevo pod vodstvom [[Jovica Petković|Jovice Petkovića]]. Muziku i aranžman potpisao je Drago Paradžik, a tekstove Hilmo Mujić.<ref name="Gunic" /><ref name="Diskoton1976">{{cite web |title=Zekija Čuturić: Još te samo noćas ljubim / Pomisli još nekad |publisher=Ezop antikvarijat |url=https://ezop-antikvarijat.hr/zekija-cuturic-jos-te-samo-nocas-ljubim-pomisli-jos-nekad-2/ |access-date=6. 11. 2026 |language=hr}}</ref> Diskoton je 1985. objavio njen album ''Zekija Čuturić'' (LP 8175). Na većini pjesama pratnju je izvodio Narodni orkestar [[RTV Sarajevo]] pod vodstvom Slobodana Vidovića, dok je na pjesmi "Vojniče moj" učestvovao Estradni ansambl JNA – Sarajevo. Album je sadržavao deset pjesama:<ref name="LP1985">{{cite web |title=Zekija Čuturić |publisher=MusicBase |url=https://musicbase.net/zekija-cuturic |access-date=6. 11. 2026 |language=en}}</ref> * "Vratiće ti jednom druga žena" * "U Avdije lijepe kćeri dvije" * "Na svijetu sam sama" * "Kad se udam, gotovo je" * "Pjesma o Dubici" * "Je li moralo tako" * "Kad bi znao šta sve možeš" * "Noćas vjetar tako tužno vije" * "Da sam znala lolo moja" * "Vojniče moj" == Priznanja == Fondacija SEVDAH dodijelila joj je u maju 2022. Zlatnu povelju za višedecenijski doprinos očuvanju sevdalinke, a djelovala je i kao članica umjetničkog savjeta ove fondacije.<ref name="Avaz2025" /><ref name="RadioSarajevo_2023" /> == Smrt == Preminula je u [[Sarajevo|Sarajevu]] 26. jula 2023. Sahranjena je 28. jula na Gradskom groblju Vlakovo u Sarajevu.<ref name="CrnaHronika_2023">{{cite web |title=U Sarajevu preminula Zekija Čuturić |publisher=Crna Hronika |date=27. 7. 2023 |url=https://crna-hronika.info/u-sarajevu-preminula-zekija-cuturic/522397 |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Beba Selimović]] * [[Himzo Polovina]] * [[Ismet Alajbegović Šerbo]] * [[Jovica Petković]] * [[Safet Isović]] * [[Sevdalinka]] * [[Zaim Imamović]] * [[Zehra Deović]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čuturić, Zekija}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Kozarska Dubica]] [[Kategorija:Rođeni 1939.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] 2vck3lqkajgum2t3nf39efb8uw05kdf 2 538512 3939136 3934362 2026-11-06T04:38:23Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Mile_Mićić_by_Susana_Pelaez_Berrocal_01.png|Mile_Mićić_by_Susana_Pelaez_Berrocal_01.png]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: No ticket permission since 7 October 2026. 3939136 wikitext text/x-wiki '''Mile Mićić''' (Mrkonjić Grad, 1992)<ref name="karike" /><ref name="srpskainfo" /> je srpski umjetnik, ilustrator i autor. Autor je serijala ilustracija ''Čupkavi problemi'' i web stripa ''Bosana – Kapija hiljadu svjetova''. == Biografija == Mićić je po obrazovanju inženjer arhitekture,<ref name="karike" /><ref name="srpskainfo" /> a crtanje je uglavnom učio samostalno.<ref name="srpskainfo" /> Živi u Málagi i radi kao kreativni direktor kompanije Digistore24, na daljinu.<ref name="about" /> == Čupkavi problemi == [[File:Čupkavi problemi - Sisyphus (Mile Mićić).jpg|thumb|upright|Ilustracija iz serijala ''Čupkavi problemi'' (2025)]] Mićić je počeo objavljivati Čupkave probleme na Facebooku 25. oktobra 2015. godine. Namjera mu je bila da 365 dana zaredom objavljuje po jedan crtež dnevno.<ref name="aa" /><ref name="mondo" /><ref name="radiosarajevo" /> Naziv serijala potiče od pseudonima ''Hairy problems'', koji je ranije koristio na stranici DeviantArt.<ref name="etrafika" /> Na crtežima prikazuje svakodnevne situacije i raspoloženja.<ref name="urban" /> Radovi iz serijala izlagani su u Banjoj Luci.<ref name="karike" /> U aprilu 2017. izloženi su i u galeriji Kulturnog centra u Mrkonjić Gradu, gdje je postavka obuhvatala oko 400 slika i crteža.<ref name="mrkonjic" /> U decembru 2025. serijal je izložen i u Španiji, u Torre del Maru, o čemu je 2026. izvještavala televizija VTV.<ref name="torre" /> == Bosana == Na Bosani, izmišljenom svijetu epske fantastike, Mićić radi od 2016. godine. Kroz nju se satirično osvrće na prilike u Bosni i Hercegovini.<ref name="bosana" /><ref name="rfe" /> Prema njegovim riječima, u priči spaja motive iz savremenog života u BiH sa starim vjerovanjima i historijom Balkana, a priča se dotiče i teme rata i mira i toga koliko je važno naći zajedničko tlo u podijeljenom svijetu.<ref name="glassrpske" /> == Reference == {{reflist|refs= <ref name="karike">{{cite web |url=https://karike.ba/sa-cupkavim-problemima-u-ljepsi-svijet/ |title=Sa Čupkavim problemima u ljepši svijet |website=Karike |date=2017-02-19 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="srpskainfo">{{cite web |url=https://srpskainfo.com/kultura/inspirisan-ljudima-lustrator-mile-micic-poznat-po-stranici-cupkavi-problemi-pricao-o-inspiraciji/ |title=Inspirisan ljudima: ilustrator Mile Mićić, poznat po stranici „Čupkavi problemi”, pričao o inspiraciji |author=Andrea Aleksić |website=Srpska Info |date=2019-03-28 |access-date=2026-10-07 |language=sr}}</ref> <ref name="aa">{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/ba/balkan/mile-mi%C4%87i%C4%87-ilustrator-mogu%C4%87e-da-%C4%8Dupkavi-problemi-budu-izlo%C5%BEeni-i-pretvoreni-u-animirani-film/665313 |title=Mile Mićić, ilustrator: Moguće da „Čupkavi problemi” budu izloženi i pretvoreni u animirani film |author=Gorana Jakovljević |website=Anadolu Agency |date=2016-10-15 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="about">{{cite web |url=https://milemicic.com/about/ |title=About |website=milemicic.com |access-date=2026-10-07 |language=en}}</ref> <ref name="mondo">{{cite web |url=https://mondo.ba/a693798/Magazin/Kultura/Banjaluka-Cupkavi-problemi-postaju-crtani-film.html |title=Banjaluka: „Čupkavi problemi” postaju crtani film |website=Mondo |year=2016 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="radiosarajevo">{{cite web |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/cupkavi-problemi-mladog-kreativca-mileta-micica/241240 |title=„Čupkavi problemi” mladog kreativca Mileta Mićića |website=Radio Sarajevo |date=2016-10-15 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="etrafika">{{cite web |url=https://etrafika.net/moze-i-drugacije/45494/cupkavi-problemi-mileta-micica/ |title=„Čupkavi problemi” Mileta Mićića |website=eTrafika |date=2016-04-25 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="urban">{{cite web |url=https://www.urbanmagazin.ba/mile-micic-arhitekta-i-ilustrator-cupkavi-problemi/ |title=Mile Mićić, arhitekta i ilustrator: Čupkavi problemi |website=Urban Magazin |year=2023 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="mrkonjic">{{cite web |url=https://mrkonjic-grad.rs/en/novost/8175/izlozba-cupkavi-problemi |title=Izložba „Čupkavi problemi” |website=Opština Mrkonjić Grad |date=2017-04-13 |access-date=2026-10-07 |language=sr}}</ref> <ref name="bosana">{{cite web |url=https://milemicic.com/work/bosana/ |title=Bosana |website=milemicic.com |access-date=2026-10-07 |language=en}}</ref> <ref name="rfe">{{cite web |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-bh-svakodnevnica-mile-micic-bosana/30450084.html |title=Bh. svakodnevica kao epska fantastika |website=Radio Slobodna Evropa |date=2020-02-24 |access-date=2026-10-07 |language=sh}}</ref> <ref name="glassrpske">{{cite web |url=https://www.glassrpske.com/lat/kultura/pozoriste/mile-micic-ilustrator-za-glas-srpske-epska-avantura-u-zemlju-magije-i-srusenih-tronova/521378 |title=Mile Mićić, ilustrator, za „Glas Srpske”: Epska avantura u zemlju magije i srušenih tronova |website=Glas Srpske |date=2024-04-29 |access-date=2026-10-07 |language=sr}}</ref> <ref name="torre">{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=ikHvJbeaTN4 |title=VTV Exhibition 2026 |medium=video |publisher=YouTube |access-date=2026-10-07 |language=es}}</ref> }} == Vanjski linkovi == * [https://milemicic.com milemicic.com] * {{Commonscat|Mile Mićić}} 0j9b0jk94d1jhu4tf1kejy7gx5tq5e1 0 539106 3939089 3938351 2026-11-05T17:12:42Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939089 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZD|KAN}}, [[Vancouver]] | datum = 21. februar 2010. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 16 | broj_ekipa = | godina = 2010 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Martin Fourcade]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Pavol Hurajt]] | srebro_NOK = SVK | bronza = [[Christoph Sumann]] | bronza_NOK = AUT | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – masovni start (muškarci)|2006.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (muškarci)|2014.]] }} {{Biatlon na ZOI 2010.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.}} Utrka u '''[[biatlon]]u''' u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu na 15&nbsp;km]] na [[ZOI 2010.]] održana je 21. februara 2010. u [[Whistler Olympic Park]]u skijaškom centru -&nbsp;km udaljenom od [[Vancouver]]a.<ref name="SR">[http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2010/BIA/ Biatlon na ZOI 2010. na sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828100435/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2010/BIA/ |date=28. 8. 2010 }} {{Simboli jezika|en|engleski jezik}}</ref> ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Masovni start]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 15 kilometara. Trče se 5 krugova po 3,3&nbsp;km. Takmičari počinju trku istovremeno, a na startu je samo najboljih 30 na osnovu plasmana u tekućoj godini. U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog i drugog kruga iz ležećeg, a poslije trećeg iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Nakon prvog kruga na strelište se dolazi po startnom broju, a u narednim rundama, po plasmanu. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br> broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold01}} || 16 ||align=left| [[Martin Fourcade]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2010|Zimskim}} ||35:46.2 || 3 (2+0+0+1) ||+10.5 |- | {{Silver02}} || 19 ||align=left| [[Pavol Hurajt]] || align=left| {{ZastavaMOK|SVK|2010|Zimskim}} || 35:52.3 || 0 (0+0+0+0) ||+16.6 |- | {{Bronze3}} || 4 ||align=left| [[Christoph Sumann]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2010|Zimskim}} ||36:01.6|| 1 (0+1+0+0) ||+25.9 |- | {{sort|04|4}} || 17 ||align=left| [[Daniel Mesotitsch]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2010|Zimskim}} || 36:05.9 || 3 (0+1+0+2) ||+30.2 |- | {{sort|05|5}} || 12 ||align=left| [[Ivan Čerezov]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2010|Zimskim}} || 36:09.2 || 3 (0+2+0+1) ||+33.5 |- | {{sort|06|6}} || 10 ||align=left| [[Dominik Landertinger]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2010|Zimskim}} || 36:09.7 || 4 (1+0+1+2) ||+34.0 |- | {{sort|07|7}} || 1 ||align=left| [[Vincent Jay]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2010|Zimskim}} || 36:10.3 || 1 (0+0+0+1) ||+34.6 |- | {{sort|08|8}} || 7 ||align=left| [[Jakov Fak]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2010|Zimskim}} || 36:10.5 || 3 (1+0+1+1) ||+34.8 |- | 9 || 14 ||align=left| [[Michael Greis]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2010|Zimskim}} || 36:10.7 || 3 (0+0+1+2)|| +35.0 |- | 10 || 24 ||align=left| [[Tomasz Sikora]] || align=left| {{ZastavaMOK|POL|2010|Zimskim}} || 36:13.1 || 3 (2+1+0+0) ||+37.4 |- | 11 || 2 ||align=left| [[Björn Ferry]] || align=left| {{ZastavaMOK|SWE|2010|Zimskim}} || 36:13.3 || 2 (0+0+0+2) ||+37.6 |- | 12 || 3 ||align=left| [[Emil Hegle Svendsen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2010|Zimskim}} || 36:20.7 ||3 (0+0+1+2)|| +45.0 |- | 13 || 11 ||align=left| [[Simon Fourcade]] || align=left| {{ZastavaMOK|FRA|2010|Zimskim}} || 36:28.1 ||1 (0+1+0+0) || +52.4 |- | 14 || 23 ||align=left| [[Andreas Birnbacher]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2010|Zimskim}} ||36:30.2 || 3 (0+1+2+0)||+54.5 |- | 15 || 26 ||align=left| [[Michal Šlesingr]] || align=left| {{ZastavaMOK|CZE|2010|Zimskim}} || 36:35.6 || 2 (1+1+0+0) ||+59.9 |- | 16 || 13 ||align=left| [[Arnd Peiffer]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2010|Zimskim}} || 36:44.5 || 2 (0+0+2+0)|| +1:08.8 |- | 17 || 15 ||align=left| [[Tim Burke (biatlonac)|Tim Burke]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2010|Zimskim}} || 36:44.7 || 4 (0+0+3+1) ||+1:09.0 |- | 18 || 30 ||align=left| [[Halvard Hanevold]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2010|Zimskim}} || 36:56.6 || 3 (0+1+0+2)||+1:20.9 |- | 19 || 6 ||align=left| [[Sergej Novikov (biatlonac)|Sergej Novikov]] || align=left| {{ZastavaMOK|BLR|2010|Zimskim}} || 36:59.3 || 3 (0+0+1+2)|| +1:23.6 |- | 20 || 27 ||align=left| [[Serhij Sednev]] || align=left| {{ZastavaMOK|UKR|2010|Zimskim}} || 37:02.8 || 2 (0+0+2+0)||+1:27.1 |- | 21 || 18 ||align=left| [[Anton Šipuljin]] || align=left| {{ZastavaMOK|RUS|2010|Zimskim}} || 37:04.7 || 3 (1+0+1+1)||+1:29.0 |- | 22 || 29 ||align=left| [[Christoph Stephan]] || align=left| {{ZastavaMOK|GER|2010|Zimskim}} || 37:11.4 || 4 (0+1+1+2) ||+1:35.7 |- | 23 || 22 ||align=left| [[Thomas Frei (biatlonac)|Thomas Frei]] || align=left| {{ZastavaMOK|SUI|2010|Zimskim}} ||37:12.9 ||2 (0+1+1+0) ||+1:37.2 |- | 24 || 9 ||align=left| [[Simon Eder]] || align=left| {{ZastavaMOK|AUT|2010|Zimskim}} || 37:29.7 ||4 (0+0+2+2) ||+1:54.0 |- | 25 || 25 ||align=left| [[Andrij Derizemlja]] || align=left| {{ZastavaMOK|UKR|2010|Zimskim}} || 37:43.9 || 5 (0+2+3+0)|| +2:08.2 |- | 26 || 5 ||align=left| [[Ole Einar Bjørndalen]] || align=left| {{ZastavaMOK|NOR|2010|Zimskim}} || 37:46.5 ||7 (1+2+3+1) || +2:10.8 |- | 27 || 21 ||align=left| [[Klemen Bauer]] || align=left| {{ZastavaMOK|SLO|2010|Zimskim}} || 38:16.9 || 5 (2+0+0+3)|| +2:41.2 |- | 28 || 28 ||align=left| [[Jeremy Teela]] || align=left| {{ZastavaMOK|USA|2010|Zimskim}} || 38:36.1 || 4 (1+1+0+2)|| +3:00.4 |- | 29 || 20 ||align=left| [[Jean-Philippe Leguellec]] || align=left| {{ZastavaMOK|CAN|2010|Zimskim}} || 39:18.5 ||7 (0+4+0+3)||+3:42.8 |-bgcolor=pink | {{Tooltip|DIS|Diskvalifikovan/a}} | <s>8</s> | align=left|<s>[[Jevgenij Ustjugov]]</s>{{Doping ZOI 2010. biatlon}} | align=left| <s>{{ZastavaMOK|RUS|2010|Zimskim}} </s> | <s>35:35.7 </s> | '''{{Tooltip|DIS|Diskvalifikovan/a}}''' | |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 2 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | rowspan="2"| 1. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|FRA|1|0|0|1}} | rowspan="2"| 3. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 5. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|2|2|2|6}} |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the |2010|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] rj6ob2chqh5sqh7vr3o40k29bw6mkc6 4 539153 3939141 3938827 2026-11-06T07:39:15Z Panasko 146730 /* Učesnici */ 3939141 wikitext text/x-wiki Unesite svoje koričko ime u donju tabelu. Možete se prijaviti bilo kada. Dodajte svoje ime ako želite da učestvujete u tabelu zajedno s brojem napisanih članaka. Boje prvih trojice korisnika odgovaraju bojama medalja. Prijaviti se može, kao i dodati članke na listu i preko [https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-azijski-mjesec-bs-2026 Fountain tool]. == Učesnici == {{Stubičasti dijagram | naslov = Azijski mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 15 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=13 |ime_stuba2= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=7 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=2 }} === Države === {{Stubičasti dijagram | naslov = Azijski mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 40% | lijevo1 = Država | desno1 = Broj članaka | maks = 20 |ime_stuba1={{ZID|Izrael}}|boja_stuba1=gold|cifra_stuba1=13 |ime_stuba2={{ZID|Palestina}}|boja_stuba2=silver|cifra_stuba2=16 |ime_stuba3={{ZID|Kina}}|boja_stuba3=#f8e6c4|cifra_stuba3=3 |ime_stuba4={{ZID|Tajvan}}|boja_stuba4=#4169E1|cifra_stuba4=1 |ime_stuba5={{ZID|Japan}}|boja_stuba5=#A020F0|cifra_stuba5=1 |ime_stuba6={{ZID|Sirija}}|boja_stuba6=#00ABC2|cifra_stuba6=1 |ime_stuba7={{ZID|Kazahstan}}|boja_stuba7=#B03060|cifra_stuba7=1 }} i90qgkn2p7qe1w625d6dq6l61ovqaj6 3939155 3939141 2026-11-06T09:12:31Z AnToni 2325 3939155 wikitext text/x-wiki Unesite svoje koričko ime u donju tabelu. Možete se prijaviti bilo kada. Dodajte svoje ime ako želite da učestvujete u tabelu zajedno s brojem napisanih članaka. Boje prvih trojice korisnika odgovaraju bojama medalja. Prijaviti se može, kao i dodati članke na listu i preko [https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-azijski-mjesec-bs-2026 Fountain tool]. == Učesnici == {{Stubičasti dijagram | naslov = Azijski mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 15 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=13 |ime_stuba2= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=7 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=3 }} === Države === {{Stubičasti dijagram | naslov = Azijski mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 40% | lijevo1 = Država | desno1 = Broj članaka | maks = 20 |ime_stuba1={{ZID|Izrael}}|boja_stuba1=gold|cifra_stuba1=13 |ime_stuba2={{ZID|Palestina}}|boja_stuba2=silver|cifra_stuba2=16 |ime_stuba3={{ZID|Kina}}|boja_stuba3=#f8e6c4|cifra_stuba3=3 |ime_stuba4={{ZID|Tajvan}}|boja_stuba4=#4169E1|cifra_stuba4=1 |ime_stuba5={{ZID|Japan}}|boja_stuba5=#A020F0|cifra_stuba5=1 |ime_stuba6={{ZID|Sirija}}|boja_stuba6=#00ABC2|cifra_stuba6=1 |ime_stuba7={{ZID|Kazahstan}}|boja_stuba7=#B03060|cifra_stuba7=2 }} 2t1hv7oiqqcsxbd3ov106vurz4en11x 3939179 3939155 2026-11-06T10:05:15Z AnToni 2325 3939179 wikitext text/x-wiki Unesite svoje koričko ime u donju tabelu. Možete se prijaviti bilo kada. Dodajte svoje ime ako želite da učestvujete u tabelu zajedno s brojem napisanih članaka. Boje prvih trojice korisnika odgovaraju bojama medalja. Prijaviti se može, kao i dodati članke na listu i preko [https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-azijski-mjesec-bs-2026 Fountain tool]. == Učesnici == {{Stubičasti dijagram | naslov = Azijski mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 15 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=13 |ime_stuba2= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=7 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=4 }} === Države === {{Stubičasti dijagram | naslov = Azijski mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 40% | lijevo1 = Država | desno1 = Broj članaka | maks = 20 |ime_stuba1={{ZID|Izrael}}|boja_stuba1=gold|cifra_stuba1=13 |ime_stuba2={{ZID|Palestina}}|boja_stuba2=silver|cifra_stuba2=16 |ime_stuba3={{ZID|Kina}}|boja_stuba3=#f8e6c4|cifra_stuba3=3 |ime_stuba4={{ZID|Tajvan}}|boja_stuba4=#4169E1|cifra_stuba4=1 |ime_stuba5={{ZID|Japan}}|boja_stuba5=#A020F0|cifra_stuba5=1 |ime_stuba6={{ZID|Sirija}}|boja_stuba6=#00ABC2|cifra_stuba6=1 |ime_stuba7={{ZID|Kazahstan}}|boja_stuba7=#B03060|cifra_stuba7=2 |ime_stuba8={{ZID|Kambodža}}|boja_stuba8=#FFFF40|cifra_stuba8=1 }} 90j7daak1o8bgx85toeo8312mpf7q2v 0 539154 3939076 3938607 2026-11-05T15:13:28Z Panasko 146730 3939076 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Ubistva na Brdu hrama 1990. | slika = | opis_slike = | lokacija = [[Al-Aqsa]], [[Brdo hrama]], [[Jerusalem]] | meta = | koordinate = | datum = {{Početni datum i godine|1990|10|8}} | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = [[Masakr]], [[masovna pucnjava]] | mrtvih = 17 palestinskih civila | ranjenih = 170+ (150 Palestinaca i 20+ Izraelaca) | žrtve = | počinitelji = [[Granična policija Izraela]] | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} '''Ubistva na Brdu hrama 1990''', poznata i kao '''masakr kod džamije Al-Aqsa'''<ref>{{cite web|title= First al-Aqsa Massacre: 30 Years On|url= https://en.safa.news/post/164/First-al-Aqsa-Massacre-30-Years-On|website=Safa News Agency|date= October 8, 2020|access-date=8 October 2020}}</ref> ili '''Crni ponedjeljak''',<ref>{{cite web|title= Jerusalem in danger while the world sleeps|url= https://www.middleeasteye.net/opinion/jerusalem-danger-while-world-sleeps|website=Middle East Eye|last=Shadid|first=Tariq|date=13 February 2015}}</ref><ref>{{Cite news|author=Fabrico, Roberto|title=A City Divided: Jerusalemites once again have fallen victim to religious hatred and strife|newspaper=Sun Sentinel|url= https://www.sun-sentinel.com/1990/12/02/a-city-divided-jerusalemites-once-again-have-fallen-victim-to-religious-hatred-and-strife/|publisher=Sun-Sentinel.com|date=December 2, 1990}}</ref> dogodila su se u kompleksu [[Al-Aqsa]] na [[Brdo hrama|Brdu hrama]] u [[Jerusalem]]u, u ponedjeljak, 8. oktobra 1990, u 10:30 sati – prije podnevne molitve ([[podne-namaz]]a) i tokom treće godine [[Prva intifada|Prve intifade]]. Nakon odluke grupe "[[Vjernici Brda hrama]]" da postave kamen temeljac za Hram, izbili su masovni neredi.<ref>{{cite book|last=Inbari|first=Motti|title=Jewish fundamentalism and the Temple Mount: who will build the Third Temple?|url=https://archive.org/details/jewishfundamenta00inba|url-access=limited|publisher=SUNY Press|year=2009|pages=[https://archive.org/details/jewishfundamenta00inba/page/n88 79]–80|isbn=978-1-4384-2623-5}}</ref> U sukobima koji su uslijedili, poginulo je 17 Palestinaca,{{efn|"Prema svim prvobitnim izvještajima, broj smrtnih slučajeva kretao se između 19 i 21. Međutim, na konferenciji za novinare održanoj 15. oktobra, [[Palestinski informativni centar za ljudska prava]] (PHRIC), sa sjedištem u Jerusalemu, korigovao je taj broj na 17, a isto su učinile i druge organizacije te naveli drugi izvještaji. Što se tiče smrtnih slučajeva prijavljenih u početku: jedna osoba je preminula od srčanog udara, dvije osobe za koje se vjerovalo da su smrtno stradale zapravo su bile samo ranjene i preživjele su, dok je jednu osobu u drugom dijelu Jerusalema upucao izraelski civil (nakon čega je ta osoba preminula)."{{sfn|Report|1991|p=134}}}} a više od 150 Palestinaca ranile su izraelske sigurnosne snage; istovremeno, Palestinci su ranili više od 20 izraelskih civila i policajaca.<ref name = UNRep /> [[Rezolucija 672 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] – koju je Izrael odbacio – "posebno je osudila nasilne akte koje su počinile izraelske sigurnosne snage", dok je [[Rezolucija 673 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 673]] pozvala [[Izrael]] da preispita svoju odluku o zabrani generalnom sekretaru UN-a, [[Javier Pérez de Cuéllar|Javieru Pérezu de Cuéllaru]], da provede istragu.{{sfn|Report|1991|pp=153-155}}<ref>{{Cite web|author=United Nations Commission of Human Rights|title=Summary Record of the 19th Meeting|url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/575/22/IMG/NR057522.pdf?OpenElement|work=Fifty-seventh session|publisher=United Nations|date=April 4, 2001|access-date=May 17, 2011}}</ref> == Pozadina == Brdo hrama je za Jevreje najsvetije mjesto na svijetu; to je mjesto gdje se Bog objavio i gdje su se nalazili [[Salomonov hram|Prvi]] i [[Drugi hram]] sve dok nisu uništeni. Štaviše, prema jevrejskom mističnom vjerovanju, Brdo hrama predstavlja početak i kraj svijeta. Muslimani također smatraju ovo mjesto svetim i strahuju od mogućeg jevrejskog preuzimanja kontrole nad njim.<ref name="mount" /> Lokacija je danas poznata kao Al-Aqsa, a centralni objekat na njoj je džamija iz 7. vijeka. Muslimani vjeruju da je to mjesto s kojeg se poslanik [[Muhammed]] uzdigao na nebo.<ref>{{cite web | title= Dome of the Rock :History, Architecture, & Significance | publisher= Britannica | url= https://www.britannica.com/topic/Dome-of-the-Rock | website= www.britannica.com |language=en| date= 7 December 2024}}</ref> Ovo mjesto je kroz historiju često bilo poprište sukoba.<ref name="mount" >{{cite book |last1=Gonen |first1=Rivka |title=Contested Holiness |date=2003 |publisher=Ktav |pages=4–5 |isbn=9780881257984 |url=https://books.google.com/books?id=xfxABPA2q0cC&q=%22incidents+have+all+the+elements+of%22&pg=PA4}}</ref> Tokom praznika [[Sukkot]] 1989, grupa "Vjernici Brda hrama" pokušala je izvesti marš noseći kamen temeljac prema Brdu hrama. Iako ih je policija spriječila, taj pokušaj je ipak izazvao nasilnu reakciju muslimanskih vjernika, koji su kamenjem gađali jevrejske vjernike kod [[Zid plača|Zida plača]], koji se nalazi ispod.<ref>{{cite book |last1=Gonen |first1=Rivka |title=Contested Holiness |date=2003 |publisher=Ktav |pages=1–3|isbn=9780881257984 |url=https://books.google.com/books?id=xfxABPA2q0cC&q=%22began+throwing+stones+at+the+Jews+conducting%22&pg=PA1}}</ref> Tokom 1990, muslimanski vakuf je postavio minbere (propovjedaonice) i uredio vrtove na ranije praznim dijelovima Brda hrama, s ciljem da spriječi ono što su smatrali jevrejskim zadiranjem na to područje. Vjernici s Brda hrama žalili su se izraelskom visokom sudu kako bi se zakon o starinama proveo i spriječilo uništavanje drevnih artefakata.<ref>{{cite book |last1=Gonen |first1=Rivka |title=Contested Holiness |date=2003 |publisher=Ktav |pages=167 |isbn=9780881257991 |url=https://books.google.com/books?id=pFgmOt7wRHwC&q=%22the+muslim+waqf+began+to+build%22&pg=PA167}}</ref> Zbog nasilnih događaja 1989, policija je uvela stroga ograničenja na planirani marš za Sukot 1990, a kamen temeljac objavio je u jevrejskim i arapskim medijima da Vjernicima s Brda hrama neće biti dozvoljeno da se približe brdu. Vjernici su rekli da će ipak marširati prema brdu i podići Sukku. Muslimanske vlasti pozvale su muslimanske vjernike da svojim tijelima zaustave marš, a 7. oktobra maskirani muškarci išli su od vrata do vrata u arapskom naselju zahtijevajući da stanovnici učestvuju. Palestinski mediji i [[Hamas]] su objavili ovo pitanje.<ref>{{cite book |last1=Gonen |first1=Rivka |title=Contested Holiness |date=2003 |publisher=Ktav |pages=3 |isbn=9780881257991 |url=https://books.google.com/books?id=pFgmOt7wRHwC&q=%22They+announced+in+all+Jewish+and+Arab%22&pg=PA3}}</ref> == Događaji == Prema Anthonyju Lewisu: {{Citat|Palestinci na Brdu hrama počeli su bacati kamenje na Jevreje koji su, na vjerski praznik, molili na Zapadnom zidu ispod. Jedine prisutne snage sigurnosti, 40 muškaraca iz paravojne izraelske granične policije, koristili su bojevu municiju na Palestincima. Ubili su najmanje 21 osobu. Nije bilo smrtnih slučajeva među Izraelcima. Izraelska vlada tvrdila je da su Palestinci donijeli kamenje sa sobom i inscenirala incident kao političku provokaciju. Brdo Hrama je popločana ravnica koja obično ima malo ili nimalo kamenja. Ali u ovom trenutku građevinski radovi su obezbijedili materijal za projektile. [[Zeev Schiff]], ugledni dopisnik za odbranu lista [[Haaretz]], rekao je da su Palestinci počeli bacati kamenje tek nakon što su džamije u obližnjem selu Silwan putem zvučnika objavile da su tamo došli jevrejski ekstremisti. Ekstremisti su bili iz organizacije Vjernika s Brda Hrama, koji su predložili obnovu Solomonovog hrama tamo gdje se sada nalazi džamija Al-Aqsa.<ref name="Lewis1990">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1990/10/12/opinion/abroad-at-home-the-israeli-tragedy.html|title=ABROAD AT HOME; The Israeli Tragedy|author=Anthony Lewis|author-link=Anthony Lewis|date=1990-10-12|publisher=nytimes.com/opinion|access-date=9 September 2015}}</ref>}} == Međunarodna reakcija == Dana 10. oktobra, [[Sjedinjene Američke Države]] predložile su rezoluciju – uz podršku generalnog sekretara Ujedinjenih nacija, [[Javier Pérez de Cuéllar|Javiera Péreza de Cuéllara]] – kojom se traži istraga o incidentu kod džamije Al-Aqsa i hitno podnošenje izvještaja [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti]]. Bila je to rezolucija koju su predložile Sjedinjene Američke Države, a koja je ujedno bila i najoštrija kritika Izraela do tada.<ref>{{Cite news |last1=Lewis |first1=Paul |date=October 10, 1990 |title=MIDEAST TENSIONS; U.S. Presses the U.N. to Condemn Israel |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1990/10/10/world/mideast-tensions-us-presses-the-un-to-condemn-israel.html |access-date=February 9, 2023 |issn=0362-4331}}</ref> UN je 12. oktobra 1990. usvojio rezoluciju koja se odnosi na taj događaj: {{Citat|Rezolucija 672 (12. oktobar 1990.) – "Izražava zabrinutost zbog nasilja koje se dogodilo” 8. oktobra 1990. godine "na području Al-Haram al-Šarifa i drugih svetih mjesta u Jerusalemu, što je rezultiralo smrću više od dvadeset Palestinaca i ranjavanjem više od sto pedeset ljudi, uključujući palestinske civile i nedužne vjernike"; "posebno osuđuje nasilne akte koje su počinile izraelske snage, a koji su doveli do ranjavanja i gubitka ljudskih života"; te "u vezi s odlukom generalnog sekretara da u regiju uputi misiju – što Vijeće pozdravlja – traži da on Vijeću prije kraja oktobra 1990. podnese izvještaj sa svojim nalazima i zaključcima, te da pri provođenju misije, prema potrebi, iskoristi sve resurse Ujedinjenih nacija u toj regiji."<ref>[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/575/22/IMG/NR057522.pdf?OpenElement Text of Resolution at UN.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613050825/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/575/22/IMG/NR057522.pdf?OpenElement|date=2012-06-13}} (PDF)</ref><ref name="dissidentvoice.org">{{cite web|url=http://dissidentvoice.org/2010/01/rogue-state-israeli-violations-of-u-n-security-council-resolutions/|title=Rogue State: Israeli Violations of U.N. Security Council Resolutions|work=dissidentvoice.org|date=27 January 2010|access-date=July 15, 2010|archive-date=October 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003214716/https://dissidentvoice.org/2010/01/rogue-state-israeli-violations-of-u-n-security-council-resolutions/|url-status=dead}}</ref>}} Izrael je na kraju odbacio rezoluciju, navodeći da ona ne uzima u obzir napade kamenjem na jevrejske vjernike kod Zida plača.<ref name="Cuéllar 1997 p. 96">Cuéllar, Javier Pérez de (1997). Pilgrimage for peace: a Secretary-General's memoir. Palgrave Macmillan. p. 96. {{ISBN|978-0-312-16486-7}}.</ref> Kao odgovor na to, Vijeće sigurnosti UN-a je 24. oktobra 1990. jednoglasno podržalo Rezoluciju 673, kojom se osuđuje izraelsko odbijanje misije UN-a za utvrđivanje činjenica. {{Citat|"Izražava žaljenje zbog odbijanja izraelske vlade da primi misiju generalnog sekretara u regiji", te "poziva izraelsku vladu da preispita svoju odluku, insistira na tome da u potpunosti postupi u skladu s Rezolucijom 672 (1990) i da omogući misiji generalnog sekretara da djeluje u skladu sa svojom svrhom."<ref name="dissidentvoice.org"/><ref>[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/575/23/IMG/NR057523.pdf?OpenElement Text of Resolution at UN.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613050828/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/575/23/IMG/NR057523.pdf?OpenElement |date=2012-06-13 }} (PDF)</ref>}} Budući da nije uspio postići dogovor s Izraelom, generalni sekretar Javier Pérez de Cuéllar je 31. oktobra objavio svoj izvještaj.<ref name = "UNRep">{{cite web |title=Report Submitted to the Security Council by the Secretary-General in Accordance with Resolution 672 (1990) |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/9263164DF83B145F85256BCE00715567|publisher=UN|date=October 31, 1990|access-date=November 7, 2020}}</ref><ref>{{cite book|last=Human Rights Watch|author-link=Human Rights Watch|title=World Report 1990 - An Annual Review of Developments and the Bush Administration's Policy on Human Rights Worldwide January 1991|publisher=Human Rights Watch|year=1991|page=480}}</ref> U izvještaju je naveo: {{Citat|Generalni sekretar, dakle, nije bio u mogućnosti pribaviti nezavisne informacije na licu mjesta o okolnostima nedavnih događaja u Jerusalemu, kao i sličnih dešavanja na Zapadnoj obali i u Pojasu Gaze. Ipak, međunarodna štampa je opširno izvještavala o sukobima koji su se dogodili 8. oktobra 1990. na području Al-Haram al-Šarifa i na drugim svetim mjestima u Jerusalemu. Prema izvještajima, koji se međusobno razlikuju, izraelske sigurnosne snage ubile su između 17 i 21 Palestinca, a ranile više od 150, dok su Palestinci ranili više od 20 izraelskih civila i policajaca. Iako postoje različita mišljenja o tome šta je izazvalo sukobe, posmatrači na licu mjesta, uključujući osoblje Međunarodnog komiteta Crvenog križa (MKCK), naveli su da je protiv palestinskih civila korištena bojeva municija. U tom kontekstu, skreće se pažnja na činjenicu da je proveden niz istraga. Pored [izraelske] istražne komisije, koja se spominje u gore navedenim stavovima 3, 4 i 7, nekoliko izraelskih i palestinskih organizacija za ljudska prava provelo je vlastite istrage. Nalazi dviju od njih, organizacija B'Tselem i Al-Haq, dostavljeni su generalnom sekretaru 14. oktobra,<ref>{{Cite web|url=https://uniteapps.un.org/dpa/dpr/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/d4bc27225388791e052566c6006757b1?OpenDocument|title=B'Tselem Report|website=un.org|access-date=November 8, 2020|archive-date=October 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031163256/https://uniteapps.un.org/dpa/dpr/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/d4bc27225388791e052566c6006757b1?OpenDocument|url-status=dead}}</ref> odnosno 28. oktobra 1990,<ref>{{Cite web|url=https://uniteapps.un.org/dpa/dpr/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/c6aa06bdfb5b5453052566db0055512f?OpenDocument|title=Al-Haq Report|website=un.org|access-date=November 8, 2020|archive-date=October 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031163257/https://uniteapps.un.org/dpa/dpr/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/c6aa06bdfb5b5453052566db0055512f?OpenDocument|url-status=dead}}</ref> te se objavljuju zasebno kao dodaci ovom izvještaju.}} Nakon objavljivanja izvještaja, Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija je 20. decembra 1990, pozivajući se na rezolucije 672 i 673, usvojilo Rezoluciju [[Rezolucija 681 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|681]] kojom se od Izraela traži da primijeni Četvrtu ženevsku konvenciju na Palestince na okupiranim teritorijama.<ref>{{cite news |title=Timeline: Key moments at the United Nations |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/8/29/timeline-key-moments-at-the-united-nations|publisher=AlJazeera|date=August 29, 2011|access-date=November 8, 2020}}</ref> U svom godišnjem svjetskom izvještaju za 1990,<ref name="Human Rights Watch">{{Cite web |title=MIDEAST.BOU |url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/MIDEAST.BOU-04.htm#P361_86053 |access-date=2024-10-24 |website=Human Rights Watch}}</ref> organizacija [[Human Rights Watch]] osudila je izraelski izvještaj o incidentu, navodeći da se u njemu "samo uzgred spominje 'nekontrolisana upotreba bojeve municije' od strane policije, dok se gotovo nikakva pažnja ne posvećuje onome što je trebalo biti ključno pitanje: upotrebi prekomjerne sile, uključujući pucanje u gomilu rafalima iz automatskog oružja."<ref name="Human Rights Watch"/> == Izraelski odgovor == Izraelska vlada tvrdila je da su Palestinci donijeli kamenje sa sobom i inscenirali incident kao političku provokaciju. Brdo hrama je popločan plato na kojem obično ima vrlo malo kamenja, ako ga uopće ima. Međutim, u to vrijeme su se na tom mjestu izvodili građevinski radovi, uslijed čega je bilo dostupno nešto kamenja.<ref name="Lewis1990"/> Izrael je odbacio rezoluciju UN-a kojom se osuđuje incident i poziva na istragu, uz obrazloženje da rezolucija zanemaruje napade na jevrejske vjernike kod Zida plačaref>{{cite book|last=Cuéllar, Javier Pérez de|author-link=Javier Pérez de Cuéllar|title=Pilgrimage for peace: a Secretary-General's memoir|publisher=Palgrave Macmillan|year=1997|page=[https://archive.org/details/pilgrimageforpea00pere/page/96 96]|isbn=978-0-312-16486-7|url=https://archive.org/details/pilgrimageforpea00pere/page/96}}</ref> te da predstavlja miješanje u unutrašnje stvari Izraela.<ref>{{cite book|last=Eur|title=The Middle East and North Africa 2003|publisher=Routledge|year=2002|edition=49|page=40|isbn=978-1-85743-132-2}}</ref> Izrael je odbio dozvoliti ulazak misiji, a Rezolucijom 673 pozvan je da preispita svoju odluku. Dana 26. oktobra 1990, Izrael je objavio izvještaj o nasilju u kojem je zaključeno da je izraelska policija postupila razborito nakon što se našla pod napadom, Brdu hrama. U izvještaju su iznesene i određene kritike na račun policije jer nije pravilno procijenila situaciju, niti je bila spremna s većim snagama za slučaj nepredviđenih okolnosti.<ref name="report1990">165 Summary of a Report of the Commission of Inquiry into the Events on Temple Mount on October 8, 1990- October 26, 1990, [http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/mfadocuments/yearbook8/pages/165%20summary%20of%20a%20report%20of%20the%20commission%20of%20inqui.aspx], October 26, 1990</ref><ref name="Cuéllar 1997 p. 96"/> Prema izraelskom "Izvještaju istražne komisije o događajima na Hramovnoj gori 8. oktobra 1990.":<ref name="report1990"/> Članovi Vakufa znali su da je Vrhovni sud odbio peticiju grupe "Vjernici Hramovne gore" za postavljanje kamena temeljca Trećeg hrama, te nisu reagovali na zahtjeve pripadnika izraelske policije, upućene ujutro na dan incidenta, da smire okupljenu masu. To se dogodilo čak i nakon što je policija obavijestila Vakuf da će spriječiti "Vjernike Brda hrama", kao i bilo koga drugog, da posjete to područje – iako su takve posjete zakonom dozvoljene. == Palestinska reakcija == Palestinci su tvrdili da su bacali predmete tek nakon što je policija otvorila vatru na njih, dok je policija tvrdila da je situacija bila obrnuta.<ref>{{cite news |title=THE MIDDLE EAST; 19 Arabs Killed in Battle With Jerusalem Police |url=https://www.nytimes.com/1990/10/09/world/the-middle-east-19-arabs-killed-in-battle-with-jerusalem-police.html|publisher=NYT|date=October 9, 1990|access-date=November 8, 2020}}</ref> Viši islamski savjet naručio je izvještaj o ovim događajima i 28. oktobra 1990. ga dostavio Ujedinjenim nacijama. U tom izvještaju Palestinci su naveli: "Muslimani su bacali kamenje na vojnike tek nakon što je na njih otvorena vatra bojevom municijom i upotrijebljen suzavac; činili su to isključivo radi samoodbrane i kako bi zaustavili vojnike. Muslimani ni na koji način nisu napali sveta mjesta niti vjernike drugih religija – što bi, uostalom, bilo u suprotnosti sa samom suštinom njihove vjere."<ref>{{cite web |title=Letter dated 2 November 1990 from the Charge d'affaires a.i.of the Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations addressed to the Secretary-General |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-179856/|publisher=UN|date=October 28, 1990|access-date=November 8, 2020}}</ref> == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1990. u Palestini]] [[Kategorija:1990. u Izraelu]] [[Kategorija:Historija Palestine]] [[Kategorija:Historija Izraela]] [[Kategorija:Vojna historija Izraela]] [[Kategorija:Vojna historija Palestine]] fp8sxq787602cvf84u0yblm3ko4lkva 0 539224 3939045 3938940 2026-11-05T12:38:04Z Bosancica by MK 173186 Rad na tekstu 3939045 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija univerzitet | naziv = Islamski univerzitet u Gazi | slika = IUG logo.jpg | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1978. | vrsta = Nezavisna visokoškolska ustanova | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = {{Plainlist| * [[Udruženje arapskih univerziteta]] * Federacija univerziteta islamskog svijeta * Udruženje mediteranskih univerziteta * [[Međunarodno udruženje univerziteta]]<ref name="IUGAbout">{{cite web |title=About IUG |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> }} | izdaci = | budžet = | rukovodilac = Rektor univerziteta | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = As'ad Yusuf As'ad<ref name="IUGPresident">{{cite web |title=University President’s Message |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/welcome-from-the-president/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 307 (2022)<ref name="IUGStats">{{cite web |title=لمحة تاريخية |trans-title=Historijski pregled |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/aboutiug/%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a%d8%a9/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> | admin_osoblje = | studenti = 17.874 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dodipl = 16.212 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dipl = | doktorat = | ostali = 1.662 postdiplomskih studenata (2022)<ref name="IUGStats" /> | lokacija = | grad = [[Gaza (grad)|Gaza]] | savezna_država = | provincija = [[Pojas Gaze]] | država = [[Palestina]] | koor = {{Coord|31|30|48|N|34|26|26|E|display=inline,title}} | kampus = Urbani; više lokacija | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.iugaza.edu.ps/en/ iugaza.edu.ps] | logo = | pushin_map = Palestine | fusnote = }} [[Datoteka:IUG campus top view.jpg|mini|desno|300px|Kampus Islamskog univerziteta u Gazi (2021)]] '''Islamski univerzitet u Gazi''' ({{ar|الجامعة الإسلامية بغزة}}, ''al-Jāmiʿah al-Islāmiyyah bi-Ghazza'') je visokoškolska ustanova sa sjedištem u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]], u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]], [[Palestina|Palestina]]. Osnovan je 1978. i jedna je od najstarijih visokoškolskih ustanova na tom području. Univerzitet djeluje pod nadzorom palestinskog [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|Ministarstva visokog obrazovanja]], a član je više međunarodnih i regionalnih univerzitetskih udruženja.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED">{{cite web |title=International Handbook of Universities – IAU-000745 |publisher=World Higher Education Database |url=https://whed.net/institutions/IAU-000745 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet izvodi [[dodiplomski studij|dodiplomske]] i [[postdiplomski studij|postdiplomske]] studijske programe iz oblasti humanističkih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]], [[pravo|prava]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]] i zdravstvenih nauka. Pored nastavne djelatnosti, razvija naučno-istraživački rad i međunarodnu akademsku saradnju. Na univerzitetu je 2012. osnovana UNESCO-va katedra za [[Astronomija|astronomiju]], [[Astrofizika|astrofiziku]] i svemirske nauke.<ref name="THE">{{cite web |title=Islamic University of Gaza |publisher=Times Higher Education |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/islamic-university-gaza |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO sponsors a chair in sciences at the Islamic University of Gaza |publisher=United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL) / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |date=12. 7. 2012 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196291/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja univerzitet je proširio akademsku i istraživačku djelatnost, ali je njegov rad više puta bio pogođen oružanim sukobima u Pojasu Gaze. [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata koji je počeo u oktobru 2023.]] pretrpio je velika oštećenja i razaranja, što je utjecalo na njegovu infrastrukturu, nastavu i istraživački rad.<ref name="AP2025">{{cite web |last=Alshrafi |first=Jehad |title=AP photos: A bombed-out Gaza university becomes a shelter for displaced Palestinians |publisher=Associated Press |date=9. 4. 2025 |url=https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj === Islamski univerzitet u Gazi osnovan je 1978, a nastao je iz Palestinskog vjerskog instituta (Al-Azhar) u Gazi. Odluku o njegovoj transformaciji u visokoškolsku ustanovu donijela je 12. aprila 1977. komisija tog instituta.<ref name="WHED" /><ref name="IUGHistorija">{{cite web |title=Historical View |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/historical-view/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Osnivanje univerziteta odvijalo se u kontekstu razvoja [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]] na palestinskim teritorijama. Prije njegovog osnivanja u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]] nije bilo univerziteta, pa su studenti iz [[Gaza (grad)|Gaze]] visoko obrazovanje uglavnom stjecali u [[Egipat|Egiptu]], [[Jordan]]u i drugim arapskim zemljama. Nakon [[Šestodnevni rat|rata 1967.]] i [[izrael]]ske okupacije Pojasa Gaze, uvođenja ograničenja kretanja, ekonomskih poteškoća i restrikcija pri upisu na inostrane univerzitete znatno je otežan pristup palestinskim studentima visokom obrazovanju.<ref name="Baramki_1996">{{cite web |last=Baramki |first=Gabi |title=Palestinian University Education under Occupation |publisher=Palestine-Israel Journal |volume=3 |issue=1 |year=1996 |url=https://pij.org/articles/569/palestinian-university-education-under-occupation |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U takvim okolnostima, formiranje lokalnih visokoškolskih ustanova postalo je osnovni segment jačanja obrazovne infrastrukture i društvenog razvoja.<ref name="Barakat_Heleta_Cochrane_2025">{{cite journal |last1=Barakat |first1=Sultan |last2=Heleta |first2=Savo |last3=Cochrane |first3=Logan |title=Analysis of two decades of aid flows to higher education in Palestine: implications for rebuilding destroyed higher education in Gaza |journal=Higher Education |year=2025 |doi=10.1007/s10734-025-01414-2 |url=https://doi.org/10.1007/s10734-025-01414-2 |doi-access=free |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Zelkovitz_2015">{{cite book |last=Zelkovitz |first=Ido |title=Students and Resistance in Palestine: Books, Guns and Politics |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9780367870386 |url=https://www.routledge.com/Students-and-Resistance-in-Palestine-Books-Guns-and-Politics/Zelkovitz/p/book/9780367870386 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni plan predviđao je osnivanje Fakulteta šerijata i prava, Fakulteta islamskih nauka, te odsjeka za [[arapski jezik]]. Kada je univerzitet zvanično počeo s radom 1978, nastava se odvijala na Fakultetu šerijata i na Odsjeku za arapski jezik, koji je kasnije poslužio kao osnova za uspostavljanje Fakulteta umjetnosti i humanističkih nauka. Tokom prve akademske godine univerzitet je imao ukupno 25 studenata i pet nastavnika.<ref name="IUGHistorija" /> Akademska ponuda postepeno se širila tokom narednih decenija. U akademskoj 1979/1980. otvoreni su Fakultet islamskih nauka i Fakultet obrazovanja, dok su naredne godine osnovani Fakultet ekonomije i upravljanja te Fakultet prirodnih nauka. Iako je odluka o osnivanju Fakulteta za sestrinstvo donesena u akademskoj 1985/1986, njegovo otvaranje je odgođeno uslijed zabrana izraelskih okupacijskih vlasti, pa je s radom počeo tek 1992/1993, kada je osnovan i Fakultet inženjerstva. Daljnje širenje nastavljeno je osnivanjem Fakulteta za informacijske tehnologije u akademskoj 2004/2005. i Fakulteta medicine 2006.<ref name="IUGHistorija" /> Rast broja upisanih studenata pratio je sukcesivno proširenje studijskih programa. Od početnih 25 studenata u akademskoj 1978/1979, broj upisanih porastao je na 358 u akademskoj 1988/1989, zatim na 8.615 u 1998/1999, te na 20.396 studenata u akademskoj 2008/2009. U akademskoj 2022/2023. na univerzitetu je studiralo ukupno 17.874 studenta, od čega 16.212 na [[dodiplomski studij|dodiplomskim]], a 1.662 na [[postdiplomski studij|postdiplomskim studijima]].<ref name="IUGHistorija" /> === Sukobi i ratna razaranja === Tokom [[Palestinski unutrašnji sukobi|unutrašnjih palestinskih sukoba]] u februaru 2007, univerzitetski kampus bio je poprište oružanih okršaja između pripadnika Predsjedničke garde i Hamasovih Izvršnih snaga. Zabilježen je ulazak ovih oružanih grupa u prostorije Islamskog univerziteta i značajna oštećenja na objektima, uključujući glavnu biblioteku, što je privremeno narušilo funkcionisanje univerzitetske infrastrukture.<ref name="OCHA2007">{{cite web |title=OCHA Weekly Report: 31 January – 6 February 2007 |publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=6. 2. 2007 |url=https://unispal.un.org/pdfs/WBN192.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Rat u Gazi (2008–2009)|izraelske vojne operacije u Pojasu Gaze]] od 27. decembra 2008. do 18. januara 2009, univerzitet je ponovo pretrpio velika razaranja. U zračnom napadu 28. decembra 2008. uništeni su objekti u kojima su se nalazile 74 [[Laboratorija|laboratorije]] Fakulteta prirodnih nauka i Fakulteta inženjerstva. U istom periodu uništen je Centar za arhitektonsko naslijeđe, dok je zgrada [[Biblioteka|biblioteke]] pretrpjela konstrukcijska oštećenja uslijed urušavanja susjednog objekta. U napadima na kampus nije bilo ljudskih žrtava.<ref name="FactFinding">{{cite web |title=Report of the Independent Fact-Finding Committee on Gaza: No Safe Place |publisher=League of Arab States |date=30. 4. 2009 |url=https://diue.unimc.it/e-library/databases/ICJD/iv-independent-fact-finding-commission-commission-of-inquiry/090501ReportGaza.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Izraelske vlasti navele su da su laboratorijski kapaciteti korišteni u vojne svrhe, što je uprava univerziteta odbacila, dok nezavisne istrage na terenu nisu mogle dati potvrdu takvih navoda.<ref name="FactFinding" /> Materijalna šteta nastala na objektima, opremi i namještaju procijenjena je na 16,8 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega se četiri miliona odnosilo na građevinsku infrastrukturu, a 12,8 miliona na opremu. Proces obnove opterećivala je ograničena dostupnost građevinskog materijala uslijed [[Blokada Pojasa Gaze|blokade Pojasa Gaze]].<ref name="UNDP2010"><ref name="UNDP_Gaza_Recovery_Report_2010">{{cite web |title=Gaza: Early Recovery and Reconstruction Needs Assessment – One Year After Report |publisher=United Nations Development Programme |year=2010 |url=https://unispal.un.org/pdfs/GazaRecovery0510.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U nastavku oružanih sukoba 2. augusta 2014. pogođena je glavna upravna zgrada [[univerzitet]]a. U napadu su uništeni uredi rukovodstva, službe za akademska pitanja, osiguranje kvaliteta i [[e-učenje|elektronskog učenja]], te prostorije centra za podršku studentima s [[oštećenje vida|oštećenjem vida]]. Oštećeni su i susjedni objekti, uključujući glavnu konferencijsku salu i prateću računarsku opremu,<ref name="IUG2014">{{cite web |title=Attacking the Administration Building, at IUG during the Latest Israeli War |publisher=Islamic University of Gaza |date=3. 8. 2014 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p16426/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> što je potvrđeno i analizom [[Satelitski snimak|satelitskih snimaka]].<ref name="UNOSAT2014">{{cite report |title=Impact of the 2014 Conflict in the Gaza Strip: UNOSAT Satellite Derived Geospatial Analysis |publisher=United Nations Institute for Training and Research |year=2014 |url=https://unosat.org/static/unosat_filesystem/853/UNOSAT_Gaza_Report_Web_Final_2014.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Novi val razaranja uslijedio je tokom [[Rat u Gazi (2023)|rata započetog u oktobru 2023]]. U zračnim napadima 10. oktobra uništeni su objekti Fakulteta informacionih tehnologija, Centra za kontinuirano obrazovanje i Fakulteta prirodnih nauka.<ref name="SAR2023">{{cite web |title=2023-10-10 Islamic University of Gaza |publisher=Scholars at Risk |url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-10-10-islamic-university-of-gaza/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OMalley_Sawahel_2023">{{cite news |last1=O’Malley |first1=Brendan |last2=Sawahel |first2=Wagdy |title=Israel bombs Gaza university, alleging use by military |publisher=University World News |date=12. 10. 2023 |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20231012162739531 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Do kraja 2024. godine na tri univerzitetska kampusa potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, oko 500 učionica, preko 200 naučnih i 75 računarskih laboratorija. U požaru u glavnoj biblioteci uništeno je više od 240.000 bibliotečkih jedinica, stručnih časopisa i akademskih radova.<ref name="IUG2024">{{cite web |title=Islamic University of Gaza Launches Campaign: "Together.. For Higher Education Resilience" |publisher=Islamic University of Gaza |date=18. 12. 2024 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p31571/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rata univerzitet je nastojao nastaviti obrazovni rad putem [[obrazovanje na daljinu|nastave na daljinu]] i drugih prilagođenih oblika izvođenja studijskih programa. [[Rektor]] univerziteta [[Sufian Tayeh]], profesor [[Fizika|fizike]] i [[Primijenjena matematika|primijenjene matematike]], poginuo je zajedno s članovima porodice u izraelskom zračnom napadu u području [[Džabalija|Džabalije]] 2. decembra 2023.<ref>{{cite news |title=Head of Islamic University in Gaza killed in Israeli airstrike |work=Anadolu Agency |date=3. 12. 2023 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/head-of-islamic-university-in-gaza-killed-in-israeli-airstrike/3071578 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Nakon prekida redovne nastave u univerzitetskim prostorijama, krajem novembra 2025. počeo je postepeni povratak studenata na nastavu uživo. Nastava je obnovljena u dijelu preostalih i djelimično saniranih prostorija, dok su drugi dijelovi kampusa i dalje bili oštećeni ili korišteni kao skloništa za [[Interno raseljena osoba|raseljene stanovnike]]. Zbog razmjera oštećenja i raseljenosti studenata univerzitet je nastavio kombinovati [[obrazovanje na daljinu|nastavu na daljinu]] s nastavom u raspoloživim prostorima. Do jula 2026. uspostavio je pet obrazovnih ogranaka i nastavnih lokacija u različitim dijelovima Pojasa Gaze kako bi studentima omogućio nastavak studija bliže mjestima na kojima su boravili. Nedostatak laboratorijske opreme, nastavnih prostora i građevinskog materijala i dalje je ograničavao obnovu redovne akademske djelatnosti.<ref name="Majed_Shamala_2025">{{cite news |last1=Majed |first1=Mohamed |last2=Abu Shamala |first2=Rania |title=Gaza university resumes in-person classes after 2 years of Israeli genocide, destruction |publisher=Anadolu Agency |date=30. 11. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-university-resumes-in-person-classes-after-2-years-of-israeli-genocide-destruction/3757841 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026">{{cite news |last=Abu Zayed |first=Lina Ghassan |title=Students and staff work to bring Islamic University of Gaza back to life |publisher=Al Jazeera |date=27. 7. 2026 |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/7/27/students-staff-work-to-bring-the-islamic-university-of-gaza-back-to-life |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine]] * [[Obrazovanje u Palestini]] * [[Spisak islamskih obrazovnih ustanova]] * [[Spisak univerziteta u Palestini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Islamic University of Gaza}} * [http://www.iugaza.edu.ps Službeni sajt] {{ar simbol}} * [https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f Šatorski kamp Islamskog univerziteta u Gazi – Izvještaj i fotografije] – Associated Press {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070622220633/http://www.iugaza.edu.ps/ara/library/magazine1.asp Publikacije Islamskog univerziteta u Gazi] {{ar simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070602011457/http://www.iugaza.edu.ps/ara/calls/conf.asp Konferencije Islamskog univerziteta] {{ar simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Islamski univerzitet u Gazi| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1978.]] [[Kategorija:Osnovano u Palestini 1978.]] [[Kategorija:Islamski univerziteti]] [[Kategorija:Visoke medicinske škole u Palestini]] [[Kategorija:Rimal]] [[Kategorija:Univerziteti u Pojasu Gaze]] rm6hdy3pctkklrckfvdj6snhl2z42re 3939050 3939045 2026-11-05T13:23:17Z Bosancica by MK 173186 Rad na tekstu 3939050 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija univerzitet | naziv = Islamski univerzitet u Gazi | slika = IUG logo.jpg | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1978. | vrsta = Nezavisna visokoškolska ustanova | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = {{Plainlist| * [[Udruženje arapskih univerziteta]] * Federacija univerziteta islamskog svijeta * Udruženje mediteranskih univerziteta * [[Međunarodno udruženje univerziteta]]<ref name="IUGAbout">{{cite web |title=About IUG |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> }} | izdaci = | budžet = | rukovodilac = Rektor univerziteta | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = As'ad Yusuf As'ad<ref name="IUGPresident">{{cite web |title=University President’s Message |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/welcome-from-the-president/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 307 (2022)<ref name="IUGStats">{{cite web |title=لمحة تاريخية |trans-title=Historijski pregled |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/aboutiug/%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a%d8%a9/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> | admin_osoblje = | studenti = 17.874 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dodipl = 16.212 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dipl = | doktorat = | ostali = 1.662 postdiplomskih studenata (2022)<ref name="IUGStats" /> | lokacija = | grad = [[Gaza (grad)|Gaza]] | savezna_država = | provincija = [[Pojas Gaze]] | država = [[Palestina]] | koor = {{Coord|31|30|48|N|34|26|26|E|display=inline,title}} | kampus = Urbani; više lokacija | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.iugaza.edu.ps/en/ iugaza.edu.ps] | logo = | pushin_map = Palestine | fusnote = }} [[Datoteka:IUG campus top view.jpg|mini|desno|300px|Kampus Islamskog univerziteta u Gazi (2021)]] '''Islamski univerzitet u Gazi''' ({{ar|الجامعة الإسلامية بغزة}}, ''al-Jāmiʿah al-Islāmiyyah bi-Ghazza'') je visokoškolska ustanova sa sjedištem u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]], u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]], [[Palestina|Palestina]]. Osnovan je 1978. i jedna je od najstarijih visokoškolskih ustanova na tom području. Univerzitet djeluje pod nadzorom palestinskog [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|Ministarstva visokog obrazovanja]], a član je više međunarodnih i regionalnih univerzitetskih udruženja.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED">{{cite web |title=International Handbook of Universities – IAU-000745 |publisher=World Higher Education Database |url=https://whed.net/institutions/IAU-000745 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet izvodi [[dodiplomski studij|dodiplomske]] i [[postdiplomski studij|postdiplomske]] studijske programe iz oblasti humanističkih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]], [[pravo|prava]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]] i zdravstvenih nauka. Pored nastavne djelatnosti, razvija naučno-istraživački rad i međunarodnu akademsku saradnju. Na univerzitetu je 2012. osnovana UNESCO-va katedra za [[Astronomija|astronomiju]], [[Astrofizika|astrofiziku]] i svemirske nauke.<ref name="THE">{{cite web |title=Islamic University of Gaza |publisher=Times Higher Education |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/islamic-university-gaza |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO sponsors a chair in sciences at the Islamic University of Gaza |publisher=United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL) / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |date=12. 7. 2012 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196291/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja univerzitet je proširio akademsku i istraživačku djelatnost, ali je njegov rad više puta bio pogođen oružanim sukobima u Pojasu Gaze. [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata koji je počeo u oktobru 2023.]] pretrpio je velika oštećenja i razaranja, što je utjecalo na njegovu infrastrukturu, nastavu i istraživački rad.<ref name="AP2025">{{cite web |last=Alshrafi |first=Jehad |title=AP photos: A bombed-out Gaza university becomes a shelter for displaced Palestinians |publisher=Associated Press |date=9. 4. 2025 |url=https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj === Islamski univerzitet u Gazi osnovan je 1978, a nastao je iz Palestinskog vjerskog instituta (Al-Azhar) u Gazi. Odluku o njegovoj transformaciji u visokoškolsku ustanovu donijela je 12. aprila 1977. komisija tog instituta.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED" /> Osnivanje univerziteta odvijalo se u kontekstu razvoja [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]] na palestinskim teritorijama. Prije njegovog osnivanja u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]] nije bilo univerziteta, pa su studenti iz [[Gaza (grad)|Gaze]] visoko obrazovanje uglavnom stjecali u [[Egipat|Egiptu]], [[Jordan]]u i drugim arapskim zemljama. Nakon [[Šestodnevni rat|rata 1967.]] i [[izrael]]ske okupacije Pojasa Gaze, uvođenja ograničenja kretanja, ekonomskih poteškoća i restrikcija pri upisu na inostrane univerzitete znatno je otežan pristup palestinskim studentima visokom obrazovanju.<ref name="Baramki_1996">{{cite web |last=Baramki |first=Gabi |title=Palestinian University Education under Occupation |publisher=Palestine-Israel Journal |volume=3 |issue=1 |year=1996 |url=https://pij.org/articles/569/palestinian-university-education-under-occupation |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U takvim okolnostima, formiranje lokalnih visokoškolskih ustanova postalo je osnovni segment jačanja obrazovne infrastrukture i društvenog razvoja.<ref name="Barakat_Heleta_Cochrane_2025">{{cite journal |last1=Barakat |first1=Sultan |last2=Heleta |first2=Savo |last3=Cochrane |first3=Logan |title=Analysis of two decades of aid flows to higher education in Palestine: implications for rebuilding destroyed higher education in Gaza |journal=Higher Education |year=2025 |doi=10.1007/s10734-025-01414-2 |url=https://doi.org/10.1007/s10734-025-01414-2 |doi-access=free |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Zelkovitz_2015">{{cite book |last=Zelkovitz |first=Ido |title=Students and Resistance in Palestine: Books, Guns and Politics |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9780367870386 |url=https://www.routledge.com/Students-and-Resistance-in-Palestine-Books-Guns-and-Politics/Zelkovitz/p/book/9780367870386 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni plan predviđao je osnivanje Fakulteta šerijata i prava, Fakulteta islamskih nauka, te odsjeka za [[arapski jezik]]. Kada je univerzitet zvanično počeo s radom 1978, nastava se odvijala na Fakultetu šerijata i na Odsjeku za arapski jezik, koji je kasnije poslužio kao osnova za uspostavljanje Fakulteta umjetnosti i humanističkih nauka. Tokom prve akademske godine univerzitet je imao ukupno 25 studenata i pet nastavnika.<ref name="IUGHistorija">{{cite web |title=Historical View |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/historical-view/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Akademska ponuda postepeno se širila tokom narednih decenija. U akademskoj 1979/1980. otvoreni su Fakultet islamskih nauka i Fakultet obrazovanja, dok su naredne godine osnovani Fakultet ekonomije i upravljanja te Fakultet prirodnih nauka. Iako je odluka o osnivanju Fakulteta za sestrinstvo donesena u akademskoj 1985/1986, njegovo otvaranje je odgođeno uslijed zabrana izraelskih okupacijskih vlasti, pa je s radom počeo tek 1992/1993, kada je osnovan i Fakultet inženjerstva. Daljnje širenje nastavljeno je osnivanjem Fakulteta za informacijske tehnologije u akademskoj 2004/2005. i Fakulteta medicine 2006.<ref name="IUGHistorija" /> Rast broja upisanih studenata pratio je sukcesivno proširenje studijskih programa. Od početnih 25 studenata u akademskoj 1978/1979, broj upisanih porastao je na 358 u akademskoj 1988/1989, zatim na 8.615 u 1998/1999, te na 20.396 studenata u akademskoj 2008/2009. U akademskoj 2022/2023. na univerzitetu je studiralo ukupno 17.874 studenta, od čega 16.212 na [[dodiplomski studij|dodiplomskim]], a 1.662 na [[postdiplomski studij|postdiplomskim studijima]].<ref name="IUGHistorija" /> === Sukobi i ratna razaranja === Tokom [[Palestinski unutrašnji sukobi|unutrašnjih palestinskih sukoba]] u februaru 2007, univerzitetski kampus bio je poprište oružanih okršaja između pripadnika Predsjedničke garde i Hamasovih Izvršnih snaga. Zabilježen je ulazak ovih oružanih grupa u prostorije Islamskog univerziteta i značajna oštećenja na objektima, uključujući glavnu biblioteku, što je privremeno narušilo funkcionisanje univerzitetske infrastrukture.<ref name="OCHA2007">{{cite web |title=OCHA Weekly Report: 31 January – 6 February 2007 |publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=6. 2. 2007 |url=https://unispal.un.org/pdfs/WBN192.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Rat u Gazi (2008–2009)|izraelske vojne operacije u Pojasu Gaze]] od 27. decembra 2008. do 18. januara 2009, univerzitet je ponovo pretrpio velika razaranja. U zračnom napadu 28. decembra 2008. uništeni su objekti u kojima su se nalazile 74 [[Laboratorija|laboratorije]] Fakulteta prirodnih nauka i Fakulteta inženjerstva. U istom periodu uništen je Centar za arhitektonsko naslijeđe, dok je zgrada [[Biblioteka|biblioteke]] pretrpjela konstrukcijska oštećenja uslijed urušavanja susjednog objekta. U napadima na kampus nije bilo ljudskih žrtava.<ref name="FactFinding">{{cite web |title=Report of the Independent Fact-Finding Committee on Gaza: No Safe Place |publisher=League of Arab States |date=30. 4. 2009 |url=https://diue.unimc.it/e-library/databases/ICJD/iv-independent-fact-finding-commission-commission-of-inquiry/090501ReportGaza.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Izraelske vlasti navele su da su laboratorijski kapaciteti korišteni u vojne svrhe, što je uprava univerziteta odbacila, dok nezavisne istrage na terenu nisu mogle dati potvrdu takvih navoda.<ref name="FactFinding" /> Materijalna šteta nastala na objektima, opremi i namještaju procijenjena je na 16,8 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega se četiri miliona odnosilo na građevinsku infrastrukturu, a 12,8 miliona na opremu. Proces obnove opterećivala je ograničena dostupnost građevinskog materijala uslijed [[Blokada Pojasa Gaze|blokade Pojasa Gaze]].<ref name="UNDP2010"><ref name="UNDP_Gaza_Recovery_Report_2010">{{cite web |title=Gaza: Early Recovery and Reconstruction Needs Assessment – One Year After Report |publisher=United Nations Development Programme |year=2010 |url=https://unispal.un.org/pdfs/GazaRecovery0510.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U nastavku oružanih sukoba 2. augusta 2014. pogođena je glavna upravna zgrada [[univerzitet]]a. U napadu su uništeni uredi rukovodstva, službe za akademska pitanja, osiguranje kvaliteta i [[e-učenje|elektronskog učenja]], te prostorije centra za podršku studentima s [[oštećenje vida|oštećenjem vida]]. Oštećeni su i susjedni objekti, uključujući glavnu konferencijsku salu i prateću računarsku opremu,<ref name="IUG2014">{{cite web |title=Attacking the Administration Building, at IUG during the Latest Israeli War |publisher=Islamic University of Gaza |date=3. 8. 2014 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p16426/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> što je potvrđeno i analizom [[Satelitski snimak|satelitskih snimaka]].<ref name="UNOSAT2014">{{cite report |title=Impact of the 2014 Conflict in the Gaza Strip: UNOSAT Satellite Derived Geospatial Analysis |publisher=United Nations Institute for Training and Research |year=2014 |url=https://unosat.org/static/unosat_filesystem/853/UNOSAT_Gaza_Report_Web_Final_2014.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Novi val razaranja uslijedio je tokom [[Rat u Gazi (2023)|rata započetog u oktobru 2023]]. U zračnim napadima 10. oktobra uništeni su objekti Fakulteta informacionih tehnologija, Centra za kontinuirano obrazovanje i Fakulteta prirodnih nauka.<ref name="SAR2023">{{cite web |title=2023-10-10 Islamic University of Gaza |publisher=Scholars at Risk |url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-10-10-islamic-university-of-gaza/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OMalley_Sawahel_2023">{{cite news |last1=O’Malley |first1=Brendan |last2=Sawahel |first2=Wagdy |title=Israel bombs Gaza university, alleging use by military |publisher=University World News |date=12. 10. 2023 |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20231012162739531 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Do kraja 2024. godine na tri univerzitetska kampusa potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, oko 500 učionica, preko 200 naučnih i 75 računarskih laboratorija. U požaru u glavnoj biblioteci uništeno je više od 240.000 bibliotečkih jedinica, stručnih časopisa i akademskih radova.<ref name="IUG2024">{{cite web |title=Islamic University of Gaza Launches Campaign: "Together.. For Higher Education Resilience" |publisher=Islamic University of Gaza |date=18. 12. 2024 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p31571/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rata univerzitet je nastojao nastaviti obrazovni rad putem [[obrazovanje na daljinu|nastave na daljinu]] i drugih prilagođenih oblika izvođenja studijskih programa. [[Rektor]] univerziteta [[Sufian Tayeh]], profesor [[Fizika|fizike]] i [[Primijenjena matematika|primijenjene matematike]], poginuo je zajedno s članovima porodice u izraelskom zračnom napadu u području [[Džabalija|Džabalije]] 2. decembra 2023.<ref>{{cite news |title=Head of Islamic University in Gaza killed in Israeli airstrike |work=Anadolu Agency |date=3. 12. 2023 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/head-of-islamic-university-in-gaza-killed-in-israeli-airstrike/3071578 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Nakon prekida redovne nastave u univerzitetskim prostorijama, krajem novembra 2025. počeo je postepeni povratak studenata na nastavu uživo. Nastava je obnovljena u dijelu preostalih i djelimično saniranih prostorija, dok su drugi dijelovi kampusa i dalje bili oštećeni ili korišteni kao skloništa za [[Interno raseljena osoba|raseljene stanovnike]]. Zbog razmjera oštećenja i raseljenosti studenata univerzitet je nastavio kombinovati [[obrazovanje na daljinu|nastavu na daljinu]] s nastavom u raspoloživim prostorima. Do jula 2026. uspostavio je pet obrazovnih ogranaka i nastavnih lokacija u različitim dijelovima Pojasa Gaze kako bi studentima omogućio nastavak studija bliže mjestima na kojima su boravili. Nedostatak laboratorijske opreme, nastavnih prostora i građevinskog materijala i dalje je ograničavao obnovu redovne akademske djelatnosti.<ref name="Majed_Shamala_2025">{{cite news |last1=Majed |first1=Mohamed |last2=Abu Shamala |first2=Rania |title=Gaza university resumes in-person classes after 2 years of Israeli genocide, destruction |publisher=Anadolu Agency |date=30. 11. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-university-resumes-in-person-classes-after-2-years-of-israeli-genocide-destruction/3757841 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026">{{cite news |last=Abu Zayed |first=Lina Ghassan |title=Students and staff work to bring Islamic University of Gaza back to life |publisher=Al Jazeera |date=27. 7. 2026 |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/7/27/students-staff-work-to-bring-the-islamic-university-of-gaza-back-to-life |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> === Akademska struktura i studijski programi === Prije izbijanja rata u oktobru 2023, Islamski univerzitet u Gazi sastojao se od 11 [[fakultet]]a s ukupno oko 20.000 studenata. Nastava se izvodila na 161 akademskom programu na dodiplomskom i postdiplomskom nivou, uključujući specijalizirane stručne programe, magistarske i doktorske studije.<ref name="Rabaia_2024">{{cite web |last1=Rabaia |first1=Ibrahim |last2=Habash |first2=Lourdes |title=Destruction of higher education (educide) in the Gaza Strip: Assessment and support mechanisms |publisher=Institut français du Proche-Orient |date=2024 |url=https://geographie.ens.psl.eu/IMG/pdf/rabaia_habash_destruction_of_higher_education_educide_in_the_gaza_strip_assessment_and_support_mechanisms_1_2_.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Strukturu ustanove činili su sljedeći fakulteti:<ref name="IUG_Faculties">{{cite web |title=الكليات |trans-title=Fakulteti |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/facalties/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> * Fakultet islamskih nauka (Usul al-Din) * Fakultet šerijata i prava * Fakultet umjetnosti * Fakultet obrazovanja * Fakultet ekonomije i administrativnih nauka * Fakultet sestrinstva * Fakultet informacionih tehnologija * Fakultet prirodnih nauka * Fakultet inženjerstva * Fakultet medicine * Fakultet zdravstvenih nauka Studijski programi obuhvatali su [[Društvene nauke|društvene]] i humanističke nauke, [[islamske studije]], [[pravo]], obrazovne nauke, [[Ekonomija|ekonomiju]] i [[menadžment]], [[prirodne nauke]], [[inženjerstvo]], [[informacijske tehnologije]] i medicinske nauke. U okviru Fakulteta umjetnosti izučavali su se [[Arapski jezik|arapski]] i [[engleski jezik]], [[historija]], [[geografija]], [[arheologija]], [[novinarstvo]] i mediji te [[socijalni rad]]. Fakultet obrazovanja obuhvatao je smjerove iz [[psihologija|psihologije]], psihološkog savjetovanja, razredne nastave i predmetnih nastavnih disciplina. Obrazovni smjerovi u oblasti prirodnih i tehničkih nauka uključivali su [[matematika|matematiku]], [[hemija|hemiju]], [[biologija|biologiju]], [[fizika|fiziku]], [[biotehnologija|biotehnologiju]], nauke o Zemlji i okolišu, [[Građevinarstvo|građevinsko]], [[Arhitektura|arhitektonsko]], [[Elektrotehnika|elektrotehničko]], [[Mašinstvo|mašinsko]], industrijsko i [[računarsko inženjerstvo]], te razvoj [[softver]]a. Zdravstveni studijski programi nudili su obrazovanje iz oblasti [[medicina|medicine]], [[sestrinstvo|sestrinstva]], babičarstva, medicinsko-laboratorijskih nauka, [[fizioterapija|fizioterapije]] i [[optometrija|optometrije]].<ref name="IUGAbout" /> Postdiplomski studiji obuhvatali su master programe iz inženjerstva, informacijskih tehnologija, prirodnih nauka, ekonomije i poslovnog upravljanja, obrazovanja, psihologije, historije, geografije, novinarstva, islamskih nauka, prava i sestrinstva, dok su doktorske studije bile organizovane u oblasti hadiskih nauka. U ponudi su bili i opći i postdiplomski programi te specijalizirane stručno usavršavanje iz oblasti [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Savjetodavna psihologija|psihološkog savjetovanja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]], [[prevođenje|prevođenja]] i upravljanja.<ref name="IUGAbout" /> Primarni jezik izvođenja nastave bio je standardni [[arapski jezik]], dok se [[engleski jezik]] koristio u stručnim i prirodno-naučnim oblastima. Akademski sistem zasnivao se na bodovima, odnosno kreditnim satima. Akademska godina bila je podijeljena na dva semestra u trajanju od po 16 sedmica, uz mogućnost pohađanja ljetnog semestra. Za stjecanje [[dodiplomski studij|dodiplomske diplome]] u većini oblasti bilo je potrebno ostvariti približno 140 kreditnih sati, dok su studiji inženjerstva zahtijevali 175, a studij medicine 260 kreditnih sati.<ref name="IUGAbout" /> Prema zvaničnim podacima ustanove iz 2026, akademski okvir obuhvata 80 dodiplomskih smjerova i 20 master disciplina, uz doktorske studije u oblastima menadžmenta, ekonomije, inženjerstva, umjetnosti i informacijskih tehnologija. Praktično izvođenje ovih programa značajno prilagođeno i ograničeno uslovima rada tokom i nakon ratnih razaranja.<ref>{{cite web |title=Islamic University of Gaza – Academic Programs |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine]] * [[Obrazovanje u Palestini]] * [[Spisak islamskih obrazovnih ustanova]] * [[Spisak univerziteta u Palestini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Islamic University of Gaza}} * [http://www.iugaza.edu.ps Službeni sajt] {{ar simbol}} * [https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f Šatorski kamp Islamskog univerziteta u Gazi – Izvještaj i fotografije] – Associated Press {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070622220633/http://www.iugaza.edu.ps/ara/library/magazine1.asp Publikacije Islamskog univerziteta u Gazi] {{ar simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070602011457/http://www.iugaza.edu.ps/ara/calls/conf.asp Konferencije Islamskog univerziteta] {{ar simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Islamski univerzitet u Gazi| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1978.]] [[Kategorija:Osnovano u Palestini 1978.]] [[Kategorija:Islamski univerziteti]] [[Kategorija:Visoke medicinske škole u Palestini]] [[Kategorija:Rimal]] [[Kategorija:Univerziteti u Pojasu Gaze]] i72tenf5lcx9bsfchvihy9p8vk570fs 3939051 3939050 2026-11-05T13:28:56Z Bosancica by MK 173186 3939051 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija univerzitet | naziv = Islamski univerzitet u Gazi | slika = IUG logo.jpg | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1978. | vrsta = Nezavisna visokoškolska ustanova | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = {{Plainlist| * [[Udruženje arapskih univerziteta]] * Federacija univerziteta islamskog svijeta * Udruženje mediteranskih univerziteta * [[Međunarodno udruženje univerziteta]]<ref name="IUGAbout">{{cite web |title=About IUG |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> }} | izdaci = | budžet = | rukovodilac = Rektor univerziteta | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = As'ad Yusuf As'ad<ref name="IUGPresident">{{cite web |title=University President’s Message |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/welcome-from-the-president/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 307 (2022)<ref name="IUGStats">{{cite web |title=لمحة تاريخية |trans-title=Historijski pregled |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/aboutiug/%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a%d8%a9/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> | admin_osoblje = | studenti = 17.874 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dodipl = 16.212 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dipl = | doktorat = | ostali = 1.662 postdiplomskih studenata (2022)<ref name="IUGStats" /> | lokacija = | grad = [[Gaza (grad)|Gaza]] | savezna_država = | provincija = [[Pojas Gaze]] | država = [[Palestina]] | koor = {{Coord|31|30|48|N|34|26|26|E|display=inline,title}} | kampus = Urbani; više lokacija | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.iugaza.edu.ps/en/ iugaza.edu.ps] | logo = | pushin_map = Palestine | fusnote = }} [[Datoteka:IUG campus top view.jpg|mini|desno|300px|Kampus Islamskog univerziteta u Gazi (2021)]] '''Islamski univerzitet u Gazi''' ({{ar|الجامعة الإسلامية بغزة}}, ''al-Jāmiʿah al-Islāmiyyah bi-Ghazza'') je visokoškolska ustanova sa sjedištem u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]], u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]], [[Palestina|Palestina]]. Osnovan je 1978. i jedna je od najstarijih visokoškolskih ustanova na tom području. Univerzitet djeluje pod nadzorom palestinskog [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|Ministarstva visokog obrazovanja]], a član je više međunarodnih i regionalnih univerzitetskih udruženja.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED">{{cite web |title=International Handbook of Universities – IAU-000745 |publisher=World Higher Education Database |url=https://whed.net/institutions/IAU-000745 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet izvodi [[dodiplomski studij|dodiplomske]] i [[postdiplomski studij|postdiplomske]] studijske programe iz oblasti humanističkih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]], [[pravo|prava]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]] i zdravstvenih nauka. Pored nastavne djelatnosti, razvija naučno-istraživački rad i međunarodnu akademsku saradnju. Na univerzitetu je 2012. osnovana UNESCO-va katedra za [[Astronomija|astronomiju]], [[Astrofizika|astrofiziku]] i svemirske nauke.<ref name="THE">{{cite web |title=Islamic University of Gaza |publisher=Times Higher Education |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/islamic-university-gaza |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO sponsors a chair in sciences at the Islamic University of Gaza |publisher=United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL) / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |date=12. 7. 2012 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196291/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja univerzitet je proširio akademsku i istraživačku djelatnost, ali je njegov rad više puta bio pogođen oružanim sukobima u Pojasu Gaze. [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata koji je počeo u oktobru 2023.]] pretrpio je velika oštećenja i razaranja, što je utjecalo na njegovu infrastrukturu, nastavu i istraživački rad.<ref name="AP2025">{{cite web |last=Alshrafi |first=Jehad |title=AP photos: A bombed-out Gaza university becomes a shelter for displaced Palestinians |publisher=Associated Press |date=9. 4. 2025 |url=https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj === [[Datoteka:Founding document of the IUG, displayed at the IUG museum (2023).jpg|mini|desno|300px|Osnivački dokument Islamskog univerziteta u Gazi, izložen u univerzitetskom muzeju (2023)]] Islamski univerzitet u Gazi osnovan je 1978, a nastao je iz Palestinskog vjerskog instituta (Al-Azhar) u Gazi. Odluku o njegovoj transformaciji u visokoškolsku ustanovu donijela je 12. aprila 1977. komisija tog instituta.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED" /> Osnivanje univerziteta odvijalo se u kontekstu razvoja [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]] na palestinskim teritorijama. Prije njegovog osnivanja u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]] nije bilo univerziteta, pa su studenti iz [[Gaza (grad)|Gaze]] visoko obrazovanje uglavnom stjecali u [[Egipat|Egiptu]], [[Jordan]]u i drugim arapskim zemljama. Nakon [[Šestodnevni rat|rata 1967.]] i [[izrael]]ske okupacije Pojasa Gaze, uvođenja ograničenja kretanja, ekonomskih poteškoća i restrikcija pri upisu na inostrane univerzitete znatno je otežan pristup palestinskim studentima visokom obrazovanju.<ref name="Baramki_1996">{{cite web |last=Baramki |first=Gabi |title=Palestinian University Education under Occupation |publisher=Palestine-Israel Journal |volume=3 |issue=1 |year=1996 |url=https://pij.org/articles/569/palestinian-university-education-under-occupation |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U takvim okolnostima, formiranje lokalnih visokoškolskih ustanova postalo je osnovni segment jačanja obrazovne infrastrukture i društvenog razvoja.<ref name="Barakat_Heleta_Cochrane_2025">{{cite journal |last1=Barakat |first1=Sultan |last2=Heleta |first2=Savo |last3=Cochrane |first3=Logan |title=Analysis of two decades of aid flows to higher education in Palestine: implications for rebuilding destroyed higher education in Gaza |journal=Higher Education |year=2025 |doi=10.1007/s10734-025-01414-2 |url=https://doi.org/10.1007/s10734-025-01414-2 |doi-access=free |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Zelkovitz_2015">{{cite book |last=Zelkovitz |first=Ido |title=Students and Resistance in Palestine: Books, Guns and Politics |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9780367870386 |url=https://www.routledge.com/Students-and-Resistance-in-Palestine-Books-Guns-and-Politics/Zelkovitz/p/book/9780367870386 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni plan predviđao je osnivanje Fakulteta šerijata i prava, Fakulteta islamskih nauka, te odsjeka za [[arapski jezik]]. Kada je univerzitet zvanično počeo s radom 1978, nastava se odvijala na Fakultetu šerijata i na Odsjeku za arapski jezik, koji je kasnije poslužio kao osnova za uspostavljanje Fakulteta umjetnosti i humanističkih nauka. Tokom prve akademske godine univerzitet je imao ukupno 25 studenata i pet nastavnika.<ref name="IUGHistorija">{{cite web |title=Historical View |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/historical-view/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Akademska ponuda postepeno se širila tokom narednih decenija. U akademskoj 1979/1980. otvoreni su Fakultet islamskih nauka i Fakultet obrazovanja, dok su naredne godine osnovani Fakultet ekonomije i upravljanja te Fakultet prirodnih nauka. Iako je odluka o osnivanju Fakulteta za sestrinstvo donesena u akademskoj 1985/1986, njegovo otvaranje je odgođeno uslijed zabrana izraelskih okupacijskih vlasti, pa je s radom počeo tek 1992/1993, kada je osnovan i Fakultet inženjerstva. Daljnje širenje nastavljeno je osnivanjem Fakulteta za informacijske tehnologije u akademskoj 2004/2005. i Fakulteta medicine 2006.<ref name="IUGHistorija" /> Rast broja upisanih studenata pratio je sukcesivno proširenje studijskih programa. Od početnih 25 studenata u akademskoj 1978/1979, broj upisanih porastao je na 358 u akademskoj 1988/1989, zatim na 8.615 u 1998/1999, te na 20.396 studenata u akademskoj 2008/2009. U akademskoj 2022/2023. na univerzitetu je studiralo ukupno 17.874 studenta, od čega 16.212 na [[dodiplomski studij|dodiplomskim]], a 1.662 na [[postdiplomski studij|postdiplomskim studijima]].<ref name="IUGHistorija" /> === Sukobi i ratna razaranja === Tokom [[Palestinski unutrašnji sukobi|unutrašnjih palestinskih sukoba]] u februaru 2007, univerzitetski kampus bio je poprište oružanih okršaja između pripadnika Predsjedničke garde i Hamasovih Izvršnih snaga. Zabilježen je ulazak ovih oružanih grupa u prostorije Islamskog univerziteta i značajna oštećenja na objektima, uključujući glavnu biblioteku, što je privremeno narušilo funkcionisanje univerzitetske infrastrukture.<ref name="OCHA2007">{{cite web |title=OCHA Weekly Report: 31 January – 6 February 2007 |publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=6. 2. 2007 |url=https://unispal.un.org/pdfs/WBN192.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Rat u Gazi (2008–2009)|izraelske vojne operacije u Pojasu Gaze]] od 27. decembra 2008. do 18. januara 2009, univerzitet je ponovo pretrpio velika razaranja. U zračnom napadu 28. decembra 2008. uništeni su objekti u kojima su se nalazile 74 [[Laboratorija|laboratorije]] Fakulteta prirodnih nauka i Fakulteta inženjerstva. U istom periodu uništen je Centar za arhitektonsko naslijeđe, dok je zgrada [[Biblioteka|biblioteke]] pretrpjela konstrukcijska oštećenja uslijed urušavanja susjednog objekta. U napadima na kampus nije bilo ljudskih žrtava.<ref name="FactFinding">{{cite web |title=Report of the Independent Fact-Finding Committee on Gaza: No Safe Place |publisher=League of Arab States |date=30. 4. 2009 |url=https://diue.unimc.it/e-library/databases/ICJD/iv-independent-fact-finding-commission-commission-of-inquiry/090501ReportGaza.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Izraelske vlasti navele su da su laboratorijski kapaciteti korišteni u vojne svrhe, što je uprava univerziteta odbacila, dok nezavisne istrage na terenu nisu mogle dati potvrdu takvih navoda.<ref name="FactFinding" /> Materijalna šteta nastala na objektima, opremi i namještaju procijenjena je na 16,8 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega se četiri miliona odnosilo na građevinsku infrastrukturu, a 12,8 miliona na opremu. Proces obnove opterećivala je ograničena dostupnost građevinskog materijala uslijed [[Blokada Pojasa Gaze|blokade Pojasa Gaze]].<ref name="UNDP2010">{{cite web |title=Gaza: Early Recovery and Reconstruction Needs Assessment – One Year After Report |publisher=United Nations Development Programme |year=2010 |url=https://unispal.un.org/pdfs/GazaRecovery0510.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U nastavku oružanih sukoba 2. augusta 2014. pogođena je glavna upravna zgrada [[univerzitet]]a. U napadu su uništeni uredi rukovodstva, službe za akademska pitanja, osiguranje kvaliteta i [[e-učenje|elektronskog učenja]], te prostorije centra za podršku studentima s [[oštećenje vida|oštećenjem vida]]. Oštećeni su i susjedni objekti, uključujući glavnu konferencijsku salu i prateću računarsku opremu,<ref name="IUG2014">{{cite web |title=Attacking the Administration Building, at IUG during the Latest Israeli War |publisher=Islamic University of Gaza |date=3. 8. 2014 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p16426/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> što je potvrđeno i analizom [[Satelitski snimak|satelitskih snimaka]].<ref name="UNOSAT2014">{{cite report |title=Impact of the 2014 Conflict in the Gaza Strip: UNOSAT Satellite Derived Geospatial Analysis |publisher=United Nations Institute for Training and Research |year=2014 |url=https://unosat.org/static/unosat_filesystem/853/UNOSAT_Gaza_Report_Web_Final_2014.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Novi val razaranja uslijedio je tokom [[Rat u Gazi (2023)|rata započetog u oktobru 2023]]. U zračnim napadima 10. oktobra uništeni su objekti Fakulteta informacionih tehnologija, Centra za kontinuirano obrazovanje i Fakulteta prirodnih nauka.<ref name="SAR2023">{{cite web |title=2023-10-10 Islamic University of Gaza |publisher=Scholars at Risk |url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-10-10-islamic-university-of-gaza/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OMalley_Sawahel_2023">{{cite news |last1=O’Malley |first1=Brendan |last2=Sawahel |first2=Wagdy |title=Israel bombs Gaza university, alleging use by military |publisher=University World News |date=12. 10. 2023 |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20231012162739531 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Do kraja 2024. godine na tri univerzitetska kampusa potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, oko 500 učionica, preko 200 naučnih i 75 računarskih laboratorija. U požaru u glavnoj biblioteci uništeno je više od 240.000 bibliotečkih jedinica, stručnih časopisa i akademskih radova.<ref name="IUG2024">{{cite web |title=Islamic University of Gaza Launches Campaign: "Together.. For Higher Education Resilience" |publisher=Islamic University of Gaza |date=18. 12. 2024 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p31571/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rata univerzitet je nastojao nastaviti obrazovni rad putem [[obrazovanje na daljinu|nastave na daljinu]] i drugih prilagođenih oblika izvođenja studijskih programa. [[Rektor]] univerziteta [[Sufian Tayeh]], profesor [[Fizika|fizike]] i [[Primijenjena matematika|primijenjene matematike]], poginuo je zajedno s članovima porodice u izraelskom zračnom napadu u području [[Džabalija|Džabalije]] 2. decembra 2023.<ref>{{cite news |title=Head of Islamic University in Gaza killed in Israeli airstrike |work=Anadolu Agency |date=3. 12. 2023 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/head-of-islamic-university-in-gaza-killed-in-israeli-airstrike/3071578 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Nakon prekida redovne nastave u univerzitetskim prostorijama, krajem novembra 2025. počeo je postepeni povratak studenata na nastavu uživo. Nastava je obnovljena u dijelu preostalih i djelimično saniranih prostorija, dok su drugi dijelovi kampusa i dalje bili oštećeni ili korišteni kao skloništa za [[Interno raseljena osoba|raseljene stanovnike]]. Zbog razmjera oštećenja i raseljenosti studenata univerzitet je nastavio kombinovati [[obrazovanje na daljinu|nastavu na daljinu]] s nastavom u raspoloživim prostorima. Do jula 2026. uspostavio je pet obrazovnih ogranaka i nastavnih lokacija u različitim dijelovima Pojasa Gaze kako bi studentima omogućio nastavak studija bliže mjestima na kojima su boravili. Nedostatak laboratorijske opreme, nastavnih prostora i građevinskog materijala i dalje je ograničavao obnovu redovne akademske djelatnosti.<ref name="Majed_Shamala_2025">{{cite news |last1=Majed |first1=Mohamed |last2=Abu Shamala |first2=Rania |title=Gaza university resumes in-person classes after 2 years of Israeli genocide, destruction |publisher=Anadolu Agency |date=30. 11. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-university-resumes-in-person-classes-after-2-years-of-israeli-genocide-destruction/3757841 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026">{{cite news |last=Abu Zayed |first=Lina Ghassan |title=Students and staff work to bring Islamic University of Gaza back to life |publisher=Al Jazeera |date=27. 7. 2026 |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/7/27/students-staff-work-to-bring-the-islamic-university-of-gaza-back-to-life |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska struktura i studijski programi == Prije izbijanja rata u oktobru 2023, Islamski univerzitet u Gazi sastojao se od 11 [[fakultet]]a s ukupno oko 20.000 studenata. Nastava se izvodila na 161 akademskom programu na dodiplomskom i postdiplomskom nivou, uključujući specijalizirane stručne programe, magistarske i doktorske studije.<ref name="Rabaia_2024">{{cite web |last1=Rabaia |first1=Ibrahim |last2=Habash |first2=Lourdes |title=Destruction of higher education (educide) in the Gaza Strip: Assessment and support mechanisms |publisher=Institut français du Proche-Orient |date=2024 |url=https://geographie.ens.psl.eu/IMG/pdf/rabaia_habash_destruction_of_higher_education_educide_in_the_gaza_strip_assessment_and_support_mechanisms_1_2_.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Strukturu ustanove činili su sljedeći fakulteti:<ref name="IUG_Faculties">{{cite web |title=الكليات |trans-title=Fakulteti |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/facalties/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> * Fakultet islamskih nauka (Usul al-Din) * Fakultet šerijata i prava * Fakultet umjetnosti * Fakultet obrazovanja * Fakultet ekonomije i administrativnih nauka * Fakultet sestrinstva * Fakultet informacionih tehnologija * Fakultet prirodnih nauka * Fakultet inženjerstva * Fakultet medicine * Fakultet zdravstvenih nauka Studijski programi obuhvatali su [[Društvene nauke|društvene]] i humanističke nauke, [[islamske studije]], [[pravo]], obrazovne nauke, [[Ekonomija|ekonomiju]] i [[menadžment]], [[prirodne nauke]], [[inženjerstvo]], [[informacijske tehnologije]] i medicinske nauke. U okviru Fakulteta umjetnosti izučavali su se [[Arapski jezik|arapski]] i [[engleski jezik]], [[historija]], [[geografija]], [[arheologija]], [[novinarstvo]] i mediji te [[socijalni rad]]. Fakultet obrazovanja obuhvatao je smjerove iz [[psihologija|psihologije]], psihološkog savjetovanja, razredne nastave i predmetnih nastavnih disciplina. Obrazovni smjerovi u oblasti prirodnih i tehničkih nauka uključivali su [[matematika|matematiku]], [[hemija|hemiju]], [[biologija|biologiju]], [[fizika|fiziku]], [[biotehnologija|biotehnologiju]], nauke o Zemlji i okolišu, [[Građevinarstvo|građevinsko]], [[Arhitektura|arhitektonsko]], [[Elektrotehnika|elektrotehničko]], [[Mašinstvo|mašinsko]], industrijsko i [[računarsko inženjerstvo]], te razvoj [[softver]]a. Zdravstveni studijski programi nudili su obrazovanje iz oblasti [[medicina|medicine]], [[sestrinstvo|sestrinstva]], babičarstva, medicinsko-laboratorijskih nauka, [[fizioterapija|fizioterapije]] i [[optometrija|optometrije]].<ref name="IUGAbout" /> Postdiplomski studiji obuhvatali su master programe iz inženjerstva, informacijskih tehnologija, prirodnih nauka, ekonomije i poslovnog upravljanja, obrazovanja, psihologije, historije, geografije, novinarstva, islamskih nauka, prava i sestrinstva, dok su doktorske studije bile organizovane u oblasti hadiskih nauka. U ponudi su bili i opći i postdiplomski programi te specijalizirane stručno usavršavanje iz oblasti [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Savjetodavna psihologija|psihološkog savjetovanja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]], [[prevođenje|prevođenja]] i upravljanja.<ref name="IUGAbout" /> Primarni jezik izvođenja nastave bio je standardni [[arapski jezik]], dok se [[engleski jezik]] koristio u stručnim i prirodno-naučnim oblastima. Akademski sistem zasnivao se na bodovima, odnosno kreditnim satima. Akademska godina bila je podijeljena na dva semestra u trajanju od po 16 sedmica, uz mogućnost pohađanja ljetnog semestra. Za stjecanje [[dodiplomski studij|dodiplomske diplome]] u većini oblasti bilo je potrebno ostvariti približno 140 kreditnih sati, dok su studiji inženjerstva zahtijevali 175, a studij medicine 260 kreditnih sati.<ref name="IUGAbout" /> Prema zvaničnim podacima ustanove iz 2026, akademski okvir obuhvata 80 dodiplomskih smjerova i 20 master disciplina, uz doktorske studije u oblastima menadžmenta, ekonomije, inženjerstva, umjetnosti i informacijskih tehnologija. Praktično izvođenje ovih programa značajno prilagođeno i ograničeno uslovima rada tokom i nakon ratnih razaranja.<ref>{{cite web |title=Islamic University of Gaza – Academic Programs |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine]] * [[Obrazovanje u Palestini]] * [[Spisak islamskih obrazovnih ustanova]] * [[Spisak univerziteta u Palestini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Islamic University of Gaza}} * [http://www.iugaza.edu.ps Službeni sajt] {{ar simbol}} * [https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f Šatorski kamp Islamskog univerziteta u Gazi – Izvještaj i fotografije] – Associated Press {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070622220633/http://www.iugaza.edu.ps/ara/library/magazine1.asp Publikacije Islamskog univerziteta u Gazi] {{ar simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070602011457/http://www.iugaza.edu.ps/ara/calls/conf.asp Konferencije Islamskog univerziteta] {{ar simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Islamski univerzitet u Gazi| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1978.]] [[Kategorija:Osnovano u Palestini 1978.]] [[Kategorija:Islamski univerziteti]] [[Kategorija:Visoke medicinske škole u Palestini]] [[Kategorija:Rimal]] [[Kategorija:Univerziteti u Pojasu Gaze]] nrkq6co5en6104v7fdzk9huuu4xsk3v 3939056 3939051 2026-11-05T14:11:10Z Bosancica by MK 173186 Rad na tekstu 3939056 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija univerzitet | naziv = Islamski univerzitet u Gazi | slika = IUG logo.jpg | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1978. | vrsta = Nezavisna visokoškolska ustanova | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = {{Plainlist| * [[Udruženje arapskih univerziteta]] * Federacija univerziteta islamskog svijeta * Udruženje mediteranskih univerziteta * [[Međunarodno udruženje univerziteta]]<ref name="IUGAbout">{{cite web |title=About IUG |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> }} | izdaci = | budžet = | rukovodilac = Rektor univerziteta | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = As'ad Yusuf As'ad<ref name="IUGPresident">{{cite web |title=University President’s Message |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/welcome-from-the-president/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 307 (2022)<ref name="IUGStats">{{cite web |title=لمحة تاريخية |trans-title=Historijski pregled |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/aboutiug/%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a%d8%a9/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> | admin_osoblje = | studenti = 17.874 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dodipl = 16.212 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dipl = | doktorat = | ostali = 1.662 postdiplomskih studenata (2022)<ref name="IUGStats" /> | lokacija = | grad = [[Gaza (grad)|Gaza]] | savezna_država = | provincija = [[Pojas Gaze]] | država = [[Palestina]] | koor = {{Coord|31|30|48|N|34|26|26|E|display=inline,title}} | kampus = Urbani; više lokacija | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.iugaza.edu.ps/en/ iugaza.edu.ps] | logo = | pushin_map = Palestine | fusnote = }} [[Datoteka:IUG campus top view.jpg|mini|desno|300px|Kampus Islamskog univerziteta u Gazi (2021)]] '''Islamski univerzitet u Gazi''' ({{ar|الجامعة الإسلامية بغزة}}, ''al-Jāmiʿah al-Islāmiyyah bi-Ghazza'') je visokoškolska ustanova sa sjedištem u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]], u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]], [[Palestina|Palestina]]. Osnovan je 1978. i jedna je od najstarijih visokoškolskih ustanova na tom području. Univerzitet djeluje pod nadzorom palestinskog [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|Ministarstva visokog obrazovanja]], a član je više međunarodnih i regionalnih univerzitetskih udruženja.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED">{{cite web |title=International Handbook of Universities – IAU-000745 |publisher=World Higher Education Database |url=https://whed.net/institutions/IAU-000745 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet izvodi [[dodiplomski studij|dodiplomske]] i [[postdiplomski studij|postdiplomske]] studijske programe iz oblasti humanističkih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]], [[pravo|prava]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]] i zdravstvenih nauka. Pored nastavne djelatnosti, razvija naučno-istraživački rad i međunarodnu akademsku saradnju. Na univerzitetu je 2012. osnovana UNESCO-va katedra za [[Astronomija|astronomiju]], [[Astrofizika|astrofiziku]] i svemirske nauke.<ref name="THE">{{cite web |title=Islamic University of Gaza |publisher=Times Higher Education |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/islamic-university-gaza |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO sponsors a chair in sciences at the Islamic University of Gaza |publisher=United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL) / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |date=12. 7. 2012 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196291/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja univerzitet je proširio akademsku i istraživačku djelatnost, ali je njegov rad više puta bio pogođen oružanim sukobima u Pojasu Gaze. [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata koji je počeo u oktobru 2023.]] pretrpio je velika oštećenja i razaranja, što je utjecalo na njegovu infrastrukturu, nastavu i istraživački rad.<ref name="AP2025">{{cite web |last=Alshrafi |first=Jehad |title=AP photos: A bombed-out Gaza university becomes a shelter for displaced Palestinians |publisher=Associated Press |date=9. 4. 2025 |url=https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj === [[Datoteka:Founding document of the IUG, displayed at the IUG museum (2023).jpg|mini|desno|300px|Osnivački dokument Islamskog univerziteta u Gazi, izložen u univerzitetskom muzeju (2023)]] Islamski univerzitet u Gazi osnovan je 1978, a nastao je iz Palestinskog vjerskog instituta (Al-Azhar) u Gazi. Odluku o njegovoj transformaciji u visokoškolsku ustanovu donijela je 12. aprila 1977. komisija tog instituta.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED" /> Osnivanje univerziteta odvijalo se u kontekstu razvoja [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]] na palestinskim teritorijama. Prije njegovog osnivanja u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]] nije bilo univerziteta, pa su studenti iz [[Gaza (grad)|Gaze]] visoko obrazovanje uglavnom stjecali u [[Egipat|Egiptu]], [[Jordan]]u i drugim arapskim zemljama. Nakon [[Šestodnevni rat|rata 1967.]] i [[izrael]]ske okupacije Pojasa Gaze, uvođenja ograničenja kretanja, ekonomskih poteškoća i restrikcija pri upisu na inostrane univerzitete znatno je otežan pristup palestinskim studentima visokom obrazovanju.<ref name="Baramki_1996">{{cite web |last=Baramki |first=Gabi |title=Palestinian University Education under Occupation |publisher=Palestine-Israel Journal |volume=3 |issue=1 |year=1996 |url=https://pij.org/articles/569/palestinian-university-education-under-occupation |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U takvim okolnostima, formiranje lokalnih visokoškolskih ustanova postalo je osnovni segment jačanja obrazovne infrastrukture i društvenog razvoja.<ref name="Barakat_Heleta_Cochrane_2025">{{cite journal |last1=Barakat |first1=Sultan |last2=Heleta |first2=Savo |last3=Cochrane |first3=Logan |title=Analysis of two decades of aid flows to higher education in Palestine: implications for rebuilding destroyed higher education in Gaza |journal=Higher Education |year=2025 |doi=10.1007/s10734-025-01414-2 |url=https://doi.org/10.1007/s10734-025-01414-2 |doi-access=free |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Zelkovitz_2015">{{cite book |last=Zelkovitz |first=Ido |title=Students and Resistance in Palestine: Books, Guns and Politics |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9780367870386 |url=https://www.routledge.com/Students-and-Resistance-in-Palestine-Books-Guns-and-Politics/Zelkovitz/p/book/9780367870386 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni plan predviđao je osnivanje Fakulteta šerijata i prava, Fakulteta islamskih nauka, te odsjeka za [[arapski jezik]]. Kada je univerzitet zvanično počeo s radom 1978, nastava se odvijala na Fakultetu šerijata i na Odsjeku za arapski jezik, koji je kasnije poslužio kao osnova za uspostavljanje Fakulteta umjetnosti i humanističkih nauka. Tokom prve akademske godine univerzitet je imao ukupno 25 studenata i pet nastavnika.<ref name="IUGHistorija">{{cite web |title=Historical View |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/historical-view/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Akademska ponuda postepeno se širila tokom narednih decenija. U akademskoj 1979/1980. otvoreni su Fakultet islamskih nauka i Fakultet obrazovanja, dok su naredne godine osnovani Fakultet ekonomije i upravljanja te Fakultet prirodnih nauka. Iako je odluka o osnivanju Fakulteta za sestrinstvo donesena u akademskoj 1985/1986, njegovo otvaranje je odgođeno uslijed zabrana izraelskih okupacijskih vlasti, pa je s radom počeo tek 1992/1993, kada je osnovan i Fakultet inženjerstva. Daljnje širenje nastavljeno je osnivanjem Fakulteta za informacijske tehnologije u akademskoj 2004/2005. i Fakulteta medicine 2006.<ref name="IUGHistorija" /> Rast broja upisanih studenata pratio je sukcesivno proširenje studijskih programa. Od početnih 25 studenata u akademskoj 1978/1979, broj upisanih porastao je na 358 u akademskoj 1988/1989, zatim na 8.615 u 1998/1999, te na 20.396 studenata u akademskoj 2008/2009. U akademskoj 2022/2023. na univerzitetu je studiralo ukupno 17.874 studenta, od čega 16.212 na [[dodiplomski studij|dodiplomskim]], a 1.662 na [[postdiplomski studij|postdiplomskim studijima]].<ref name="IUGHistorija" /> === Sukobi i ratna razaranja === Tokom [[Palestinski unutrašnji sukobi|unutrašnjih palestinskih sukoba]] u februaru 2007, univerzitetski kampus bio je poprište oružanih okršaja između pripadnika Predsjedničke garde i Hamasovih Izvršnih snaga. Zabilježen je ulazak ovih oružanih grupa u prostorije Islamskog univerziteta i značajna oštećenja na objektima, uključujući glavnu biblioteku, što je privremeno narušilo funkcionisanje univerzitetske infrastrukture.<ref name="OCHA2007">{{cite web |title=OCHA Weekly Report: 31 January – 6 February 2007 |publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=6. 2. 2007 |url=https://unispal.un.org/pdfs/WBN192.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Rat u Gazi (2008–2009)|izraelske vojne operacije u Pojasu Gaze]] od 27. decembra 2008. do 18. januara 2009, univerzitet je ponovo pretrpio velika razaranja. U zračnom napadu 28. decembra 2008. uništeni su objekti u kojima su se nalazile 74 [[Laboratorija|laboratorije]] Fakulteta prirodnih nauka i Fakulteta inženjerstva. U istom periodu uništen je Centar za arhitektonsko naslijeđe, dok je zgrada [[Biblioteka|biblioteke]] pretrpjela konstrukcijska oštećenja uslijed urušavanja susjednog objekta. U napadima na kampus nije bilo ljudskih žrtava.<ref name="FactFinding">{{cite web |title=Report of the Independent Fact-Finding Committee on Gaza: No Safe Place |publisher=League of Arab States |date=30. 4. 2009 |url=https://diue.unimc.it/e-library/databases/ICJD/iv-independent-fact-finding-commission-commission-of-inquiry/090501ReportGaza.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Izraelske vlasti navele su da su laboratorijski kapaciteti korišteni u vojne svrhe, što je uprava univerziteta odbacila, dok nezavisne istrage na terenu nisu mogle dati potvrdu takvih navoda.<ref name="FactFinding" /> Materijalna šteta nastala na objektima, opremi i namještaju procijenjena je na 16,8 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega se četiri miliona odnosilo na građevinsku infrastrukturu, a 12,8 miliona na opremu. Proces obnove opterećivala je ograničena dostupnost građevinskog materijala uslijed [[Blokada Pojasa Gaze|blokade Pojasa Gaze]].<ref name="UNDP2010">{{cite web |title=Gaza: Early Recovery and Reconstruction Needs Assessment – One Year After Report |publisher=United Nations Development Programme |year=2010 |url=https://unispal.un.org/pdfs/GazaRecovery0510.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U nastavku oružanih sukoba 2. augusta 2014. pogođena je glavna upravna zgrada [[univerzitet]]a. U napadu su uništeni uredi rukovodstva, službe za akademska pitanja, osiguranje kvaliteta i [[e-učenje|elektronskog učenja]], te prostorije centra za podršku studentima s [[oštećenje vida|oštećenjem vida]]. Oštećeni su i susjedni objekti, uključujući glavnu konferencijsku salu i prateću računarsku opremu,<ref name="IUG2014">{{cite web |title=Attacking the Administration Building, at IUG during the Latest Israeli War |publisher=Islamic University of Gaza |date=3. 8. 2014 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p16426/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> što je potvrđeno i analizom [[Satelitski snimak|satelitskih snimaka]].<ref name="UNOSAT2014">{{cite report |title=Impact of the 2014 Conflict in the Gaza Strip: UNOSAT Satellite Derived Geospatial Analysis |publisher=United Nations Institute for Training and Research |year=2014 |url=https://unosat.org/static/unosat_filesystem/853/UNOSAT_Gaza_Report_Web_Final_2014.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Novi val razaranja uslijedio je tokom [[Rat u Gazi (2023)|rata započetog u oktobru 2023]]. U zračnim napadima 10. oktobra uništeni su objekti Fakulteta informacionih tehnologija, Centra za kontinuirano obrazovanje i Fakulteta prirodnih nauka.<ref name="SAR2023">{{cite web |title=2023-10-10 Islamic University of Gaza |publisher=Scholars at Risk |url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-10-10-islamic-university-of-gaza/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OMalley_Sawahel_2023">{{cite news |last1=O’Malley |first1=Brendan |last2=Sawahel |first2=Wagdy |title=Israel bombs Gaza university, alleging use by military |publisher=University World News |date=12. 10. 2023 |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20231012162739531 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Do kraja 2024. godine na tri univerzitetska kampusa potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, oko 500 učionica, preko 200 naučnih i 75 računarskih laboratorija. U požaru u glavnoj biblioteci uništeno je više od 240.000 bibliotečkih jedinica, stručnih časopisa i akademskih radova.<ref name="IUG2024">{{cite web |title=Islamic University of Gaza Launches Campaign: "Together.. For Higher Education Resilience" |publisher=Islamic University of Gaza |date=18. 12. 2024 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p31571/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rata univerzitet je nastojao nastaviti obrazovni rad putem [[obrazovanje na daljinu|nastave na daljinu]] i drugih prilagođenih oblika izvođenja studijskih programa. [[Rektor]] univerziteta [[Sufian Tayeh]], profesor [[Fizika|fizike]] i [[Primijenjena matematika|primijenjene matematike]], poginuo je zajedno s članovima porodice u izraelskom zračnom napadu u području [[Džabalija|Džabalije]] 2. decembra 2023.<ref>{{cite news |title=Head of Islamic University in Gaza killed in Israeli airstrike |work=Anadolu Agency |date=3. 12. 2023 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/head-of-islamic-university-in-gaza-killed-in-israeli-airstrike/3071578 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Nakon prekida redovne nastave u univerzitetskim prostorijama, krajem novembra 2025. počeo je postepeni povratak studenata na nastavu uživo. Nastava je obnovljena u dijelu preostalih i djelimično saniranih prostorija, dok su drugi dijelovi kampusa i dalje bili oštećeni ili korišteni kao skloništa za [[Interno raseljena osoba|raseljene stanovnike]]. Zbog razmjera oštećenja i raseljenosti studenata univerzitet je nastavio kombinovati [[obrazovanje na daljinu|nastavu na daljinu]] s nastavom u raspoloživim prostorima. Do jula 2026. uspostavio je pet obrazovnih ogranaka i nastavnih lokacija u različitim dijelovima Pojasa Gaze kako bi studentima omogućio nastavak studija bliže mjestima na kojima su boravili. Nedostatak laboratorijske opreme, nastavnih prostora i građevinskog materijala i dalje je ograničavao obnovu redovne akademske djelatnosti.<ref name="Majed_Shamala_2025">{{cite news |last1=Majed |first1=Mohamed |last2=Abu Shamala |first2=Rania |title=Gaza university resumes in-person classes after 2 years of Israeli genocide, destruction |publisher=Anadolu Agency |date=30. 11. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-university-resumes-in-person-classes-after-2-years-of-israeli-genocide-destruction/3757841 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026">{{cite news |last=Abu Zayed |first=Lina Ghassan |title=Students and staff work to bring Islamic University of Gaza back to life |publisher=Al Jazeera |date=27. 7. 2026 |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/7/27/students-staff-work-to-bring-the-islamic-university-of-gaza-back-to-life |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska struktura i studijski programi == Prije izbijanja rata u oktobru 2023, Islamski univerzitet u Gazi sastojao se od 11 [[fakultet]]a s ukupno oko 20.000 studenata. Nastava se izvodila na 161 akademskom programu na dodiplomskom i postdiplomskom nivou, uključujući specijalizirane stručne programe, magistarske i doktorske studije.<ref name="Rabaia_2024">{{cite web |last1=Rabaia |first1=Ibrahim |last2=Habash |first2=Lourdes |title=Destruction of higher education (educide) in the Gaza Strip: Assessment and support mechanisms |publisher=Institut français du Proche-Orient |date=2024 |url=https://geographie.ens.psl.eu/IMG/pdf/rabaia_habash_destruction_of_higher_education_educide_in_the_gaza_strip_assessment_and_support_mechanisms_1_2_.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Strukturu ustanove činili su sljedeći fakulteti:<ref name="IUG_Faculties">{{cite web |title=الكليات |trans-title=Fakulteti |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/facalties/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> * Fakultet islamskih nauka (Usul al-Din) * Fakultet šerijata i prava * Fakultet umjetnosti * Fakultet obrazovanja * Fakultet ekonomije i administrativnih nauka * Fakultet sestrinstva * Fakultet informacionih tehnologija * Fakultet prirodnih nauka * Fakultet inženjerstva * Fakultet medicine * Fakultet zdravstvenih nauka Studijski programi obuhvatali su [[Društvene nauke|društvene]] i humanističke nauke, [[islamske studije]], [[pravo]], obrazovne nauke, [[Ekonomija|ekonomiju]] i [[menadžment]], [[prirodne nauke]], [[inženjerstvo]], [[informacijske tehnologije]] i medicinske nauke. U okviru Fakulteta umjetnosti izučavali su se [[Arapski jezik|arapski]] i [[engleski jezik]], [[historija]], [[geografija]], [[arheologija]], [[novinarstvo]] i mediji te [[socijalni rad]]. Fakultet obrazovanja obuhvatao je smjerove iz [[psihologija|psihologije]], psihološkog savjetovanja, razredne nastave i predmetnih nastavnih disciplina. Obrazovni smjerovi u oblasti prirodnih i tehničkih nauka uključivali su [[matematika|matematiku]], [[hemija|hemiju]], [[biologija|biologiju]], [[fizika|fiziku]], [[biotehnologija|biotehnologiju]], nauke o Zemlji i okolišu, [[Građevinarstvo|građevinsko]], [[Arhitektura|arhitektonsko]], [[Elektrotehnika|elektrotehničko]], [[Mašinstvo|mašinsko]], industrijsko i [[računarsko inženjerstvo]], te razvoj [[softver]]a. Zdravstveni studijski programi nudili su obrazovanje iz oblasti [[medicina|medicine]], [[sestrinstvo|sestrinstva]], babičarstva, medicinsko-laboratorijskih nauka, [[fizioterapija|fizioterapije]] i [[optometrija|optometrije]].<ref name="IUGAbout" /> Postdiplomski studiji obuhvatali su master programe iz inženjerstva, informacijskih tehnologija, prirodnih nauka, ekonomije i poslovnog upravljanja, obrazovanja, psihologije, historije, geografije, novinarstva, islamskih nauka, prava i sestrinstva, dok su doktorske studije bile organizovane u oblasti hadiskih nauka. U ponudi su bili i opći i postdiplomski programi te specijalizirane stručno usavršavanje iz oblasti [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Savjetodavna psihologija|psihološkog savjetovanja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]], [[prevođenje|prevođenja]] i upravljanja.<ref name="IUGAbout" /> Primarni jezik izvođenja nastave bio je standardni [[arapski jezik]], dok se [[engleski jezik]] koristio u stručnim i prirodno-naučnim oblastima. Akademski sistem zasnivao se na bodovima, odnosno kreditnim satima. Akademska godina bila je podijeljena na dva semestra u trajanju od po 16 sedmica, uz mogućnost pohađanja ljetnog semestra. Za stjecanje [[dodiplomski studij|dodiplomske diplome]] u većini oblasti bilo je potrebno ostvariti približno 140 kreditnih sati, dok su studiji inženjerstva zahtijevali 175, a studij medicine 260 kreditnih sati.<ref name="IUGAbout" /> Prema zvaničnim podacima ustanove iz 2026, akademski okvir obuhvata 80 dodiplomskih smjerova i 20 master disciplina, uz doktorske studije u oblastima menadžmenta, ekonomije, inženjerstva, umjetnosti i informacijskih tehnologija. Praktično izvođenje ovih programa značajno prilagođeno i ograničeno uslovima rada tokom i nakon ratnih razaranja.<ref>{{cite web |title=Islamic University of Gaza – Academic Programs |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Organizacija i upravljanje == [[Datoteka:IUG administration building.jpg|mini|desno|300px|Glavna upravna zgrada Islamskog univerziteta u Gazi]] Islamski univerzitet u Gazi samostalna je visokoškolska ustanova koja djeluje pod nadzorom [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|palestinskog Ministarstva visokog obrazovanja]]. Upravljačko-akademsku strukturu ustanove čine Upravni odbor, Univerzitetsko vijeće, Akademsko vijeće, te fakultetska vijeća i vijeća odsjeka, koji učestvuju u donošenju odluka, strateškom planiranju i vođenju nastavnih i naučnih aktivnosti.<ref name="IUG_Structure">{{cite web |title=Organizational Structure |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/organizational-structure/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Na čelu univerziteta nalazi se [[rektor]]. Dužnost rektora u 2026. obavlja profesor Asa’d Yusuf Asa’d.<ref name="IUGPresident" /><ref name="CoHE_Gaza_Science_Cafes_2026">{{cite web |title=Gaza’s Academic Struggle Brought to Türkiye Through Science Cafés |publisher=Council of Higher Education (CoHE) of Türkiye |date=28. 9. 2026 |url=https://uluslararasi.yok.gov.tr/en/news-detail/353 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Nastavna i naučno-istraživačka djelatnost == Naučnoistraživački rad na Islamskom univerzitetu u Gazi organizovan je posredstvom Dekanata za naučno-istraživački rad i postdiplomske studije, koji u saradnji s fakultetima i istraživačkim centrima koordiniše istraživačke projekte i pruža podršku nastavnom osoblju i studentima postdiplomskih studija. U okviru ustanove djeluje više istraživačkih timova iz oblasti inženjerstva, prirodnih nauka, ekonomije, humanističkih i obrazovnih nauka te informacijskih tehnologija.<ref name="IUG_Deanship_Research_Graduate_Studies">{{cite web |title=عمادة البحث العلمي والدراسات العليا |trans-title=Dekanat za naučno-istraživački rad i postdiplomske studije |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://research.iugaza.edu.ps/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> Istraživačke aktivnosti obuhvataju upravljanje okolišnim resursima, razvoj betona visokih performansi, istraživanje [[Rak (medicina)|raka]], studije siromaštva i nezaposlenosti, procjenu znanja iz [[matematika|matematike]] i prirodnih nauka te sigurnost informacija. U okviru primijenjenih istraživanja razvijene su specijalizirane jedinice i centri, među kojima su Centar za usmenu historiju, Jedinica za okolišna i ruralna istraživanja, Centar za istraživanje i razvoj poslovanja, Laboratorija za ispitivanje materijala i tla te poslovni inkubator za informacijske i komunikacijske tehnologije.<ref name="IUGAbout" /><ref name="IUG_Research_Teams">{{cite web |title=الفرق البحثية |trans-title=Istraživački timovi |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://research.iugaza.edu.ps/الفرق-البحثية/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> Univerzitet izdaje seriju naučnih časopisa s [[recenzija|recenzijskim postupkom]] koji pokrivaju područja islamskih studija, šerijatskog i pravnog istraživanja, humanističkih nauka, obrazovanja, psihologije, ekonomije, prirodnih nauka i inženjerstva. Među vodećim publikacijama su ''IUG Journal of Natural Studies'' i ''Journal of Engineering Research and Technology'', koji objavljuju radove na arapskom i engleskom jeziku.<ref name="IUG_Journals">{{cite web |title=IUG Journals |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://journals.iugaza.edu.ps/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Pohranjivanje i javni pristup naučnim radovima, magistarskim i doktorskim tezama te konferencijskim publikacijama osigurani su putem institucionalnog digitalnog repozitorija i bibliotečkih resursa.<ref name="OpenDOAR_IUG_2022">{{cite web |title=Institutional Repository of the Islamic University of Gaza |trans-title=Institucionalni repozitorij Islamskog univerziteta u Gazi |publisher=OpenDOAR |url=https://opendoar.ac.uk/repository/4294 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U periodu od 2017. do 2022. univerzitet je provodio programe podsticanja međunarodnog objavljivanja, pri čemu je u naučnoj bazi [[Scopus]] evidentirano više od 500 naučnih radova povezanih s istraživačima ove ustanove.<ref name="IUG_International_Publication_Indexes_2026">{{cite web |title=IUG advances in International Publication Indexes and Meets Requirements of New International Classifications |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p20328/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Uprkos ratnim razaranjima, istraživački rad nastavljen je kroz oblike međunarodne akademske saradnje. Za akademsku 2025/2026, četiri univerzitetske istraživačke laboratorije uključene su u međunarodni program ''Twin Labs'' u saradnji s mrežom ''Palestinian Students and Scholars at Risk''. Istraživačke jedinice obuhvataju oblasti upravljanja vodama, hidraulike i okoliša, [[obnovljivi izvori energije|obnovljivih izvora energije]], [[mehatronika|mehatronike]] i inženjerstva, te primjene [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] u računovodstvu, povezujući domaće istraživače i postdiplomske studente s partnerima u [[Kanada|Kanadi]] i drugim zemljama.<ref name="IUG_Canadian_2025_2026">{{cite web |title=Four IUG Research Labs Win Canadian PSSAR Twin Labs Grants for 2025–2026 |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p34035/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine]] * [[Obrazovanje u Palestini]] * [[Spisak islamskih obrazovnih ustanova]] * [[Spisak univerziteta u Palestini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Islamic University of Gaza}} * [http://www.iugaza.edu.ps Službeni sajt] {{ar simbol}} * [https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f Šatorski kamp Islamskog univerziteta u Gazi – Izvještaj i fotografije] – Associated Press {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070622220633/http://www.iugaza.edu.ps/ara/library/magazine1.asp Publikacije Islamskog univerziteta u Gazi] {{ar simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070602011457/http://www.iugaza.edu.ps/ara/calls/conf.asp Konferencije Islamskog univerziteta] {{ar simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Islamski univerzitet u Gazi| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1978.]] [[Kategorija:Osnovano u Palestini 1978.]] [[Kategorija:Islamski univerziteti]] [[Kategorija:Visoke medicinske škole u Palestini]] [[Kategorija:Rimal]] [[Kategorija:Univerziteti u Pojasu Gaze]] gihbeke5epzl79weoye322bznmhtcib 3939119 3939056 2026-11-05T21:03:52Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3939119 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Islamski univerzitet u Gazi | slika = IUG logo.jpg | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1978. | vrsta = Nezavisna visokoškolska ustanova | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = {{Plainlist| * [[Udruženje arapskih univerziteta]] * Federacija univerziteta islamskog svijeta * Udruženje mediteranskih univerziteta * [[Međunarodno udruženje univerziteta]]<ref name="IUGAbout">{{cite web |title=About IUG |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> }} | izdaci = | budžet = | rukovodilac = Rektor univerziteta | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = As'ad Yusuf As'ad<ref name="IUGPresident">{{cite web |title=University President’s Message |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/welcome-from-the-president/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 307 (2022)<ref name="IUGStats">{{cite web |title=لمحة تاريخية |trans-title=Historijski pregled |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/aboutiug/%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a%d8%a9/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> | admin_osoblje = | studenti = 17.874 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dodipl = 16.212 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dipl = | doktorat = | ostali = 1.662 postdiplomskih studenata (2022)<ref name="IUGStats" /> | lokacija = | grad = [[Gaza (grad)|Gaza]] | savezna_država = | provincija = [[Pojas Gaze]] | država = [[Palestina]] | koor = {{Coord|31|30|48|N|34|26|26|E|display=inline,title}} | kampus = Urbani; više lokacija | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.iugaza.edu.ps/en/ iugaza.edu.ps] | logo = | pushin_map = Palestine | fusnote = }} [[Datoteka:IUG campus top view.jpg|mini|desno|300px|Kampus Islamskog univerziteta u Gazi (2021)]] '''Islamski univerzitet u Gazi''' ({{ar|الجامعة الإسلامية بغزة}}, ''al-Jāmiʿah al-Islāmiyyah bi-Ghazza'') je visokoškolska ustanova sa sjedištem u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]], u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]], [[Palestina|Palestina]]. Osnovan je 1978. i jedna je od najstarijih visokoškolskih ustanova na tom području. Univerzitet djeluje pod nadzorom palestinskog [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|Ministarstva visokog obrazovanja]], a član je više međunarodnih i regionalnih univerzitetskih udruženja.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED">{{cite web |title=International Handbook of Universities – IAU-000745 |publisher=World Higher Education Database |url=https://whed.net/institutions/IAU-000745 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet izvodi [[dodiplomski studij|dodiplomske]] i [[postdiplomski studij|postdiplomske]] studijske programe iz oblasti humanističkih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]], [[pravo|prava]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]] i zdravstvenih nauka. Pored nastavne djelatnosti, razvija naučno-istraživački rad i međunarodnu akademsku saradnju. Na univerzitetu je 2012. osnovana UNESCO-va katedra za [[Astronomija|astronomiju]], [[Astrofizika|astrofiziku]] i svemirske nauke.<ref name="THE">{{cite web |title=Islamic University of Gaza |publisher=Times Higher Education |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/islamic-university-gaza |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO sponsors a chair in sciences at the Islamic University of Gaza |publisher=United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL) / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |date=12. 7. 2012 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196291/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja univerzitet je proširio akademsku i istraživačku djelatnost, ali je njegov rad više puta bio pogođen oružanim sukobima u Pojasu Gaze. [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata koji je počeo u oktobru 2023.]] pretrpio je velika oštećenja i razaranja, što je utjecalo na njegovu infrastrukturu, nastavu i istraživački rad.<ref name="AP2025">{{cite web |last=Alshrafi |first=Jehad |title=AP photos: A bombed-out Gaza university becomes a shelter for displaced Palestinians |publisher=Associated Press |date=9. 4. 2025 |url=https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj === [[Datoteka:Founding document of the IUG, displayed at the IUG museum (2023).jpg|mini|desno|300px|Osnivački dokument Islamskog univerziteta u Gazi, izložen u univerzitetskom muzeju (2023)]] Islamski univerzitet u Gazi osnovan je 1978, a nastao je iz Palestinskog vjerskog instituta (Al-Azhar) u Gazi. Odluku o njegovoj transformaciji u visokoškolsku ustanovu donijela je 12. aprila 1977. komisija tog instituta.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED" /> Osnivanje univerziteta odvijalo se u kontekstu razvoja [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]] na palestinskim teritorijama. Prije njegovog osnivanja u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]] nije bilo univerziteta, pa su studenti iz [[Gaza (grad)|Gaze]] visoko obrazovanje uglavnom stjecali u [[Egipat|Egiptu]], [[Jordan]]u i drugim arapskim zemljama. Nakon [[Šestodnevni rat|rata 1967.]] i [[izrael]]ske okupacije Pojasa Gaze, uvođenja ograničenja kretanja, ekonomskih poteškoća i restrikcija pri upisu na inostrane univerzitete znatno je otežan pristup palestinskim studentima visokom obrazovanju.<ref name="Baramki_1996">{{cite web |last=Baramki |first=Gabi |title=Palestinian University Education under Occupation |publisher=Palestine-Israel Journal |volume=3 |issue=1 |year=1996 |url=https://pij.org/articles/569/palestinian-university-education-under-occupation |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U takvim okolnostima, formiranje lokalnih visokoškolskih ustanova postalo je osnovni segment jačanja obrazovne infrastrukture i društvenog razvoja.<ref name="Barakat_Heleta_Cochrane_2025">{{cite journal |last1=Barakat |first1=Sultan |last2=Heleta |first2=Savo |last3=Cochrane |first3=Logan |title=Analysis of two decades of aid flows to higher education in Palestine: implications for rebuilding destroyed higher education in Gaza |journal=Higher Education |year=2025 |doi=10.1007/s10734-025-01414-2 |url=https://doi.org/10.1007/s10734-025-01414-2 |doi-access=free |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Zelkovitz_2015">{{cite book |last=Zelkovitz |first=Ido |title=Students and Resistance in Palestine: Books, Guns and Politics |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9780367870386 |url=https://www.routledge.com/Students-and-Resistance-in-Palestine-Books-Guns-and-Politics/Zelkovitz/p/book/9780367870386 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni plan predviđao je osnivanje Fakulteta šerijata i prava, Fakulteta islamskih nauka, te odsjeka za [[arapski jezik]]. Kada je univerzitet zvanično počeo s radom 1978, nastava se odvijala na Fakultetu šerijata i na Odsjeku za arapski jezik, koji je kasnije poslužio kao osnova za uspostavljanje Fakulteta umjetnosti i humanističkih nauka. Tokom prve akademske godine univerzitet je imao ukupno 25 studenata i pet nastavnika.<ref name="IUGHistorija">{{cite web |title=Historical View |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/historical-view/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Akademska ponuda postepeno se širila tokom narednih decenija. U akademskoj 1979/1980. otvoreni su Fakultet islamskih nauka i Fakultet obrazovanja, dok su naredne godine osnovani Fakultet ekonomije i upravljanja te Fakultet prirodnih nauka. Iako je odluka o osnivanju Fakulteta za sestrinstvo donesena u akademskoj 1985/1986, njegovo otvaranje je odgođeno uslijed zabrana izraelskih okupacijskih vlasti, pa je s radom počeo tek 1992/1993, kada je osnovan i Fakultet inženjerstva. Daljnje širenje nastavljeno je osnivanjem Fakulteta za informacijske tehnologije u akademskoj 2004/2005. i Fakulteta medicine 2006.<ref name="IUGHistorija" /> Rast broja upisanih studenata pratio je sukcesivno proširenje studijskih programa. Od početnih 25 studenata u akademskoj 1978/1979, broj upisanih porastao je na 358 u akademskoj 1988/1989, zatim na 8.615 u 1998/1999, te na 20.396 studenata u akademskoj 2008/2009. U akademskoj 2022/2023. na univerzitetu je studiralo ukupno 17.874 studenta, od čega 16.212 na [[dodiplomski studij|dodiplomskim]], a 1.662 na [[postdiplomski studij|postdiplomskim studijima]].<ref name="IUGHistorija" /> === Sukobi i ratna razaranja === Tokom [[Palestinski unutrašnji sukobi|unutrašnjih palestinskih sukoba]] u februaru 2007, univerzitetski kampus bio je poprište oružanih okršaja između pripadnika Predsjedničke garde i Hamasovih Izvršnih snaga. Zabilježen je ulazak ovih oružanih grupa u prostorije Islamskog univerziteta i značajna oštećenja na objektima, uključujući glavnu biblioteku, što je privremeno narušilo funkcionisanje univerzitetske infrastrukture.<ref name="OCHA2007">{{cite web |title=OCHA Weekly Report: 31 January – 6 February 2007 |publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=6. 2. 2007 |url=https://unispal.un.org/pdfs/WBN192.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Rat u Gazi (2008–2009)|izraelske vojne operacije u Pojasu Gaze]] od 27. decembra 2008. do 18. januara 2009, univerzitet je ponovo pretrpio velika razaranja. U zračnom napadu 28. decembra 2008. uništeni su objekti u kojima su se nalazile 74 [[Laboratorija|laboratorije]] Fakulteta prirodnih nauka i Fakulteta inženjerstva. U istom periodu uništen je Centar za arhitektonsko naslijeđe, dok je zgrada [[Biblioteka|biblioteke]] pretrpjela konstrukcijska oštećenja uslijed urušavanja susjednog objekta. U napadima na kampus nije bilo ljudskih žrtava.<ref name="FactFinding">{{cite web |title=Report of the Independent Fact-Finding Committee on Gaza: No Safe Place |publisher=League of Arab States |date=30. 4. 2009 |url=https://diue.unimc.it/e-library/databases/ICJD/iv-independent-fact-finding-commission-commission-of-inquiry/090501ReportGaza.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Izraelske vlasti navele su da su laboratorijski kapaciteti korišteni u vojne svrhe, što je uprava univerziteta odbacila, dok nezavisne istrage na terenu nisu mogle dati potvrdu takvih navoda.<ref name="FactFinding" /> Materijalna šteta nastala na objektima, opremi i namještaju procijenjena je na 16,8 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega se četiri miliona odnosilo na građevinsku infrastrukturu, a 12,8 miliona na opremu. Proces obnove opterećivala je ograničena dostupnost građevinskog materijala uslijed [[Blokada Pojasa Gaze|blokade Pojasa Gaze]].<ref name="UNDP2010">{{cite web |title=Gaza: Early Recovery and Reconstruction Needs Assessment – One Year After Report |publisher=United Nations Development Programme |year=2010 |url=https://unispal.un.org/pdfs/GazaRecovery0510.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U nastavku oružanih sukoba 2. augusta 2014. pogođena je glavna upravna zgrada [[univerzitet]]a. U napadu su uništeni uredi rukovodstva, službe za akademska pitanja, osiguranje kvaliteta i [[e-učenje|elektronskog učenja]], te prostorije centra za podršku studentima s [[oštećenje vida|oštećenjem vida]]. Oštećeni su i susjedni objekti, uključujući glavnu konferencijsku salu i prateću računarsku opremu,<ref name="IUG2014">{{cite web |title=Attacking the Administration Building, at IUG during the Latest Israeli War |publisher=Islamic University of Gaza |date=3. 8. 2014 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p16426/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> što je potvrđeno i analizom [[Satelitski snimak|satelitskih snimaka]].<ref name="UNOSAT2014">{{cite report |title=Impact of the 2014 Conflict in the Gaza Strip: UNOSAT Satellite Derived Geospatial Analysis |publisher=United Nations Institute for Training and Research |year=2014 |url=https://unosat.org/static/unosat_filesystem/853/UNOSAT_Gaza_Report_Web_Final_2014.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Novi val razaranja uslijedio je tokom [[Rat u Gazi (2023)|rata započetog u oktobru 2023]]. U zračnim napadima 10. oktobra uništeni su objekti Fakulteta informacionih tehnologija, Centra za kontinuirano obrazovanje i Fakulteta prirodnih nauka.<ref name="SAR2023">{{cite web |title=2023-10-10 Islamic University of Gaza |publisher=Scholars at Risk |url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-10-10-islamic-university-of-gaza/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OMalley_Sawahel_2023">{{cite news |last1=O’Malley |first1=Brendan |last2=Sawahel |first2=Wagdy |title=Israel bombs Gaza university, alleging use by military |publisher=University World News |date=12. 10. 2023 |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20231012162739531 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Do kraja 2024. godine na tri univerzitetska kampusa potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, oko 500 učionica, preko 200 naučnih i 75 računarskih laboratorija. U požaru u glavnoj biblioteci uništeno je više od 240.000 bibliotečkih jedinica, stručnih časopisa i akademskih radova.<ref name="IUG2024">{{cite web |title=Islamic University of Gaza Launches Campaign: "Together.. For Higher Education Resilience" |publisher=Islamic University of Gaza |date=18. 12. 2024 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p31571/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rata univerzitet je nastojao nastaviti obrazovni rad putem [[obrazovanje na daljinu|nastave na daljinu]] i drugih prilagođenih oblika izvođenja studijskih programa. [[Rektor]] univerziteta [[Sufian Tayeh]], profesor [[Fizika|fizike]] i [[Primijenjena matematika|primijenjene matematike]], poginuo je zajedno s članovima porodice u izraelskom zračnom napadu u području [[Džabalija|Džabalije]] 2. decembra 2023.<ref>{{cite news |title=Head of Islamic University in Gaza killed in Israeli airstrike |work=Anadolu Agency |date=3. 12. 2023 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/head-of-islamic-university-in-gaza-killed-in-israeli-airstrike/3071578 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Nakon prekida redovne nastave u univerzitetskim prostorijama, krajem novembra 2025. počeo je postepeni povratak studenata na nastavu uživo. Nastava je obnovljena u dijelu preostalih i djelimično saniranih prostorija, dok su drugi dijelovi kampusa i dalje bili oštećeni ili korišteni kao skloništa za [[interno raseljene osobe|raseljene stanovnike]]. Zbog razmjera oštećenja i raseljenosti studenata univerzitet je nastavio kombinovati [[obrazovanje na daljinu|nastavu na daljinu]] s nastavom u raspoloživim prostorima. Do jula 2026. uspostavio je pet obrazovnih ogranaka i nastavnih lokacija u različitim dijelovima Pojasa Gaze kako bi studentima omogućio nastavak studija bliže mjestima na kojima su boravili. Nedostatak laboratorijske opreme, nastavnih prostora i građevinskog materijala i dalje je ograničavao obnovu redovne akademske djelatnosti.<ref name="Majed_Shamala_2025">{{cite news |last1=Majed |first1=Mohamed |last2=Abu Shamala |first2=Rania |title=Gaza university resumes in-person classes after 2 years of Israeli genocide, destruction |publisher=Anadolu Agency |date=30. 11. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-university-resumes-in-person-classes-after-2-years-of-israeli-genocide-destruction/3757841 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026">{{cite news |last=Abu Zayed |first=Lina Ghassan |title=Students and staff work to bring Islamic University of Gaza back to life |publisher=Al Jazeera |date=27. 7. 2026 |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/7/27/students-staff-work-to-bring-the-islamic-university-of-gaza-back-to-life |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska struktura i studijski programi == Prije izbijanja rata u oktobru 2023, Islamski univerzitet u Gazi sastojao se od 11 [[fakultet]]a s ukupno oko 20.000 studenata. Nastava se izvodila na 161 akademskom programu na dodiplomskom i postdiplomskom nivou, uključujući specijalizirane stručne programe, magistarske i doktorske studije.<ref name="Rabaia_2024">{{cite web |last1=Rabaia |first1=Ibrahim |last2=Habash |first2=Lourdes |title=Destruction of higher education (educide) in the Gaza Strip: Assessment and support mechanisms |publisher=Institut français du Proche-Orient |date=2024 |url=https://geographie.ens.psl.eu/IMG/pdf/rabaia_habash_destruction_of_higher_education_educide_in_the_gaza_strip_assessment_and_support_mechanisms_1_2_.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Strukturu ustanove činili su sljedeći fakulteti:<ref name="IUG_Faculties">{{cite web |title=الكليات |trans-title=Fakulteti |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/facalties/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> * Fakultet islamskih nauka (Usul al-Din) * Fakultet šerijata i prava * Fakultet umjetnosti * Fakultet obrazovanja * Fakultet ekonomije i administrativnih nauka * Fakultet sestrinstva * Fakultet informacionih tehnologija * Fakultet prirodnih nauka * Fakultet inženjerstva * Fakultet medicine * Fakultet zdravstvenih nauka Studijski programi obuhvatali su [[Društvene nauke|društvene]] i humanističke nauke, [[islamske studije]], [[pravo]], obrazovne nauke, [[Ekonomija|ekonomiju]] i [[menadžment]], [[prirodne nauke]], [[inženjerstvo]], [[informacijske tehnologije]] i medicinske nauke. U okviru Fakulteta umjetnosti izučavali su se [[Arapski jezik|arapski]] i [[engleski jezik]], [[historija]], [[geografija]], [[arheologija]], [[novinarstvo]] i mediji te [[socijalni rad]]. Fakultet obrazovanja obuhvatao je smjerove iz [[psihologija|psihologije]], psihološkog savjetovanja, razredne nastave i predmetnih nastavnih disciplina. Obrazovni smjerovi u oblasti prirodnih i tehničkih nauka uključivali su [[matematika|matematiku]], [[hemija|hemiju]], [[biologija|biologiju]], [[fizika|fiziku]], [[biotehnologija|biotehnologiju]], nauke o Zemlji i okolišu, [[Građevinarstvo|građevinsko]], [[Arhitektura|arhitektonsko]], [[Elektrotehnika|elektrotehničko]], [[Mašinstvo|mašinsko]], industrijsko i [[računarsko inženjerstvo]], te razvoj [[softver]]a. Zdravstveni studijski programi nudili su obrazovanje iz oblasti [[medicina|medicine]], [[sestrinstvo|sestrinstva]], babičarstva, medicinsko-laboratorijskih nauka, [[fizioterapija|fizioterapije]] i [[optometrija|optometrije]].<ref name="IUGAbout" /> Postdiplomski studiji obuhvatali su master programe iz inženjerstva, informacijskih tehnologija, prirodnih nauka, ekonomije i poslovnog upravljanja, obrazovanja, psihologije, historije, geografije, novinarstva, islamskih nauka, prava i sestrinstva, dok su doktorske studije bile organizovane u oblasti hadiskih nauka. U ponudi su bili i opći i postdiplomski programi te specijalizirane stručno usavršavanje iz oblasti [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Savjetodavna psihologija|psihološkog savjetovanja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]], [[prevođenje|prevođenja]] i upravljanja.<ref name="IUGAbout" /> Primarni jezik izvođenja nastave bio je standardni [[arapski jezik]], dok se [[engleski jezik]] koristio u stručnim i prirodno-naučnim oblastima. Akademski sistem zasnivao se na bodovima, odnosno kreditnim satima. Akademska godina bila je podijeljena na dva semestra u trajanju od po 16 sedmica, uz mogućnost pohađanja ljetnog semestra. Za stjecanje [[dodiplomski studij|dodiplomske diplome]] u većini oblasti bilo je potrebno ostvariti približno 140 kreditnih sati, dok su studiji inženjerstva zahtijevali 175, a studij medicine 260 kreditnih sati.<ref name="IUGAbout" /> Prema zvaničnim podacima ustanove iz 2026, akademski okvir obuhvata 80 dodiplomskih smjerova i 20 master disciplina, uz doktorske studije u oblastima menadžmenta, ekonomije, inženjerstva, umjetnosti i informacijskih tehnologija. Praktično izvođenje ovih programa značajno prilagođeno i ograničeno uslovima rada tokom i nakon ratnih razaranja.<ref>{{cite web |title=Islamic University of Gaza – Academic Programs |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Organizacija i upravljanje == [[Datoteka:IUG administration building.jpg|mini|desno|300px|Glavna upravna zgrada Islamskog univerziteta u Gazi]] Islamski univerzitet u Gazi samostalna je visokoškolska ustanova koja djeluje pod nadzorom [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|palestinskog Ministarstva visokog obrazovanja]]. Upravljačko-akademsku strukturu ustanove čine Upravni odbor, Univerzitetsko vijeće, Akademsko vijeće, te fakultetska vijeća i vijeća odsjeka, koji učestvuju u donošenju odluka, strateškom planiranju i vođenju nastavnih i naučnih aktivnosti.<ref name="IUG_Structure">{{cite web |title=Organizational Structure |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/organizational-structure/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Na čelu univerziteta nalazi se [[rektor]]. Dužnost rektora u 2026. obavlja profesor Asa’d Yusuf Asa’d.<ref name="IUGPresident" /><ref name="CoHE_Gaza_Science_Cafes_2026">{{cite web |title=Gaza’s Academic Struggle Brought to Türkiye Through Science Cafés |publisher=Council of Higher Education (CoHE) of Türkiye |date=28. 9. 2026 |url=https://uluslararasi.yok.gov.tr/en/news-detail/353 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Nastavna i naučno-istraživačka djelatnost == Naučnoistraživački rad na Islamskom univerzitetu u Gazi organizovan je posredstvom Dekanata za naučno-istraživački rad i postdiplomske studije, koji u saradnji s fakultetima i istraživačkim centrima koordiniše istraživačke projekte i pruža podršku nastavnom osoblju i studentima postdiplomskih studija. U okviru ustanove djeluje više istraživačkih timova iz oblasti inženjerstva, prirodnih nauka, ekonomije, humanističkih i obrazovnih nauka te informacijskih tehnologija.<ref name="IUG_Deanship_Research_Graduate_Studies">{{cite web |title=عمادة البحث العلمي والدراسات العليا |trans-title=Dekanat za naučno-istraživački rad i postdiplomske studije |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://research.iugaza.edu.ps/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> Istraživačke aktivnosti obuhvataju upravljanje okolišnim resursima, razvoj betona visokih performansi, istraživanje [[Rak (medicina)|raka]], studije siromaštva i nezaposlenosti, procjenu znanja iz [[matematika|matematike]] i prirodnih nauka te sigurnost informacija. U okviru primijenjenih istraživanja razvijene su specijalizirane jedinice i centri, među kojima su Centar za usmenu historiju, Jedinica za okolišna i ruralna istraživanja, Centar za istraživanje i razvoj poslovanja, Laboratorija za ispitivanje materijala i tla te poslovni inkubator za informacijske i komunikacijske tehnologije.<ref name="IUGAbout" /><ref name="IUG_Research_Teams">{{cite web |title=الفرق البحثية |trans-title=Istraživački timovi |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://research.iugaza.edu.ps/الفرق-البحثية/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> Univerzitet izdaje seriju naučnih časopisa s [[recenzija|recenzijskim postupkom]] koji pokrivaju područja islamskih studija, šerijatskog i pravnog istraživanja, humanističkih nauka, obrazovanja, psihologije, ekonomije, prirodnih nauka i inženjerstva. Među vodećim publikacijama su ''IUG Journal of Natural Studies'' i ''Journal of Engineering Research and Technology'', koji objavljuju radove na arapskom i engleskom jeziku.<ref name="IUG_Journals">{{cite web |title=IUG Journals |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://journals.iugaza.edu.ps/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Pohranjivanje i javni pristup naučnim radovima, magistarskim i doktorskim tezama te konferencijskim publikacijama osigurani su putem institucionalnog digitalnog repozitorija i bibliotečkih resursa.<ref name="OpenDOAR_IUG_2022">{{cite web |title=Institutional Repository of the Islamic University of Gaza |trans-title=Institucionalni repozitorij Islamskog univerziteta u Gazi |publisher=OpenDOAR |url=https://opendoar.ac.uk/repository/4294 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U periodu od 2017. do 2022. univerzitet je provodio programe podsticanja međunarodnog objavljivanja, pri čemu je u naučnoj bazi [[Scopus]] evidentirano više od 500 naučnih radova povezanih s istraživačima ove ustanove.<ref name="IUG_International_Publication_Indexes_2026">{{cite web |title=IUG advances in International Publication Indexes and Meets Requirements of New International Classifications |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p20328/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Uprkos ratnim razaranjima, istraživački rad nastavljen je kroz oblike međunarodne akademske saradnje. Za akademsku 2025/2026, četiri univerzitetske istraživačke laboratorije uključene su u međunarodni program ''Twin Labs'' u saradnji s mrežom ''Palestinian Students and Scholars at Risk''. Istraživačke jedinice obuhvataju oblasti upravljanja vodama, hidraulike i okoliša, [[obnovljivi izvori energije|obnovljivih izvora energije]], [[mehatronika|mehatronike]] i inženjerstva, te primjene [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] u računovodstvu, povezujući domaće istraživače i postdiplomske studente s partnerima u [[Kanada|Kanadi]] i drugim zemljama.<ref name="IUG_Canadian_2025_2026">{{cite web |title=Four IUG Research Labs Win Canadian PSSAR Twin Labs Grants for 2025–2026 |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p34035/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> === Kampus i infrastruktura === [[Datoteka:The science and library buildings.jpg|mini|desno|300px|Pogled sa zapada na kampus Islamskog univerziteta u Gazi: zgrada Prirodno-matematičkog fakulteta (u sredini), zgrada Taiba (desno) i centralna biblioteka (lijevo)]] [[Datoteka:Northern entrance of the IUG main campus.jpg|mini|desno|300px|Sjeverni ulaz u glavni kampus Islamskog univerziteta u Gazi: Konferencijska dvorana (desno) i Zgrada za cjeloživotno obrazovanje (lijevo)]] [[Datoteka:IUG Faculty of Medicine building.jpg|mini|desno|300px|Zgrada Medicinskog fakulteta Islamskog univerziteta u Gazi]] Prije ratnih razaranja, Islamski univerzitet u Gazi djelovao je na tri lokacije: glavnom kampusu u Gazi, kampusu Medicinskog fakulteta i južnom kampusu u [[Han Junisu]]u. Glavni kampus, osnovan 1978, prostirao se na približno 81.600 m² i obuhvatao je glavnu upravnu zgradu, centralnu konferencijsku dvoranu, centralnu biblioteku, nastavne objekte, prostore za studentske aktivnosti te objekte Službe za društvenu djelatnost i cjeloživotno obrazovanje. Južni kampus u Han Junisu, otvoren 2003, zauzimao je oko 30.000 m² s nastavno-naučnim i informatičkim laboratorijama, dok je kompleks Medicinskog fakulteta obuhvatao zgradu fakulteta i prateću univerzitetsku bolnicu.<ref name="IUGCarbon2022">{{cite web |last1=Environmental and Rural Research Center |title=Carbon Footprint at Islamic University of Gaza |publisher=Islamic University of Gaza |date=2022 |url=https://eftaa.iugaza.edu.ps/wp-content/uploads/sites/9/2023/07/CO2-footprint-report-2022.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Infrastruktura ustanove uključivala je i sisteme [[Obnovljiva energija|obnovljive energije]]. Instalirani [[solarni panel|solarni sistemi]] na upravnoj zgradi, centralnoj biblioteci i nastavnim objektima proizvodili su u prosjeku 2.900,62 kWh [[Električna energija|električne energije]] dnevno, što je podmirivalo približno 43% ukupne dnevne potrošnje električne energije na univerzitetu.<ref name="IUGCarbon2022" /> [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata započetog u oktobru 2023]], univerzitetska [[infrastruktura]] pretrpjela je velika razaranja. Do kraja 2024. na tri lokacije potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, dok su stotine učionica i laboratorija teško oštećene. Centralna biblioteka izgubila je fond od preko 240.000 bibliotečkih jedinica, časopisa, referentnih publikacija i akademskih radova.<ref name="IUG2024" /> U glavnom kampusu u Gazi od 11 glavnih zgrada sedam je bilo potpuno uništeno, a preostale četiri teško oštećene. Tokom novembra 2025. dvije zgrade djelomično su osposobljene za ograničeni povratak nastave uživo za studente medicine i inženjerstva.<ref name="Mohanna_2025">{{cite web |last1=Mohanna |first1=Nagham |title=Spirit of learning returns to Gaza as universities slowly reopen: Gaza city's Islamic University resumes in-person teaching for medics and engineers |publisher=The National |date=13. 11. 2025 |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/11/13/spirit-of-learning-returns-to-gaza-as-universities-slowly-reopen/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref>> Uslijed velikih oštećenja infrastrukture i činjenice da su pojedine preostale prostorije služile kao privremeni smještaj za [[interno raseljene osobe|raseljeno stanovništvo]], univerzitet je do jula 2026. uspostavio pet dislociranih nastavnih jedinica širom [[Pojas Gaze|Pojasa Gaze]]. Nastavni proces organizovan je primjenom modela [[kombinovana nastava|kombinovane nastave]], koji je obuhvatao [[online obrazovanje]], digitalne simulacije, snimljene praktične eksperimente te stručnu obuku u bolnicama, zdravstvenim centrima i drugim lokalnim ustanovama.<ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026" /> Nastava uživo postepeno je obnavljana tokom 2026. Početkom prvog semestra akademske 2026/2027. u septembru 2026, dio predavanja ponovo je organizovan u učionicama glavnog sjedišta u Gazi, u skladu sa smjernicama palestinskog Ministarstva obrazovanja i visokog obrazovanja.<ref>{{cite web |title=بدء الفصل الأول من العام الدراسي 2026-2027 في الجامعة الإسلامية |trans-title=Početak prvog semestra akademske 2026/2027. godine na Islamskom univerzitetu |publisher=Islamic University of Gaza |date=26. 9. 2026 |url=https://www.iugaza.edu.ps/p34603/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine]] * [[Obrazovanje u Palestini]] * [[Program za mentalno zdravlje zajednice u Gazi]] * [[Rat u Gazi (2023)]] * [[Spisak islamskih obrazovnih ustanova]] * [[Spisak univerziteta u Palestini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Islamic University of Gaza}} * [http://www.iugaza.edu.ps Službeni sajt] {{ar simbol}} * [https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f Šatorski kamp Islamskog univerziteta u Gazi – Izvještaj i fotografije] – Associated Press {{en simbol}} * [https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/11/13/spirit-of-learning-returns-to-gaza-as-universities-slowly-reopen/ "Duh učenja vraća se u Gazu dok se univerziteti polako ponovo otvaraju"], izvještaj lista The National (13. novembar 2025) {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070622220633/http://www.iugaza.edu.ps/ara/library/magazine1.asp Publikacije Islamskog univerziteta u Gazi] {{ar simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070602011457/http://www.iugaza.edu.ps/ara/calls/conf.asp Konferencije Islamskog univerziteta] {{ar simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Islamski univerzitet u Gazi| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1978.]] [[Kategorija:Osnovano u Palestini 1978.]] [[Kategorija:Islamski univerziteti]] [[Kategorija:Visoke medicinske škole u Palestini]] [[Kategorija:Rimal]] [[Kategorija:Univerziteti u Pojasu Gaze]] mwddwheo7e0cl2zqfj84wfdegojnv45 3939120 3939119 2026-11-05T21:11:44Z Bosancica by MK 173186 3939120 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | naziv = Islamski univerzitet u Gazi | slika = IUG logo.jpg | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 1978. | vrsta = Nezavisna visokoškolska ustanova | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = {{Plainlist| * [[Udruženje arapskih univerziteta]] * Federacija univerziteta islamskog svijeta * Udruženje mediteranskih univerziteta * [[Međunarodno udruženje univerziteta]]<ref name="IUGAbout">{{cite web |title=About IUG |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> }} | izdaci = | budžet = | rukovodilac = Rektor univerziteta | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = As'ad Yusuf As'ad<ref name="IUGPresident">{{cite web |title=University President’s Message |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/welcome-from-the-president/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 307 (2022)<ref name="IUGStats">{{cite web |title=لمحة تاريخية |trans-title=Historijski pregled |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/aboutiug/%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a%d8%a9/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> | admin_osoblje = | studenti = 17.874 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dodipl = 16.212 (2022)<ref name="IUGStats" /> | dipl = | doktorat = | ostali = 1.662 postdiplomskih studenata (2022)<ref name="IUGStats" /> | lokacija = | grad = [[Gaza (grad)|Gaza]] | savezna_država = | provincija = [[Pojas Gaze]] | država = [[Palestina]] | koor = {{Coord|31|30|48|N|34|26|26|E|display=inline,title}} | kampus = Urbani; više lokacija | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = | web-sajt = [https://www.iugaza.edu.ps/en/ iugaza.edu.ps] | logo = | pushin_map = Palestine | fusnote = }} [[Datoteka:IUG campus top view.jpg|mini|desno|300px|Kampus Islamskog univerziteta u Gazi (2021)]] '''Islamski univerzitet u Gazi''' ({{ar|الجامعة الإسلامية بغزة}}, ''al-Jāmiʿah al-Islāmiyyah bi-Ghazza'') je visokoškolska ustanova sa sjedištem u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]], u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]], [[Palestina|Palestina]]. Osnovan je 1978. i jedna je od najstarijih visokoškolskih ustanova na tom području. Univerzitet djeluje pod nadzorom palestinskog [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|Ministarstva obrazovanja i visokog obrazovanja]], a član je više međunarodnih i regionalnih univerzitetskih udruženja.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED">{{cite web |title=International Handbook of Universities – IAU-000745 |publisher=World Higher Education Database |url=https://whed.net/institutions/IAU-000745 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet izvodi [[dodiplomski studij|dodiplomske]] i [[postdiplomski studij|postdiplomske]] studijske programe iz oblasti humanističkih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]], [[pravo|prava]], [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], [[Inženjerstvo|inženjerstva]] i zdravstvenih nauka. Pored nastavne djelatnosti, razvija naučno-istraživački rad i međunarodnu akademsku saradnju. Na univerzitetu je 2012. osnovana UNESCO-va katedra za [[Astronomija|astronomiju]], [[Astrofizika|astrofiziku]] i svemirske nauke.<ref name="THE">{{cite web |title=Islamic University of Gaza |publisher=Times Higher Education |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/islamic-university-gaza |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO sponsors a chair in sciences at the Islamic University of Gaza |publisher=United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL) / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |date=12. 7. 2012 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196291/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja univerzitet je proširio akademsku i istraživačku djelatnost, ali je njegov rad više puta bio pogođen oružanim sukobima u Pojasu Gaze. [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata koji je počeo u oktobru 2023.]] pretrpio je velika oštećenja i razaranja, što je utjecalo na njegovu infrastrukturu, nastavu i istraživački rad.<ref name="AP2025">{{cite web |last=Alshrafi |first=Jehad |title=AP photos: A bombed-out Gaza university becomes a shelter for displaced Palestinians |publisher=Associated Press |date=9. 4. 2025 |url=https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == === Osnivanje i razvoj === [[Datoteka:Founding document of the IUG, displayed at the IUG museum (2023).jpg|mini|desno|300px|Osnivački dokument Islamskog univerziteta u Gazi, izložen u univerzitetskom muzeju (2023)]] Islamski univerzitet u Gazi osnovan je 1978, a nastao je iz Palestinskog vjerskog instituta (Al-Azhar) u Gazi. Odluku o njegovoj transformaciji u visokoškolsku ustanovu donijela je 12. aprila 1977. komisija tog instituta.<ref name="IUGAbout" /><ref name="WHED" /> Osnivanje univerziteta odvijalo se u kontekstu razvoja [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]] na palestinskim teritorijama. Prije njegovog osnivanja u [[Pojas Gaze|Pojasu Gaze]] nije bilo univerziteta, pa su studenti iz [[Gaza (grad)|Gaze]] visoko obrazovanje uglavnom stjecali u [[Egipat|Egiptu]], [[Jordan]]u i drugim arapskim zemljama. Nakon [[Šestodnevni rat|rata 1967.]] i [[izrael]]ske okupacije Pojasa Gaze, uvođenja ograničenja kretanja, ekonomskih poteškoća i restrikcija pri upisu na inostrane univerzitete znatno je otežan pristup palestinskim studentima visokom obrazovanju.<ref name="Baramki_1996">{{cite web |last=Baramki |first=Gabi |title=Palestinian University Education under Occupation |publisher=Palestine-Israel Journal |volume=3 |issue=1 |year=1996 |url=https://pij.org/articles/569/palestinian-university-education-under-occupation |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U takvim okolnostima, formiranje lokalnih visokoškolskih ustanova postalo je osnovni segment jačanja obrazovne infrastrukture i društvenog razvoja.<ref name="Barakat_Heleta_Cochrane_2025">{{cite journal |last1=Barakat |first1=Sultan |last2=Heleta |first2=Savo |last3=Cochrane |first3=Logan |title=Analysis of two decades of aid flows to higher education in Palestine: implications for rebuilding destroyed higher education in Gaza |journal=Higher Education |year=2025 |doi=10.1007/s10734-025-01414-2 |url=https://doi.org/10.1007/s10734-025-01414-2 |doi-access=free |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Zelkovitz_2015">{{cite book |last=Zelkovitz |first=Ido |title=Students and Resistance in Palestine: Books, Guns and Politics |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9780367870386 |url=https://www.routledge.com/Students-and-Resistance-in-Palestine-Books-Guns-and-Politics/Zelkovitz/p/book/9780367870386 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitni plan predviđao je osnivanje Fakulteta šerijata i prava, Fakulteta islamskih nauka, te odsjeka za [[arapski jezik]]. Kada je univerzitet zvanično počeo s radom 1978, nastava se odvijala na Fakultetu šerijata i na Odsjeku za arapski jezik, koji je kasnije poslužio kao osnova za uspostavljanje Fakulteta umjetnosti i humanističkih nauka. Tokom prve akademske godine univerzitet je imao ukupno 25 studenata i pet nastavnika.<ref name="IUGHistorija">{{cite web |title=Historical View |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/historical-view/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Akademska ponuda postepeno se širila tokom narednih decenija. U akademskoj 1979/1980. otvoreni su Fakultet islamskih nauka i Fakultet obrazovanja, dok su naredne godine osnovani Fakultet ekonomije i upravljanja te Fakultet prirodnih nauka. Iako je odluka o osnivanju Fakulteta za sestrinstvo donesena u akademskoj 1985/1986, njegovo otvaranje je odgođeno uslijed zabrana izraelskih okupacijskih vlasti, pa je s radom počeo tek 1992/1993, kada je osnovan i Fakultet inženjerstva. Daljnje širenje nastavljeno je osnivanjem Fakulteta za informacijske tehnologije u akademskoj 2004/2005. i Fakulteta medicine 2006.<ref name="IUGHistorija" /> Rast broja upisanih studenata pratio je sukcesivno proširenje studijskih programa. Od početnih 25 studenata u akademskoj 1978/1979, broj upisanih porastao je na 358 u akademskoj 1988/1989, zatim na 8.615 u 1998/1999, te na 20.396 studenata u akademskoj 2008/2009. U akademskoj 2022/2023. na univerzitetu je studiralo ukupno 17.874 studenta, od čega 16.212 na [[dodiplomski studij|dodiplomskim]], a 1.662 na [[postdiplomski studij|postdiplomskim studijima]].<ref name="IUGHistorija" /> === Sukobi i ratna razaranja === Tokom [[Palestinski unutrašnji sukobi|unutrašnjih palestinskih sukoba]] u februaru 2007, univerzitetski kampus bio je poprište oružanih okršaja između pripadnika Predsjedničke garde i Hamasovih Izvršnih snaga. Zabilježen je ulazak ovih oružanih grupa u prostorije Islamskog univerziteta i značajna oštećenja na objektima, uključujući glavnu biblioteku, što je privremeno narušilo funkcionisanje univerzitetske infrastrukture.<ref name="OCHA2007">{{cite web |title=OCHA Weekly Report: 31 January – 6 February 2007 |publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=6. 2. 2007 |url=https://unispal.un.org/pdfs/WBN192.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Rat u Gazi (2008–2009)|izraelske vojne operacije u Pojasu Gaze]] od 27. decembra 2008. do 18. januara 2009, univerzitet je ponovo pretrpio velika razaranja. U zračnom napadu 28. decembra 2008. uništeni su objekti u kojima su se nalazile 74 [[Laboratorija|laboratorije]] Fakulteta prirodnih nauka i Fakulteta inženjerstva. U istom periodu uništen je Centar za arhitektonsko naslijeđe, dok je zgrada [[Biblioteka|biblioteke]] pretrpjela konstrukcijska oštećenja uslijed urušavanja susjednog objekta. U napadima na kampus nije bilo ljudskih žrtava.<ref name="FactFinding">{{cite web |title=Report of the Independent Fact-Finding Committee on Gaza: No Safe Place |publisher=League of Arab States |date=30. 4. 2009 |url=https://diue.unimc.it/e-library/databases/ICJD/iv-independent-fact-finding-commission-commission-of-inquiry/090501ReportGaza.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Izraelske vlasti navele su da su laboratorijski kapaciteti korišteni u vojne svrhe, što je uprava univerziteta odbacila, dok nezavisne istrage na terenu nisu mogle dati potvrdu takvih navoda.<ref name="FactFinding" /> Materijalna šteta nastala na objektima, opremi i namještaju procijenjena je na 16,8 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega se četiri miliona odnosilo na građevinsku infrastrukturu, a 12,8 miliona na opremu. Proces obnove opterećivala je ograničena dostupnost građevinskog materijala uslijed [[Blokada Pojasa Gaze|blokade Pojasa Gaze]].<ref name="UNDP2010">{{cite web |title=Gaza: Early Recovery and Reconstruction Needs Assessment – One Year After Report |publisher=United Nations Development Programme |year=2010 |url=https://unispal.un.org/pdfs/GazaRecovery0510.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> U nastavku oružanih sukoba 2. augusta 2014. pogođena je glavna upravna zgrada [[univerzitet]]a. U napadu su uništeni uredi rukovodstva, službe za akademska pitanja, osiguranje kvaliteta i [[e-učenje|elektronskog učenja]], te prostorije centra za podršku studentima s [[oštećenje vida|oštećenjem vida]]. Oštećeni su i susjedni objekti, uključujući glavnu konferencijsku salu i prateću računarsku opremu,<ref name="IUG2014">{{cite web |title=Attacking the Administration Building, at IUG during the Latest Israeli War |publisher=Islamic University of Gaza |date=3. 8. 2014 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p16426/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> što je potvrđeno i analizom [[Satelitski snimak|satelitskih snimaka]].<ref name="UNOSAT2014">{{cite report |title=Impact of the 2014 Conflict in the Gaza Strip: UNOSAT Satellite Derived Geospatial Analysis |publisher=United Nations Institute for Training and Research |year=2014 |url=https://unosat.org/static/unosat_filesystem/853/UNOSAT_Gaza_Report_Web_Final_2014.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Novi val razaranja uslijedio je tokom [[Rat u Gazi (2023)|rata započetog u oktobru 2023]]. U zračnim napadima 10. oktobra uništeni su objekti Fakulteta informacionih tehnologija, Centra za kontinuirano obrazovanje i Fakulteta prirodnih nauka.<ref name="SAR2023">{{cite web |title=2023-10-10 Islamic University of Gaza |publisher=Scholars at Risk |url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-10-10-islamic-university-of-gaza/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OMalley_Sawahel_2023">{{cite news |last1=O’Malley |first1=Brendan |last2=Sawahel |first2=Wagdy |title=Israel bombs Gaza university, alleging use by military |publisher=University World News |date=12. 10. 2023 |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20231012162739531 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Do kraja 2024. godine na tri univerzitetska kampusa potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, oko 500 učionica, preko 200 naučnih i 75 računarskih laboratorija. U požaru u glavnoj biblioteci uništeno je više od 240.000 bibliotečkih jedinica, stručnih časopisa i akademskih radova.<ref name="IUG2024">{{cite web |title=Islamic University of Gaza Launches Campaign: "Together.. For Higher Education Resilience" |publisher=Islamic University of Gaza |date=18. 12. 2024 |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p31571/ |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rata univerzitet je nastojao nastaviti obrazovni rad putem [[obrazovanje na daljinu|nastave na daljinu]] i drugih prilagođenih oblika izvođenja studijskih programa. [[Rektor]] univerziteta [[Sufian Tayeh]], profesor [[Fizika|fizike]] i [[Primijenjena matematika|primijenjene matematike]], poginuo je zajedno s članovima porodice u izraelskom zračnom napadu u području [[Džabalija|Džabalije]] 2. decembra 2023.<ref>{{cite news |title=Head of Islamic University in Gaza killed in Israeli airstrike |work=Anadolu Agency |date=3. 12. 2023 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/head-of-islamic-university-in-gaza-killed-in-israeli-airstrike/3071578 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Nakon prekida redovne nastave u univerzitetskim prostorijama, krajem novembra 2025. počeo je postepeni povratak studenata na nastavu uživo. Nastava je obnovljena u dijelu preostalih i djelimično saniranih prostorija, dok su drugi dijelovi kampusa i dalje bili oštećeni ili korišteni kao skloništa za [[interno raseljene osobe|raseljene stanovnike]]. Zbog razmjera oštećenja i raseljenosti studenata univerzitet je nastavio kombinovati [[obrazovanje na daljinu|nastavu na daljinu]] s nastavom u raspoloživim prostorima. Do jula 2026. uspostavio je pet obrazovnih ogranaka i nastavnih lokacija u različitim dijelovima Pojasa Gaze kako bi studentima omogućio nastavak studija bliže mjestima na kojima su boravili. Nedostatak laboratorijske opreme, nastavnih prostora i građevinskog materijala i dalje je ograničavao obnovu redovne akademske djelatnosti.<ref name="Majed_Shamala_2025">{{cite news |last1=Majed |first1=Mohamed |last2=Abu Shamala |first2=Rania |title=Gaza university resumes in-person classes after 2 years of Israeli genocide, destruction |publisher=Anadolu Agency |date=30. 11. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/gaza-university-resumes-in-person-classes-after-2-years-of-israeli-genocide-destruction/3757841 |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026">{{cite news |last=Abu Zayed |first=Lina Ghassan |title=Students and staff work to bring Islamic University of Gaza back to life |publisher=Al Jazeera |date=27. 7. 2026 |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/7/27/students-staff-work-to-bring-the-islamic-university-of-gaza-back-to-life |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska struktura i studijski programi == Prije izbijanja rata u oktobru 2023, Islamski univerzitet u Gazi sastojao se od 11 [[fakultet]]a s ukupno oko 20.000 studenata. Nastava se izvodila na 161 akademskom programu na dodiplomskom i postdiplomskom nivou, uključujući specijalizirane stručne programe, magistarske i doktorske studije.<ref name="Rabaia_2024">{{cite web |last1=Rabaia |first1=Ibrahim |last2=Habash |first2=Lourdes |title=Destruction of higher education (educide) in the Gaza Strip: Assessment and support mechanisms |publisher=Institut français du Proche-Orient |date=2024 |url=https://geographie.ens.psl.eu/IMG/pdf/rabaia_habash_destruction_of_higher_education_educide_in_the_gaza_strip_assessment_and_support_mechanisms_1_2_.pdf |access-date=4. 11. 2026 |language=en}}</ref> Strukturu ustanove činili su sljedeći fakulteti:<ref name="IUG_Faculties">{{cite web |title=الكليات |trans-title=Fakulteti |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/facalties/ |access-date=4. 11. 2026 |language=ar}}</ref> * Fakultet islamskih nauka (Usul al-Din) * Fakultet šerijata i prava * Fakultet umjetnosti * Fakultet obrazovanja * Fakultet ekonomije i administrativnih nauka * Fakultet sestrinstva * Fakultet informacionih tehnologija * Fakultet prirodnih nauka * Fakultet inženjerstva * Fakultet medicine * Fakultet zdravstvenih nauka Studijski programi obuhvatali su [[Društvene nauke|društvene]] i humanističke nauke, [[islamske studije]], [[pravo]], obrazovne nauke, [[Ekonomija|ekonomiju]] i [[menadžment]], [[prirodne nauke]], [[inženjerstvo]], [[informacijske tehnologije]] i medicinske nauke. U okviru Fakulteta umjetnosti izučavali su se [[Arapski jezik|arapski]] i [[engleski jezik]], [[historija]], [[geografija]], [[arheologija]], [[novinarstvo]] i mediji te [[socijalni rad]]. Fakultet obrazovanja obuhvatao je smjerove iz [[psihologija|psihologije]], psihološkog savjetovanja, razredne nastave i predmetnih nastavnih disciplina. Obrazovni smjerovi u oblasti prirodnih i tehničkih nauka uključivali su [[matematika|matematiku]], [[hemija|hemiju]], [[biologija|biologiju]], [[fizika|fiziku]], [[biotehnologija|biotehnologiju]], nauke o Zemlji i okolišu, [[Građevinarstvo|građevinsko]], [[Arhitektura|arhitektonsko]], [[Elektrotehnika|elektrotehničko]], [[Mašinstvo|mašinsko]], industrijsko i [[računarsko inženjerstvo]], te razvoj [[softver]]a. Zdravstveni studijski programi nudili su obrazovanje iz oblasti [[medicina|medicine]], [[sestrinstvo|sestrinstva]], babičarstva, medicinsko-laboratorijskih nauka, [[fizioterapija|fizioterapije]] i [[optometrija|optometrije]].<ref name="IUGAbout" /> Postdiplomski studiji obuhvatali su master programe iz inženjerstva, informacijskih tehnologija, prirodnih nauka, ekonomije i poslovnog upravljanja, obrazovanja, psihologije, historije, geografije, novinarstva, islamskih nauka, prava i sestrinstva, dok su doktorske studije bile organizovane u oblasti hadiskih nauka. U ponudi su bili i opći i postdiplomski programi te specijalizirane stručno usavršavanje iz oblasti [[Obrazovanje|obrazovanja]], [[Savjetodavna psihologija|psihološkog savjetovanja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]], [[prevođenje|prevođenja]] i upravljanja.<ref name="IUGAbout" /> Primarni jezik izvođenja nastave bio je standardni [[arapski jezik]], dok se [[engleski jezik]] koristio u stručnim i prirodno-naučnim oblastima. Akademski sistem zasnivao se na bodovima, odnosno kreditnim satima. Akademska godina bila je podijeljena na dva semestra u trajanju od po 16 sedmica, uz mogućnost pohađanja ljetnog semestra. Za stjecanje [[dodiplomski studij|dodiplomske diplome]] u većini oblasti bilo je potrebno ostvariti približno 140 kreditnih sati, dok su studiji inženjerstva zahtijevali 175, a studij medicine 260 kreditnih sati.<ref name="IUGAbout" /> Prema zvaničnim podacima ustanove iz 2026, akademski okvir obuhvata 80 dodiplomskih smjerova i 20 master disciplina, uz doktorske studije u oblastima menadžmenta, ekonomije, inženjerstva, umjetnosti i informacijskih tehnologija. Praktično izvođenje ovih programa značajno prilagođeno i ograničeno uslovima rada tokom i nakon ratnih razaranja.<ref>{{cite web |title=Islamic University of Gaza – Academic Programs |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Organizacija i upravljanje == [[Datoteka:IUG administration building.jpg|mini|desno|300px|Glavna upravna zgrada Islamskog univerziteta u Gazi]] Islamski univerzitet u Gazi samostalna je visokoškolska ustanova koja djeluje pod nadzorom [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine|palestinskog Ministarstva visokog obrazovanja]]. Upravljačko-akademsku strukturu ustanove čine Upravni odbor, Univerzitetsko vijeće, Akademsko vijeće, te fakultetska vijeća i vijeća odsjeka, koji učestvuju u donošenju odluka, strateškom planiranju i vođenju nastavnih i naučnih aktivnosti.<ref name="IUG_Structure">{{cite web |title=Organizational Structure |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/about-iug/organizational-structure/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Na čelu univerziteta nalazi se [[rektor]]. Dužnost rektora u 2026. obavlja profesor Asa’d Yusuf Asa’d.<ref name="IUGPresident" /><ref name="CoHE_Gaza_Science_Cafes_2026">{{cite web |title=Gaza’s Academic Struggle Brought to Türkiye Through Science Cafés |publisher=Council of Higher Education (CoHE) of Türkiye |date=28. 9. 2026 |url=https://uluslararasi.yok.gov.tr/en/news-detail/353 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Nastavna i naučno-istraživačka djelatnost == Naučnoistraživački rad na Islamskom univerzitetu u Gazi organizovan je posredstvom Dekanata za naučno-istraživački rad i postdiplomske studije, koji u saradnji s fakultetima i istraživačkim centrima koordiniše istraživačke projekte i pruža podršku nastavnom osoblju i studentima postdiplomskih studija. U okviru ustanove djeluje više istraživačkih timova iz oblasti inženjerstva, prirodnih nauka, ekonomije, humanističkih i obrazovnih nauka te informacijskih tehnologija.<ref name="IUG_Deanship_Research_Graduate_Studies">{{cite web |title=عمادة البحث العلمي والدراسات العليا |trans-title=Dekanat za naučno-istraživački rad i postdiplomske studije |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://research.iugaza.edu.ps/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> Istraživačke aktivnosti obuhvataju upravljanje okolišnim resursima, razvoj betona visokih performansi, istraživanje [[Rak (medicina)|raka]], studije siromaštva i nezaposlenosti, procjenu znanja iz [[matematika|matematike]] i prirodnih nauka te sigurnost informacija. U okviru primijenjenih istraživanja razvijene su specijalizirane jedinice i centri, među kojima su Centar za usmenu historiju, Jedinica za okolišna i ruralna istraživanja, Centar za istraživanje i razvoj poslovanja, Laboratorija za ispitivanje materijala i tla te poslovni inkubator za informacijske i komunikacijske tehnologije.<ref name="IUGAbout" /><ref name="IUG_Research_Teams">{{cite web |title=الفرق البحثية |trans-title=Istraživački timovi |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://research.iugaza.edu.ps/الفرق-البحثية/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> Univerzitet izdaje seriju naučnih časopisa s [[recenzija|recenzijskim postupkom]] koji pokrivaju područja islamskih studija, šerijatskog i pravnog istraživanja, humanističkih nauka, obrazovanja, psihologije, ekonomije, prirodnih nauka i inženjerstva. Među vodećim publikacijama su ''IUG Journal of Natural Studies'' i ''Journal of Engineering Research and Technology'', koji objavljuju radove na arapskom i engleskom jeziku.<ref name="IUG_Journals">{{cite web |title=IUG Journals |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://journals.iugaza.edu.ps/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Pohranjivanje i javni pristup naučnim radovima, magistarskim i doktorskim tezama te konferencijskim publikacijama osigurani su putem institucionalnog digitalnog repozitorija i bibliotečkih resursa.<ref name="OpenDOAR_IUG_2022">{{cite web |title=Institutional Repository of the Islamic University of Gaza |trans-title=Institucionalni repozitorij Islamskog univerziteta u Gazi |publisher=OpenDOAR |url=https://opendoar.ac.uk/repository/4294 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U periodu od 2017. do 2022. univerzitet je provodio programe podsticanja međunarodnog objavljivanja, pri čemu je u naučnoj bazi [[Scopus]] evidentirano više od 500 naučnih radova povezanih s istraživačima ove ustanove.<ref name="IUG_International_Publication_Indexes_2026">{{cite web |title=IUG advances in International Publication Indexes and Meets Requirements of New International Classifications |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p20328/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Uprkos ratnim razaranjima, istraživački rad nastavljen je kroz oblike međunarodne akademske saradnje. Za akademsku 2025/2026, četiri univerzitetske istraživačke laboratorije uključene su u međunarodni program ''Twin Labs'' u saradnji s mrežom ''Palestinian Students and Scholars at Risk''. Istraživačke jedinice obuhvataju oblasti upravljanja vodama, hidraulike i okoliša, [[obnovljivi izvori energije|obnovljivih izvora energije]], [[mehatronika|mehatronike]] i inženjerstva, te primjene [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] u računovodstvu, povezujući domaće istraživače i postdiplomske studente s partnerima u [[Kanada|Kanadi]] i drugim zemljama.<ref name="IUG_Canadian_2025_2026">{{cite web |title=Four IUG Research Labs Win Canadian PSSAR Twin Labs Grants for 2025–2026 |publisher=Islamic University of Gaza |url=https://www.iugaza.edu.ps/en/p34035/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> === Kampus i infrastruktura === [[Datoteka:The science and library buildings.jpg|mini|desno|300px|Pogled sa zapada na kampus Islamskog univerziteta u Gazi: zgrada Prirodno-matematičkog fakulteta (u sredini), zgrada Taiba (desno) i centralna biblioteka (lijevo)]] [[Datoteka:Northern entrance of the IUG main campus.jpg|mini|desno|300px|Sjeverni ulaz u glavni kampus Islamskog univerziteta u Gazi: Konferencijska dvorana (desno) i Zgrada za cjeloživotno obrazovanje (lijevo)]] [[Datoteka:IUG Faculty of Medicine building.jpg|mini|desno|300px|Zgrada Medicinskog fakulteta Islamskog univerziteta u Gazi]] Prije ratnih razaranja, Islamski univerzitet u Gazi djelovao je na tri lokacije: glavnom kampusu u Gazi, kampusu Medicinskog fakulteta i južnom kampusu u [[Han Junisu]]u. Glavni kampus, osnovan 1978, prostirao se na približno 81.600 m² i obuhvatao je glavnu upravnu zgradu, centralnu konferencijsku dvoranu, centralnu biblioteku, nastavne objekte, prostore za studentske aktivnosti te objekte Službe za društvenu djelatnost i cjeloživotno obrazovanje. Južni kampus u Han Junisu, otvoren 2003, zauzimao je oko 30.000 m² s nastavno-naučnim i informatičkim laboratorijama, dok je kompleks Medicinskog fakulteta obuhvatao zgradu fakulteta i prateću univerzitetsku bolnicu.<ref name="IUGCarbon2022">{{cite web |last1=Environmental and Rural Research Center |title=Carbon Footprint at Islamic University of Gaza |publisher=Islamic University of Gaza |date=2022 |url=https://eftaa.iugaza.edu.ps/wp-content/uploads/sites/9/2023/07/CO2-footprint-report-2022.pdf |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Infrastruktura ustanove uključivala je i sisteme [[Obnovljiva energija|obnovljive energije]]. Instalirani [[solarni panel|solarni sistemi]] na upravnoj zgradi, centralnoj biblioteci i nastavnim objektima proizvodili su u prosjeku 2.900,62 kWh [[Električna energija|električne energije]] dnevno, što je podmirivalo približno 43% ukupne dnevne potrošnje električne energije na univerzitetu.<ref name="IUGCarbon2022" /> [[Rat u Gazi (2023)|Tokom rata započetog u oktobru 2023]], univerzitetska [[infrastruktura]] pretrpjela je velika razaranja. Do kraja 2024. na tri lokacije potpuno je uništeno 19 obrazovnih zgrada, dok su stotine učionica i laboratorija teško oštećene. Centralna biblioteka izgubila je fond od preko 240.000 bibliotečkih jedinica, časopisa, referentnih publikacija i akademskih radova.<ref name="IUG2024" /> U glavnom kampusu u Gazi od 11 glavnih zgrada sedam je bilo potpuno uništeno, a preostale četiri teško oštećene. Tokom novembra 2025. dvije zgrade djelomično su osposobljene za ograničeni povratak nastave uživo za studente medicine i inženjerstva.<ref name="Mohanna_2025">{{cite web |last1=Mohanna |first1=Nagham |title=Spirit of learning returns to Gaza as universities slowly reopen: Gaza city's Islamic University resumes in-person teaching for medics and engineers |publisher=The National |date=13. 11. 2025 |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/11/13/spirit-of-learning-returns-to-gaza-as-universities-slowly-reopen/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref>> Uslijed velikih oštećenja infrastrukture i činjenice da su pojedine preostale prostorije služile kao privremeni smještaj za [[interno raseljene osobe|raseljeno stanovništvo]], univerzitet je do jula 2026. uspostavio pet dislociranih nastavnih jedinica širom [[Pojas Gaze|Pojasa Gaze]]. Nastavni proces organizovan je primjenom modela [[kombinovana nastava|kombinovane nastave]], koji je obuhvatao [[online obrazovanje]], digitalne simulacije, snimljene praktične eksperimente te stručnu obuku u bolnicama, zdravstvenim centrima i drugim lokalnim ustanovama.<ref name="Abu_Zayed_AlJazeera_2026" /> Nastava uživo postepeno je obnavljana tokom 2026. Početkom prvog semestra akademske 2026/2027. u septembru 2026, dio predavanja ponovo je organizovan u učionicama glavnog sjedišta u Gazi, u skladu sa smjernicama palestinskog Ministarstva obrazovanja i visokog obrazovanja.<ref>{{cite web |title=بدء الفصل الأول من العام الدراسي 2026-2027 في الجامعة الإسلامية |trans-title=Početak prvog semestra akademske 2026/2027. godine na Islamskom univerzitetu |publisher=Islamic University of Gaza |date=26. 9. 2026 |url=https://www.iugaza.edu.ps/p34603/ |access-date=5. 11. 2026 |language=ar}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ministarstvo obrazovanja i visokog obrazovanja Palestine]] * [[Obrazovanje u Palestini]] * [[Program za mentalno zdravlje zajednice u Gazi]] * [[Rat u Gazi (2023)]] * [[Spisak islamskih obrazovnih ustanova]] * [[Spisak univerziteta u Palestini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Islamic University of Gaza}} * [http://www.iugaza.edu.ps Službeni sajt] {{ar simbol}} * [https://apnews.com/article/islamic-university-gaza-tent-camp-photos-4c0c7f376bb989625991aa62a5d0fe6f Šatorski kamp Islamskog univerziteta u Gazi – Izvještaj i fotografije] – Associated Press {{en simbol}} * [https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/11/13/spirit-of-learning-returns-to-gaza-as-universities-slowly-reopen/ "Duh učenja vraća se u Gazu dok se univerziteti polako ponovo otvaraju"], izvještaj lista The National (13. novembar 2025) {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070622220633/http://www.iugaza.edu.ps/ara/library/magazine1.asp Publikacije Islamskog univerziteta u Gazi] {{ar simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070602011457/http://www.iugaza.edu.ps/ara/calls/conf.asp Konferencije Islamskog univerziteta] {{ar simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Islamski univerzitet u Gazi| ]] [[Kategorija:Univerziteti osnovani 1978.]] [[Kategorija:Osnovano u Palestini 1978.]] [[Kategorija:Islamski univerziteti]] [[Kategorija:Visoke medicinske škole u Palestini]] [[Kategorija:Rimal]] [[Kategorija:Univerziteti u Pojasu Gaze]] 78524zyujje8m8ye3k1u0nq4hy1g5ns 0 539227 3939146 3939035 2026-11-06T08:31:46Z AnToni 2325 /* Svjetska prvenstva */ 3939146 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Vladislav Kirejev | slika = Kireyev_V._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_3002.jpg | opis_slike = | puno ime = Vladislav Aleksandrovič Kirejev | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|2000|09|24}} | mjesto rođenja = [[Temirtau]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''60.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2024/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''72.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''44.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2024/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''44.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = <!-- [[IBU kup 2014/2015.|2014/15.]] --> | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023.]]) | medalje_EP = | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 1 | 1 | 0 }} |ažurirano = 5. 11. 2026. }} '''Vladislav Kirejev''', ({{jez-kk|Владисла́в Александрович Кире́ев}}) rođen 24. septembra 2000. u [[Temirtau]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 5. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409200001|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|25]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 10 km|77]] | | | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|51]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (muškarci)|42]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Vladislav Kirejev je nastupio dva puta na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat bilo 25-o mjesto na ZOI 2022. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s 3:41.8&nbsp;min i bez promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 10 km|85]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|22]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|69]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – pojedinačna štafeta (mješovito)|17]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km|69]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|45]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (muškarci)|52]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|74]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 10 km|64]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Kirejev je nastupio pet puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 45-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štaf]]<nowiki/>osvojiona SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2020}} | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 10 km|41]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – potjera (muškarci)|38]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|12]] |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | | | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviEPB|2023}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km|37]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km|46]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (muškarci)|51]] | |} Kirejev je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020.|EP 2020]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2019-2020-hommes-epm100425.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2019/2020| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =5. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021.]]<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =5. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|EP 2023]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2022-2023-hommes-epm123817.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2022/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =5. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Kirejeva u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|sezoni 2022/23.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu zlatnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]]; a srebrnu u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Kirejev, Vladislav}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 2000.]] [[Kategorija:Biografije, Temirtau]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] ry7qbxdrkfvz10buqizwo3xufw0aml8 3939159 3939146 2026-11-06T09:17:25Z AnToni 2325 /* Svjetska prvenstva */ 3939159 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Vladislav Kirejev | slika = Kireyev_V._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_3002.jpg | opis_slike = | puno ime = Vladislav Aleksandrovič Kirejev | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|2000|09|24}} | mjesto rođenja = [[Temirtau]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''60.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2024/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''72.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''44.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2024/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''44.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = <!-- [[IBU kup 2014/2015.|2014/15.]] --> | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023.]]) | medalje_EP = | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 1 | 1 | 0 }} |ažurirano = 5. 11. 2026. }} '''Vladislav Kirejev''', ({{jez-kk|Владисла́в Александрович Кире́ев}}) rođen 24. septembra 2000. u [[Temirtau]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 5. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409200001|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|25]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 10 km|77]] | | | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|51]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (muškarci)|42]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Vladislav Kirejev je nastupio dva puta na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat bilo 25-o mjesto na ZOI 2022. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s 3:41.8&nbsp;min i bez promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 10 km|85]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|22]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|69]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – pojedinačna štafeta (mješovito)|17]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km|69]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 20 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|45]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (muškarci)|52]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|74]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 10 km|64]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Kirejev je nastupio pet puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 45-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štafeti]] na SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2020}} | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 10 km|41]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – potjera (muškarci)|38]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|12]] |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | | | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviEPB|2023}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km|37]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km|46]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (muškarci)|51]] | |} Kirejev je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020.|EP 2020]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2019-2020-hommes-epm100425.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2019/2020| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =5. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021.]]<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =5. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|EP 2023]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2022-2023-hommes-epm123817.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2022/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =5. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Kirejeva u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|sezoni 2022/23.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu zlatnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]]; a srebrnu u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Kirejev, Vladislav}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 2000.]] [[Kategorija:Biografije, Temirtau]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] kt3umt4ovgbqm1fuivuqh23jgvs3sso 0 539245 3939075 3939007 2026-11-05T15:10:43Z Panasko 146730 3939075 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Name = [[ATP]]-neovisna [[DNK]]-topoisonezameraza (tip I) | EC_number = 5.6.2.1 | CAS_number = 80449-01-0 | GO_code = | image =Protein_TOP1_PDB_1a31.png | width = | caption =Topoizomeraza-1 |name=}} {{Infokutija protein | Name = [[ATP]]-ovisna DNK-topoisomeraza (tip II) | EC_number = 5.6.2.2 | CAS_number = | GO_code = | image =2rgr.png | width = | caption =Topoizomeraza-2 }} '''DNK-topoizomeraze''' (ili '''topoizomeraze''') su [[enzim|enzimi]] koji kataliziraju promjene u topološkom stanju [[DNK]], pretvarajući opuštene oblike u superzavojite i obrnuto, povezane (katenirane) oblike u nepovezane, te zapetljane oblike DNK u nezapetljane.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McKie SJ, Neuman KC, Maxwell A | title = DNA topoisomerases: Advances in understanding of cellular roles and multi-protein complexes via structure-function analysis | journal = BioEssays | volume = 43 | issue = 4 | date = April 2021 | pmid = 33480441 | doi = 10.1002/bies.202000286 | s2cid = 231679533 | pmc = 7614492 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sutormin DA, Galivondzhyan AK, Polkhovskiy AV, Kamalyan SO, Severinov KV, Dubiley SA | title = Diversity and Functions of Type II Topoisomerases | journal = Acta Naturae | volume = 13 | issue = 1 | pages = 59–75 | date = 2021-03-15 | pmid = 33959387 | pmc = 8084294 | doi = 10.32607/actanaturae.11058 }}</ref> Topološki problemi u DNK nastaju uslijed isprepletene prirode njene strukture dvostruke spirale, što, naprimjer, može dovesti do prekomjernog uvijanja DNK dupleksa tokom [[replikacija DNK|replikacije]] i [[transkripcija (genetika)|transkripcije]] DNK. Ako bi ostala nepromijenjena, ova torzija bi s vremenom onemogućila DNK ili [[RNK-polimeraza]]ma, koje učestvuju u ovim procesima, da nastave kretanje duž DNK spirale. Drugi topološki izazov proizlazi iz povezivanja ili zaplitanja DNK tokom replikacije. Ako se ne razriješe, veze između repliciranih molekula DNK onemogućit će [[ćelijska dioba|diobu ćelije]]. DNK-topoizomeraze sprečavaju i ispravljaju ovakve topološke probleme. One to čine tako što se vežu za DNK i sijeku šećerno-fosfatni lanac jednog (topoizomeraze tipa I) ili oba (topoizomeraze tipa II) lanca DNK. Ovaj privremeni prekid omogućava rasplitanje ili odvijanje DNK, a po završetku ovih procesa, šećerno-fosfatni lanac se ponovo spaja. Budući da se ukupni hemijski sastav i povezanost DNK ne mijenjaju, DNK supstrat i proizvod su hemijski [[izomer]]i koji se razlikuju samo po svojoj topologiji. == Otkriće == Prvu DN-topoizomerazu otkrio je [[James C. Wang]] u bakterijama 1971. godine, a prvobitno je nazvana ω (omega) protein;<ref>{{cite journal | vauthors = Wang JC | title = Interaction between DNA and an Escherichia coli protein omega | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 55 | issue = 3 | pages = 523–533 | date = February 1971 | pmid = 4927945 | doi = 10.1016/0022-2836(71)90334-2 }}</ref> sada se naziva topoizomeraza I (topo I) bakterije ''[[Escherichia coli]]'' (''E. coli'') i predstavlja primjer enzima iz porodice tipa IA. Kasnije su James Champoux i Renato Dulbecco otkrili sličnu aktivnost u [[eukariot]]skim ćelijama ([[jetra]] pacova);<ref>{{cite journal | vauthors = Champoux JJ, Dulbecco R | title = An activity from mammalian cells that untwists superhelical DNA--a possible swivel for DNA replication (polyoma-ethidium bromide-mouse-embryo cells-dye binding assay) | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 69 | issue = 1 | pages = 143–146 | date = January 1972 | pmid = 4333036 | doi = 10.1073/pnas.69.1.143 | pmc = 427563 | doi-access = free }}</ref> odgovarajući enzim, eukariotska topo I, ima poseban mehanizam i predstavlja tip IB porodice. Prva otkrivena topoizomeraza tipa II bila je [[DNK-giraza]] iz bakterija, koju su 1976. otkrili Martin Gellert i saradnici,<ref>{{cite journal | vauthors = Gellert M, Mizuuchi K, O'Dea MH, Nash HA | title = DNA gyrase: an enzyme that introduces superhelical turns into DNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 73 | issue = 11 | pages = 3872–3876 | date = November 1976 | pmid = 186775 | doi = 10.1073/pnas.73.11.3872 | pmc = 431247 | bibcode = 1976PNAS...73.3872G | doi-access = free }}</ref> a također su ga okarakterizirali Nicholas Cozzarelli i saradnici.<ref>{{cite journal | vauthors = Sugino A, Peebles CL, Kreuzer KN, Cozzarelli NR | title = Mechanism of action of nalidixic acid: purification of Escherichia coli nalA gene product and its relationship to DNA gyrase and a novel nicking-closing enzyme | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 11 | pages = 4767–4771 | date = November 1977 | pmid = 200930 | doi = 10.1073/pnas.74.11.4767 | pmc = 432036 | bibcode = 1977PNAS...74.4767S | doi-access = free }}</ref> DNK-giraza katalizuje uvođenje negativnih supernamotaja u DNK i jedini je enzim tipa II koji to čini, dok svi ostali katalizuju relaksaciju DNK. Enzimi tipa II mehanistički se razlikuju od enzima tipa I po tome što zavise od ATP-a i privremeno raskidaju oba lanca DNK, a ne samo jedan. Topoizomeraze tipa II kasnije su otkrivene i kod bakterijskih virusa i kod eukariota.<ref>{{cite journal | vauthors = Baldi MI, Benedetti P, Mattoccia E, Tocchini-Valentini GP | title = In vitro catenation and decatenation of DNA and a novel eucaryotic ATP-dependent topoisomerase | journal = Cell | volume = 20 | issue = 2 | pages = 461–467 | date = June 1980 | pmid = 6248247 | doi = 10.1016/0092-8674(80)90632-7 | s2cid = 42645648 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Liu LF, Liu CC, Alberts BM | title = T4 DNA topoisomerase: a new ATP-dependent enzyme essential for initiation of T4 bacteriophage DNA replication | journal = Nature | volume = 281 | issue = 5731 | pages = 456–461 | date = October 1979 | pmid = 226889 | doi = 10.1038/281456a0 | bibcode = 1979Natur.281..456L | s2cid = 4343962 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stetler GL, King GJ, Huang WM | title = T4 DNA-delay proteins, required for specific DNA replication, form a complex that has ATP-dependent DNA topoisomerase activity | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 76 | issue = 8 | pages = 3737–3741 | date = August 1979 | pmid = 226976 | doi = 10.1073/pnas.76.8.3737 | pmc = 383908 | bibcode = 1979PNAS...76.3737S | doi-access = free }}</ref> EC-oznake za topoizomeraze su sljedeće: nezavisne od ATP-a (tip I) – EC 5.6.2.1; zavisne od ATP-a (tip II) – EC 5.6.2.2. Izuzetak među topoizomerazama tipa I je reverzna giraza, koja sadrži helikazni domen (EC 3.6.4.12) i uvodi pozitivno supernamotavanje na način zavisan od ATP-a. Stoga je ona jedina topoizomeraza tipa I klasifikovana pod oznakom [[EC 5.6.2.2]] (Tabela 1). == Topologija DNK == Struktura dvostruke spirale DNK podrazumijeva međusobno isprepletanje dva [[polinukleotid]]na lanca, što potencijalno dovodi do topoloških problema. Topologija DNK odnosi se na ukrštanje dva lanca DNK, koje mijenja uvijenost dvostruke spirale i dovodi do nastanka tercijarnih konformacija DNK, kao što su supernamotaji, čvorovi i katenani.<ref name=":0">{{Cite book | vauthors = Bates AD |title=DNA topology |date=2005 |publisher=Oxford University Press |others=Anthony Maxwell |isbn=978-0-19-154658-7 |edition=2nd |location=Oxford |oclc=64239232}}</ref> Potencijalni topološki problemi povezani s dvostrukom spiralnom strukturom DNK prepoznati su ubrzo nakon što su njenu strukturu 1953. godine prvi put razjasnili [[James Watson]], [[Francis Crick]] i [[Rosalind Franklin]]<ref>{{cite journal | vauthors = Watson JD, Crick FH | title = Genetical implications of the structure of deoxyribonucleic acid | journal = [[Nature]] | volume = 171 | issue = 4361 | pages = 964–967 | date = May 1953 | pmid = 13063483 | doi = 10.1038/171964b0 | bibcode = 1953Natur.171..964W | s2cid = 4256010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watson JD, Crick FH | title = Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid | journal = [[Nature]] | volume = 171 | issue = 4356 | pages = 737–738 | date = April 1953 | pmid = 13054692 | doi = 10.1038/171737a0 | bibcode = 1953Natur.171..737W | s2cid = 4253007 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franklin RE, Gosling RG | title = Evidence for 2-chain helix in crystalline structure of sodium deoxyribonucleate | journal = [[Nature]] | volume = 172 | issue = 4369 | pages = 156–157 | date = July 1953 | pmid = 13072614 | doi = 10.1038/172156a0 | bibcode = 1953Natur.172..156F | s2cid = 4169572 }}</ref> i dalje razvijeno radom Maxa Delbrücka i Johna Cairnsa.<ref>{{cite journal | vauthors = Cairns J | title = The bacterial chromosome and its manner of replication as seen by autoradiography | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 6 | pages = 208–213 | date = March 1963 | issue = 3 | pmid = 14017761 | doi = 10.1016/s0022-2836(63)80070-4 | publisher = Elsevier }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Delbrück M | title = On the Replication of Desoxyribonucleic Acid (Dna) | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 40 | issue = 9 | pages = 783–788 | date = September 1954 | pmid = 16589559 | doi = 10.1073/pnas.40.9.783 | pmc = 534166 | bibcode = 1954PNAS...40..783D | doi-access = free }}</ref> Zatvorena kružna dvolančana DNK može se opisati pomoću tri parametra: broja povezivanja (Lk), uvijanja (Tw) i savijanja (Wr) (Slika 1). Pri tome, Lk odnosi se na broj puta koliko su dva lanca međusobno povezana, Tw označava broj heliksnih zavoja u DNK, mjerenih u odnosu na heliksnu osu, dok Wr kvantificira uvijanje putanje DNK heliksa u prostoru i često se izjednačava sa pojmom „superuvijanje” (supercoiling). [[File:Overview of DNA topology.tif|thumb|'''Slika 1.''' Pregled topologije DNK. Broj povezivanja (Lk) opisuje koliko puta se dva pojedinačna lanca DNK međusobno ukrštaju unutar zatvorenog kružnog molekula DNK. Opušteni molekuli DNK imaju inherentni broj povezivanja (Lk⁰) koji odgovara uvijanju dva pojedinačna lanca jedan oko drugog u dvostrukom heliksu – otprilike jednom na svakih 10,5 baznih parova (Tw⁰ ~ 10,5). Superuvijanje odgovara povećanju ili smanjenju broja povezivanja (∆Lk), što je posljedica ćelijskih procesa kao što su transkripcija i replikacija DNK (Slika 2). Promjene u broju povezivanja kompenziraju se promjenama u uvijanju (torziji) (Tw) i savijanju (Wr), što mijenja strukturu i mehaniku DNK. Formiranje čvorova unutar molekula DNK, kao i veze između molekula DNK (katenani), predstavljaju topološke konformacije DNK višeg reda.|253x253px]] Ova tri parametra povezana su sljedećom relacijom: Lk = Tw + Wr. Riječ je o matematičkom identitetu koji je 1959. godine izveo Călugăreanu<ref>{{Cite journal | vauthors = Călugăreanu G |date=1959 |title=L'intégrale de Gauss et l'analyse des nœuds tridimensionnels |journal=Revue de Mathématiques Pure et Appliquées |volume=4 |pages=5–20}}</ref> i naziva se Călugăreanuova, ili Călugăreanu–White–Fullerova, teorema.<ref>{{cite journal | vauthors = Fuller FB | title = The writhing number of a space curve | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 68 | issue = 4 | pages = 815–819 | date = April 1971 | pmid = 5279522 | doi = 10.1073/pnas.68.4.815 | pmc = 389050 | bibcode = 1971PNAS...68..815B | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal | vauthors = White JH |date=1969 |title=Self-Linking and the Gauss Integral in Higher Dimensions |journal=American Journal of Mathematics |volume=91 |issue=3 |pages=693–728 |doi=10.2307/2373348 |jstor=2373348 |issn=0002-9327}}</ref> Lk ne može se promijeniti bez raskidanja jednog ili oba lanca heliksa; Tw i Wr su međusobno zamjenjivi i zavise od uslova u rastvoru. Supernamotavanje (engl. ''supercoiling'') je uobičajeni naziv za DNK kod koje je razlika u broju povezivanja (engl. ''linking difference'') različita od nule; precizniji termin je specifična razlika u broju povezivanja (σ = ΔLk/Lk⁰, pri čemu je Lk⁰ srednji broj povezivanja opuštenog DNK prstena). Za DNK se kaže da je pozitivno supernamotana ako je njen Lk veći od Lk⁰ za opušteno stanje (Lk - Lk⁰ = ΔLk, ΔLk > 0); to znači da su Tw i/ili Wr povećani u odnosu na opušteni molekul. Suprotno tome, DNK je negativno supernamotana ako je Lk molekula manji od Lk⁰ (ΔLk < 0). Posljedice topoloških poremećaja u DNK najbolje se vide tokom replikacije DNK, kada se lanci dupleksa razdvajaju; ovo razdvajanje dovodi do stvaranja pozitivnih supernamotaja (prekomjerno uvijanje DNK) ispred replikacijske viljuške, te do isprepletanja lanaca kćerki (tzv. prekatenana) iza nje<ref name=":0" /><ref>{{cite journal | vauthors = Postow L, Crisona NJ, Peter BJ, Hardy CD, Cozzarelli NR | title = Topological challenges to DNA replication: conformations at the fork | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 15 | pages = 8219–8226 | date = July 2001 | pmid = 11459956 | doi = 10.1073/pnas.111006998 | pmc = 37424 | bibcode = 2001PNAS...98.8219P | doi-access = free }}</ref> (Sl. 2). Ako se pozitivni supernamotaji ne relaksiraju, napredovanje [[replikacija DNK|replikacijske viljuške]] biva otežano, dok nemogućnost razdvajanja lanaca kćeri onemogućava segregaciju [[genom]]a, što je neophodno za diobu ćelije.<ref>{{cite journal | vauthors = Sundin O, Varshavsky A | title = Arrest of segregation leads to accumulation of highly intertwined catenated dimers: dissection of the final stages of SV40 DNA replication | journal = Cell | volume = 25 | issue = 3 | pages = 659–669 | date = September 1981 | pmid = 6269752 | doi = 10.1016/0092-8674(81)90173-2 | s2cid = 24408315 }}</ref> Transkripcija [[RNK-polimerazs|RNK-polimerazom]] također generira pozitivno superspiralno namotavanje ispred i negativno superspiralno namotavanje iza transkripcijskog kompleksa (Sl. 2). Ovaj efekat je poznat kao model dvostruko superspiralnog domena, kako su opisali [[Leroy Liu]] i James Wang u 1987.<ref>{{cite journal | vauthors = Liu LF, Wang JC | title = Supercoiling of the DNA template during transcription | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 84 | issue = 20 | pages = 7024–7027 | date = October 1987 | pmid = 2823250 | doi = 10.1073/pnas.84.20.7024 | pmc = 299221 | bibcode = 1987PNAS...84.7024L | doi-access = free }}</ref> Ove topološke perturbacije moraju se riješiti da bi [[metabolizam]] DNK mogao teći, omogućavajući ćeliji da efikasno replicira, transkribira i particionira genom kako bi se omogućila ćelijska dioba i vitalnost. Čvorovi u DNK mogu se naći u [[bakteriofag]]ima i kao produkti rekombinacijskih reakcija.<ref name=":0"/> Općenito, čvorovi u DNK su štetni i potrebno ih je ukloniti (pomoću topoizomeraza). DNK katenani se formiraju nakon replikacije kružnih molekula i potrebno ih je razriješiti topoizomerazama ili [[rekombinaza]]ma, kako bi se omogućilo pravilno odvajanje molekula kćeri tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Pored štetnih aspekata topologije DNK koji zahtijevaju razrješenje, postoje i korisni aspekti. Naprimjer, replikacija [[plazmid]]a zahtijeva negativno superspiraliziranje ishodišta, što olakšava lokalno topljenje i izlaže jednolančanu DNK potrebnu za pokretanje replikacije. Slično tome, pokretanje replikacije iz glavnog bakterijskog ishodišta ''oriC'' također zahtijeva negativno superspiraliziranje.<ref>{{cite journal | vauthors = Kraemer JA, Sanderlin AG, Laub MT | title = The Stringent Response Inhibits DNA Replication Initiation in E. coli by Modulating Supercoiling of ''oriC'' | journal = mBio | volume = 10 | issue = 4 | date = July 2019 | pmid = 31266875 | doi = 10.1128/mbio.01330-19 | doi-access = free| pmc = 6606810 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = von Freiesleben U, Rasmussen KV | title = The level of supercoiling affects the regulation of DNA replication in Escherichia coli | journal = Research in Microbiology | volume = 143 | issue = 7 | pages = 655–663 | date = September 1992 | pmid = 1488550 | doi = 10.1016/0923-2508(92)90060-2 | doi-access = free }}</ref> Štaviše, zbijanje genoma bakterije ''[[E. coli]]'' djelimično se postiže negativnim supernamotavanjem. [[File:Topological ramifications of DNA replication and transcription.jpg|thumb|286x286px|'''Slika 2'''. Topološke posljedice metabolizma DNK. i) Tokom replikacije DNK, razdvajanje lanaca dovodi do pozitivnog supernamotavanja ispred proteinske mašinerije koja napreduje, te do formiranja prekatanena iza nje. Prekataneni nastaju kada se novosintetizirani dupleksi omotaju jedni oko drugih; ukoliko se ne uklone prije završetka replikacije, nastaju katenirane (isprepletene) molekule DNK. ii) Tokom transkripcije, razdvajanje lanaca dovodi do pozitivnog supernamotavanja ispred proteinske mašinerije koja napreduje, te do formiranja negativnih supernamotaja iza nje.<ref name=":1" />]] == Tipovi == DNK-topoizomeraze su enzimi koji su evoluirali kako bi rješavali topološke probleme u DNK (Tabela 2).<ref name=":0" /> To čine putem privremenog prekidanja jednog ili oba lanca DNK. Na osnovu toga, topoizomeraze se klasificiraju u dva tipa: tip I, koji katalizira reakcije koje uključuju privremene prekide jednog lanca, i tip II, koji katalizira reakcije koje uključuju privremene prekide oba lanca DNK (Sl. 3; Tabela 2). Unutar ovih klasifikacija postoje i podtipovi. [[File:Catalytic mechanisms of Topoisomerases.png|thumb|285x285px|'''Slika 3.''' Pregled tipova topoizomeraza i njihovih katalitičkih mehanizama. Topoizomeraze se kategoriziraju na osnovu toga da li kataliziraju prekide jednog (tip I) ili oba lanca (tip II) DNK. Topoizomeraze tipa I dalje se dijele na tipove IA, IB i IC. Tip IA formira privremenu kovalentnu vezu s 5ʹ-fosfatnom grupom DNK i djeluje putem mehanizma prolaska lanca. Tipovi IB i IC formiraju privremenu kovalentnu vezu s 3ʹ-fosfatnom grupom DNK i djeluju putem mehanizma kontrolirane rotacije. Topoizomeraze tipa II dalje se dijele na tipove IIA i IIB. Obje vrste formiraju privremenu kovalentnu vezu s 5ʹ-fosfatnom grupom DNK na oba lanca dupleksa i djeluju putem mehanizma prolaska lanca.]] === Tip I === Ovi enzimi kataliziraju promjene u topologiji DNK putem privremenih prekida jednog lanca DNK. Reakcije se mogu odvijati na supstratima koji su jednolančana ili dvolančana DNK, a mogu se odvijati putem mehanizma „rotacije” ili „prolaska lanca” (Sl. 3). Raspon reakcija uključuje: relaksaciju supernamotane DNK, razdvajanje isprepletenih jednolančanih prstenova i dekatenaciju (razdvajanje povezanih prstenova), pod uslovom da barem jedan od partnera sadrži jednolančani region. U slučaju enzima iz domene arheja, tzv. reverzne giraze, moguće je i pozitivno supernamotavanje DNK.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Kikuchi A, Asai K | title = Reverse gyrase--a topoisomerase which introduces positive superhelical turns into DNA | journal = [[Nature]] | volume = 309 | issue = 5970 | pages = 677–681 | date = 1984 | pmid = 6328327 | doi = 10.1038/309677a0 | bibcode = 1984Natur.309..677K | s2cid = 4242694 }}</ref> ==== Tip IA ==== Enzimi tipa IA su monomerični i vezuju se za jednolančane segmente DNK. Oni stvaraju prolazni prekid u jednom lancu DNK, formiranjem tirozil-fosfatne veze između ostatka [[tirozin]]a u [[enzim]]u i 5'-fosfatne grupe u DNK. Segment DNK unutar kojeg nastaje prekid naziva se „kapija” ili G-segment, a njegovo cijepanje omogućava prolazak drugog segmenta DNK – „transportnog” ili T-segmenta – kroz taj prekid, u procesu poznatom kao „prolazak lanca” (engl. ''strand-passage'').<ref>{{cite journal | vauthors = Liu LF, Liu CC, Alberts BM | title = Type II DNA topoisomerases: enzymes that can unknot a topologically knotted DNA molecule via a reversible double-strand break | journal = Cell | volume = 19 | issue = 3 | pages = 697–707 | date = March 1980 | pmid = 6244895 | doi = 10.1016/s0092-8674(80)80046-8 | s2cid = 8921868 }}</ref> Nakon toga slijedi ligacija G-segmenta. Da bi došlo do prolaska lanca, topo IA mora pretrpjeti [[konformacijska promjena|konformacijsku promjenu]], kako bi otvorila DNK-vrata i omogućila prijenos T-segmenta. Tokom reakcije relaksacije DNK, ovaj proces mijenja broj povezivanja DNK za ±1 (slika 4). Primjeri topoizomeraza tipa IA uključuju prokariotske topo I i III, eukariotske topo IIIα i IIIβ, te arhejski enzim reverznu girazu. Reverzna giraza, koja se nalazi kod [[termofil]]nih arheja, sastoji se od topoizomeraze tipa IA povezane s helikazom i jedini je poznati enzim koji može uvesti pozitivne supernamotaje u DNK.<ref name=":2"/> Gen koji [[kodon|kodira]] reverznu girazu također se nalazi u nekim grupama termofilnih bakterija, u koje je vjerovatno dospio putem horizontalnog prijenosa gena iz [[Archaea]].<ref>{{cite journal | vauthors = Brochier-Armanet C, Forterre P | title = Widespread distribution of archaeal reverse gyrase in thermophilic bacteria suggests a complex history of vertical inheritance and lateral gene transfers | journal = Archaea | volume = 2 | issue = 2 | pages = 83–93 | date = May 2007 | pmid = 17350929 | doi = 10.1155/2006/582916 | pmc = 2686386 | doi-access = free }}</ref> [[File:Topo IA catalytic cycle Illustration.png|left|thumb|'''Slika 4'''. Mehanizam prolaska lanca kod topoizomeraza tipa IA. <br> (1) Topoizomeraza se vezuje za G-segment DNK, <br> (2) G-segment se cijepa. <br> (3) DNK-vrata topoizomeraze se otvaraju, <br> (4) što omogućava prolazak T-segmenta kroz iscijepani G-lanac. <br> (5) DNK-vrata se zatvaraju, <br> (6) a G-lanac se ponovo spaja (ligira), pri čemu se broj povezivanja (linking number) mijenja za 1. <br> (7) Topoizomeraza zatim može proći kroz još jedan ciklus relaksacije ili se odvojiti od DNK. Topoizomeraza tipa IA (domeni 1–4) prikazana je ružičastom bojom, tirozin na aktivnom mjestu žutom, a DNK sivom bojom.|236x236px]] ==== Tip IB ==== Topoizomeraze tipa IB kataliziraju reakcije koje uključuju prolazne jednolančane prekide u DNK, putem formiranja tirozil-fosfatne veze između [[tirozin]]a u enzimu i 3'-fosfata u DNK. Umjesto korištenja mehanizma prolaska lanca, ovi enzimi djeluju putem „zakretanja” ili „kontrolirane rotacije” presječenog lanca oko intaktnog (neoštećenog) lanca.<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Stewart L, Redinbo MR, Qiu X, Hol WG, Champoux JJ | title = A model for the mechanism of human topoisomerase I | journal = Science | volume = 279 | issue = 5356 | pages = 1534–1541 | date = March 1998 | pmid = 9488652 | doi = 10.1126/science.279.5356.1534 | bibcode = 1998Sci...279.1534S }}</ref> Ovaj mehanizam kontrolirane rotacije prvi put je opisan za Vaccinia topo I <ref name=":3" /><ref>{{cite journal | vauthors = Stivers JT, Harris TK, Mildvan AS | title = Vaccinia DNA topoisomerase I: evidence supporting a free rotation mechanism for DNA supercoil relaxation | journal = Biochemistry | volume = 36 | issue = 17 | pages = 5212–5222 | date = April 1997 | pmid = 9136883 | doi = 10.1021/bi962880t }}</ref> i omogućava rotaciju slobodnog kraja DNK oko neoštećenog lanca, pri čemu se brzina kontroliše „trenjem” unutar šupljine enzima, prije nego što se prekid ponovo spoji (slika 3). To rezultira promjenljivom izmjenom broja povezivanja (''linking number'') pri svakom događaju cijepanja i ponovnog spajanja. Ovaj mehanizam se razlikuje od mehanizma enzima tipa IA, a ove dvije grupe enzima su strukturno i evolucijski nepovezane. Primjeri topoizomeraza tipa IB uključuju eukariotske nuklearne i mitohondrijske topoizomeraze I, kao i virusne topoizomeraze I, mada su one identifikovane u sva tri domena života. ==== Tip IC ==== Topoizomeraze tipa IC imaju mehanizam sličan onom kod enzima tipa IB, ali se od njih strukturno razlikuju. Jedini predstavnik je topoizomeraza V, pronađena kod hipertermofila ''Methanopyrus kandleri''.<ref>{{cite journal | vauthors = Baker NM, Rajan R, Mondragón A | title = Structural studies of type I topoisomerases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 37 | issue = 3 | pages = 693–701 | date = February 2009 | pmid = 19106140 | doi = 10.1093/nar/gkn1009 | pmc = 2647283 }}</ref> === Tip II === Topoizomeraze tipa II kataliziraju promjene u topologiji DNK putem privremenih dvolančanih prekida u DNK. Reakcije se odvijaju na dvolančanim DNK supstratima i teku mehanizmom prolaska jednog lanca (ili segmenta) kroz drugi (slika 5). Ove reakcije uključuju relaksaciju DNK, supernamotavanje DNK, razmrsivanje čvorova i razdvajanje isprepletenih molekula (dekatenaciju). Iako sve topoizomeraze tipa II mogu katalizirati relaksaciju DNK, giraza – arhetipska bakterijska topoizomeraza – također može uvoditi negativne supernamotaje. Za razliku od topoizomeraza tipa I, koje su uglavnom monomerne, topoizomeraze tipa II su homodimeri ili heterotetrameri. Na osnovu evolucijskih, strukturnih i mehanističkih kriterija, dijele se na dva podtipa. Opći mehanizam prolaska segmenta kod topoizomeraza tipa II započinje vezivanjem jednog DNK dupleksa, zvanog "segment-kapija" (G-segment), na tzv. DNK-kapiju. Drugi dupleks, nazvan "transportni segment" (T-segment), biva uhvaćen pomoću stezaljke (klampa) koja funkcionira uz pomoć [[ATP]]-a, te se provlači kroz privremeni prekid u G-segmentu – pri čemu nastaju 5'-fosfotirozinske veze u oba lanca – nakon čega izlazi kroz tzv. C-kapiju, a G-segment se ponovo spaja (ligira) (slika 5). Za ciklus djelovanja enzima neophodni su vezivanje i hidroliza ATP-a. [[File:Type II topoisomerase catalytic cycle.png|thumb|325x325px|'''Slika 5'''. Mehanizam prolaska segmenta kod topoizomeraza tipa II. (1) G-segment se vezuje na DNK-kapiju, a T-segment biva uhvaćen. (2) Vezivanje ATP-a potiče dimerizaciju N-kapije, G-segment se cijepa, a T-segment prolazi kroz nastali prekid. (3) G-segment se ponovo spaja (ligira), a T-segment izlazi kroz C-kapiju. Kod topoizomeraza tipa IIB ne postoji C-kapija, pa se T-segment, nakon prolaska kroz G-segment, jednostavno oslobađa iz enzima. (4) Disocijacija ADP-a i P_i omogućava otvaranje N-vrata; u tom slučaju enzim ili ostaje vezan za G-segment, spreman da prihvati sljedeći T-segment, ili (5) se odvaja od G-segmenta.]] ==== Tip IIA ==== Topoizomeraze tipa IIA kataliziraju privremene prekide oba lanca DNK putem formiranja tirozil-fosfatnih veza između tirozinskih ostataka u enzimu (po jedan na svakoj podjedinici) i 5′-fosfatnih grupa, koje su na suprotnim lancima DNK pomaknute za četiri baze. Reakcija prolaska jednog lanca kroz drugi može biti unutarmolekulska ili međumolekulska (slika 5), ​​čime se omogućavaju promjene u superuvijenosti (supercoiling) i formiranje čvorova, odnosno razdvajanje isprepletenih lanaca. Ovaj proces mijenja broj povezivanja DNK za ±2. Primjeri topoizomeraza tipa IIA uključuju eukariotske [[topoizomerazs IIα|topo IIα]] i [[topoizomeraza IIβ|topo IIβ]], kao i bakterijsku girazu i topo IV. DNK giraza slijedi isti mehanizam prolaska dvostrukog lanca kao i drugi enzimi tipa II, ali posjeduje jedinstvene karakteristike povezane sa svojom sposobnošću uvođenja negativnih superuvijanja u DNK. G-segment je dio znatno dužeg odsječka DNK (>100 bp) koji je omotan oko enzima, pri čemu jedan njegov krak formira T-segment koji prolazi kroz prekid u oba lanca (slika 5). U slučaju giraze, značajan dio slobodne energije dobijene hidrolizom ATP-a pretvara se u torzijski napon unutar DNK; drugim riječima, superuvijanje je proces koji zahtijeva utrošak [[energija|energije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bates AD, Berger JM, Maxwell A | title = The ancestral role of ATP hydrolysis in type II topoisomerases: prevention of DNA double-strand breaks | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 15 | pages = 6327–6339 | date = August 2011 | pmid = 21525132 | doi = 10.1093/nar/gkr258 | pmc = 3159449 }}</ref> Nadalje, u odsustvu ATP-a, giraza je sposobna ukloniti negativne supernamotaje putem sporije reakcije relaksacije DNK. ==== Tip IIB ==== Enzimi tipa IIB također kataliziraju privremene dvolančane prekide formiranjem tirozil-[[fosfat]]nih veza između tirozinskih ostataka u enzimu i 5'-[[fosfatnih grupa]] na suprotnim lancima DNK; međutim, kod enzima tipa IIB, dvolančani prekidi su pomaknuti za dvije baze. Iako pokazuju značajne strukturne razlike, enzimi tipa IIB evolucijski su srodni enzimima tipa IIA. Te razlike uključuju odsustvo jedne od proteinskih „kapija” (tzv. C-kapija) (slika 5). Prvobitno otkriveni kod arheja, ovi enzimi su pronađeni i kod eukariota, posebno kod biljaka; primjeri uključuju topo VI i topo VIII. Topo VI je najbolje proučeni enzim ovog podtipa i smatra se da prvenstveno djeluje kao dekatenaza.<ref>{{cite journal | vauthors = McKie SJ, Desai PR, Seol Y, Allen AM, Maxwell A, Neuman KC | title = Topoisomerase VI is a chirally-selective, preferential DNA decatenase | journal = eLife | volume = 11 | date = January 2022 | pmid = 35076393 | doi = 10.7554/eLife.67021 | pmc = 8837201 | doi-access = free }}</ref> == Kao mete za djelovanje lijekova == Za osobe koje nisu stručnjaci u ovoj oblasti, možda najvažniji aspekt topoizomeraza jeste njihova uloga kao meta za djelovanje lijekova, kako u antibakterijskoj, tako i u antikancerogenoj [[hemoterapija| hemoterapiji]]; nekoliko antibakterijskih i antikancerogenih lijekova koji ciljaju topoizomeraze nalazi se na [https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2021.02 Model listi esencijalnih lijekova] [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] iz 2019. godine. Razlog za ovakav značaj leži u činjenici da se reakcije koje one kataliziraju odvijaju putem privremenih prekida u DNK. Ako se ti prekidi stabiliziraju vezivanjem lijeka, može doći do smrti ćelije uslijed nastanka toksičnih prekida jednog ili oba lanca genomske DNK. Većina lijekova koji ciljaju topoizomeraze djeluje upravo na ovaj način – stabiliziranjem kovalentnog intermedijera koji nastaje tokom cijepanja DNK od strane enzima.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Pommier Y | title = Drugging topoisomerases: lessons and challenges | journal = ACS Chemical Biology | volume = 8 | issue = 1 | pages = 82–95 | date = January 2013 | pmid = 23259582 | doi = 10.1021/cb300648v | pmc = 3549721 }}</ref><ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Pommier Y, Leo E, Zhang H, Marchand C | title = DNA topoisomerases and their poisoning by anticancer and antibacterial drugs | journal = Chemistry & Biology | volume = 17 | issue = 5 | pages = 421–433 | date = May 2010 | pmid = 20534341 | doi = 10.1016/j.chembiol.2010.04.012 | pmc = 7316379 }}</ref><ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Pommier Y, Marchand C | title = Interfacial inhibitors: targeting macromolecular complexes | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 11 | issue = 1 | pages = 25–36 | date = December 2011 | pmid = 22173432 | doi = 10.1038/nrd3404 | pmc = 7380715 }}</ref> === Antibakterijski spojevi=== Iako su toposi tipa I, kao što je bakterijski topos I, održive mete [[antibiotik]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = Tse-Dinh YC | title = Targeting bacterial topoisomerase I to meet the challenge of finding new antibiotics | journal = Future Medicinal Chemistry | volume = 7 | issue = 4 | pages = 459–471 | date = 2015 | pmid = 25875873 | doi = 10.4155/fmc.14.157 | pmc = 4415981 }}</ref> još ne postoje spojevi u kliničkoj upotrebi koji djeluju na ove enzime. Međutim, enzimi tipa II – [[DNK-giraza]] i DNK-topoizomeraza IV – pokazali su se izuzetno uspješnim kao mete za široko korištene fluorohinolonske antibiotike (slika 6). ==== Fluorohinoloni (FQ) ==== Antibakterijski spojevi iz grupe hinolona prvi put su razvijeni 1960-ih godina, a u kliničkoj upotrebi nalaze se još od 1980-ih.<ref name=":7">{{cite journal | vauthors = Bush NG, Diez-Santos I, Abbott LR, Maxwell A | title = Quinolones: Mechanism, Lethality and Their Contributions to Antibiotic Resistance | journal = Molecules | volume = 25 | issue = 23 | page = 5662 | date = December 2020 | pmid = 33271787 | doi = 10.3390/molecules25235662 | pmc = 7730664 | doi-access = free }}</ref> Derivati ​​FQ-a, kao što su ciprofloksacin, levofloksacin i moksifloksacin (slika 6), pokazali su se izuzetno uspješnim. Ovi spojevi djeluju tako što stupaju u interakciju sa svojom ciljnom strukturom (girazom ili topo IV) i DNK na mjestu cijepanja, čime stabiliziraju kovalentni međuprodukt cijepanja koji se sastoji od DNK i proteina. Preciznije, oni se interkaliraju u DNK i onemogućavaju fazu ponovnog spajanja (religacije) DNK u reakciji koju kataliziraju topoizomeraze (slika 5). Riječ je o veoma efikasnom mehanizmu inhibicije, koji koriste i brojni lijekovi protiv raka čija su meta upravo topoizomeraze. Uprkos njihovom izvanrednom uspjehu, rezistencija na FQ-ove predstavlja ozbiljan problem.<ref name=":7"/> Niz drugih spojeva, poput kinazolindiona i imidazolpirazinona,<ref name=":8">{{Cite book | vauthors = Maxwell A, Bush NG, Germe T, McKie SJ | chapter = Non-quinolone topoisomerase inhibitors | pages = 593–618 |title=Antimicrobial resistance and implications for the twenty-first century |date=2018 |publisher=Springer | veditors = Fong IW, Drlica K |isbn=978-0-387-72417-1 |location=New York |oclc=227210110}}</ref> djeluju na sličan način, a očekuje se da bi neki od njih u budućnosti mogli zamijeniti fluorokinolone (FQ). ==== Aminokumarini ==== Aminokumarini (sl. 6), kao što su novobiocin, hlorobiocin i kumeramicin A₁, prirodni su spojevi koje proizvode bakterije iz roda ''Streptomyces'', a koji inhibiraju ATPaznu reakciju giraze i topoizomeraze IV.<ref name=":8" /> Iako mogu biti veoma djelotvorni protiv svojih ciljnih meta, njihovu primjenu ograničavaju problemi s propusnošću i toksičnošću, zbog čega nisu postigli onaj nivo kliničkog uspjeha kao fluorokinoloni. ==== Proteinski inhibitori ==== Postoji niz proteinskih inhibitora giraze, uključujući bakterijske [[toksin]]e CcdB, MccB17 i ParE,<ref>{{cite journal | vauthors = Collin F, Maxwell A | title = The Microbial Toxin Microcin B17: Prospects for the Development of New Antibacterial Agents | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 431 | issue = 18 | pages = 3400–3426 | date = August 2019 | pmid = 31181289 | doi = 10.1016/j.jmb.2019.05.050 | pmc = 6722960 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jiang Y, Pogliano J, Helinski DR, Konieczny I | title = ParE toxin encoded by the broad-host-range plasmid RK2 is an inhibitor of Escherichia coli gyrase | journal = Molecular Microbiology | volume = 44 | issue = 4 | pages = 971–979 | date = May 2002 | pmid = 12010492 | doi = 10.1046/j.1365-2958.2002.02921.x | s2cid = 40019620 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith AB, Maxwell A | title = A strand-passage conformation of DNA gyrase is required to allow the bacterial toxin, CcdB, to access its binding site | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = 17 | pages = 4667–4676 | date = 2006 | pmid = 16963775 | doi = 10.1093/nar/gkl636 | pmc = 1635281 }}</ref> koji stabiliziraju kompleks cijepanja, na način sličan onome kod fluorokinolona (FQ). Iako ovi proteini nisu pogodni za upotrebu kao antibakterijska sredstva, njihov mehanizam djelovanja mogao bi poslužiti kao inspiracija za razvoj novih antibakterijskih spojeva. Drugi proteinski inhibitori giraze sprječavaju vezivanje DNK za topoizomerazu, umjesto da stabiliziraju komplekse cijepanja. Među njima je i YacG<ref>{{cite journal | vauthors = Vos SM, Lyubimov AY, Hershey DM, Schoeffler AJ, Sengupta S, Nagaraja V, Berger JM | title = Direct control of type IIA topoisomerase activity by a chromosomally encoded regulatory protein | journal = Genes & Development | volume = 28 | issue = 13 | pages = 1485–1497 | date = July 2014 | pmid = 24990966 | doi = 10.1101/gad.241984.114 | pmc = 4083091 }}</ref> i proteine ​​s ponavljajućim pentapeptidima, kao što su QnrB1 i MfpA;<ref>{{cite journal | vauthors = Feng L, Mundy JE, Stevenson CE, Mitchenall LA, Lawson DM, Mi K, Maxwell A | title = The pentapeptide-repeat protein, MfpA, interacts with mycobacterial DNA gyrase as a DNA T-segment mimic | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 118 | issue = 11 | date = March 2021 | pmid = 33836580 | doi = 10.1073/pnas.2016705118 | pmc = 7980463 | bibcode = 2021PNAS..11816705F | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mazurek Ł, Ghilarov D, Michalczyk E, Pakosz Z, Metelev M, Czyszczoń W, Wawro K, Behroz I, Dubiley S, Süssmuth RD, Heddle JG | display-authors = 6 | title = Pentapeptide repeat protein QnrB1 requires ATP hydrolysis to rejuvenate poisoned gyrase complexes | journal = Nucleic Acids Research | volume = 49 | issue = 3 | pages = 1581–1596 | date = February 2021 | pmid = 33434265 | doi = 10.1093/nar/gkaa1266 | pmc = 7897471 }}</ref> ovi proteinski inhibitori također uzrokuju rezistenciju na fluorokinolone. [[File:Bacterial topoisomerase poisons.png|thumb|'''Slika 6'''. Strukture antibiotskih spojeva koji djeluju na bakterijsku DNK-girazu i topoizomerazu IV.]] === Antikancerogeni spojevi === I ljudska topo I i topo II (obje izoforme, α i β) mogu biti mete u antikancerogenoj hemoterapiji (Sl. 7).<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>{{cite journal | vauthors = Nelson EM, Tewey KM, Liu LF | title = Mechanism of antitumor drug action: poisoning of mammalian DNA topoisomerase II on DNA by 4'-(9-acridinylamino)-methanesulfon-m-anisidide | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 81 | issue = 5 | pages = 1361–1365 | date = March 1984 | pmid = 6324188 | doi = 10.1073/pnas.81.5.1361 | pmc = 344833 | bibcode = 1984PNAS...81.1361N | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Pommier Y, Tanizawa A, Kohn KW | title = DNA Topoisomerases: Topoisomerase-Targeting Drugs | chapter = Mechanisms of topoisomerase I inhibition by anticancer drugs | series = Advances in Pharmacology | volume = 29B | pages = 73–92 | date = 1994 | pmid = 8996602 | doi = 10.1016/s1054-3589(08)61132-1 | publisher = Elsevier | isbn = 978-0-12-032930-4 }}</ref><ref name=":9">{{cite journal |author3-link=Neil Osheroff | vauthors = Vann KR, Oviatt AA, Osheroff N | title = Topoisomerase II Poisons: Converting Essential Enzymes into Molecular Scissors | journal = Biochemistry | volume = 60 | issue = 21 | pages = 1630–1641 | date = June 2021 | pmid = 34008964 | doi = 10.1021/acs.biochem.1c00240 | pmc = 8209676 }}</ref><ref name=":10">{{cite book | vauthors = Murphy MB, Mercer SL, Deweese JE | chapter = Inhibitors and Poisons of Mammalian Type II Topoisomerases | title = Advances in Molecular Toxicology | date = January 2017 | volume = 11 | pages = 203–240 |doi = 10.1016/b978-0-12-812522-9.00005-1 |publisher=Elsevier | isbn = 978-0-12-812522-9 }}</ref> Većina ovih spojeva djeluje na način sličan fluorokinolonima (FQ), tj. stabilizacijom kovalentnog kompleksa DNK-protein koji nastaje tokom cijepanja; zbog toga su postali poznati kao „otrovi za topoizomeraze”, za razliku od katalitičkih inhibitora.<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Hande KR | title = Clinical applications of anticancer drugs targeted to topoisomerase II | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Structure and Expression | volume = 1400 | issue = 1–3 | pages = 173–184 | date = October 1998 | pmid = 9748560 | doi = 10.1016/s0167-4781(98)00134-1 }}</ref> Nekoliko inhibitora ljudske topoizomeraze uključeno je na [[SZO Modelni spisak esencijalnih lijekova|Spisak esencijalnih lijekova Svjetske zdravstvene organizacije]]. ==== Kamptotecin (CPT) ==== Kamptotecin (Sl. 7), prvobitno izveden iz drveta ''[[Camptotheca acuminata]]'', cilja ljudski topo I, a derivati poput topotekana i irinotekana se široko koriste u [[hemoterapija|hemoterapiji]] raka.<ref name=":5" /> Kamptotecin i njegovi derivati djeluju stabilizirajući kompleks cijepanja topo I, sprječavajući ponovno spajanje proteinom posredovanog prekida u DNK. Ovi inhibitori međupovršine se stabiliziraju interakcijama slaganja s prekidom DNK i [[vodikova veza|vodikovim vezama]] s enzimom. Iako CPT derivati stabiliziraju kompleks cijepanja jednostrukog lanca, smatra se da naknadni sudari s replikacijskim ili transkripcijskim mehanizmima generiraju toksične dvolančane prekide DNK. Ovi spojevi se koriste kao terapija prve ili druge linije za liječenje raka, uključujući [[rak debelog crijeva]], [[rak jajnika|jajnika]], [[rak pluća]], [[rak dojke]] i [[rak grlića maternice]]. Međutim, CPT derivati pate od ograničenja povezanih s toksičnošću i ograničenim terapijskim poluživotom zbog kemijske nestabilnosti. Novi topo I inhibitori, indenoizohinolini i fluoroindenoizohinolini, prevladavaju ograničenja CPT derivata i još su u kliničkim ispitivanjima.<ref>{{cite journal | vauthors = Pommier Y, Cushman M | title = The indenoisoquinoline noncamptothecin topoisomerase I inhibitors: update and perspectives | journal = Molecular Cancer Therapeutics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 1008–1014 | date = May 2009 | pmid = 19383846 | doi = 10.1158/1535-7163.mct-08-0706 | pmc = 2888777 }}</ref> ==== Etopozid (VP-16) ==== Etopozid (Sl. 7) i njegov bliski srodnik tenipozid (VM-26) su derivati ​​epipodofilotoksina, dobijeni iz rizoma divlje mandragore. Oni djeluju na topo II tako što stabiliziraju kovalentni kompleks cijepanja i sprječavaju ponovno spajanje (religaciju) iscijepane DNK.<ref name=":9" /> Obično se koriste u kombinaciji s drugim hemoterapijskim lijekovima za liječenje karcinoma, uključujući tumore testisa, karcinom pluća malih ćelija i leukemiju. Liječenje etopozidom može dovesti do pojave sekundarnih leukemija, koje nastaju uslijed specifičnih genomskih translokacija, pri čemu je uglavnom uključen topo IIβ.<ref name=":9" /> ==== Doksorubicin ==== [[File:Eukaryotic topoisomerase poisons and inhibitors.png|thumb|'''Slika 7.''' Strukture antitumorskih spojeva koji djeluju na humane topoizomeraze.]] Doksorubicin (Sl. 7) i srodni derivati ​​– daunorubicin, epirubicin i idarubicin – pripadaju grupi antraciklina. Dobijaju se iz bakterije roda ''Streptomyces''<ref name=":11" /> i djeluju na humanu topo II, stabilizirajući kompleks cijepanja na način sličan drugim otrovima topoizomeraza. Mitoksantron je sintetski antracenedion koji je hemijski i funkcionalno sličan antraciklinima.<ref name=":10" /> Antraciklini su bili prvi inhibitori topoizomeraza korišteni u liječenju raka i ostaju jedni od najčešće primjenjivanih i najefikasnijih oblika terapije za širok spektar malignih oboljenja, uključujući [[karcinom dojke]], [[limfom]]e, [[leukemija|leukemije]], [[karcinom]]e, [[sarkom]]e i druge tumore.<ref name=":10" /> Ovi spojevi djeluju kao agensi za interkalaciju u DNK, te stoga, pored specifičnog djelovanja na topo II, mogu utjecati na brojne ćelijske procese koji uključuju DNK.<ref name=":5" /> Dodatna [[citotoksičnost]] proizlazi iz [[redoks]] reakcija u kojima učestvuju antraciklini, pri čemu nastaju reaktivne vrste kisika. Stvaranje reaktivnih oblika kisika, uz inhibiciju (blokiranje) enzima topo IIβ, dovodi do kardiotoksičnosti antraciklina koja ograničava doziranje.<ref name=":5" /> ==== Merbaron ==== Merbaron, derivat tiobarbiturne kiseline, te deksrazoksan (ICRF-187) – jedan od nekoliko srodnih derivata bisdioksopiperazina (slika 7) – primjeri su katalitskih inhibitora enzima topo II. To znači da oni onemogućavaju završetak katalitičkog ciklusa topo II, ali ne stabiliziraju kompleks nastao cijepanjem DNK. Iako ovi katalitski inhibitori pokazuju citotoksičnost i bili su predmet kliničkih ispitivanja, još se ne koriste u kliničkoj praksi za liječenje raka.<ref name=":10" /> Međutim, deksrazoksan, koji blokira hidrolizu [[ATP]]-a posredovanu enzimom topo II, koristi se za sprječavanje kardiotoksičnosti povezane s primjenom antraciklina.<ref>{{cite journal | vauthors = Speyer JL, Green MD, Kramer E, Rey M, Sanger J, Ward C, Dubin N, Ferrans V, Stecy P, Zeleniuch-Jacquotte A | display-authors = 6 | title = Protective effect of the bispiperazinedione ICRF-187 against doxorubicin-induced cardiac toxicity in women with advanced breast cancer | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 319 | issue = 12 | pages = 745–752 | date = September 1988 | pmid = 3137469 | doi = 10.1056/nejm198809223191203 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cvetković RS, Scott LJ | title = Dexrazoxane: a review of its use for cardioprotection during anthracycline chemotherapy | journal = Drugs | volume = 65 | issue = 7 | pages = 1005–1024 | date = 2005 | pmid = 15892593 | doi = 10.2165/00003495-200565070-00008 }}</ref> {| class="wikitable" !Topoizomeraza !Tip podporodice !Funkcija !Multimernost !Zavisnost od metala !ATP zavisnost !Jednolančani ili dvolančani dekolte? !Polarnoat cijepanja !Promjena broja veze (L) |- !style="background: #ffdead;" |Topoizomeraza I (''[[E. coli]]'') | rowspan="5" |''''Tip IA'' |Uklanja (-), ali ne i (+) superzavojnice. Sprečava prekomerno namotavanje genoma i podržava transkripciju | rowspan="4" |Monomer | rowspan="5" |Da (Mg²⁺) | rowspan="4" |Ne | colspan="3" rowspan="5" |SS |- !style="background: #ffdead;" |Topoizomeraza III (''E. coli'') |Uklanja (-), ali ne i (+) supercoil; funkcija preklapanja sa topoizomerazom IV |- !style="background: #dedefa;" |[[TOP3A|Topoizomeraza IIIα]] (''H. sapiens'') |Uklanja (-), ali ne i (+) supercoil; pomaže u odvajanju prekatenana u ćelijskoj replikaciji DNK; može katalizirati čvorove, odvezivanje i međusobno povezivanje jednolančanih krugova, kao i uvezivanje, raspetljavanje, katenaciju i dekatenaciju dupleksnih krugova DNK sa prazninama ili urezima |- !style="background: #dedefa;" |[[TOP3B|Topoizomeraza IIIβ]] (''H. sapiens'') |Pokazano je da je navodna [[RNK]]-topoizomeraza. Uključena u [[prerda RNK|preradu RNK]] |- !style="pozadina: #ffffa2;" |Reverzna giraza (arheja) |Uklanja (-), ali ne i (+) superzavojnice, uvodi pozitivne superzavojnice |Monomer i Heterodimer |Da |- ! style="background: #dedefa;" |[[TOP1|Topoizomeraza I]] (''[[H. sapiens]]'') |''''Tip IB'' | rowspan="2" |Uklanja (+) i (-) superzavojnice; podržava kretanje viljuške tokom replikacije i transkripcije | rowspan="2" |Monomer | rowspan="2" |Ne | rowspan="2" |Ne | rowspan="2" |SS | rowspan="2" |3' | rowspan="2" |±n |- ! style="background: #dedefa;" |Topoizomeraza I '''(Vaccinia virus)'' | |- !style="pozadina: #ffffa2;" |Topoizomeraza V ([[Archea]]) |''''Tip IC'' |Opušta (+) i (-) supercoil. Uključen u popravku DNK. |Monomer |Ne |Ne |SS |3' |±n |- !style="background: #ffdead;" |Topoizomeraza II ([[DNK giraza]]) (''E. coli'') | rowspan="4" |''''Tip IIA'' |Generira (-) superzavojnice (jedina topoizomeraza za koju se zna da to radi) |Heterotetramer | rowspan="4" |Da (Mg²⁺) | rowspan="4" |Da | rowspan="4" |DS | rowspan="4" |5' | rowspan="4" |±2 |- !style="background: #ffdead;" |[[Topoizomeraza IV]] (''E. coli'') |Dekatenira repliciranu DNK; opušta (+) superzavojnice brže od (-) |Heterotetramer |- !style="background: #dedefa;" |[[TOP2A|Topoizomeraza IIα]] (''H. sapiens'') |Esencijalna; razdvaja isprepletene duplekse kćeri u replikaciji; doprinosi opuštanju DNK tokom transkripcije |Homodimer |- !style="background: #dedefa;" |[[TOP2B|Topoizomeraza IIβ]] (''[[H. sapiens]]'') |Uloga u suzbijanju rekombinacije ili podržavanju transkripcije u neuronima |Homodimer |- !style="pozadina: #ffffa2;" |Topoizomeraza VI ([[Archea]]) |''''Tip IIB'' |Opušta (+) i (-) supercoil; odgovoran za dekatenaciju replikacionih intermedijara |Heterotetramer |Da (Mg²⁺) |Da |DS |5' |±2 |} ==Uloga topoizomeraze u regulaciji transkripcije== Najmanje jedna topoizomeraza, DNK-topoizomeraza II beta (topo IIβ), ima regulatornu ulogu u transkripciji gena. Dvolančani prekidi DNK koji zavise od topo IIβ, kao i komponente mehanizma za popravku oštećenja DNK, važni su za brzu ekspresiju neposrednih ranih gena, kao i za regulaciju gena kao odgovor na signale.<ref name=Madabhushi>{{cite journal |vauthors=Madabhushi R, Kim TK |title=Emerging themes in neuronal activity-dependent gene expression |journal=Mol Cell Neurosci |volume=87 |issue= |pages=27–34 |date=March 2018 |pmid=29254824 |pmc=5894330 |doi=10.1016/j.mcn.2017.11.009 |url=}}</ref><ref name="pmid34610268">{{cite journal |vauthors=Bunch H, Jeong J, Kang K, Jo DS, Cong AT, Kim D, Kim D, Cho DH, Lee YM, Chen BP, Schellenberg MJ, Calderwood SK |title=BRCA1-BARD1 regulates transcription through modulating topoisomerase IIβ |journal=Open Biol |volume=11 |issue=10 |date=October 2021 |pmid=34610268 |pmc=8492178 |doi=10.1098/rsob.210221 |doi-access=free|url=}}</ref><ref name=Austin>{{cite journal |vauthors=Austin CA, Cowell IG, Khazeem MM, Lok D, Ng HT |title=TOP2B's contributions to transcription |journal=Biochem Soc Trans |volume=49 |issue=6 |pages=2483–2493 |date=December 2021 |pmid=34747992 |doi=10.1042/BST20200454 |s2cid=243846627 |url=https://eprints.ncl.ac.uk/278929|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref><ref name=Ju>{{cite journal |vauthors=Ju BG, Lunyak VV, Perissi V, Garcia-Bassets I, Rose DW, Glass CK, Rosenfeld MG |title=A topoisomerase II beta-mediated dsDNA break required for regulated transcription |journal=Science |volume=312 |issue=5781 |pages=1798–802 |date=June 2006 |pmid=16794079 |doi=10.1126/science.1127196 |bibcode=2006Sci...312.1798J |s2cid=206508330 |url=}}</ref> Čini se da je Topo IIβ, zajedno s drugim povezanim enzimima,<ref name=Austin /> važan za oslobađanje zaustavljene [[RNK-polimeraza]] na genima koji se intenzivno transkribuju ili su dugi.<ref name=Dellino>{{cite journal |vauthors=Dellino GI, Palluzzi F, Chiariello AM, Piccioni R, Bianco S, Furia L, De Conti G, Bouwman BA, Melloni G, Guido D, Giacò L, Luzi L, Cittaro D, Faretta M, Nicodemi M, Crosetto N, Pelicci PG |title=Release of paused RNA polymerase II at specific loci favors DNA double-strand-break formation and promotes cancer translocations |journal=Nat Genet |volume=51 |issue=6 |pages=1011–1023 |date=June 2019 |pmid=31110352 |doi=10.1038/s41588-019-0421-z |s2cid=256819778 |url=https://www.openaccessrepository.it/record/76042|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525082707/https://www.openaccessrepository.it/record/76042|archive-date=May 25, 2022}}</ref><ref name=Gittens>{{cite journal |vauthors=Gittens WH, Johnson DJ, Allison RM, Cooper TJ, Thomas H, Neale MJ |title=A nucleotide resolution map of Top2-linked DNA breaks in the yeast and human genome |journal=Nat Commun |volume=10 |issue=1 |date=October 2019 |pmid=31649282 |pmc=6813358 |doi=10.1038/s41467-019-12802-5 |doi-access=free|bibcode=2019NatCo..10.4846G |url=}}</ref><ref name=Singh>{{cite journal |vauthors=Singh S, Szlachta K, Manukyan A, Raimer HM, Dinda M, Bekiranov S, Wang YH |title=Pausing sites of RNA polymerase II on actively transcribed genes are enriched in DNA double-stranded breaks |journal=J Biol Chem |volume=295 |issue=12 |pages=3990–4000 |date=March 2020 |pmid=32029477 |pmc=7086017 |doi=10.1074/jbc.RA119.011665 |url= |doi-access=free }}</ref> ===Topo IIβ u inicijaciji transkripcije=== Dvolančani lomovi [[DNK]] (DSB-ovi) izazvani stimulusom, koji su ograničeni na kratak vremenski period (od 10 minuta do 2 sata), nastaju posredstvom topo IIβ u promotorskim regijama gena regulisanih signalima. Ovi dvolančani lomovi omogućavaju brzu pojačanu ekspresiju takvih gena koji reaguju na signale u brojnim sistemima (pogledajte tabelu u nastavku). Ovi geni regulisani signalima uključuju gene koji se aktiviraju kao odgovor na stimulaciju [[estradiol]]om ([[estrogen]]om), [[krvni serum|serumom]], [[insulin]]om, glukokortikoidima (poput [[deksametazon]]a), kao i aktivacijom [[neuron]]a. Nakon što se izazvani dvolančani lom DNK popravi, transkripcija gena koji reaguje na signal vraća se na nizak, bazni nivo.<ref name=Madabhushi /> [[File:DNA DSB TOP2B PARP-1 complex with NHEJ enzymes.jpg|thumb|Zaustavljena [[RNK- polimeraza]] i ograničen, kratkotrajan dvolančani lom DNK izazvan pomoću TOP2B, uz prisustvo enzima PARP-1 i kompleksa za NHEJ|500px]] Utvrđeno je da su topo IIβ i PARP-1 konstitutivno prisutni, u umjerenim količinama, u blizini mjesta početka transkripcije promotora gena koji reaguje na signale. Nakon pojave signala, topo IIβ je uzrokovao prekid dvostrukog lanca DNK, a PARP-1 je učestvovao u zamjeni [[histon H1|histona H1]] proteinima [[HMGB1]]/[[HMGA2]], što može potaknuti transkripciju.<ref name=Ju /> Na mjestu prekida dvostrukog lanca DNK povećala se prisutnost topo IIβ i PARP-1, dok su se komponente puta za popravak DNK putem [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] — uključujući DNK-PKcs, Ku70/Ku80 i DNK ligazu IV — okupile zajedno s topo IIβ i PARP-1. Svi ovi elementi nalazili su se na veznoj DNK (''linker DNK'') uz jedan [[nukleosom]] u [[promotor (genetuka)|promotorskoj regiji gena]] (pogledajte sliku). Nukleosom je bio smješten blizu mjesta početka [[transkripcija gena|transkripcije gena]].<ref name=Ju /> Komponente puta za popravak DNK putem nehomolognog spajanja krajeva bile su ključne za zatvaranje prekida dvostrukog lanca DNK.<ref name=Madabhushi /> {| class="wikitable sortable" |+ Agensi koji uzrokuju privremene dvolančane prekide DNK (DSB-ove), neophodne za transkripciju, te proteini povezani s tim prekidima u genima koji reaguju na signale. ! Ligand ili aktivirajući agens !! Gen(i) analizirani na prisustvo DSB-ova !! DSB nakon aktivacije izazvane signalom !! DSB neophodan za transkripciju !! Lokacija DSB-a !! Proteini prisutni na mjestu DSB-a !! Trajanje DSB-a nakon aktivacije izazvane signalom !! Reference |- ![[Estradiol]] |''[[Trefoil factor 1|pS2]]''||da||da||promotor||[[topo IIβ]], [[PARP-1]], [[DNA-PKcs]], [[Ku70]], [[Ku80]]||10 minuta||<ref name="pmid16794079">{{cite journal |vauthors=Ju BG, Lunyak VV, Perissi V, Garcia-Bassets I, Rose DW, Glass CK, Rosenfeld MG |title=A topoisomerase IIbeta-mediated dsDNA break required for regulated transcription |journal=[[Science]] |volume=312 |issue=5781 |pages=1798–802 |date=June 2006 |pmid=16794079 |doi=10.1126/science.1127196 |bibcode=2006Sci...312.1798J |s2cid=206508330 |url=}}</ref> |- ![[Insulin]] |''[[Sintaza masnih kiselina|FASN]]''||da||da||promotor||[[topo IIβ]], [[PARP-1]], [[DNA-PKcs]], [[Ku70]], [[Ku80]], [[protein fosfataza 1]] (PP1), [[PCAF|P/CAF]]||3 sata||<ref name="pmid19303849">{{cite journal |vauthors=Wong RH, Chang I, Hudak CS, Hyun S, Kwan HY, Sul HS |title=A role of DNA-PK for the metabolic gene regulation in response to insulin |journal=Cell |volume=136 |issue=6 |pages=1056–72 |date=March 2009 |pmid=19303849 |pmc=2768498 |doi=10.1016/j.cell.2008.12.040 |url=}}</ref> |- ![[Toplotni šok]] ili serum |''[[HSPA1B]], [[c-jun|JUN]], [[c-Fos|FOS]], [[EGR1]], [[MYC]]''||da||da||promotor i mjesto zaustavljanja POLII||[[DNA-PKcs]], [[Ku70]], γH2AX, TRIM28||30 sekundi do 5 minuta ||<ref name="pmid26671524">{{cite journal |vauthors=Bunch H, Lawney BP, Lin YF, Asaithamby A, Murshid A, Wang YE, Chen BP, Calderwood SK |title=Transcriptional elongation requires DNA break-induced signalling |journal=Nat Commun |volume=6 |issue= |date=December 2015 |pmid=26671524 |pmc=4703865 |doi=10.1038/ncomms10191 |doi-access=free|bibcode=2015NatCo...610191B |url=}}</ref> |- ! Deksametazon ili estradiol |''[[Trefoil faktor 1|PS2]], MMTV, [[Protein 16 koji sadrži [[cinkov prst]] i BTB domen|PLZF]], [[Kortikosteroid 11-beta-dehidrogenaza izozim 2|HSD11B2]]''||da||da||promotor||[[topo IIβ]], [[PARP-1]], [[DNK-PKcs]], [[Ku70]], [[Ku80]], BRG1||15 minuta|| <ref name="pmid26055322">{{cite journal |vauthors=Trotter KW, King HA, Archer TK |title=Glucocorticoid Receptor Transcriptional Activation via the BRG1-Dependent Recruitment of TOP2β and Ku70/86 |journal=Mol Cell Biol |volume=35 |issue=16 |pages=2799–817 |date=August 2015 |pmid=26055322 |pmc=4508321 |doi=10.1128/MCB.00230-15 |url=}}</ref> |- !Aktivacija primarnih [[korteks]]nih [[neuron]]a u kulturi pomoću KCl-a ili NMDA |''[[c-Fos|FOS]], [[EGR1]], [[Nervni PAS domrnski protein 4|NPAS4]], [[Jedarni receptor 4A1|NR4A1]]''||da||da||promotor||[[topo IIβ]], [[PARP-1]], [[DNK-PKcs]], [[Ku70]], [[Ku80]], CTCF||Do 2 sata||<ref name=Madabhushi /> |- !Uslovljavanje straha (procijenjeno u neuronima [[hipokampus]]a i medijalnog prefrontalnog [[korteks]]a miša) |>200 gena s novim dvolančanim prekidima DNK (DSB) i pojačanom ekspresijom||da||DSB-ovi su bili povezani s transkripcijom||promotori||nije testirano||10 minuta, uz drugi vrhunac nakon 30 minuta ||<ref name="pmid34197463">{{cite journal |vauthors=Stott RT, Kritsky O, Tsai LH |title=Profiling DNA break sites and transcriptional changes in response to contextual fear learning |journal=PLOS ONE |volume=16 |issue=7 |date=2021 |pmid=34197463 |pmc=8248687 |doi=10.1371/journal.pone.0249691 |bibcode=2021PLoSO..1649691S |url= |doi-access=free }}</ref> |} ===Regulacija ekspresije gena pomoću Topo IIβ=== [[RNK-polimeraza II]] često nailazi na mjesto zastoja koje se nalazi otprilike 30–60 [[nukleotid]]a nizvodno od mjesta početka transkripcije gena.<ref name="pmid33640324">{{cite journal |vauthors=Dollinger R, Gilmour DS |title=Regulation of Promoter Proximal Pausing of RNA Polymerase II in Metazoans |journal=J Mol Biol |volume=433 |issue=14|date=July 2021 |pmid=33640324 |doi=10.1016/j.jmb.2021.166897 |url=|pmc=8184617 }}</ref><ref name="pmid29691322">{{cite journal |vauthors=Price DH |title=Transient pausing by RNA polymerase II |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=115 |issue=19 |pages=4810–4812 |date=May 2018 |pmid=29691322 |pmc=5949015 |doi=10.1073/pnas.1805129115 |bibcode=2018PNAS..115.4810P |url= |doi-access=free }}</ref> Smatra se da zastoj RNK-polimeraze II na ovim mjestima, kao i kontrolisano okončanje tog zastoja, imaju regulatornu ulogu u transkripciji gena. Kako navode Singh i saradnici,<ref name=Singh /> "oko 80% visoko eksprimiranih gena u [[HeLa]] ćelijama nalazi se u stanju zastoja". Na mjestima zastoja [[RNK-polimeraza II| RNK-polimeraze II]] dolazi do kratkotrajnih prekida dvostrukog lanca DNK – koje uzrokuje topo IIβ, a koji se ne zatvaraju odmah – te se čini da su oni neophodni za efikasan izlazak iz stanja zastoja i nastavak transkripcije gena.<ref name=Dellino /><ref name=Gittens /><ref name=Singh /> Smatra se da su prekidi dvostrukog lanca DNK, koje kod određenih gena izaziva TOP2B, dio procesa regulacije [[ekspresija gena|ekspresije gena]]. == Također pogledajte== * [[Topologija DNK]] * [[Supernamotaj]] * [[Topoizomeraza tipa I]] * [[Topoizomeraza tipa II]] * [[Topoizomeraza I]] * [[Topoizomeraza IIα]] * [[Topoizomeraza IIβ]] * [[Topoizomeraza IIIα]] * [[Topoizomeraza IIIβ]] == Reference == {{Refspisak|32em}} == Dodatni izvori == * {{cite book | vauthors = Wang JC | title = Untangling the Double Helix: DNA entanglement and the action of the DNA topoisomerases | date = 2009 | publisher = Cold Spring Harbor Laboratory Press | location = Cold Spring Harbor | isbn = 978-0-87969-879-9 | page = 245 }} == Vnjski linkovi == {{Commons category|DNA topoisomerases}} * {{MeshName|DNA+Topoisomerases}} {{Enzimi}} {{Replikacija DNK}} {{Autoantigeni}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 5.6]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Replikacija DNK]] [[Kategorija:Replisomi]] eo4v62234zngn44qt13uxm9g9hgc0wn 0 539249 3939074 3939028 2026-11-05T15:09:21Z Panasko 146730 3939074 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | ime = Viličnjaci | raspon_fosila = [[Kasni ordovicij]] – [[Holocen|Sadašnjost]] |slika= {{Multiple image | perrow = 2/2 | total_width = 280 | image1 = Dunkleosteus terrelli skull (TMP 2006.000.0062), Royal Tyrrell Museum, Drumheller, Alberta, 2025-07-13.jpg | image2 = Wikilemon Nbrevirostris1 TerryGoss.jpg | image3 = Pygocentrus nattereri - Karlsruhe Zoo 01.jpg | image4 = Nile crocodile head.jpg | border = infobox }} | slika_širina = 200px | slika_opis = Primjeri kičmenjaka sa vilicama (u smjeru kazaljke na satu, počevši od gornjeg lijevog ugla): ''[[Dunkleosteus]]'' ([[Placodermi]]), [[limunasta ajkula]] ([[Chondrichthyes]]), [[crvenotrbuha pirana]] ([[Actinopterygii]]) i [[nilski krokodil]] ([[Tetrapoda]]). | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | infraphylum = '''Gnathostomata''' | razdioba_sepen = [[Razred (biologija)|Razredi]] | razdioba = * [[Placodermi]] * [[Chondrichthyes]] * [[Acanthodii]] * [[Actinopterygii]] * [[Sarcopterygii]] }} '''Viličnjaci''' ('''Gnathostomata'''; od [[starogrčki|starogrčkog]]: γνάθος – ''gnathos'' = vilica” + στόμα – ''stoma'' =usta) [[kičmenjaci]] su koji posjeduju [[vilica|vilice]]. Raznolikost gnatostomata obuhvata otprilike 60.000 vrsta, što čini 99 % svih [[postojeći takson|postojećih]] kičmenjaka, uključujući sve živuće [[koštunjače]] (kako [[zrakoperke]], tako i [[resoperke]], uključujući [[kopnene životinje|kopnene]] [[tetrapodi|tetrapode]]) i [[hrskavičnjače]], kao i [[izumiranje|izumrle]] [[praistorijske ribe]], poput [[oklopnjače|plakodermi]] i [[akantoda]]. Većina gnatostomata zadržala je [[naslijeđene osobine|osobine predaka]], poput pravih [[zub|zuba]], [[želudac|želuca]],<ref>{{cite journal |first1=L. Filipe C. |last1=Castro |first2=Odete |last2=Gonçalves |first3=Sylvie |last3=Mazan |first4=Boon-Hui |last4=Tay |first5=Byrappa |last5=Venkatesh |first6=Jonathan |last6=M. Wilson |date=2014 |title=Recurrent gene loss correlates with the evolution of stomach phenotypes in gnathostome history |journal=Proceedings of the Royal Society |volume=281 |issue=1775 |doi=10.1098/rspb.2013.2669|pmid=24307675 |pmc=3866411 |bibcode=2014PBioS.28132669C }}</ref> i parnih [[dodatak|dodataka]] ([[prsna peraja|prsna]] i [[trbušna peraja]], [[ud (anatomija)|udovi]], [[krilo|krila]] itd.).<ref name="ZacconeDabrowski2015" /> Ostale osobine su [[elastin]],<ref>{{Citation |last=Rodriguez-Pascual |first=Fernando |title=Extracellular Matrix - Developments and Therapeutics |chapter=The Evolutionary Origin of Elastin: Is Fibrillin the Lost Ancestor? |date=2021-10-27 |series=Biochemistry |volume=23 |editor-last=Sashank Madhurapantula |editor-first=Rama |publisher=IntechOpen |language=en |doi=10.5772/intechopen.95411 |isbn=978-1-83968-235-3 |s2cid=233943453 |editor2-last=Orgel P.R.O. |editor2-first=Joseph |editor3-last=Loewy |editor3-first=Zvi|doi-access=free }}</ref> horizontalni [[polukružni kanal]]i [[unutrašnje uho unutrašnjeg uha |unutrašnje uho unutrašnjeg uha ]], [[neuron]]i obloženi [[mijelin]]om i [[adaptivni imunski sistem]] koji posjeduje zasebne [[limfoidni organi|limfoidne organe]] ([[slezena]] i [[timus]])<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Christian D. |last2=Criscitiello |first2=Michael F. |date=December 2020 |title=Comparative study of cartilaginous fish divulges insights into the early evolution of primary, secondary and mucosal lymphoid tissue architecture |journal=Fish & Shellfish Immunology |volume=107 |issue=Pt B |pages=435–443 |doi=10.1016/j.fsi.2020.11.006 |pmid=33161090|bibcode=2020FSI...107..435M |s2cid=226284286 |doi-access=free }}</ref> i koristi [[V(D)J rekombinacija|V(D)J rekombinaciju]] za stvaranje mjesta za prepoznavanje [[antigen]]a, umjesto korištenja [[genetička rekombinacija|genetičke rekombinacije]] u genu za [[varijabilni limfocitni receptor]].<ref>{{cite journal |author=Cooper MD, Alder MN |title=The evolution of adaptive immune systems |journal=Cell |volume=124 |issue=4 |pages=815–22 |date=February 2006 |pmid=16497590 |doi=10.1016/j.cell.2006.02.001|doi-access=free |bibcode=2006Cell..124..815C }}</ref> Sada se pretpostavlja da su se Gnathostomata razvili od predaka koji su već posjedovali dva para [[parna peraja| parnih peraja]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=Zhu|first=Min|date=4 January 2012|title=An antiarch placoderm shows that pelvic girdles arose at the root of jawed vertebrates|url=https://www.researchgate.net/publication/51984082|journal=Biology Letters|volume=8|issue=3|pages=453–456|doi=10.1098/rsbl.2011.1033|pmid=22219394|pmc=3367742|via=Research Gate}}</ref> Sve do nedavno smatralo se da su ovi preci, poznati kao antiarsi, bili lišeni grudnih ili karličnih peraja.<ref name=":0" /> Pored toga, utvrđeno je da su neki [[oklopnjače|plakodermi]] posjedovali treći par uparenih dodataka, koji su kod mužjaka bili preobraženi u kopulatorne organe ([[klasper]]e), a kod ženki u karlične bazne ploče – što je obrazac koji nije zabilježen ni kod jedne druge grupe kičmenjaka.<ref>{{Cite web |last1=Long |first1=John |last2=Trinajstic |first2=Kate |editor-first1=Michael |editor-last1=Lund |url=https://theconversation.com/the-first-vertebrate-sexual-organs-evolved-as-an-extra-pair-of-legs-27578 |title=The first vertebrate sexual organs evolved as an extra pair of legs |date=8 June 2014 |doi=10.64628/AA.tt9y3kjp4 |access-date=4 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220230411/http://theconversation.com/the-first-vertebrate-sexual-organs-evolved-as-an-extra-pair-of-legs-27578/ |archive-date=20 December 2016 }}</ref> [[Osteostraci]], grupa [[bezviličnjaci|riba bez vilica]], općnito smatraju se najbližim [[sestrinski takson|sestrinskim taksonom]] grupe Gnathostomata.<ref name="ZacconeDabrowski2015">{{cite book|last1=Zaccone|first1=Giacomo|last2=Dabrowski|first2=Konrad|last3=Hedrick|first3=Michael S.|title=Phylogeny, Anatomy and Physiology of Ancient Fishes|url=https://books.google.com/books?id=YmFECgAAQBAJ&pg=PA2|access-date=14 September 2016|date=5 August 2015|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4987-0756-5|page=2}}</ref><ref name="KeatingSansom2012">{{cite journal|last1=Keating|first1=Joseph N.|last2=Sansom|first2=Robert S.|last3=Purnell|first3=Mark A.|title=A new osteostracan fauna from the Devonian of the Welsh Borderlands and observations on the taxonomy and growth of Osteostraci|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=32|issue=5|year=2012|pages=1002–1017|url=https://www2.le.ac.uk/departments/geology/people/purnell-ma/personal/pdfs/Keating_etal2012.pdf|issn=0272-4634|doi=10.1080/02724634.2012.693555|bibcode=2012JVPal..32.1002K |s2cid=32317622|access-date=15 September 2016|archive-date=18 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018101721/https://www2.le.ac.uk/departments/geology/people/purnell-ma/personal/pdfs/Keating_etal2012.pdf}}</ref><ref name="SansomRandle2014">{{cite journal|last1=Sansom|first1=R. S.|last2=Randle|first2=E.|last3=Donoghue|first3=P. C. J.|title=Discriminating signal from noise in the fossil record of early vertebrates reveals cryptic evolutionary history|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=282|issue=1800|year=2014|pages=2014–2245|issn=0962-8452|doi=10.1098/rspb.2014.2245|pmid=25520359|pmc=4298210}}</ref> Razvoj vilica kod kičmenjaka vjerovatno je rezultat savijanja prvog para škržnih lukova. Ovakav razvoj omogućavao je uvlačenje vode u usta pokretima vilice, nakon čega bi voda prelazila preko škrga – proces poznat kao bukalno pumpanje – radi razmjene plinova. Učestala upotreba novonastalih viličnih kostiju kod nekih viličastih kičmenjaka (gnatostomata) s vremenom je dovela do sposobnosti grizenja.<ref name=":2">{{Cite book|last=Gridi-Papp|first=Marcos|title="Comparative Oral+ENT Biology" (2018). Pacific Open Texts. 4.|publisher=Pacific Open Texts|year=2018}}</ref> Novija istraživanja sugerišu da je jedna grana plakoderma najvjerovatnije bila predak današnjih čeljustoustih kičmenjaka (gnatostomata). Fosil plakoderma star 419 miliona godina, nazvan ''[[Entelognathus]]'', posjedovao je koštani skelet u predjelu usta, kao i anatomske karakteristike svojstvene hrskavičavim i košljoribama; to ukazuje da je odsustvo koštanog skeleta kod hrskavičavih riba zapravo izvedena osobina.<ref name="nature.com"/> Fosilni ostaci primitivnih košljoriba, poput rodova ''[[Guiyu oneiros]]'' i ''[[Psarolepis]]'' – koji su živjeli u isto vrijeme kad i ''Entelognathus'' i čiji su karlični pojasevi imali više zajedničkog s onima kod plakoderma nego kod drugih košljoriba – pokazuju da je ''Entelognathus'' bio srodnik, a ne direktni predak današnjih viličnoustih kičmenjaka.<ref>{{cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0035103|pmid=22509388|pmc=3318012|title=Fossil Fishes from China Provide First Evidence of Dermal Pelvic Girdles in Osteichthyans|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=4|year=2012|last1=Zhu|first1=Min|last2=Yu|first2=Xiaobo|last3=Choo|first3=Brian|last4=Qu|first4=Qingming|last5=Jia|first5=Liantao|last6=Zhao|first6=Wenjin|last7=Qiao|first7=Tuo|last8=Lu|first8=Jing|bibcode=2012PLoSO...735103Z|doi-access=free}}</ref> Također ukazuje na to da bodljikavi morski psi i hrskavičnjače ([[Chondrichthyes]]) čine jedinstvenu sestrinsku grupu [[košljoribe|košljoribama]].<ref name="nature.com">{{cite journal|title = A Silurian placoderm with osteichthyan-like marginal jaw bones|author = Min Zhu|display-authors=etal|journal = Nature|volume = 502|issue = 7470|pages = 188–193|date = 10 October 2013|doi = 10.1038/nature12617|pmid = 24067611|bibcode = 2013Natur.502..188Z|s2cid = 4462506}}</ref> Fosilni nalazi mladih jedinki plakoderma – koje su imale prave zube što su rasli na površini vilične kosti i nisu imali korijen, zbog čega ih je bilo nemoguće zamijeniti ili obnoviti nakon što bi se slomili ili istrošili tokom starenja – dokazuju da je zajednički predak svih gnatostomata (kičmenjaka sa vilicama) imao zube, te smještaju nastanak zuba u vrijeme evolucije vilica ili neposredno nakon nje.<ref>{{cite web|url = http://www.livescience.com/24050-ancient-armored-fish-teeth.html |title = Evolution's Bite: Ancient Armored Fish Was Toothy, Too|last = Choi|first = Charles Q.|website = Live Science|date = 17 October 2012}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rücklin|first1=Martin|last2=Donoghue|first2=Philip C. J.|last3=Johanson|first3=Zerina|last4=Trinajstic|first4=Kate|last5=Marone|first5=Federica|last6=Stampanoni|first6=Marco|date=17 October 2012|title=Development of teeth and jaws in the earliest jawed vertebrates|url=https://www.nature.com/articles/nature11555|journal=Nature|language=en|volume=491|issue=7426|pages=748–751|doi=10.1038/nature11555|pmid=23075852|bibcode=2012Natur.491..748R|s2cid=4302415|issn=1476-4687|url-access=subscription}}</ref> Mikrofosili iz kasnog [[ordovicij]]a, identificirani kao ljuske akantodonta <ref>{{Cite journal|last1=Hanke|first1=Gavin|last2=Wilson|first2=Mark|date=January 2004|title=New teleostome fishes and acanthodian systematics|url=https://www.researchgate.net/publication/258494594|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|pages=187–214|via=Research Gate}}</ref> ili "bodljikavih ajkula",<ref>{{cite journal |last1=Sansom |first1=Ivan J. |first2=Moya M. |last2=Smith |first3=M. Paul |last3=Smith |title=Scales of thelodont and shark-like fishes from the Ordovician of Colorado |journal=Nature |date=15 February 1996 |volume=379 |issue=6566 |pages=628–630 |doi=10.1038/379628a0|bibcode=1996Natur.379..628S |s2cid=4257631 }}</ref> ...može predstavljati prvu pojavu grupe Gnathostomata u fosilnim zapisima. Neosporno jasni fosili gnathostomata, uglavnom primitivnih akantoda (bodljikavih ajkula), počinju se pojavljivati ​​već u ranom siluru, a postaju brojni početkom devona. ==Klasifikacija== Gnathostomata klasificiraju se tradicionalno kao infrakoljeno, podijeljeno na tri osnovne grupe: Chondrichthyes (hrskavičnjače); Placodermi (izumrla grupa oklopljenih riba); te Teleostomi, grupa koja obuhvata poznate razrede [[košljoribe|košljoriba]], [[ptica]], [[sisar]]a, [[gmizavac]]a i [[vodozemac]]a. Neki klasifikacijski sistemi koriste termin Amphirhina. Ova grupa predstavlja sestrinsku grupu taksonu Agnatha (ribe bez vilica). {{clade| style=font-size:100%;line-height:100% |label1=[[Vertebrata]]: '''Gnathostomata''' |1={{clade |1={{clade |state1=double |1 =†[[Placodermi]] ([[paraphyletic]])&nbsp;&nbsp; [[File:Dunkleosteus terrelli 2024 reconstruction.jpg|70 px]] |label2='''Eugnathostomata''' |2={{clade |1=[[Chondrichthyes]] and {{extinct}}[[Acanthodians]] ([[paraphyletic]]) <span style="{{MirrorH}}">[[File:White shark (Duane Raver).png|70 px]]</span> |label2=[[Euteleostomi]] / [[Osteichthyes]] |2={{clade |1 =[[Actinopterygii]]&nbsp;&nbsp;[[File:Atlantic sturgeon flipped.jpg|70 px]] |label2=[[Sarcopterygii]]: [[Tetrapoda]] |2={{clade |1={{clade |1 =[[Amphibia]]&nbsp;&nbsp;[[File:Salamandra salamandra (white background).jpg|70 px]] |label2=[[Amniota]] |2={{clade |label1=[[Sauropsida]] |1={{clade |1 =[[Sauria]]&nbsp;&nbsp;<span style="{{MirrorH}}">[[File:Deinosuchus riograndensis.png|80px]]</span> }} |label2=[[Synapsida]] |2={{clade |1 =[[Mammalia]]&nbsp;&nbsp;[[File:Phylogenetic tree of marsupials derived from retroposon data (Paucituberculata).png|70 px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} {{clear}} {| class="wikitable" |- ! colspan=5| Podgrupe kičmenjaka sa vilicama |- ! colspan=2 | Podgrupa ! Uobičajeni naziv ! Primjer ! Napomene |- ! colspan=2 | [[izumiranje|^†]] [[Placodermi]]<br /><small>(izumrli)</small> | align=center | Oklopljene ribe | [[File:Coccosteus reconstruction.png|140x140px]]{{center|''[[Coccosteus]]''}} | valign=top | ^†[[oklopnjače|Placodermi]] (oklopljene ribe) su izumrla klasa oklopljenih prahistorijskih riba, poznatih na osnovu fosila, koje su živjele od kasnog [[silur]]a do kraja devonskog perioda. [[Glava]] i [[grudni koš]] bili su im prekriveni zglobno povezanim oklopnim pločama, dok je ostatak tijela bio prekriven [[riblja krljušt|krljuštima]] ili je bio go, ovisno o vrsti. Placodermi spadaju među prve ribe s vilicama; njihove vilice su se vjerovatno razvile iz prvog para škržnih lukova. Fosil jedne vrste, star 380 miliona godina, predstavlja najstariji poznati primjer [[viviparnost|rađanja živih mladunaca]].<ref name="BBC">{{cite news | publisher = BBC | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7424281.stm | title = Fossil reveals oldest live birth | date = 28 May 2008 |access-date = 30 May 2008 }}</ref> Prvi prepoznatljivi plakodermi razvili su se u kasnom [[silur]]u; počeli su naglo nestajati tokom izumiranja u kasnom [[devon (period)|devonu]], a do kraja devonskog perioda ovaj razred je potpuno izumro. |- ! colspan=2 | [[Chondrichthyes]] | align=center | Hrskavičnjače | [[File:White shark illustration.png|140px|alt=Velika bijela ajkula]]{{center|[[Velika bijela ajkula]]}} | [[Chondrichthyes]] (hrskavičnjače) su ribe s vilicama koje posjeduju parna peraja, parne nosne otvore, krljušti, srce s komorama raspoređenim u nizu, te skelet izgrađen od [[hrskavica|hrskavice]], a ne od [[kost|kostiju]]. Ovaj razred se dijeli na dva podrazreda: [[Elasmobranchii]] ([[ajkule]], [[raže]] i [[golubovi]]) i [[Holocephali]] ([[himerolike ribe|himere]] – ponekad nazivane „sablasne ajkule”, koje se katkad izdvajaju u zaseban razred). Unutar infrakoljena Gnathostomata, hrskavičnjače se razlikuju od svih ostalih kičmenjaka s vilicama, čiji današnji predstavnici pripadaju grupi [[Teleostomi]]. |- ! colspan=2 | [[izumiranje|^†]] [[Acanthodii]]<br /><small>(izumrli)</small> | align=center | Bodljikave ajkule | <span style="{{MirrorH}}">[[File:Acanthodes BW.jpg|140px]]</span>{{center|''[[Acanthodes|Acanthodes bronni]]''}} | ^†[[Acanthodii]], ili bodljikave ajkule, predstavljaju klasu izumrlih riba koje dijele osobine i [[koštunjače|koštunjavih]] i [[hrskavičnjače|hrskavičavih]] riba; danas se smatraju parafiletskom grupom koja vodi ka savremenim [[Chondrichthyes|hrskavičnjačama]].<ref name="nature.com"/> Po obliku su podsjećale na ajkule, ali im je [[epidermis (koža)|epidermis]] bio prekriven sitnim romboidnim pločicama, sličnim krljuštima [[holosteana]] (poput [[kostoribke|kostoribki]] i [[muljarke|muljarki]]). Moguće je da su činile nezavisnu filogenetsku granu riba, koja se razvila iz slabo specijaliziranih oblika bliskih današnjim [[Chondrichthyes|hrskavičnjačama]]. Acanthodii su, zapravo, imali hrskavičav [[skelet]], ali su im peraja imala široku, koštanu osnovu i bila su na prednjoj ivici ojačana bodljom od [[dentin|dentina]]. Odlikuju se po dvije karakteristike: bili su najraniji poznati [[kičmenjaci]] sa vilicama, a peraja su im bila poduprta čvrstim [[bodlja (zoologija)|bodljama]] koje su bile fiksirane i nepokretne (slično kao [[leđno peraje]] kod [[ajkula]]). Pretpostavlja se da su vilice kod ovih riba nastale iz prvog [[škržni luk|škržnog luka]] predaka bez vilica, čiji se škržni skelet sastojao od dijelova povezanih hrskavica. Naziv "bodljikave ajkule" zapravo je neprikladan za ove rane ribe sa vilicama. Taj naziv je nastao jer su površno podsjećale na ajkule – imale su aerodinamično tijelo, parna peraja i rep snažno savijen prema gore; Čvrste koštane bodlje podupirale su sva peraja osim repnog – otuda i naziv „bodljikavi morski psi”. Najraniji zabeleženi akantodij, ''[[Fanjingshania renovata]]'',<ref name=":1"><nowiki>{{Cite journal |last1=Andreev |first1=Plamen S. |last2=Sansom |first2=Ivan J. |last3=Li |first3=Qiang |First3=Qiang | |last5=Wang |first5=Jianhua |last6=Wang |first6=Chun-Chieh |last7=Peng |first7=Lijian |last8=Jia |first8=Liantao |last9=Qiao |first9=Tuo |last10=Zhuep2temberda |last10=Zhuep2temberda | |title=Spiny chondrichthyan iz donjeg silura Južne Kine |url=</nowiki>https://www.nature.com/articles/s41586-022-05233-8 |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7929 |pages=969–974 |doi=10.1038/s41586-022-05233-8 |pmid=36171377 |bibcode=2022Natur.609..969A |s2cid=252570103 |issn=1476-4687}</scription dolazi iz nižeg pristupa>url-access [[Silur]] ([[Aeronij]]) iz [[Kina|Kine]] i to je ujedno i najstariji viličasti [[kičmenjak]] sa poznatim anatomskim karakteristikama. Jednak sa ''[[Fanjingshania renovata|Fanjingshania]]'' je vrsta Qhodian odus zasnovana na ''[[Qhodian duplicis]]''<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |last1=Andreev |first1=Plamen S. |last2=Sansom |first2=Ivan J. |last3=Li |first3=Qiang |last4=Zhao |first4=Wenjin |last5=Wang |first5=Jianhua |last6=Wang |first6=Chun-Chieh |last7=Peng |first7=Lijian |last8=Jia |first8=Liantao |last9=Qiao |first9=Tuo |last10=Zhu |first10=Min |date=September 2022 |title=The oldest gnathostome teeth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-05166-2 |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7929 |pages=964–968 |doi=10.1038/s41586-022-05166-2 |pmid=36171375 |bibcode=2022Natur.609..964A |s2cid=252569771 |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> to predstavlja najstarijeg nedvosmislenog kičmenjaka sa zubima. |- ! colspan=2 | [[Osteichthyes]] | align=center | [[Koštunjače]] | [[File:Blue runner (Caranx crysos).jpg|140px]]{{center|[[ Plavi trkač]]}} | [[Osteichthyes]] Koštunjače (lat. Osteichthyes) su [[taksonomija|taksonomska grupa]] riba koje posjeduju koštani skelet, za razliku od hrskavičnjača (Chondrichthyes) čiji je skelet građen od hrskavice. Velika većina riba pripada ovoj grupi, koja je izuzetno raznolika i brojna, a obuhvata 45 redova, više od 435 porodica i 28.000 vrsta..<ref>[http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/bony-fish/scientific-classification.htm Bony fishes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606012932/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/bony-fish/scientific-classification.htm |date=6 June 2013 }} ''SeaWorld''. Retrieved 2 February 2013.</ref> To je najveći [[razred (biologija)| razred]] kičmenjaka koja danas postoji. Osteichthyes se dijele na zrakoperke ([[Actinopterygii]]) i mesoperke ([[Sarcopterygii]]). Najstariji poznati fosili košljoriba stari su oko 420 miliona godina; oni su ujedno i [[prijelazni fosili]], jer pokazuju raspored zuba koji je sredina između rasporeda zuba kod ajkula i košljoriba.<ref>[https://web.archive.org/web/20071114054414/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-jawed-fish.html Jaws, Teeth of Earliest Bony Fish Discovered]</ref> |- ! colspan=2 | [[Tetrapoda]] | align=center | Četveronošci | <span style="{{MirrorH}}">[[File:Deutschlands Amphibien und Reptilien (Salamandra salamdra).jpg|140px]]</span>{{center|[[ Šareni daždevnjak]]}} | [[Tetrapoda]] Tetrapodi (doslovno „četveronošci”) predstavljaju grupu svih [[kičmenjak]]a sa četiri uda, uključujući postojeće i izumrle [[vodozemci|vodozemce]], [[gmizavci|gmizavce]], [[ptice]] i [[sisari|sisare]]. Današnji vodozemci uglavnom vode poluvodeni način života, pri čemu prvu fazu svog života provode kao punoglavci nalik ribama. Neke grupe tetrapoda, poput [[zmije|zmija]] (gmizavci) i [[kitovi|kitova]] (sisari), izgubile su dio ili sve svoje udove, a mnogi tetrapodi su se vratili djelimično vodenom ili – u slučaju kitova i [[morske krave|morskih krava]] – potpuno vodenom načinu života. Tetrapodi su evoluirali od [[ribe sa mesnatim perajama]] (Sarcopterygii) prije otprilike 395 miliona godina, tokom [[devon (period)|devona]].<ref>{{cite book |last=Clack |first=J.A. |author-link=Jenny Clack |title=Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington, Indiana, USA. |year=2012 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=6Ztrhm8uLQ0C&pg=PA1 |isbn=978-0-253-35675-8}}</ref> Tačni vodeni preci tetrapoda, kao i proces kolonizacije kopna, ostaju nejasni te su još uvijek predmet intenzivnih istraživanja i rasprava među paleontolozima. |} == Evolucija == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 360 | header = Razredi kičmenjaka | header_align = | header_background = | footer = | footer_align = | footer_background = | background color = | image1 = Fish evolution.png | alt1 = | caption1 = Dijagram vretenastog oblika za evoluciju riba i ostalih razreda kičmenjaka.<ref>{{cite book |last=Benton |first=M. J. |date=2005 |title=Vertebrate Palaeontology |url=https://books.google.com/books?id=VThUUUtM8A4C&q=Benton+2005+%22%27Vertebrate+Palaeontology%22 |publisher=John Wiley |edition=3rd |isbn=978-1-4051-4449-0 |page=14}}</ref> Najranije klase koje su razvile vilice bile su sada izumrle plakoderme i bodljikave ajkule. }} {{Glavni|Riblja vilica|Evolucija riba}} Pojava vilice ranih kičmenjaka opisana je kao "ključna inovacija"<ref>{{cite journal | last1 = Kimmel | first1 = C. B. | last2 = Miller | first2 = C. T. | last3 = Keynes | first3 = R. J. | date = 2001 | title = Neural crest patterning and the evolution of the jaw | journal = Journal of Anatomy | volume = 199 | issue = 1&2 | pages = 105–119 | doi = 10.1017/S0021878201008068 | pmid = 11523812 | pmc = 1594948 }}</ref> i „možda najdublji i najradikalniji evolucijski korak u historiji kičmenjaka”.<ref name=Gai2012>{{cite journal | last1 = Gai | first1 = Z. | last2 = Zhu | first2 = M. | date = 2012 | title = The origin of the vertebrate jaw: Intersection between developmental biology-based model and fossil evidence | journal = Chinese Science Bulletin | volume = 57 | issue = 30| pages = 3819–3828 | doi = 10.1007/s11434-012-5372-z | bibcode = 2012ChSBu..57.3819G | doi-access = free }}</ref><ref name=Maisey2000>{{cite book | last = Maisey | first = J. G. | date = 2000 | url = {{google books|id=gAiAPwAACAAJ|plainurl=yes}} | title = Discovering Fossil Fishes | publisher = Westview Press | pages = 1–223 | isbn = 978-0-8133-3807-1 }}</ref> [[Agnatha|Ribe bez vilica]] teže su opstajale od riba s vilicama, a većina ih je izumrla tokom [[trijas]]a. Ipak, proučavanje [[Cyclostomata|kolousta]] – bezviličnih [[sljepulje|sljepulja]] i [[paklare|paklara]] koje su preživjele – pružilo je malo uvida u temeljito preoblikovanje lobanje kičmennjaka do kojeg je moralo doći tokom evolucije prvih vilica.<ref>{{cite book | last = Janvier | first = P. | date = 2007 | chapter-url = {{google books|id=WKDuAAAAMAAJ|page=57|plainurl=yes}} | chapter = Homologies and Evolutionary Transitions in Early Vertebrate History | editor1-first = J. S. | editor1-last = Anderson | editor2-last = Sues | editor2-first = H.-D. | title = Major Transitions in Vertebrate Evolution | publisher = Indiana University Press | pages = 57–121 | isbn = 978-0-253-34926-2 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Khonsari | first1 = R. H. | last2 = Li | first2 = B. | last3 = Vernier | first3 = P. | last4 = Northcutt | first4 = R. G. | last5 = Janvier | first5 = P. | s2cid = 56425436 | date = 2009 | title = Agnathan brain anatomy and craniate phylogeny | journal = Acta Zoologica | volume = 90 | issue = s1 | pages = 52–68 | doi = 10.1111/j.1463-6395.2008.00388.x }}</ref> Predak svih kičmenjaka sa vilicama prošao je kroz dvije runde [[duplikacija (genetika)|duplikacije]] cijelog [[genom]]a. Prva se dogodila prije razdvajanja gnatostomata (kičmenjaka sa vilicama) i ciklostomata (kružnoustih), a čini se da je bila riječ o [[autopoliploidija|autopoliploidiji]] (događaju unutar iste vrste). Druga se dogodila nakon tog razdvajanja i bila je slučaj [[alopoliploidija| alopoliploidije]] (rezultat hibridizacije između dvije linije).<ref>{{cite journal |last1=Yu |first1=Daqi |last2=Ren |first2=Yandong |last3=Uesaka |first3=Masahiro |last4=Beavan |first4=Alan J. S. |last5=Muffato |first5=Matthieu |last6=Shen |first6=Jieyu |last7=Li |first7=Yongxin |last8=Sato |first8=Iori |last9=Wan |first9=Wenting |last10=Clark |first10=James W. |last11=Keating |first11=Joseph N. |last12=Carlisle |first12=Emily M. |last13=Dearden |first13=Richard P. |last14=Giles |first14=Sam |last15=Randle |first15=Emma |last16=Sansom |first16=Robert S. |last17=Feuda |first17=Roberto |last18=Fleming |first18=James F. |last19=Sugahara |first19=Fumiaki |last20=Cummins |first20=Carla |last21=Patricio |first21=Mateus |last22=Akanni |first22=Wasiu |last23=d'Aniello |first23=Salvatore |last24=Bertolucci |first24=Cristiano |last25=Irie |first25=Naoki |last26=Alev |first26=Cantas |last27=Sheng |first27=Guojun |last28=De Mendoza |first28=Alex |last29=Maeso |first29=Ignacio |last30=Irimia |first30=Manuel |display-authors=1 |title=Hagfish genome elucidates vertebrate whole-genome duplication events and their evolutionary consequences |journal=Nature Ecology & Evolution |date=2024 |volume=8 |issue=3 |pages=519–535 |doi=10.1038/s41559-023-02299-z |bibcode=2024NatEE...8..519Y |biorxiv=10.1101/2023.04.08.536076|hdl=10230/59091 |hdl-access=free |pmc=10927551 }}</ref> Uobičajeno je mišljenje da su čeljusti [[homologija (biologija)|homologne]] [[škržni luk|škržnim lukovima]].<ref>Naprimjer: (1) obje grupe kostiju nastaju od ćelija [[nervni greben|nervnog grebena]] (a ne od [[mezoderm]]nog tkiva, kao što je slučaj s većinom drugih kostiju); (2) obje strukture formiraju gornje i donje šipke koje se savijaju prema naprijed i povezane su zglobom u sredini; i (3) muskulatura vilica čini se homolognom muskulaturi škržnih lukova kod [[bezviločnjaci|riba bez vilica]]. Kod riba bez vilica, niz [[škrge]] otvarale su se iza usta, a te škrge bile su poduprte [[hrskavica|hrskavičavim]] elementima. Prva grupa tih elemenata okruživala je usta, formirajući vilicu. Gornji dio drugog embrionalnog luka, koji je podupirao škrge, razvio se u hiomandibulsku kost kod riba s vilicama; ta kost podupire lobanju i time povezuje vilicu s kranijem.<nowiki><ref name="Gilbert"></nowiki>{{cite book | last = Gilbert | date = 2000 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10049/ | title = Evolutionary Embryology | publisher = Sinauer Associates }}</ref> [[Hiomandibula]] skup je kostiju smještenih u području [[podjezična kost|podjezične kosti]] (hioidna regija) kod većine riba. Obično ima ulogu u pričvršćivanju čeljusti ili, u slučaju [[koštunjače|koštunjača]] (Teleostei), [[operkulum]]a (poklopca škržnog otvora).<ref>{{cite journal | last1 = Clack | first1 = J. A. | date = 1994 | title = Earliest known tetrapod braincase and the evolution of the stapes and fenestra ovalis | journal = Nature | volume = 369 | issue = 6479| pages = 392–394 | doi=10.1038/369392a0| bibcode = 1994Natur.369..392C | s2cid = 33913758 }}</ref> Iako su poznati potencijalno stariji zapisi iz [[ordovicij]]a, najstariji nedvosmisleni dokazi o [[kičmenjaci]]ma sa vilicama jesu ''[[Qianodus]]'' i ''[[Fanjingshania]]'' iz ranog silura ([[aeronij]]) u [[Guizhou]]u ([[Kina]]), stari oko 439 miliona godina; oni se klasifikuju kao hrskavičave ribe ([[Chondrichthyes]]) koje pripadaju bazalnoj grupi (tzv. baznoj grupi) i pokazuju karakteristike stepena razvoja [[Acanthodii|akantoda]].<ref name=":12">{{cite journal |last1=Andreev |first1=Plamen S. |last2=Sansom |first2=Ivan J. |last3=Li |first3=Qiang |last4=Zhao |first4=Wenjin |last5=Wang |first5=Jianhua |last6=Wang |first6=Chun-Chieh |last7=Peng |first7=Lijian |last8=Jia |first8=Liantao |last9=Qiao |first9=Tuo |last10=Zhu |first10=Min |date=September 2022 |title=Spiny chondrichthyan from the lower Silurian of South China |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-05233-8 |journal=[[Nature]] |volume=609 |issue=7929 |pages=969–974 |doi=10.1038/s41586-022-05233-8 |pmid=36171377 |bibcode=2022Natur.609..969A |s2cid=252570103|url-access=subscription }}</ref><ref name=":02">{{Cite journal |last1=Andreev |first1=Plamen S. |last2=Sansom |first2=Ivan J. |last3=Li |first3=Qiang |last4=Zhao |first4=Wenjin |last5=Wang |first5=Jianhua |last6=Wang |first6=Chun-Chieh |last7=Peng |first7=Lijian |last8=Jia |first8=Liantao |last9=Qiao |first9=Tuo |last10=Zhu |first10=Min |date=2022-09-28 |title=The oldest gnathostome teeth |journal=[[Nature]] |volume=609 |issue=7929 |pages=964–968 |bibcode=2022Natur.609..964A |doi=10.1038/s41586-022-05166-2 |issn=0028-0836 |pmid=36171375 |s2cid=252569771 |url=https://research.birmingham.ac.uk/en/publications/1478b876-dc9b-431a-88ea-1f0f30614aea }}</ref> ==Reference== {{Refspisak|33em}} ==Vanjski linkovi== * [http://tolweb.org/tree?group=Gnathostomata&contgroup=Vertebrata Tree of Life discussion of Gnathostomata] * [https://web.archive.org/web/20060221053957/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Bones/Gill_Arches/Meckelian.html The Gill Arches: Meckel's Cartilage] {{Taxonbar|from=Q26214}} {{Authority control}} [[Kategorija:Gnathostomata| ]] [[Kategorija:Taksonomija kičmenjaka]] [[Kategorija:Prve pojave u dariviliju]] [[Kategorija:Prve pojave iz ordovicija koje su preživjele do danas]] [[Kategorija:Infrakoljena]] 2fkwl5vy6zx4wcaxcz7mg6jkn3yn4ds 0 539259 3939039 3939038 2026-11-05T12:01:35Z Toponim-HR 187638 3939039 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Egzokrina insuficijencija pankreasa | sinonimi = Egzokrina insuficijencija gušterače, EPI | slika = Blausen_0699_PancreasAnatomy2.png | opis_slike = Anatomija pankreasa | specijalnost = [[Endokrinologija]], [[gastroenterologija]] | simptomi = | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = | uzroci = [[Dijabetes tipa 2]], [[dijabetes tipa 1]], [[pankreatitis]], [[celijakija]], [[cistasta fibroza]], [[IBS-D]], [[upalne bolesti crijeva]], analozi [[somatostatin]]a | rizici = Starija životna dob, upotreba duhana, konzumacija alkohola | dijagnoza = Tri glavna testa koja se koriste pri razmatranju dijagnoze EPI-ja su: test fecesne [[elastaza| elastaze]], test na prisustvo masti u stolici i direktni [[test funkcije]] pankreasa | diferencijalna_dijagnoza = [[Celijakija]] | prevencija = | liječenje = Nadomjesna terapija pankreasnim enzimima (PERT) | lijek = Pankrelipaza | prognoza =Uz liječenje, povoljna | frekvencija = Može javiti kod 10–20 % opće populacije | smrtnost = }} '''Egzokrina insuficijencija pankreasa''' ('''EPI''') predstavlja nesposobnost pravilne probave hrane uslijed nedostatka ili smanjenja količine [[probavni enzimi|probavnih enzima]] koje proizvodi [[pankreas]]. EPI se može javiti kod ljudi i prisutna je kod mnogih zdravstvenih stanja. <ref name="Capurso et al">{{cite journal |last1=Capurso |first1=Gabriele |last2=Traini |first2=Mariaemilia |last3=Piciucchi |first3=Matteo |last4=Signoretti |first4=Marianna |last5=Arcidiacono |first5=Paolo Giorgio |title=Exocrine pancreatic insufficiency: prevalence, diagnosis, and management |journal=Clinical and Experimental Gastroenterology |date=21 March 2019 |volume=12 |pages=129–139 |doi=10.2147/CEG.S168266 |pmc=6432881 |pmid=30962702 |doi-access=free }}</ref> kao što su [[cistasta fibroza]],<ref>{{cite journal |last1=Ritivoiu |first1=Mirela-Elena |last2=Drăgoi |first2=Cristina Manuela |last3=Matei |first3=Dumitru |last4=Stan |first4=Iustina Violeta |last5=Nicolae |first5=Alina Crenguţa |last6=Craiu |first6=Mihai |last7=Dumitrescu |first7=Ion-Bogdan |last8=Ciolpan |first8=Alina Angelica |title=Current and Future Therapeutic Approaches of Exocrine Pancreatic Insufficiency in Children with Cystic Fibrosis in the Era of Personalized Medicine |journal=Pharmaceutics |date=3 January 2023 |volume=15 |issue=1 |page=162 |doi=10.3390/pharmaceutics15010162 |pmc=9862205 |pmid=36678791 |doi-access=free }}</ref> [[Shwachman-Diamondov sindrom]],<ref>{{Citation |last1=Nelson |first1=Adam |title=Shwachman-Diamond Syndrome |date=1993 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1756/ |work=GeneReviews® |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301722 |access-date=2023-02-02 |last2=Myers |first2=Kasiani |editor2-last=Everman |editor2-first=David B. |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> različiti tipovi pankreatitisa,<ref>{{Cite journal |last1=Ashraf |first1=Hamza |last2=Colombo |first2=John Paul |last3=Marcucci |first3=Vincent |last4=Rhoton |first4=Jonathan |last5=Olowoyo |first5=Oluwatofunmi |date=2021-11-20 |title=A Clinical Overview of Acute and Chronic Pancreatitis: The Medical and Surgical Management |journal=Cureus |volume=13 |issue=11|language=en |doi=10.7759/cureus.19764 |doi-access=free |pmc=8684888 |pmid=34938639}}</ref> multipli tipovi [[diabetes mellitus]] (dijabetes tipa 1 i tipa 2),<ref>{{Cite journal |last1=Piciucchi |first1=Matteo |last2=Capurso |first2=Gabriele |last3=Archibugi |first3=Livia |last4=Delle Fave |first4=Martina Maria |last5=Capasso |first5=Marina |last6=Delle Fave |first6=Gianfranco |date=2015 |title=Exocrine Pancreatic Insufficiency in Diabetic Patients: Prevalence, Mechanisms, and Treatment |journal=International Journal of Endocrinology |language=en |volume=2015|doi=10.1155/2015/595649 |pmc=4393909 |pmid=25892991 |doi-access=free }}</ref> uznapredovala [[bubrežna bolest]],<ref>{{cite journal |last1=Griesche-Philippi |first1=J. |last2=Otto |first2=J. |last3=Schwörer |first3=H. |last4=Maisonneuve |first4=P. |last5=Lankisch |first5=P.G. |title=Exocrine pancreatic function in patients with end-stage renal disease |journal=Clinical Nephrology |date=December 2010 |volume=74 |issue=12 |pages=457–464 |doi=10.5414/CNP74457 |pmid=21084049 }}</ref> [[starost|starije odrasle osobe]],<ref name="Rothenbacher 697–704">{{cite journal |last1=Rothenbacher |first1=Dietrich |last2=Löw |first2=Michael |last3=Hardt |first3=Philip D. |last4=Klör |first4=Hans-Ulrich |last5=Ziegler |first5=Hartwig |last6=Brenner |first6=Hermann |title=Prevalence and determinants of exocrine pancreatic insufficiency among older adults: Results of a population-based study |journal=Scandinavian Journal of Gastroenterology |date=June 2005 |volume=40 |issue=6 |pages=697–704 |doi=10.1080/00365520510023116 |pmid=16036530 }}</ref> [[celijakija]],<ref>{{cite journal |last1=Balaban |first1=Daniel Vasile |last2=Enache |first2=Iulia |last3=Ciochina |first3=Marina |last4=Popp |first4=Alina |last5=Jinga |first5=Mariana |title=Pancreatic involvement in celiac disease |journal=World Journal of Gastroenterology |date=28 June 2022 |volume=28 |issue=24 |pages=2680–2688 |doi=10.3748/wjg.v28.i24.2680 |pmc=9260863 |pmid=35979168 |doi-access=free }}</ref> [[sindrom iritabilnog crijeva]] s prevladavajućim proljevom (IBS-D),<ref name="Olmos 5666–5675">{{cite journal |last1=Olmos |first1=Juan I. |last2=Piskorz |first2=María M. |last3=Litwin |first3=Nestor |last4=Schaab |first4=Sara |last5=Tevez |first5=Adriana |last6=Bravo-Velez |first6=Gladys |last7=Uehara |first7=Tatiana |last8=Hashimoto |first8=Harumi |last9=Rey |first9=Enzo |last10=Sorda |first10=Juan A. |last11=Olmos |first11=Jorge A. |title=Exocrine Pancreatic Insufficiency is Undiagnosed in Some Patients with Diarrhea-Predominant Irritable Bowel Syndrome Using the Rome IV Criteria |journal=Digestive Diseases and Sciences |date=December 2022 |volume=67 |issue=12 |pages=5666–5675 |doi=10.1007/s10620-022-07568-8 |pmid=35704255 }}</ref> upalna bolest crijeva (IBD),<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Vikesh K. |last2=Haupt |first2=Mark E. |last3=Geller |first3=David E. |last4=Hall |first4=Jerry A. |last5=Diez |first5=Pedro M. Quintana |date=2017-10-21 |title=Less common etiologies of exocrine pancreatic insufficiency |journal=World Journal of Gastroenterology |language=en |volume=23 |issue=39 |pages=7059–7076 |doi=10.3748/wjg.v23.i39.7059 |pmc=5656454 |pmid=29093615 |doi-access=free }}</ref> [[HIV]],<ref>{{cite journal |last1=Yilmaz |first1=Aylin |last2=Hagberg |first2=Lars |title=Exocrine pancreatic insufficiency is common in people living with HIV on effective antiretroviral therapy |journal=Infectious Diseases |date=4 March 2018 |volume=50 |issue=3 |pages=193–199 |doi=10.1080/23744235.2017.1370126 |pmid=28838283 }}</ref> [[bolest jetre povezana s alkoholom]],<ref>{{Cite journal |last1=Leeds |first1=John S. |last2=Oppong |first2=Kofi |last3=Sanders |first3=David S. |date=July 2011 |title=The role of fecal elastase-1 in detecting exocrine pancreatic disease |journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology |language=en |volume=8 |issue=7 |pages=405–415 |doi=10.1038/nrgastro.2011.91 |pmid=21629239 }}</ref> [[Sjogrenov sindrom]],<ref>{{Cite journal |last=Ebert |first=Ellen Catherine |date=January 2012 |title=Gastrointestinal and Hepatic Manifestations of Sjogren Syndrome |journal=Journal of Clinical Gastroenterology |volume=46 |issue=1 |pages=25–30 |doi=10.1097/MCG.0b013e3182329d9c |pmid=22157220 }}</ref> upotreba [[duhan]]a,<ref>{{Cite journal |last1=Raphael |first1=Kara L. |last2=Chawla |first2=Saurabh |last3=Kim |first3=Sungjin |last4=Keith |first4=Christopher G. |last5=Propp |first5=David R. |last6=Chen |first6=Zhengjia N. |last7=Woods |first7=Kevin E. |last8=Keilin |first8=Steven A. |last9=Cai |first9=Qiang |last10=Willingham |first10=Field F. |date=February 2017 |title=Pancreatic Insufficiency Secondary to Tobacco Exposure: A Controlled Cross-Sectional Evaluation |journal=Pancreas |language=en |volume=46 |issue=2 |pages=237–243 |doi=10.1097/MPA.0000000000000721 |pmc=6355146 |pmid=27846134 }}</ref> i primjena analoga [[somatostatin]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Lamarca |first1=Angela |last2=McCallum |first2=Lynne |last3=Nuttall |first3=Christina |last4=Barriuso |first4=Jorge |last5=Backen |first5=Alison |last6=Frizziero |first6=Melissa |last7=Leon |first7=Rebecca |last8=Mansoor |first8=Was |last9=McNamara |first9=Mairéad G |last10=Hubner |first10=Richard A. |last11=Valle |first11=Juan W |date=2018-07-03 |title=Somatostatin analogue-induced pancreatic exocrine insufficiency in patients with neuroendocrine tumors: results of a prospective observational study |journal=Expert Review of Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=7 |pages=723–731 |doi=10.1080/17474124.2018.1489232 |pmid=29923433 |url=https://pure.manchester.ac.uk/ws/files/75897623/2018_06_08_Final_SSA_manuscript.docx }}</ref> EPI je uzrokovan progresivnim gubitkom ćelija gušterače koje proizvode probavne enzime (acinarnih ćelija). Gubitak probavnih enzima dovodi do poremećaja probave i malapsorpcije hranjivih tvari tokom uobičajenih probavnih procesa. EPI može uzrokovati simptome čak i prije nego što dođe do [[pothranjenost]]i: „blagi” ili „umjereni” EPI podrazumijeva nivo fecesne elastaze manji od 200 µg/g, dok se „teški” EPI definiše kao stanje u kojem je nivo fecesne [[elastaza|elastaze]] manji od 100 µg/g.<ref>{{Cite journal |last1=Shandro |first1=Benjamin M |last2=Ritehnia |first2=Jennifer |last3=Chen |first3=Joshua |last4=Nagarajah |first4=Rani |last5=Poullis |first5=Andrew |date=November 2020 |title=The investigation and management of pancreatic exocrine insufficiency: A retrospective cohort study |journal=Clinical Medicine |language=en |volume=20 |issue=6 |pages=535–540 |doi=10.7861/clinmed.2020-0506 |pmc=7687321 |pmid=33199316 }}</ref> [[Egzokrini pankreas]] dio je ovog organa koji sadrži skupine kanalića (acinuse) koji proizvode bikarbonatne anione – blagu bazu – kao i niz probavnih enzima; svi oni se, putem interlobulskih i glavnog pankreasnog kanala, izlijevaju u [[duodenum]] (početni dio [[tanko crijevo|tankog crijeva]]).<ref>{{cite book |last1=Pandol |first1=Stephen J. |title=The Exocrine Pancreas |date=2010 |publisher=Morgan & Claypool Life Sciences |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK54134/ |chapter=Anatomy }}</ref> [[Hormon]]i [[holecistokinin]] i [[sekretin]], koje luče [[želudac]] i [[dvanaestopalačno crijevo]], kao odgovor na rastezanje i prisustvo hrane, zauzvrat stimulišu proizvodnju probavnih enzima u egzokrinom dijelu pankreasa.<ref name=":0">{{cite book |last1=Pandol |first1=Stephen J. |title=The Exocrine Pancreas |date=2010 |publisher=Morgan & Claypool Life Sciences |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK54132/ |chapter=Regulation of Whole-Organ Pancreatic Secretion }}</ref> Alkalizacija dvanaestopalačnog crijeva (duodenuma) neutrališe kiseli [[himus]] koji iz želuca prelazi u ovo crijevo; probavni enzimi kataliziraju razgradnju složenih hranjivih tvari na manje molekule, omogućavajući njihovu apsorpciju i uključivanje u metaboličke puteve.[<ref name=":0" /> Ovi enzimi uključuju [[proteaza|proteaze]] ([[tripsinogen]] i [[himotripsinogen]]), hidrolitske enzime koji razgrađuju lipide (lipaze, poput fosfolipaze A2, lizofosfolipaze i holesterol-esteraze), te [[amilaza|amilazu]] koja razgrađuje škrob. Egzokrina insuficijencija pankreasa (EPI) nastaje uslijed progresivnog gubitka egzokrine funkcije pankreasa, odnosno njegove nesposobnosti da luči probavne enzime. Ovo stanje često je posljedica hroničnog pankreatitisa, genetičkih poremećaja ili drugih oboljenja, a rezultira nemogućnošću životinje da pravilno probavi hranu.<ref name=PezzilliAndriulli/> ==Znakovi i simptomi== Gubitak enzima pankreasa dovodi do poremećaja probave (maldigestije) i apsorpcije (malapsorpcije). Simptomi mogu uključivati:<ref name=PezzilliAndriulli>{{cite journal | last1=Pezzilli | first1=R. | last2=Andriulli | first2=A. | last3=Bassi | first3=C. | last4=Balzano | first4=G. | last5=Cantore | first5=M. | last6=Delle Fave | first6=G. | last7=Falconi | first7=M. | author8=Exocrine Pancreatic Insufficiency collaborative (EPIc) Group | title=Exocrine pancreatic insufficiency in adults: A shared position statement of the Italian Association for the Study of the Pancreas | journal=World Journal of Gastroenterology | date=November 2013 | volume=19 | issue=44 | pages=7930–7946 | doi=10.3748/wjg.v19.i44.7930 | doi-access=free | pmc=3848141 | pmid=24307787}}</ref><ref name=OthmanHarb>{{Cite journal |last1=Othman |first1=Mohamed O. |last2=Harb |first2=Diala |last3=Barkin |first3=Jodie A. |date=February 2018 |title=Introduction and practical approach to exocrine pancreatic insufficiency for the practicing clinician |journal=International Journal of Clinical Practice |language=en |volume=72 |issue=2 |doi=10.1111/ijcp.13066 |pmc=5873407 |pmid=29405509}}</ref> * Neugoda ili bol u trbuhu * Nenormalna učestalost stolice (povećanje) * [[Ataksija]] ([[nedostatak vitamina E]]) * Nadutost * [[Dijareja]] * [[Anemija]] ([[nedostatak vitamina B12|vitamin B12]], [[nedostatak željeza|željeza]], [[nedostatak folata|folata]]) * [[Poremećaji krvarenja]] ([[nedostatak vitamina K|vitamin K]] malapsorpcija) * [[Ekhimoze]] (vrsta modrice, zbog nedostatka vitamina K) * [[Edem]] ([[hipoalbuminemija]]) * [[Umor]] * Nadutost i [[abdominalna distenzija]] (bakterijska fermentacija neapsorbirane hrane) * [[Hipokalcemija|Hipokalcemija]] (kontrakcija ili grčevi mišića) * [[Metabolička bolest kostiju]] ([[nedostatak vitamina D]]) * [[Mišićna atrofija]] * [[Niktalopija|Noćno sljepilo]] ([[nedostatak vitamina A]]) * [[Periferna neuropatija]] (nedostatak vitamina E) * [[Steatoreja]] * Obilna i smrdljiva stolica * Gubitak težine * ​​[[Kseroftalmija]] (nedostatak vitamina A) ==Uzroci== Kod ljudi, najčešći uzroci EPI vjerovatno su povezani sa [[dijabetes]]om (10,5% globalne prevalencije dijabetesa,<ref>{{Cite journal |last1=Sun |first1=Hong |last2=Saeedi |first2=Pouya |last3=Karuranga |first3=Suvi |last4=Pinkepank |first4=Moritz |last5=Ogurtsova |first5=Katherine |last6=Duncan |first6=Bruce B. |last7=Stein |first7=Caroline |last8=Basit |first8=Abdul |last9=Chan |first9=Juliana C. N. |last10=Mbanya |first10=Jean Claude |last11=Pavkov |first11=Meda E. |last12=Ramachandaran |first12=Ambady |last13=Wild |first13=Sarah H. |last14=James |first14=Steven |last15=Herman |first15=William H. |date=2022-01-01 |title=IDF Diabetes Atlas: Global, regional and country-level diabetes prevalence estimates for 2021 and projections for 2045 |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=183 |doi=10.1016/j.diabres.2021.109119 |pmid=34879977 |pmc=11057359 |hdl=20.500.11820/85919e8b-f73d-433d-a236-058a9561e24d |hdl-access=free }}</ref> uz stope EPI-ja koje se kreću od 30–50 % kod tipa 1 i 20–30 % kod tipa 2<ref name="Capurso et al"/>) i IBS-D (7,6–10,8% globalne prevalencije IBS-D,<ref>{{cite journal |last1=Oka |first1=Priya |last2=Parr |first2=Heather |last3=Barberio |first3=Brigida |last4=Black |first4=Christopher J |last5=Savarino |first5=Edoardo V |last6=Ford |first6=Alexander C |title=Global prevalence of irritable bowel syndrome according to Rome III or IV criteria: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet Gastroenterology & Hepatology |date=October 2020 |volume=5 |issue=10 |pages=908–917 |doi=10.1016/S2468-1253(20)30217-X |pmid=32702295 |hdl=11577/3363482 |url=https://eprints.whiterose.ac.uk/165295/3/thelancetgastrohep-D-20-00505R1%20CLEAN.pdf }}</ref> sa stopama EPI-ja oko 5–6%<ref name="Olmos 5666–5675"/>). Ostali uzroci EPI-ja uključuju akutni ili hronični pankreatitis, cistastu fibrozu, [[Crohnova bolest| Crohnovu bolest]], ulcerozni kolitis, celijakiju, uznapredovalu bolest bubrega, stariju životnu dob, upalne bolesti crijeva (IBD), HIV, bolest jetre uzrokovanu alkoholom, Sjogrenov sindrom, upotrebu duhana, te primjenu analoga somatostatina. EPI se također može javiti kod 10–20 % opće populacije.<ref>{{cite journal |last1=Campbell |first1=Jennifer A. |last2=Sanders |first2=David S. |last3=Francis |first3=Katherine A. |last4=Kurien |first4=Matthew |last5=Lee |first5=Sai |last6=Taha |first6=Hatim |last7=Ramadas |first7=Arvind |last8=Joy |first8=Diamond |last9=Hopper |first9=Andrew D. |title=Should we Investigate Gastroenterology Patients for Pancreatic Exocrine Insufficiency? A Dual Centre UK Study |journal=Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases |date=September 2016 |volume=25 |issue=3 |pages=303–309 |doi=10.15403/jgld.2014.1121.253.uks |pmid=27689193 |doi-access=free }}</ref><ref name="Rothenbacher 697–704"/><ref>{{Cite journal |last1=Herzig |first1=Karl-Heinz |last2=Purhonen |first2=Anna-Kaisa |last3=Räsänen |first3=Kati M |last4=Idziak |first4=Joanna |last5=Juvonen |first5=Petri |last6=Phillps |first6=Ryszard |last7=Walkowiak |first7=Jaroslaw |date=December 2011 |title=Fecal pancreatic elastase-1 levels in older individuals without known gastrointestinal diseases or diabetes mellitus |journal=BMC Geriatrics |volume=11 |issue=1 |page=4 |doi=10.1186/1471-2318-11-4 |pmc=3039595 |pmid=21266058 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Tri glavna testa koja se koriste pri razmatranju dijagnoze EPI-ja su: test fecesne [[elastaza| elastaze]], test na prisustvo masti u stolici i direktni [[test funkcije]] pankreasa.<ref>{{cite journal |author=Domínguez-Muñoz, JE |date=2011 |title=Pancreatic insufficiency: diagnosis and treatment |journal=J Gastroenterol Hepatol |volume=26 |issue=Supplement s2 |pages=12–16 |doi=10.1111/j.1440-1746.2010.06600.x |pmid=21323992 |hdl=20.500.11940/5522 |hdl-access=free }}</ref> Ovo drugo je rjeđe korišten test kojim se procjenjuje egzokrina funkcija gušterače, a izvodi se uvođenjem sonde u [[tanko crijevo]] radi prikupljanja pankreasnih sekreta. Test na fecesnu elastazu je jednostavniji postupak koji je zamijenio 72-satni test određivanja [[masti]] u stolici; kod ovog testa nije potrebno prekidati terapiju nadomještanja pankreasnih enzima (enzimsku suplementaciju, koja predstavlja liječenje egzokrine insuficijencije gušterače – EPI).<ref>{{Cite journal |last1=Struyvenberg |first1=Maarten R. |last2=Martin |first2=Camilia R. |last3=Freedman |first3=Steven D. |date=December 2017 |title=Practical guide to exocrine pancreatic insufficiency – Breaking the myths |journal=BMC Medicine |volume=15 |issue=1 |pages=29, s12916–017–0783-y |doi=10.1186/s12916-017-0783-y |pmc=5301368 |pmid=28183317 |doi-access=free }}</ref> '''Lundhov test''' starija je metoda ispitivanja koja podrazumijeva postavljanje [[nazogastrična sonda|sonde]] s više kanala u dvanaestopalačno crijevo (duodenum). Ova sonda ima otvore smještene u želucu i u dvanaestopalačnom crijevu. U želudac se unosi obrok koji se sastoji od [[protein]]a, [[ugljikohidrat]]a i [[masti]]. Obično se primjenjuje i [[prokinetik]], poput [[metoklopramid]]a, kako bi se ubrzao prolazak hrane u dvanaestopalačno crijevo. Uzorak sadržaja iz dvanaestopalačnog crijeva uzima se nakon 30 minuta, a zatim svakih 30 minuta, sve do isteka dva sata. Mjeri se aktivnost [[tripsin|tripsina]], a zatim se izračunava [[prosjek|prosječna vrijednost]] na osnovu četiri prikupljena uzorka. Pozitivan rezultat testa, koji se definiše kao niska prosječna aktivnost tripsina u uzorcima, ukazuje na smanjenu egzokrinu funkciju gušterače.<ref>{{cite journal | pmc = 1413370 | pmid=14013961 | volume=3 | title=On the site of absorption of fat from the human small intestine | year=1962 | journal=Gut | pages=315–7 |vauthors=Borgstrom B, Dahlqvist A, Lundh G | issue=4 | doi=10.1136/gut.3.4.315}}</ref> === Diferencijalna dijagnoza === Simptomi su u početku nespecifični i preklapaju se s drugim gastrointestinalnim stanjima. Anamneza i sveobuhvatan pregled simptoma usmjeravaju procjenu drugih mogućih stanja:<ref name=OthmanHarb/> * [[Celijakija]] * [[Đardijaza]] * [[Upalna bolest crijeva]] * [[Sindrom iritabilnog crijeva]] * [[Mikroskopski kolitis]] * [[Tumor gušterače]] * [[Sindrom bakterijskog prerastanja u tankom crijevu]] * [[Zollinger-Ellisonov sindrom]] ==Liječenje== EPI se liječi nadomjesnom terapijom enzimima gušterače (PERT), poznatom kao [[pankrelipaza]], koja služi za razgradnju masti (putem [[lipaza|lipaze]]), proteina (putem [[proteaza| proteaze]]) i ugljikohidrata (putem [[amilaza|amilaze]]) na jedinice koje se mogu probaviti.<ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/Drugs/DevelopmentApprovalProcess/DevelopmentResources/Over-the-CounterOTCDrugs/StatusofOTCRulemakings/ucm063031.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090622235833/http://www.fda.gov/Drugs/DevelopmentApprovalProcess/DevelopmentResources/Over-the-CounterOTCDrugs/StatusofOTCRulemakings/ucm063031.htm |archive-date=June 22, 2009 |title=FDA rulemaking history of OTC EPI drug products |website=Fda.gov |access-date=2011-11-08}}</ref> Pankrelipaza u preparatima koji se izdaju na recept obično je svinjskog porijekla, mada postoje i opcije dostupne bez recepta, uključujući one dobijene iz biljaka i drugih izvora koji nisu svinjskog porijekla. U SAD-u je, zaključno sa 2012. godinom, na tržištu bilo dostupno šest preparata za terapiju zamjene pankreasnih enzima (PERT) koje je odobrila FDA. Doziranje može varirati ovisno o potrebama pojedinca.<ref>{{Cite journal |last1=Trang |first1=Tony |last2=Chan |first2=Johanna |last3=Graham |first3=David Y |date=2014-09-07 |title=Pancreatic enzyme replacement therapy for pancreatic exocrine insufficiency in the 21st century |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=20 |issue=33 |pages=11467–11485 |doi=10.3748/wjg.v20.i33.11467 |pmc=4155341 |pmid=25206255 |doi-access=free }}</ref> Smatra se da je PERT siguran, efikasan i dobro podnošljiv za osobe sa EPI-jem, bez obzira na uzrok EPI-ja.<ref>{{Cite journal |last1=Gan |first1=Can |last2=Chen |first2=Yan-Hua |last3=Liu |first3=Ling |last4=Gao |first4=Jin-Hang |last5=Tong |first5=Huan |last6=Tang |first6=Cheng-Wei |last7=Liu |first7=Rui |date=2017-10-07 |title=Efficacy and safety of pancreatic enzyme replacement therapy on exocrine pancreatic insufficiency: a meta-analysis |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=55 |pages=94920–94931 |doi=10.18632/oncotarget.21659 |pmc=5706924 |pmid=29212278}}</ref> Pored toga, potrebno je procijeniti, testirati i liječiti različite nedostatke [[nutrijent|nutrijenata]] koji mogu biti uzrokovani egzokrinom insuficijencijom pankreasa (EIP). Uticaj nedostatka nutrijenata na metaboličke puteve u organizmu, mišićno tkivo, gustoću kostiju, organe i cjelokupno zdravlje može dovesti do širokog spektra simptoma – koji se često pogrešno dijagnosticiraju – kod osoba pogođenih egzokrinom insuficijencijom pankreasa.<ref>{{Cite book |last=Toxopeus |first=A. |title=Primal Pancreas - Pancreas Damage Survival Guide |year=2019 |isbn=978-0-9600679-1-6 |pages=180–200|publisher=Delft Consulting LLC }}</ref> Budući da se [[dijabetes tipa 3c]] vrlo često razvija uz hronični pankreatitis, potrebno je redovno provoditi skrining testove. U slučaju već dijagnostikovanog dijabetesa, ponovna procjena može pomoći u usmjeravanju liječenja.<ref name=WaldHardt>{{cite journal| last1=Ewald | first1=N. | last2=Hardt | first2=P. D. | title=Diagnosis and treatment of diabetes mellitus in chronic pancreatitis | journal=World Journal of Gastroenterology | pmc=3831209 | pmid=24259958 | date=November 2013 | volume=19 | issue=42 | pages=7276–7281 | doi=10.3748/wjg.v19.i42.7276 | doi-access=free }}</ref> ==Ostale životinje== EPI se javlja i kod [[pas]]a i drugih [[životinja]]. Hronični pankreatitis je najčešći uzrok EPI-ja kod [[mačke|mačaka]]. Kod pasa, atrofija pankreasnih acinusa je najčešći uzrok kod njemačkih ovčara, škotskih ovčara (kolija) i eurazijera, dok je hronični pankreatitis najčešći uzrok kod pasa drugih pasmina.<ref name="MerckEPI">{{cite web |title=Exocrine Pancreatic Insufficiency in Dogs and Cats |website=Merck Veterinary Manual |url=https://www.merckvetmanual.com/digestive-system/the-exocrine-pancreas/exocrine-pancreatic-insufficiency-in-dogs-and-cats |access-date=5 October 2026}}</ref> === Uzroci i patogeneza === Atrofija acinusa gušterače i hronični pankreatitis najčešći su uzroci egzokrine insuficijencije gušterače kod [[pas]]a i [[mačke|mačaka.<ref>{{cite journal |last1=Cridge |first1=Harry |last2=Williams |first2=David A. |last3=Barko |first3=Patrick C. |title=Exocrine pancreatic insufficiency in dogs and cats |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |date=February 2024 |volume=262 |issue=2 |pages=246–255 |doi=10.2460/javma.23.09.0505 |pmid=37944252 |doi-access=free }}</ref> Kod pasa, EPI je najčešći kod mladih njemačkih ovčara, a u Finskoj kod pasmine [[grubi koli]],<ref name=Westermarck_2003>{{cite journal |author1=Westermarck, E. |author2=Wiberg, M. |title=Exocrine pancreatic insufficiency in dogs |journal=Vet Clin N Am Small Animal Pract |volume=33 |issue=5 |pages=1165–79, viii–ix |year=2003 |pmid=14552166 |doi=10.1016/S0195-5616(03)00057-3}}</ref> i [[nasljeđivanje|nasljeđuje se]].<ref name=Hall>{{cite web | last = Hall | first = Edward J. | title = Exocrine Pancreatic Insufficiency | work = Proceedings of the 28th World Congress of the World Small Animal Veterinary Association | year = 2003 | url = http://www.vin.com/proceedings/Proceedings.plx?CID=WSAVA2003&PID=6553&O=Generic | access-date = 2007-02-24 }}</ref> Kod njemačkih ovčara, metoda nasljeđivanja je putem [[recesivni gen|autosomno recesivnog gena]].<ref>{{cite journal |last1=Clark |first1=Leigh Anne |last2=Wahl |first2=Jacquelyn M. |last3=Steiner |first3=Jörg M. |last4=Zhou |first4=Wenli |last5=Ji |first5=Wan |last6=Famula |first6=Thomas R. |last7=Williams |first7=David A. |last8=Murphy |first8=Keith E. |title=Linkage analysis and gene expression profile of pancreatic acinar atrophy in the German Shepherd Dog |journal=Mammalian Genome |date=December 2005 |volume=16 |issue=12 |pages=955–962 |doi=10.1007/s00335-005-0076-1 |pmid=16341675 }}</ref> Kod ove dvije pasmine, barem, čini se da je uzrok imunski posredovan, kao posljedica [[limfocit]]nog pankreatitisa.<ref>{{cite journal |last1=Wiberg |first1=M. E. |last2=Saari |first2=S. A. M. |last3=Westermarck |first3=E. |title=Exocrine Pancreatic Atrophy in German Shepherd Dogs and Rough-coated Collies: An End Result of Lymphocytic Pancreatitis |journal=Veterinary Pathology |date=November 1999 |volume=36 |issue=6 |pages=530–541 |doi=10.1354/vp.36-6-530 |pmid=10568434 }}</ref> Njemački ovčari čine oko dvije trećine slučajeva kod kojih je dijagnosticirana EPI.<ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Ju Won |last2=Jung |first2=Dong In |last3=Kang |first3=Byeong Teck |last4=Kim |first4=Ha Jung |last5=Park |first5=Chul |last6=Park |first6=Eun Hee |last7=Lim |first7=Chae Young |last8=Park |first8=Hee Myung |title=Canine exocrine pancreatic insufficiency treated with porcine pancreatic extract |journal=Journal of Veterinary Science |date=2005 |volume=6 |issue=3 |pages=263–266 |doi=10.4142/jvs.2005.6.3.263 |pmid=16131834 |doi-access=free }}</ref> Ostale pasmine za koje se navodi da su predisponirane na EPI uključuju terijere, kavalir king čarls španijele, čau-čaue<ref name=Hall/> i pikardijske ovčare. ===Simptomi=== Kod životinja, znakovi EPI-ja ne pojavljuju se sve dok 85 do 90 % gušterače ne izgubi sposobnost lučenja svojih enzima.<ref name=Ettinger_1995>{{cite book|author1=Ettinger, Stephen J. |author2=Feldman, Edward C. |title=Textbook of Veterinary Internal Medicine|edition=4th|publisher=W.B. Saunders Company|year=1995|isbn=0-7216-6795-3}}{{page needed|date=October 2024}}</ref> Kod pasa, simptomi uključuju gubitak težine, loše stanje dlake, nadutost, pojačan apetit, koprofagiju i proljev. Izmet je često žućkasto-sive boje i masne teksture. Mnoge prateće bolesti oponašaju egzokrinu insuficijenciju pankreasa (EPI), a teški pankreatitis je jedna od njih koja, ako se ne liječi, može dovesti do EPI-ja. ===Dijagnoza i liječenje=== Najpouzdaniji test za EPI kod pasa i mačaka je serumska imunoreaktivnost nalik [[tripsin]]u (TLI);<ref>{{cite journal |author1=Steiner, J. |author2=Rutz, G. |author3=Williams, D. |title=Serum lipase activities and pancreatic lipase immunoreactivity concentrations in dogs with exocrine pancreatic insufficiency |journal=Am J Vet Res |volume=67 |issue=1 |pages=84–7 |year=2006 |pmid=16426216 |doi=10.2460/ajvr.67.1.84|doi-access=free }}</ref> niska vrijednost ukazuje na EPI. Nivoi fekalne [[elastaza|elastaze]] također se mogu koristiti za postavljanje dijagnoze kod pasa.<ref name=Rallis>{{cite web | last = Rallis | first = Timoleon S. |author2=Adamama-Moraitou, K. | title = Exocrine Pancreatic Insufficiency in Dogs and Cats: An Update | work = Proceedings of the 29th World Congress of the World Small Animal Veterinary Association | year = 2004 | url = http://www.vin.com/proceedings/Proceedings.plx?CID=WSAVA2004&PID=8673&O=Generic | access-date = 2007-02-24 }}</ref> Kod pasa i mačaka, najbolji tretman je dodavanje sušenih ekstrakata gušterače u hranu životinja. Može se koristiti i svježa [[gušterača]], ali postoji mali rizik od prenošenja bolesti.<ref>{{cite conference |first1=Jörg M. |last1=Steiner |title=How I Treat--Exocrine Pancreatic Insufficiency |conference=World Small Animal Veterinary Association World Congress Proceedings |date=2008 |url=https://www.vin.com/apputil/content/defaultadv1.aspx?id=3866688&pid=11268 |quote=However, there is a slight risk of transmission of Aujeszky's disease from raw pork pancreas, BSE from raw bovine pancreas, and Echinococcus from raw game pancreas. }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Szkopek |first1=Dominika |last2=Pierzynowski |first2=Stefan G. |last3=Pierzynowska |first3=Kateryna |last4=Zaworski |first4=Kamil |last5=Kondej |first5=Agata |last6=Wychowański |first6=Piotr |last7=Konieczka |first7=Paweł |last8=Seklecka |first8=Blanka |last9=Donaldson |first9=Janine |last10=Jank |first10=Michał |last11=Woliński |first11=Jarosław |title=A review: Pancreatic enzymes in the treatment of chronic pancreatic insufficiency in companion animals |journal=Journal of Veterinary Internal Medicine |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=2026–2033 |doi=10.1111/jvim.17096 |pmid=38721836 |pmc=11256127 |quote=raw animal tissues can be contaminated with pathogens, for example, Salmonella spp. or Campylobacter spp. }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Davies |first1=R. H. |last2=Lawes |first2=J. R. |last3=Wales |first3=A. D. |title=Raw diets for dogs and cats: a review, with particular reference to microbiological hazards |journal=Journal of Small Animal Practice |date=June 2019 |volume=60 |issue=6 |pages=329–339 |doi=10.1111/jsap.13000 |pmid=31025713 |pmc=6849757 }}</ref> Simptomi se obično poboljšavaju u roku od nekoliko dana, ali je za kontrolu ovog stanja potrebno doživotno liječenje. Rijetka nuspojava primjene osušenih ekstrakata gušterače je pojava ulceracija (čireva) u usnoj šupljini i krvarenje.<ref>{{cite journal |author=Snead E |title=Oral ulceration and bleeding associated with pancreatic enzyme supplementation in a German shepherd with pancreatic acinar atrophy |journal=Can Vet J |volume=47 |issue=6 |pages=579–82 |year=2006 |pmid=16808232 |pmc=1461413}}</ref> Zbog malapsorpcije, nivoi [[cijanokobalamin]]a (vitamin B12) i [[tokoferol]]a (vitamin E) u serumu mogu biti niski. Ovi vitamini se mogu nadoknaditi suplementima; međutim, budući da cijanokobalamin sadrži toksičnu hemikaliju [[cijanid]], pse koji imaju ozbiljne probleme s nedostatkom kobalamina treba liječiti [[hidroksokobalamin]]om ili [[metilkobalamin]]om. Nedostatak cijanokobalamina veoma je čest kod mačaka s egzokrinom insuficijencijom pankreasa (EPI), jer pankreas luči oko 99 posto [[unutrašnji faktor| unutrašnjeg faktora]] (koji je neophodan za apsorpciju cijanokobalamina iz crijeva). Kod pasa taj udio iznosi oko 90 posto, a samo oko 50 posto pasa pati od ovog nedostatka. [[Mačke]] mogu patiti od nedostatka [[vitamin K|vitamina K]]. Ako u crijevima dođe do [[sindrom bakterijskog prerastanja u tankom crijevu|sindroma bakterijskog prerastanja u tankom crijevu]], potrebno je primijeniti [[antibiotik]]e, naročito ako liječenje ne daje rezultate. Kod pasa koji teško dobijaju na težini ili kod kojih simptomi i dalje traju, može pomoći prelazak na ishranu s niskim sadržajem vlakana i visokom svarljivošću. Iako se ranije smatralo da je ishrana s niskim udjelom masti korisna za pse s EPI-jem, novije studije pokazuju da ishrana bogata mastima može poboljšati apsorpciju nutrijenata i omogućiti bolju kontrolu bolesti.<ref>{{cite journal |vauthors=Biourge V, Fontaine J |title=Exocrine pancreatic insufficiency and adverse reaction to food in dogs: a positive response to a high-fat, soy isolate hydrolysate-based diet |journal=J Nutr |volume=134 |issue=8 Suppl |pages=2166S–2168S |year=2004 |doi=10.1093/jn/134.8.2166S |pmid=15284428 |doi-access=free }}</ref> Međutim, pokazalo se da različiti psi različito reaguju na različite promjene u ishrani, stoga se najbolja ishrana mora odrediti za svaki slučaj posebno.<ref>{{cite journal |last1=Westermarck |first1=Elias |last2=Wiberg |first2=Maria E. |title=Effects of diet on clinical signs of exocrine pancreatic insufficiency in dogs |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |date=15 January 2006 |volume=228 |issue=2 |pages=225–229 |doi=10.2460/javma.228.2.225 |pmid=16426193 |doi-access=free }}</ref> Jedna moguća [[sequela]], [[volvulus]] (mezenterna torzija), rijetka je posljedica EPI kod pasa.<ref name=Ettinger_1995/> ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | DiseasesDB = | ICD11 = {{ICD11|DC35}} | ICD10CM = {{ICD10CM|K86.81}} | ICD10 = {{ICD10|K86.8}} | ICD9 = {{ICD9|577.8}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D010188 }} {{Gastroenterologija}} [[Kategorija:Bolesti pasa]] [[Kategorija:Poremećaji gušterače]] [[Kategorija:Bolesti povezane sa steatorejom]] ikqg464s81neblq77pbxe96uopx9tbq 0 539261 3939040 2026-11-05T12:32:54Z Toponim-HR 187638 Nova stranica: '''Lijekovi za plodnost''', također poznati kao '''[[lijekovi za fertilnost]]''', lijekovi su koji poboljšavaju reproduktivnu plodnost. Kod žena, lijekovi za plodnost se za koriste stimulaciju razvoja [[jajnički folikul| jajničkih folikula]].<ref>{{Cite book| vauthors = Crowley F, Martin KA |title=UpToDate |publisher=UpToDate|year=2020 | veditors = Post TW | location = Waltham, MA |chapter=Patient Education: Infertility in Women }}</ref> Za muškarce postoji veoma malo d... 3939040 wikitext text/x-wiki '''Lijekovi za plodnost''', također poznati kao '''[[lijekovi za fertilnost]]''', lijekovi su koji poboljšavaju reproduktivnu plodnost. Kod žena, lijekovi za plodnost se za koriste stimulaciju razvoja [[jajnički folikul| jajničkih folikula]].<ref>{{Cite book| vauthors = Crowley F, Martin KA |title=UpToDate |publisher=UpToDate|year=2020 | veditors = Post TW | location = Waltham, MA |chapter=Patient Education: Infertility in Women }}</ref> Za muškarce postoji veoma malo dostupnih opcija lijekova za plodnost.<ref>{{cite book | vauthors = Drobnis EZ, Nangia AK |title=Impacts of Medications on Male Fertility |date=2017 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-69535-8 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783319695341 |access-date=23 February 2019}}</ref> Sredstva koja pojačavaju aktivnost [[jajnik]]a mogu se klasificirati kao [[gonadotropin-oslobađajući hormon]], [[antagonisti]] [[estrogen]]ih [[receotor (biokemija)|receptora]] ili [[gonadotropin]]i. Donošenje odluke o liječenju uključuje četiri glavna faktora: djelotvornost, opterećenje liječenjem (poput učestalosti injekcija i posjeta ljekaru), sigurnost i finansijske troškove.<ref>{{cite journal | vauthors = Dancet EA, Fleur Dancet EA, D'Hooghe TM, d'Hooghe TM, van der Veen F, Bossuyt P, Sermeus W, Mol BW, Repping S | display-authors = 6 | title = "Patient-centered fertility treatment": what is required? | journal = Fertility and Sterility | volume = 101 | issue = 4 | pages = 924–6 | date = April 2014 | pmid = 24502889 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2013.12.045 | doi-access = free }}</ref> ==Žene== {{Glavni članak|Sredstva za poticanje plodnosti kod žena}} ===Glavne tehnike=== Glavne tehnike koje uključuju primjenu lijekova za plodnost kod žena su: *[[Indukcija ovulacije]], s ciljem stvaranja jednog ili dva ovulacijska folikula radi [[oplodnja|oplodnje]] putem [[spolni odnos|spolnog odnosa]] ili [[umjetna oplodnja|umjetne oplodnje]] *[[Kontrolirana hiperstimulacija jajnika]], koja je obično dio postupka [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]], a cilj joj je najčešće razvoj većeg broja folikula (optimalno između 12 i 14 antralnih folikula promjera 2–8&nbsp;mm),<ref>{{cite web |url= https://academic.oup.com/humrep/article/40/6/1127/8107877 |title= Randomized controlled trial to evaluate the impact of follicle priming on IVM outcomes in women with polycystic ovaries: CFA versus FSH-B |last= De Vos |first= Michel |date= April 7, 2025 |website= Stanford University Magazine |publisher= Human Reproduction, Volume 40, Issue 6, page 1127 |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> nakon čega slijedi [[transvaginska aspiracija jajnih ćelija]], koinkubacija, a zatim [[embriotransfer]] najviše dva embriona odjednom.<ref name=nice2013>{{cite web | title = Fertility problems: assessment and treatment | url = https://guidance.nice.org.uk/CG156 | work = NICE guidelines CG156 | publisher = U.K. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) | date = February 2013 }}</ref> *[[Indukcija završnog sazrijevanja]] folikula, čime se također postiže predvidivo vrijeme ovulacije. ===Gonadotropin-oslobađajući hormon=== {{Glavn|Gonadotropin-oslobađajući hormon}} [[Gonadotropin-oslobađajući hormon]] (GnRH) ili bilo koji [[agonist gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (poput lijeka [[Lupron]]) mogu se koristiti u kombinaciji s [[luteinizirajući hormon| luteinizirajućim hormonom]] (LH), uz primjenu infuzijske pumpe, kako bi se oponašala [[endogen]]a proizvodnja hormona. [[Gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]] stimulira oslobađanje gonadotropina (LH i FSH) iz [[prednji režanj hipofize|prednjeg režnja hipofize]] u tijelu. Ovaj terapijski pristup namijenjen je određenoj skupini žena s neplodnošću; postignute stope ovulacije iznose 90%, a stope trudnoće 80% ili više. ===Antiestrogeni=== [[Antiestrogen]]i inhibiraju djelovanje [[estrogen]]a. U ovu skupinu spadaju selektivni modulatori estrogenih receptora ([[Selektivni modulator estrogenih receptora|SERM]]) i [[inhibitor aromataze]]. [[Datoteka:Hypothalamic–pituitary–gonadal axis in females.png|minijatura|270px|[[Hipotalamo-hipofizno-gonadna osovina]] kod žena, pri čemu estrogen vrši uglavnom [[povratna sprega|negativnu povratnu spregu]] na lučenje FSH iz [[hipofiza|hizeize]] ====Selektivni modulatori estrogenskih receptora==== [[Klomifen]] je [[selektivni modulator estrogenih receptora]] (SERM).<ref>{{cite journal |vauthors=Stute P, Birkhauser M |s2cid=23400904 |title=Selective estrogen receptor modulators (SERM)/Selektive Ostrogenrezeptormodulatoren (SERM). |journal=Gynakologische Endokrinologie |date=2015 |volume=13 |issue=2 |page=126 |doi=10.1007/s10304-015-0003-9 |url=http://doc.rero.ch/record/332590/files/10304_2015_Article_3.pdf }}</ref> To je najčešće korišteni lijek za plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Fauser BC | title = Reproductive endocrinology: revisiting ovulation induction in PCOS | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 10 | issue = 12 | pages = 704–5 | date = December 2014 | pmid = 25178733 | doi = 10.1038/nrendo.2014.156 | s2cid = 8380091 }}</ref> Ostali lijekovi iz ove grupe uključuju [[tamoksifen]] i [[raloksifen]], mada ni jedan ni drugi nisu toliko efikasni kao klomifen, te se stoga rjeđe koriste u svrhu liječenja neplodnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein SR, Siddhanti S, Ciaccia AV, Plouffe L | title = A pharmacological review of selective oestrogen receptor modulators | journal = Human Reproduction Update | volume = 6 | issue = 3 | pages = 212–24 | date = 2000 | pmid = 10874566 | doi = 10.1093/humupd/6.3.212 | doi-access = free }}</ref> Koriste se za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]], tako što inhibiraju negativnu povratnu spregu indukciju ovulacije indukciju ovulacije [[estrogen]]a na [[hipotalamus]]. Kako je negativna povratna sprega estrogena inhibirana, hipotalamus luči GnRH, koji zauzvrat stimuliše prednji režanj hipofize na lučenje LH i [[FSH]], [[hormon]]a koji pomažu u procesu ovulacije. Između 60 i 85 % žena, uglavnom onih sa [[sindrom policistastih jajnika|sindromom policistastih jajnika]] (PCOS), uspješno ovulira kao odgovor na primjenu klomifena, pri čemu kumulativna stopa trudnoće iznosi od 30 do 40 %.<ref>{{cite journal | vauthors = Dickey RP, Holtkamp DE | title = Development, pharmacology and clinical experience with clomiphene citrate | journal = Human Reproduction Update | volume = 2 | issue = 6 | pages = 483–506 | date = 1996 | pmid = 9111183 | doi = 10.1093/humupd/2.6.483 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gorlitsky GA, Kase NG, Speroff L | title = Ovulation and pregnancy rates with clomiphene citrate | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 265–9 | date = March 1978 | pmid = 628527 | doi = 10.1097/00006250-197803000-00002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gysler M, March CM, Mishell DR, Bailey EJ | title = A decade's experience with an individualized clomiphene treatment regimen including its effect on the postcoital test | journal = Fertility and Sterility | volume = 37 | issue = 2 | pages = 161–7 | date = February 1982 | pmid = 7060766 | doi = 10.1016/s0015-0282(16)46033-4 | doi-access = free }}</ref> ====Inhibitori aromataze ==== {{Glavni|Inhibitor aromataze}} Iako se prvenstveno koriste u liječenju [[rak dojke|raka dojke]], [[inhibitor aromataze|inhibitori aromataze]] (posebno generički [[letrozol]]) se također koriste u [[indukcija ovulacije|indukciji ovulacije]]. Inhibitori aromataze su uobičajeni tretman plodnosti za žene sa PCOS-om. [[meta-analiza]] koja analizira [[stopa živorođenosti| stopu živorođenosti]] kod žena sa PCOS-om liječenih klomifenom u poređenju sa letrozolom, otkrila je da letrozol rezultira većom stopom živorođenosti.<ref>{{Cite journal |last1=Franik |first1=Sebastian |last2=Le |first2=Quang-Khoi |last3=Kremer |first3=Jan Am |last4=Kiesel |first4=Ludwig |last5=Farquhar |first5=Cindy |date=2022-09-27 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Međutim, [[indukcija ovulacije]] i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] su proteinski [[hormon]]i koji stimulišu [[gonada|jonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[menopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem [[GMO||genetočke modifikacije]]] i [[bakterijska rekombinacija| bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog [[FSH]]-a su [[folistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika, kao i za indukciju ovulacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Conforti A, Esteves SC, Di Rella F, Strina I, De Rosa P, Fiorenza A, Zullo F, De Placido G, Alviggi C | display-authors = 6 | title = The role of recombinant LH in women with hypo-response to controlled ovarian stimulation: a systematic review and meta-analysis | journal = Reproductive Biology and Endocrinology | volume = 17 | issue = 1 | date = February 2019 | pmid = 30728019 | pmc = 6366097 | doi = 10.1186/s12958-019-0460-4 | doi-access = free }}</ref> Postojale su određene rasprave o razlikama u djelotvornosti između ekstrahiranog i rekombinantnog FSH-a u postupcima indukcije ovulacije; međutim, meta-analiza 15 studija, obuhvativši 2348 žena, pokazala je da nema razlika u ishodima koji se odnose na kliničku trudnoću ili rođenje živog djeteta.<ref>{{Cite journal |last=Weiss |first=Nienke S. |last2=Kostova |first2=Elena B. |last3=Mol |first3=Ben Willem J. |last4=van Wely |first4=Madelon |date=2025-04-07 |title=Gonadotropins for ovulation induction in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4|doi=10.1002/14651858.CD010290.pub4 |issn=1469-493X |pmc=11975188 |pmid=40193219}}</ref> Međutim, indukcija ovulacije i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] proteinski su hormoni koji stimulišu [[gonada|gonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[postmenopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem genetičke modifikacije i [[bakterijska rekombinacija|bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog FSH-a su [[Follistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za [[kontrolisana hiperstimulacija jajnika|kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika]], kao i za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bedaiwy MA, Abou-Setta AM, Desai N, Hurd W, Starks D, El-Nashar SA, Al-Inany HG, Falcone T | display-authors = 6 | title = Gonadotropin-releasing hormone analog cotreatment for preservation of ovarian function during gonadotoxic chemotherapy: a systematic review and meta-analysis | journal = Fertility and Sterility | volume = 95 | issue = 3 | pages = 906–14.e1–4 | date = March 2011 | pmid = 21145541 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2010.11.017 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24714837">{{cite journal | vauthors = Leão R, Esteves SC | title = Gonadotropin therapy in assisted reproduction: an evolutionary perspective from biologics to biotech | journal = Clinics | volume = 69 | issue = 4 | pages = 279–93 | date = 2014 | pmid = 24714837 | pmc = 3971356 | doi = 10.6061/clinics/2014(04)10 | type = Review }}</ref> Od ključnog je značaja za održavanje trudnoće, od faza placentacije do ranog razvoja embriona.<ref name="pmid24714837"/> Također se koristi u postupcima potpomognute oplodnje, jer može poslužiti kao zamjena za LH u procesu [[indukcija završnog sazrijevanja|indukcije završnog sazrijevanja]].<ref name="pmid24714837"/> === Ostali lijekovi === Iako se [[metformin]] koristio izvan odobrene indikacije (tzv. ''off-label'' upotreba) za liječenje [[oligomenoreja|oligomenoreje]] i [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika (OHSS)]] kod žena sa sindromom policistasfih jajnika (PCOS), prema preporukama [[Američko društvo za reproduktivnu medicinu|Američkog društva za reproduktivnu medicinu (ASRM)]] iz 2017. godine, metformin se više ne preporučuje kao terapija za neplodnost. Njegova primjena u liječenju anovulacijske neplodnosti zasnivala se na povezanosti s [[insulin]]skom rezistencijom kod žena sa PCOS-om koje nisu gojazne. Iako metformin može podstaknuti ovulaciju kod žena sa PCOS-om, ne postoje dokazi da on povećava stopu [[trudnoća]] ili stopu živorođene djece; štaviše, kombinovana terapija metforminom i klomifen-citratom nije pokazala značajnu prednost u odnosu na primjenu samog klomifen-citrata. Terapija prvog izbora za indukciju ovulacije kod žena sa PCOS-om i dalje ostaje primjena antiestrogena klomifen-citrata ili inhibitora aromataze, letrozola.<ref>{{cite journal | vauthors = Penzias A, Bendikson K, Butts S, Coutifaris C, Falcone T, Fossum G, Gitlin S, Gracia C, Hansen K, La Barbera A, Mersereau J | display-authors = 6 | title = Role of metformin for ovulation induction in infertile patients with polycystic ovary syndrome (PCOS): a guideline | journal = Fertility and Sterility | volume = 108 | issue = 3 | pages = 426–441 | date = September 2017 | pmid = 28865539 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2017.06.026 | doi-access = free }}</ref> ==Muškarci== Liječenje [[oligospermija|oligospermije]] usmjereno je na osnovne uzroke, kao što su endokrini i sistemski poremećaji koji mogu dovesti do hipogonadizma.<ref>{{cite journal | vauthors = de Kretser DM | title = Male infertility | journal = Lancet | volume = 349 | issue = 9054 | pages = 787–90 | date = March 1997 | pmid = 9074589 | doi = 10.1016/s0140-6736(96)08341-9 | s2cid = 12928678 | type = Review }}</ref> Obično se koriste druge [[tehnologija potpomognute reprodukcije|tehnologije potpomognute reprodukcije]]. Iako ne postoji indikacija odobrena od strane FDA za primjenu inhibitora aromataze u svrhu poboljšanja spermatogeneze, pokazalo se da je [[testolakton]] djelotvoran u poređenju s [[placebo]]m.<ref>{{cite journal | vauthors = Ribeiro MA, Gameiro LF, Scarano WR, Briton-Jones C, Kapoor A, Rosa MB, El Dib R | title = Aromatase inhibitors in the treatment of oligozoospermic or azoospermic men: a systematic review of randomized controlled trials | journal = JBRA Assisted Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 82–8 | date = May 2016 | pmid = 27244767 | doi = 10.5935/1518-0557.20160019 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Iako ne postoji FDA indikacija za primjenu [[klomifen]] akod muške neplodnosti, on se propisuje još od 1960-ih.<ref name=Willets2013/> As of 2013, there is not substantial evidence to suggest that clomiphene can treat male infertility.<ref name= Willets2013>{{cite journal | vauthors = Willets AE, Corbo JM, Brown JN | title = Clomiphene for the treatment of male infertility | journal = Reproductive Sciences | volume = 20 | issue = 7 | pages = 739–44 | date = July 2013 | pmid = 23202725 | doi = 10.1177/1933719112466304 | type = Review | s2cid = 206804686 }}</ref> Pokazalo se da kombinacije vitamina i minerala – uključujući [[selen]], koenzim Q10, L-[[karnitin, [[folna kiselina| folnu kiselinu]], [[cink]], eikozapentaensku kiselinu (EPA) i dokozaheksaensku kiselinu (DHA) – poboljšavaju stanje muške neplodnosti; međutim, s obzirom na mali broj studija i učesnika, potrebna su dodatna klinička istraživanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Buhling K, Schumacher A, Eulenburg CZ, Laakmann E | title = Influence of oral vitamin and mineral supplementation on male infertility: a meta-analysis and systematic review | journal = Reproductive Biomedicine Online | volume = 39 | issue = 2 | pages = 269–279 | date = August 2019 | pmid = 31160241 | doi = 10.1016/j.rbmo.2019.03.099 | doi-access = free }}</ref> Pokazalo se da folat, u kombinaciji sa suplementacijom cinka, ima statistički značajan učinak na koncentraciju i morfologiju [[spermatozoid]]a u poređenju s placebom.<ref>{{cite journal | vauthors = Irani M, Amirian M, Sadeghi R, Lez JL, Latifnejad Roudsari R | title = The Effect of Folate and Folate Plus Zinc Supplementation on Endocrine Parameters and Sperm Characteristics in Sub-Fertile Men: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Urology Journal | volume = 14 | issue = 5 | pages = 4069–4078 | date = August 2017 | pmid = 28853101 }}</ref> Postoje dokazi koji ukazuju na značajnu povezanost između koncentracije [[vitamin D|vitamina D]] u serumu i kvaliteta sperme kod muškaraca, a koji se ogleda u pokretljivosti i progresivnoj pokretljivosti spermatozoida.<ref>{{cite journal | vauthors = Arab A, Hadi A, Moosavian SP, Askari G, Nasirian M | title = The association between serum vitamin D, fertility and semen quality: A systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Surgery | volume = 71 | pages = 101–109 | date = November 2019 | pmid = 31561004 | doi = 10.1016/j.ijsu.2019.09.025 | s2cid = 203580672 | doi-access = free }}</ref> Budući da na kvalitet muške sperme utiče [[genetika]], rezultate treba tumačiti s oprezom. Postoji malo dokaza da bi uzimanje dodataka [[antioksidans]]a, kao što je [[pentoksifilin]], povećalo mušku plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Fleischer K, Showell MG | title = Antioxidants in fertility: impact on male and female reproductive outcomes | journal = Fertility and Sterility | volume = 110 | issue = 4 | pages = 578–580 | date = September 2018 | pmid = 30196940 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2018.05.028 | doi-access = free | hdl = 2292/46154 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chehab M, Madala A, Trussell JC | title = On-label and off-label drugs used in the treatment of male infertility | journal = Fertility and Sterility | volume = 103 | issue = 3 | pages = 595–604 | date = March 2015 | pmid = 25660648 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2014.12.122 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Zaključno sa septembrom 2017. godine, terapija neplodnosti [[mezenhimne matične ćelije| mezenhimnim matičnim ćelijama]] proučavana je na životinjama, ali nije ušla u klinička ispitivanja.<ref name= Fazeli2018>{{cite journal | vauthors = Fazeli Z, Abedindo A, Omrani MD, Ghaderian SM | s2cid = 44236281 | title = Mesenchymal Stem Cells (MSCs) Therapy for Recovery of Fertility: a Systematic Review | journal = Stem Cell Reviews and Reports | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = February 2018 | pmid = 28884412 | doi = 10.1007/s12015-017-9765-x }}</ref> [[Matične ćelije]] prikupljene iz koštane srži i pupčane vrpce pokazale su najveći potencijal za obnavljanje plodnosti kod životinja, no potrebna su dodatna istraživanja kako bi se utvrdila njihova djelotvornost.<ref name= Fazeli2018/> ==Neželjeni efekti== === Kancer === Budući da neplodnost povećava rizik od [[rak jajnika|raka jajnika]], u borbi protiv toga koriste se lijekovi za plodnost, ali rizici od nastanka raka još uvijek nisu u potpunosti poznati.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Rizzuto I, Behrens RF, Smith LA | title = Risk of ovarian cancer in women treated with ovarian stimulating drugs for infertility | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | date = June 2019 | issue = 6 | pmid = 31207666 | pmc = 6579663 | doi = 10.1002/14651858.cd008215.pub3 }}</ref> Studije od 2019., pokazale su da je rizik od razvoja raka jajnika veći pri uzimanju lijekova za plodnost. Međutim, zbog malog broja studija, nedovoljnog perioda praćenja i drugih faktora koji mogu uticati, taj rizik nije sasvim jasan.<ref name=":1"/> Većina studija pokazala je da lijekovi za plodnost ne povećavaju rizik od drugih ginekoloških karcinoma ([[rak grlića maternice]] i [[rak endometrija]]) niti od drugih malignih oboljenja (raka štitne žlijezde, [[kolorektumski karcinom|kolorektumskog karcinoma]], [[melanom]]a i raka dojke).<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Kroener L, Dumesic D, Al-Safi Z | title = Use of fertility medications and cancer risk: a review and update | journal = Current Opinion in Obstetrics & Gynecology | volume = 29 | issue = 4 | pages = 195–201 | date = August 2017 | pmid = 28538003 | pmc = 5551049 | doi = 10.1097/GCO.0000000000000370 }}</ref> Na validnost ovih podataka mogu uticati pristrasnosti proizašle iz izvještaja samih pacijenata, mali broj ispitanika i druge zbunjujuće varijable.<ref name=":0"/> Djeca rođena od majki koje su koristile lijekove za plodnost radi podsticanja ovulacije imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će tokom djetinjstva oboljeti od leukemije u poređenju s drugom djecom.<ref name="Rudant2012">{{cite journal | vauthors = Rudant J, Amigou A, Orsi L, Althaus T, Leverger G, Baruchel A, Bertrand Y, Nelken B, Plat G, Michel G, Sirvent N, Chastagner P, Ducassou S, Rialland X, Hémon D, Clavel J | display-authors = 6 | title = Fertility treatments, congenital malformations, fetal loss, and childhood acute leukemia: the ESCALE study (SFCE) | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 60 | issue = 2 | pages = 301–308 | date = February 2013 | pmid = 22610722 | doi = 10.1002/pbc.24192 | s2cid = 26010916 }}</ref> === Sindrom hiperstimulacije jajnika === Antagonisti [[estrogen]]a i [[gonadotropin]]i mogu stimulisati razvoj više folikula i uticati na druge hormone jajnika, što može dovesti do [[višestruka trudnoća|višestruke trudnoće]] i mogućeg [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]] (OHSS). <ref>{{cite journal |vauthors=Banker M, Garcia-Velasco JA |title=Revisiting ovarian hyper stimulation syndrome: Towards OHSS free clinic |journal=J Hum Reprod Sci |volume=8 |issue=1 |pages=13–7 |date=2015 |pmid=25838743 |pmc=4381376 |doi=10.4103/0974-1208.153120 |doi-access=free }}</ref> Razvoj OHSS-a zavisi od primjene hCG-a i posredovan je [[faktor rasta| faktorom rasta]] vaskularnog endotela (VEGF). OHSS se karakteriše uvećanjem jajnika.<ref>{{cite web |url= https://www.rcpi.ie/Portals/0/Document%20Repository/Institute%20of%20Obstetricians%20and%20Gynaecologists/National%20Clinical%20Guidelines/IOG_National%20Clinical%20Guidelines_Ovarian%20Hyperstimulation%20Syndrome_2012.pdf#:~:text=The%20occurrence%20of%20OHSS%20is%20dependent%20on%20the,duration%2C%20particularly%20in%20treatment%20cycles%20where%20conception%20occurs. |title= Clinical Practice Guideline: Ovarian Hyperstimulation Syndrome (OHSS) Diagnosis and Management |last= |first= |date= April 7, 2012 |website= Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland |publisher= |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> Višeplodna trudnoća je posebno nepovoljna zbog kumulativnih rizika, koji uključuju [[prijevremeni porođaj]] i malu porođajnu težinu, [[preeklampsija|preeklampsiju]], te povećan rizik od neonatusnog mortaliteta.<ref>{{cite web |url= https://www.reproductivefacts.org/news-and-publications/fact-sheets-and-infographics/medications-for-inducing-ovulation/ |title= Medications for Inducing Ovulation: A Guide for Parents |author=<!--Not stated--> |date= 2016 |website= American Society for Reproductive Science |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Iako je broj trojki u opadanju kod ART-a, u 2022. godini višestruki porođaji su i dalje činili preko 45% porođaja putem IVF-a u SAD-u.<ref>{{cite web |url= https://fertilityinstitute.com/understanding-the-risks-of-ivf-twins-and-multiples/ |title= Understanding The Risks Of IVF Twins And Multiples |author=<!--Not stated--> |date= March 22, 2020 |website= The Fertility Institute Los Angeles |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Međutim, postoje ograničenja u mjerenju, budući da 4% do 8% klinika za IVF ne dostavlja svoje podatke [[CDC]]-u. U 2020. godini, statistički podaci iz [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] pokazali su da je 11% trudnoća nastalih postupkom IVF-a rezultiralo višestrukim porođajima, u poređenju sa 1–2% prirodnih trudnoća.<ref>{{cite web |url= https://twinstrust.org/static/89af4d2a-49fe-4d23-bbcf8475f099762f/Key-stats-and-facts.pdf |title= Key statistics on multiple births |author=<!--Not stated--> |date= |website= Twin Trust UK |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Australijski podaci iz 2024. godine pokazuju da se broj višestrukih porođaja nakon ART-a prepolovio u posljednjih deset godina, pri čemu je samo 2,7% porođaja rezultiralo blizancima ili trojkama.<ref>{{cite web |url= https://news.unsw.edu.au/en/rates-of-ivf-twins-and-triplets-hit-record-low-new-report |title= Rates of IVF twins and triplets hit record low: new report |author=<!--Not stated--> |date= 13 September 2024 |website= University of New South Wales |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> == Prekid == Glavni razlozi za prekid svih vrsta liječenja neplodnosti i faza liječenja su "odgađanje liječenja, fizičko i psihičko opterećenje te problemi u odnosima i ličnosti".<ref>{{cite journal | vauthors = Gameiro S, Boivin J, Peronace L, Verhaak CM | title = Why do patients discontinue fertility treatment? A systematic review of reasons and predictors of discontinuation in fertility treatment | journal = Human Reproduction Update | volume = 18 | issue = 6 | pages = 652–69 | date = August 2012 | pmid = 22869759 | pmc = 3461967 | doi = 10.1093/humupd/dms031 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Tehnologija potpomognute reprodukcije]] * [[Dietilstilbestrol]] == Reference == {{refspisak|30em}} {{Glavne grupe lijekova}} {{Trudnoća}} [[Kategorija:Reproduktivna medicina]] [[Kategorija:Medicina plodnosti|*]] e8fgzq0g1qjf43wv6vvh7o649yvjrc9 3939042 3939040 2026-11-05T12:35:19Z Toponim-HR 187638 3939042 wikitext text/x-wiki '''Lijekovi za plodnost''', također poznati kao '''lijekovi za fertilnost''', lijekovi su koji poboljšavaju reproduktivnu plodnost. Kod žena, lijekovi za plodnost se za koriste stimulaciju razvoja [[jajnički folikul| jajničkih folikula]].<ref>{{Cite book| vauthors = Crowley F, Martin KA |title=UpToDate |publisher=UpToDate|year=2020 | veditors = Post TW | location = Waltham, MA |chapter=Patient Education: Infertility in Women }}</ref> Za muškarce postoji veoma malo dostupnih opcija lijekova za plodnost.<ref>{{cite book | vauthors = Drobnis EZ, Nangia AK |title=Impacts of Medications on Male Fertility |date=2017 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-69535-8 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783319695341 |access-date=23 February 2019}}</ref> Sredstva koja pojačavaju aktivnost [[jajnik]]a mogu se klasificirati kao [[gonadotropin-oslobađajući hormon]], [[antagonisti]] [[estrogen]]ih [[receotor (biokemija)|receptora]] ili [[gonadotropin]]i. Donošenje odluke o liječenju uključuje četiri glavna faktora: djelotvornost, opterećenje liječenjem (poput učestalosti injekcija i posjeta ljekaru), sigurnost i finansijske troškove.<ref>{{cite journal | vauthors = Dancet EA, Fleur Dancet EA, D'Hooghe TM, d'Hooghe TM, van der Veen F, Bossuyt P, Sermeus W, Mol BW, Repping S | display-authors = 6 | title = "Patient-centered fertility treatment": what is required? | journal = Fertility and Sterility | volume = 101 | issue = 4 | pages = 924–6 | date = April 2014 | pmid = 24502889 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2013.12.045 | doi-access = free }}</ref> ==Žene== {{Glavni članak|Sredstva za poticanje plodnosti kod žena}} ===Glavne tehnike=== Glavne tehnike koje uključuju primjenu lijekova za plodnost kod žena su: *[[Indukcija ovulacije]], s ciljem stvaranja jednog ili dva ovulacijska folikula radi [[oplodnja|oplodnje]] putem [[spolni odnos|spolnog odnosa]] ili [[umjetna oplodnja|umjetne oplodnje]] *[[Kontrolirana hiperstimulacija jajnika]], koja je obično dio postupka [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]], a cilj joj je najčešće razvoj većeg broja folikula (optimalno između 12 i 14 antralnih folikula promjera 2–8&nbsp;mm),<ref>{{cite web |url= https://academic.oup.com/humrep/article/40/6/1127/8107877 |title= Randomized controlled trial to evaluate the impact of follicle priming on IVM outcomes in women with polycystic ovaries: CFA versus FSH-B |last= De Vos |first= Michel |date= April 7, 2025 |website= Stanford University Magazine |publisher= Human Reproduction, Volume 40, Issue 6, page 1127 |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> nakon čega slijedi [[transvaginska aspiracija jajnih ćelija]], koinkubacija, a zatim [[embriotransfer]] najviše dva embriona odjednom.<ref name=nice2013>{{cite web | title = Fertility problems: assessment and treatment | url = https://guidance.nice.org.uk/CG156 | work = NICE guidelines CG156 | publisher = U.K. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) | date = February 2013 }}</ref> *[[Indukcija završnog sazrijevanja]] folikula, čime se također postiže predvidivo vrijeme ovulacije. ===Gonadotropin-oslobađajući hormon=== {{Glavn|Gonadotropin-oslobađajući hormon}} [[Gonadotropin-oslobađajući hormon]] (GnRH) ili bilo koji [[agonist gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (poput lijeka [[Lupron]]) mogu se koristiti u kombinaciji s [[luteinizirajući hormon| luteinizirajućim hormonom]] (LH), uz primjenu infuzijske pumpe, kako bi se oponašala [[endogen]]a proizvodnja hormona. [[Gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]] stimulira oslobađanje gonadotropina (LH i FSH) iz [[prednji režanj hipofize|prednjeg režnja hipofize]] u tijelu. Ovaj terapijski pristup namijenjen je određenoj skupini žena s neplodnošću; postignute stope ovulacije iznose 90%, a stope trudnoće 80% ili više. ===Antiestrogeni=== [[Antiestrogen]]i inhibiraju djelovanje [[estrogen]]a. U ovu skupinu spadaju selektivni modulatori estrogenih receptora ([[Selektivni modulator estrogenih receptora|SERM]]) i [[inhibitor aromataze]]. [[Datoteka:Hypothalamic–pituitary–gonadal axis in females.png|minijatura|270px|[[Hipotalamo-hipofizno-gonadna osovina]] kod žena, pri čemu estrogen vrši uglavnom [[povratna sprega|negativnu povratnu spregu]] na lučenje FSH iz [[hipofiza|hizeize]] ====Selektivni modulatori estrogenskih receptora==== [[Klomifen]] je [[selektivni modulator estrogenih receptora]] (SERM).<ref>{{cite journal |vauthors=Stute P, Birkhauser M |s2cid=23400904 |title=Selective estrogen receptor modulators (SERM)/Selektive Ostrogenrezeptormodulatoren (SERM). |journal=Gynakologische Endokrinologie |date=2015 |volume=13 |issue=2 |page=126 |doi=10.1007/s10304-015-0003-9 |url=http://doc.rero.ch/record/332590/files/10304_2015_Article_3.pdf }}</ref> To je najčešće korišteni lijek za plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Fauser BC | title = Reproductive endocrinology: revisiting ovulation induction in PCOS | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 10 | issue = 12 | pages = 704–5 | date = December 2014 | pmid = 25178733 | doi = 10.1038/nrendo.2014.156 | s2cid = 8380091 }}</ref> Ostali lijekovi iz ove grupe uključuju [[tamoksifen]] i [[raloksifen]], mada ni jedan ni drugi nisu toliko efikasni kao klomifen, te se stoga rjeđe koriste u svrhu liječenja neplodnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein SR, Siddhanti S, Ciaccia AV, Plouffe L | title = A pharmacological review of selective oestrogen receptor modulators | journal = Human Reproduction Update | volume = 6 | issue = 3 | pages = 212–24 | date = 2000 | pmid = 10874566 | doi = 10.1093/humupd/6.3.212 | doi-access = free }}</ref> Koriste se za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]], tako što inhibiraju negativnu povratnu spregu indukciju ovulacije indukciju ovulacije [[estrogen]]a na [[hipotalamus]]. Kako je negativna povratna sprega estrogena inhibirana, hipotalamus luči GnRH, koji zauzvrat stimuliše prednji režanj hipofize na lučenje LH i [[FSH]], [[hormon]]a koji pomažu u procesu ovulacije. Između 60 i 85 % žena, uglavnom onih sa [[sindrom policistastih jajnika|sindromom policistastih jajnika]] (PCOS), uspješno ovulira kao odgovor na primjenu klomifena, pri čemu kumulativna stopa trudnoće iznosi od 30 do 40 %.<ref>{{cite journal | vauthors = Dickey RP, Holtkamp DE | title = Development, pharmacology and clinical experience with clomiphene citrate | journal = Human Reproduction Update | volume = 2 | issue = 6 | pages = 483–506 | date = 1996 | pmid = 9111183 | doi = 10.1093/humupd/2.6.483 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gorlitsky GA, Kase NG, Speroff L | title = Ovulation and pregnancy rates with clomiphene citrate | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 265–9 | date = March 1978 | pmid = 628527 | doi = 10.1097/00006250-197803000-00002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gysler M, March CM, Mishell DR, Bailey EJ | title = A decade's experience with an individualized clomiphene treatment regimen including its effect on the postcoital test | journal = Fertility and Sterility | volume = 37 | issue = 2 | pages = 161–7 | date = February 1982 | pmid = 7060766 | doi = 10.1016/s0015-0282(16)46033-4 | doi-access = free }}</ref> ====Inhibitori aromataze ==== {{Glavni|Inhibitor aromataze}} Iako se prvenstveno koriste u liječenju [[rak dojke|raka dojke]], [[inhibitor aromataze|inhibitori aromataze]] (posebno generički [[letrozol]]) se također koriste u [[indukcija ovulacije|indukciji ovulacije]]. Inhibitori aromataze su uobičajeni tretman plodnosti za žene sa PCOS-om. [[meta-analiza]] koja analizira [[stopa živorođenosti| stopu živorođenosti]] kod žena sa PCOS-om liječenih klomifenom u poređenju sa letrozolom, otkrila je da letrozol rezultira većom stopom živorođenosti.<ref>{{Cite journal |last1=Franik |first1=Sebastian |last2=Le |first2=Quang-Khoi |last3=Kremer |first3=Jan Am |last4=Kiesel |first4=Ludwig |last5=Farquhar |first5=Cindy |date=2022-09-27 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Međutim, [[indukcija ovulacije]] i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] su proteinski [[hormon]]i koji stimulišu [[gonada|jonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[menopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem [[GMO||genetočke modifikacije]]] i [[bakterijska rekombinacija| bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog [[FSH]]-a su [[folistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika, kao i za indukciju ovulacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Conforti A, Esteves SC, Di Rella F, Strina I, De Rosa P, Fiorenza A, Zullo F, De Placido G, Alviggi C | display-authors = 6 | title = The role of recombinant LH in women with hypo-response to controlled ovarian stimulation: a systematic review and meta-analysis | journal = Reproductive Biology and Endocrinology | volume = 17 | issue = 1 | date = February 2019 | pmid = 30728019 | pmc = 6366097 | doi = 10.1186/s12958-019-0460-4 | doi-access = free }}</ref> Postojale su određene rasprave o razlikama u djelotvornosti između ekstrahiranog i rekombinantnog FSH-a u postupcima indukcije ovulacije; međutim, meta-analiza 15 studija, obuhvativši 2348 žena, pokazala je da nema razlika u ishodima koji se odnose na kliničku trudnoću ili rođenje živog djeteta.<ref>{{Cite journal |last=Weiss |first=Nienke S. |last2=Kostova |first2=Elena B. |last3=Mol |first3=Ben Willem J. |last4=van Wely |first4=Madelon |date=2025-04-07 |title=Gonadotropins for ovulation induction in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4|doi=10.1002/14651858.CD010290.pub4 |issn=1469-493X |pmc=11975188 |pmid=40193219}}</ref> Međutim, indukcija ovulacije i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] proteinski su hormoni koji stimulišu [[gonada|gonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[postmenopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem genetičke modifikacije i [[bakterijska rekombinacija|bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog FSH-a su [[Follistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za [[kontrolisana hiperstimulacija jajnika|kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika]], kao i za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bedaiwy MA, Abou-Setta AM, Desai N, Hurd W, Starks D, El-Nashar SA, Al-Inany HG, Falcone T | display-authors = 6 | title = Gonadotropin-releasing hormone analog cotreatment for preservation of ovarian function during gonadotoxic chemotherapy: a systematic review and meta-analysis | journal = Fertility and Sterility | volume = 95 | issue = 3 | pages = 906–14.e1–4 | date = March 2011 | pmid = 21145541 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2010.11.017 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24714837">{{cite journal | vauthors = Leão R, Esteves SC | title = Gonadotropin therapy in assisted reproduction: an evolutionary perspective from biologics to biotech | journal = Clinics | volume = 69 | issue = 4 | pages = 279–93 | date = 2014 | pmid = 24714837 | pmc = 3971356 | doi = 10.6061/clinics/2014(04)10 | type = Review }}</ref> Od ključnog je značaja za održavanje trudnoće, od faza placentacije do ranog razvoja embriona.<ref name="pmid24714837"/> Također se koristi u postupcima potpomognute oplodnje, jer može poslužiti kao zamjena za LH u procesu [[indukcija završnog sazrijevanja|indukcije završnog sazrijevanja]].<ref name="pmid24714837"/> === Ostali lijekovi === Iako se [[metformin]] koristio izvan odobrene indikacije (tzv. ''off-label'' upotreba) za liječenje [[oligomenoreja|oligomenoreje]] i [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika (OHSS)]] kod žena sa sindromom policistasfih jajnika (PCOS), prema preporukama [[Američko društvo za reproduktivnu medicinu|Američkog društva za reproduktivnu medicinu (ASRM)]] iz 2017. godine, metformin se više ne preporučuje kao terapija za neplodnost. Njegova primjena u liječenju anovulacijske neplodnosti zasnivala se na povezanosti s [[insulin]]skom rezistencijom kod žena sa PCOS-om koje nisu gojazne. Iako metformin može podstaknuti ovulaciju kod žena sa PCOS-om, ne postoje dokazi da on povećava stopu [[trudnoća]] ili stopu živorođene djece; štaviše, kombinovana terapija metforminom i klomifen-citratom nije pokazala značajnu prednost u odnosu na primjenu samog klomifen-citrata. Terapija prvog izbora za indukciju ovulacije kod žena sa PCOS-om i dalje ostaje primjena antiestrogena klomifen-citrata ili inhibitora aromataze, letrozola.<ref>{{cite journal | vauthors = Penzias A, Bendikson K, Butts S, Coutifaris C, Falcone T, Fossum G, Gitlin S, Gracia C, Hansen K, La Barbera A, Mersereau J | display-authors = 6 | title = Role of metformin for ovulation induction in infertile patients with polycystic ovary syndrome (PCOS): a guideline | journal = Fertility and Sterility | volume = 108 | issue = 3 | pages = 426–441 | date = September 2017 | pmid = 28865539 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2017.06.026 | doi-access = free }}</ref> ==Muškarci== Liječenje [[oligospermija|oligospermije]] usmjereno je na osnovne uzroke, kao što su endokrini i sistemski poremećaji koji mogu dovesti do hipogonadizma.<ref>{{cite journal | vauthors = de Kretser DM | title = Male infertility | journal = Lancet | volume = 349 | issue = 9054 | pages = 787–90 | date = March 1997 | pmid = 9074589 | doi = 10.1016/s0140-6736(96)08341-9 | s2cid = 12928678 | type = Review }}</ref> Obično se koriste druge [[tehnologija potpomognute reprodukcije|tehnologije potpomognute reprodukcije]]. Iako ne postoji indikacija odobrena od strane FDA za primjenu inhibitora aromataze u svrhu poboljšanja spermatogeneze, pokazalo se da je [[testolakton]] djelotvoran u poređenju s [[placebo]]m.<ref>{{cite journal | vauthors = Ribeiro MA, Gameiro LF, Scarano WR, Briton-Jones C, Kapoor A, Rosa MB, El Dib R | title = Aromatase inhibitors in the treatment of oligozoospermic or azoospermic men: a systematic review of randomized controlled trials | journal = JBRA Assisted Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 82–8 | date = May 2016 | pmid = 27244767 | doi = 10.5935/1518-0557.20160019 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Iako ne postoji FDA indikacija za primjenu [[klomifen]] akod muške neplodnosti, on se propisuje još od 1960-ih.<ref name=Willets2013/> As of 2013, there is not substantial evidence to suggest that clomiphene can treat male infertility.<ref name= Willets2013>{{cite journal | vauthors = Willets AE, Corbo JM, Brown JN | title = Clomiphene for the treatment of male infertility | journal = Reproductive Sciences | volume = 20 | issue = 7 | pages = 739–44 | date = July 2013 | pmid = 23202725 | doi = 10.1177/1933719112466304 | type = Review | s2cid = 206804686 }}</ref> Pokazalo se da kombinacije vitamina i minerala – uključujući [[selen]], koenzim Q10, L-[[karnitin, [[folna kiselina| folnu kiselinu]], [[cink]], eikozapentaensku kiselinu (EPA) i dokozaheksaensku kiselinu (DHA) – poboljšavaju stanje muške neplodnosti; međutim, s obzirom na mali broj studija i učesnika, potrebna su dodatna klinička istraživanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Buhling K, Schumacher A, Eulenburg CZ, Laakmann E | title = Influence of oral vitamin and mineral supplementation on male infertility: a meta-analysis and systematic review | journal = Reproductive Biomedicine Online | volume = 39 | issue = 2 | pages = 269–279 | date = August 2019 | pmid = 31160241 | doi = 10.1016/j.rbmo.2019.03.099 | doi-access = free }}</ref> Pokazalo se da folat, u kombinaciji sa suplementacijom cinka, ima statistički značajan učinak na koncentraciju i morfologiju [[spermatozoid]]a u poređenju s placebom.<ref>{{cite journal | vauthors = Irani M, Amirian M, Sadeghi R, Lez JL, Latifnejad Roudsari R | title = The Effect of Folate and Folate Plus Zinc Supplementation on Endocrine Parameters and Sperm Characteristics in Sub-Fertile Men: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Urology Journal | volume = 14 | issue = 5 | pages = 4069–4078 | date = August 2017 | pmid = 28853101 }}</ref> Postoje dokazi koji ukazuju na značajnu povezanost između koncentracije [[vitamin D|vitamina D]] u serumu i kvaliteta sperme kod muškaraca, a koji se ogleda u pokretljivosti i progresivnoj pokretljivosti spermatozoida.<ref>{{cite journal | vauthors = Arab A, Hadi A, Moosavian SP, Askari G, Nasirian M | title = The association between serum vitamin D, fertility and semen quality: A systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Surgery | volume = 71 | pages = 101–109 | date = November 2019 | pmid = 31561004 | doi = 10.1016/j.ijsu.2019.09.025 | s2cid = 203580672 | doi-access = free }}</ref> Budući da na kvalitet muške sperme utiče [[genetika]], rezultate treba tumačiti s oprezom. Postoji malo dokaza da bi uzimanje dodataka [[antioksidans]]a, kao što je [[pentoksifilin]], povećalo mušku plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Fleischer K, Showell MG | title = Antioxidants in fertility: impact on male and female reproductive outcomes | journal = Fertility and Sterility | volume = 110 | issue = 4 | pages = 578–580 | date = September 2018 | pmid = 30196940 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2018.05.028 | doi-access = free | hdl = 2292/46154 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chehab M, Madala A, Trussell JC | title = On-label and off-label drugs used in the treatment of male infertility | journal = Fertility and Sterility | volume = 103 | issue = 3 | pages = 595–604 | date = March 2015 | pmid = 25660648 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2014.12.122 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Zaključno sa septembrom 2017. godine, terapija neplodnosti [[mezenhimne matične ćelije| mezenhimnim matičnim ćelijama]] proučavana je na životinjama, ali nije ušla u klinička ispitivanja.<ref name= Fazeli2018>{{cite journal | vauthors = Fazeli Z, Abedindo A, Omrani MD, Ghaderian SM | s2cid = 44236281 | title = Mesenchymal Stem Cells (MSCs) Therapy for Recovery of Fertility: a Systematic Review | journal = Stem Cell Reviews and Reports | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = February 2018 | pmid = 28884412 | doi = 10.1007/s12015-017-9765-x }}</ref> [[Matične ćelije]] prikupljene iz koštane srži i pupčane vrpce pokazale su najveći potencijal za obnavljanje plodnosti kod životinja, no potrebna su dodatna istraživanja kako bi se utvrdila njihova djelotvornost.<ref name= Fazeli2018/> ==Neželjeni efekti== === Kancer === Budući da neplodnost povećava rizik od [[rak jajnika|raka jajnika]], u borbi protiv toga koriste se lijekovi za plodnost, ali rizici od nastanka raka još uvijek nisu u potpunosti poznati.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Rizzuto I, Behrens RF, Smith LA | title = Risk of ovarian cancer in women treated with ovarian stimulating drugs for infertility | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | date = June 2019 | issue = 6 | pmid = 31207666 | pmc = 6579663 | doi = 10.1002/14651858.cd008215.pub3 }}</ref> Studije od 2019., pokazale su da je rizik od razvoja raka jajnika veći pri uzimanju lijekova za plodnost. Međutim, zbog malog broja studija, nedovoljnog perioda praćenja i drugih faktora koji mogu uticati, taj rizik nije sasvim jasan.<ref name=":1"/> Većina studija pokazala je da lijekovi za plodnost ne povećavaju rizik od drugih ginekoloških karcinoma ([[rak grlića maternice]] i [[rak endometrija]]) niti od drugih malignih oboljenja (raka štitne žlijezde, [[kolorektumski karcinom|kolorektumskog karcinoma]], [[melanom]]a i raka dojke).<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Kroener L, Dumesic D, Al-Safi Z | title = Use of fertility medications and cancer risk: a review and update | journal = Current Opinion in Obstetrics & Gynecology | volume = 29 | issue = 4 | pages = 195–201 | date = August 2017 | pmid = 28538003 | pmc = 5551049 | doi = 10.1097/GCO.0000000000000370 }}</ref> Na validnost ovih podataka mogu uticati pristrasnosti proizašle iz izvještaja samih pacijenata, mali broj ispitanika i druge zbunjujuće varijable.<ref name=":0"/> Djeca rođena od majki koje su koristile lijekove za plodnost radi podsticanja ovulacije imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će tokom djetinjstva oboljeti od leukemije u poređenju s drugom djecom.<ref name="Rudant2012">{{cite journal | vauthors = Rudant J, Amigou A, Orsi L, Althaus T, Leverger G, Baruchel A, Bertrand Y, Nelken B, Plat G, Michel G, Sirvent N, Chastagner P, Ducassou S, Rialland X, Hémon D, Clavel J | display-authors = 6 | title = Fertility treatments, congenital malformations, fetal loss, and childhood acute leukemia: the ESCALE study (SFCE) | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 60 | issue = 2 | pages = 301–308 | date = February 2013 | pmid = 22610722 | doi = 10.1002/pbc.24192 | s2cid = 26010916 }}</ref> === Sindrom hiperstimulacije jajnika === Antagonisti [[estrogen]]a i [[gonadotropin]]i mogu stimulisati razvoj više folikula i uticati na druge hormone jajnika, što može dovesti do [[višestruka trudnoća|višestruke trudnoće]] i mogućeg [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]] (OHSS). <ref>{{cite journal |vauthors=Banker M, Garcia-Velasco JA |title=Revisiting ovarian hyper stimulation syndrome: Towards OHSS free clinic |journal=J Hum Reprod Sci |volume=8 |issue=1 |pages=13–7 |date=2015 |pmid=25838743 |pmc=4381376 |doi=10.4103/0974-1208.153120 |doi-access=free }}</ref> Razvoj OHSS-a zavisi od primjene hCG-a i posredovan je [[faktor rasta| faktorom rasta]] vaskularnog endotela (VEGF). OHSS se karakteriše uvećanjem jajnika.<ref>{{cite web |url= https://www.rcpi.ie/Portals/0/Document%20Repository/Institute%20of%20Obstetricians%20and%20Gynaecologists/National%20Clinical%20Guidelines/IOG_National%20Clinical%20Guidelines_Ovarian%20Hyperstimulation%20Syndrome_2012.pdf#:~:text=The%20occurrence%20of%20OHSS%20is%20dependent%20on%20the,duration%2C%20particularly%20in%20treatment%20cycles%20where%20conception%20occurs. |title= Clinical Practice Guideline: Ovarian Hyperstimulation Syndrome (OHSS) Diagnosis and Management |last= |first= |date= April 7, 2012 |website= Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland |publisher= |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> Višeplodna trudnoća je posebno nepovoljna zbog kumulativnih rizika, koji uključuju [[prijevremeni porođaj]] i malu porođajnu težinu, [[preeklampsija|preeklampsiju]], te povećan rizik od neonatusnog mortaliteta.<ref>{{cite web |url= https://www.reproductivefacts.org/news-and-publications/fact-sheets-and-infographics/medications-for-inducing-ovulation/ |title= Medications for Inducing Ovulation: A Guide for Parents |author=<!--Not stated--> |date= 2016 |website= American Society for Reproductive Science |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Iako je broj trojki u opadanju kod ART-a, u 2022. godini višestruki porođaji su i dalje činili preko 45% porođaja putem IVF-a u SAD-u.<ref>{{cite web |url= https://fertilityinstitute.com/understanding-the-risks-of-ivf-twins-and-multiples/ |title= Understanding The Risks Of IVF Twins And Multiples |author=<!--Not stated--> |date= March 22, 2020 |website= The Fertility Institute Los Angeles |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Međutim, postoje ograničenja u mjerenju, budući da 4% do 8% klinika za IVF ne dostavlja svoje podatke [[CDC]]-u. U 2020. godini, statistički podaci iz [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] pokazali su da je 11% trudnoća nastalih postupkom IVF-a rezultiralo višestrukim porođajima, u poređenju sa 1–2% prirodnih trudnoća.<ref>{{cite web |url= https://twinstrust.org/static/89af4d2a-49fe-4d23-bbcf8475f099762f/Key-stats-and-facts.pdf |title= Key statistics on multiple births |author=<!--Not stated--> |date= |website= Twin Trust UK |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Australijski podaci iz 2024. godine pokazuju da se broj višestrukih porođaja nakon ART-a prepolovio u posljednjih deset godina, pri čemu je samo 2,7% porođaja rezultiralo blizancima ili trojkama.<ref>{{cite web |url= https://news.unsw.edu.au/en/rates-of-ivf-twins-and-triplets-hit-record-low-new-report |title= Rates of IVF twins and triplets hit record low: new report |author=<!--Not stated--> |date= 13 September 2024 |website= University of New South Wales |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> == Prekid == Glavni razlozi za prekid svih vrsta liječenja neplodnosti i faza liječenja su "odgađanje liječenja, fizičko i psihičko opterećenje te problemi u odnosima i ličnosti".<ref>{{cite journal | vauthors = Gameiro S, Boivin J, Peronace L, Verhaak CM | title = Why do patients discontinue fertility treatment? A systematic review of reasons and predictors of discontinuation in fertility treatment | journal = Human Reproduction Update | volume = 18 | issue = 6 | pages = 652–69 | date = August 2012 | pmid = 22869759 | pmc = 3461967 | doi = 10.1093/humupd/dms031 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Tehnologija potpomognute reprodukcije]] * [[Dietilstilbestrol]] == Reference == {{refspisak|30em}} {{Glavne grupe lijekova}} {{Trudnoća}} [[Kategorija:Reproduktivna medicina]] [[Kategorija:Medicina plodnosti|*]] qmxyn3qq21ab5r1l5py4zuyzn9qwer7 3939043 3939042 2026-11-05T12:36:05Z Toponim-HR 187638 /* Žene */ 3939043 wikitext text/x-wiki '''Lijekovi za plodnost''', također poznati kao '''lijekovi za fertilnost''', lijekovi su koji poboljšavaju reproduktivnu plodnost. Kod žena, lijekovi za plodnost se za koriste stimulaciju razvoja [[jajnički folikul| jajničkih folikula]].<ref>{{Cite book| vauthors = Crowley F, Martin KA |title=UpToDate |publisher=UpToDate|year=2020 | veditors = Post TW | location = Waltham, MA |chapter=Patient Education: Infertility in Women }}</ref> Za muškarce postoji veoma malo dostupnih opcija lijekova za plodnost.<ref>{{cite book | vauthors = Drobnis EZ, Nangia AK |title=Impacts of Medications on Male Fertility |date=2017 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-69535-8 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783319695341 |access-date=23 February 2019}}</ref> Sredstva koja pojačavaju aktivnost [[jajnik]]a mogu se klasificirati kao [[gonadotropin-oslobađajući hormon]], [[antagonisti]] [[estrogen]]ih [[receotor (biokemija)|receptora]] ili [[gonadotropin]]i. Donošenje odluke o liječenju uključuje četiri glavna faktora: djelotvornost, opterećenje liječenjem (poput učestalosti injekcija i posjeta ljekaru), sigurnost i finansijske troškove.<ref>{{cite journal | vauthors = Dancet EA, Fleur Dancet EA, D'Hooghe TM, d'Hooghe TM, van der Veen F, Bossuyt P, Sermeus W, Mol BW, Repping S | display-authors = 6 | title = "Patient-centered fertility treatment": what is required? | journal = Fertility and Sterility | volume = 101 | issue = 4 | pages = 924–6 | date = April 2014 | pmid = 24502889 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2013.12.045 | doi-access = free }}</ref> ==Žene== {{Glavni|Sredstva za poticanje plodnosti kod žena}} ===Glavne tehnike=== Glavne tehnike koje uključuju primjenu lijekova za plodnost kod žena su: *[[Indukcija ovulacije]], s ciljem stvaranja jednog ili dva ovulacijska folikula radi [[oplodnja|oplodnje]] putem [[spolni odnos|spolnog odnosa]] ili [[umjetna oplodnja|umjetne oplodnje]] *[[Kontrolirana hiperstimulacija jajnika]], koja je obično dio postupka [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]], a cilj joj je najčešće razvoj većeg broja folikula (optimalno između 12 i 14 antralnih folikula promjera 2–8&nbsp;mm),<ref>{{cite web |url= https://academic.oup.com/humrep/article/40/6/1127/8107877 |title= Randomized controlled trial to evaluate the impact of follicle priming on IVM outcomes in women with polycystic ovaries: CFA versus FSH-B |last= De Vos |first= Michel |date= April 7, 2025 |website= Stanford University Magazine |publisher= Human Reproduction, Volume 40, Issue 6, page 1127 |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> nakon čega slijedi [[transvaginska aspiracija jajnih ćelija]], koinkubacija, a zatim [[embriotransfer]] najviše dva embriona odjednom.<ref name=nice2013>{{cite web | title = Fertility problems: assessment and treatment | url = https://guidance.nice.org.uk/CG156 | work = NICE guidelines CG156 | publisher = U.K. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) | date = February 2013 }}</ref> *[[Indukcija završnog sazrijevanja]] folikula, čime se također postiže predvidivo vrijeme ovulacije. ===Gonadotropin-oslobađajući hormon=== {{Glavn|Gonadotropin-oslobađajući hormon}} [[Gonadotropin-oslobađajući hormon]] (GnRH) ili bilo koji [[agonist gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (poput lijeka [[Lupron]]) mogu se koristiti u kombinaciji s [[luteinizirajući hormon| luteinizirajućim hormonom]] (LH), uz primjenu infuzijske pumpe, kako bi se oponašala [[endogen]]a proizvodnja hormona. [[Gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]] stimulira oslobađanje gonadotropina (LH i FSH) iz [[prednji režanj hipofize|prednjeg režnja hipofize]] u tijelu. Ovaj terapijski pristup namijenjen je određenoj skupini žena s neplodnošću; postignute stope ovulacije iznose 90%, a stope trudnoće 80% ili više. ===Antiestrogeni=== [[Antiestrogen]]i inhibiraju djelovanje [[estrogen]]a. U ovu skupinu spadaju selektivni modulatori estrogenih receptora ([[Selektivni modulator estrogenih receptora|SERM]]) i [[inhibitor aromataze]]. [[Datoteka:Hypothalamic–pituitary–gonadal axis in females.png|minijatura|270px|[[Hipotalamo-hipofizno-gonadna osovina]] kod žena, pri čemu estrogen vrši uglavnom [[povratna sprega|negativnu povratnu spregu]] na lučenje FSH iz [[hipofiza|hizeize]] ====Selektivni modulatori estrogenskih receptora==== [[Klomifen]] je [[selektivni modulator estrogenih receptora]] (SERM).<ref>{{cite journal |vauthors=Stute P, Birkhauser M |s2cid=23400904 |title=Selective estrogen receptor modulators (SERM)/Selektive Ostrogenrezeptormodulatoren (SERM). |journal=Gynakologische Endokrinologie |date=2015 |volume=13 |issue=2 |page=126 |doi=10.1007/s10304-015-0003-9 |url=http://doc.rero.ch/record/332590/files/10304_2015_Article_3.pdf }}</ref> To je najčešće korišteni lijek za plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Fauser BC | title = Reproductive endocrinology: revisiting ovulation induction in PCOS | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 10 | issue = 12 | pages = 704–5 | date = December 2014 | pmid = 25178733 | doi = 10.1038/nrendo.2014.156 | s2cid = 8380091 }}</ref> Ostali lijekovi iz ove grupe uključuju [[tamoksifen]] i [[raloksifen]], mada ni jedan ni drugi nisu toliko efikasni kao klomifen, te se stoga rjeđe koriste u svrhu liječenja neplodnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein SR, Siddhanti S, Ciaccia AV, Plouffe L | title = A pharmacological review of selective oestrogen receptor modulators | journal = Human Reproduction Update | volume = 6 | issue = 3 | pages = 212–24 | date = 2000 | pmid = 10874566 | doi = 10.1093/humupd/6.3.212 | doi-access = free }}</ref> Koriste se za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]], tako što inhibiraju negativnu povratnu spregu indukciju ovulacije indukciju ovulacije [[estrogen]]a na [[hipotalamus]]. Kako je negativna povratna sprega estrogena inhibirana, hipotalamus luči GnRH, koji zauzvrat stimuliše prednji režanj hipofize na lučenje LH i [[FSH]], [[hormon]]a koji pomažu u procesu ovulacije. Između 60 i 85 % žena, uglavnom onih sa [[sindrom policistastih jajnika|sindromom policistastih jajnika]] (PCOS), uspješno ovulira kao odgovor na primjenu klomifena, pri čemu kumulativna stopa trudnoće iznosi od 30 do 40 %.<ref>{{cite journal | vauthors = Dickey RP, Holtkamp DE | title = Development, pharmacology and clinical experience with clomiphene citrate | journal = Human Reproduction Update | volume = 2 | issue = 6 | pages = 483–506 | date = 1996 | pmid = 9111183 | doi = 10.1093/humupd/2.6.483 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gorlitsky GA, Kase NG, Speroff L | title = Ovulation and pregnancy rates with clomiphene citrate | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 265–9 | date = March 1978 | pmid = 628527 | doi = 10.1097/00006250-197803000-00002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gysler M, March CM, Mishell DR, Bailey EJ | title = A decade's experience with an individualized clomiphene treatment regimen including its effect on the postcoital test | journal = Fertility and Sterility | volume = 37 | issue = 2 | pages = 161–7 | date = February 1982 | pmid = 7060766 | doi = 10.1016/s0015-0282(16)46033-4 | doi-access = free }}</ref> ====Inhibitori aromataze ==== {{Glavni|Inhibitor aromataze}} Iako se prvenstveno koriste u liječenju [[rak dojke|raka dojke]], [[inhibitor aromataze|inhibitori aromataze]] (posebno generički [[letrozol]]) se također koriste u [[indukcija ovulacije|indukciji ovulacije]]. Inhibitori aromataze su uobičajeni tretman plodnosti za žene sa PCOS-om. [[meta-analiza]] koja analizira [[stopa živorođenosti| stopu živorođenosti]] kod žena sa PCOS-om liječenih klomifenom u poređenju sa letrozolom, otkrila je da letrozol rezultira većom stopom živorođenosti.<ref>{{Cite journal |last1=Franik |first1=Sebastian |last2=Le |first2=Quang-Khoi |last3=Kremer |first3=Jan Am |last4=Kiesel |first4=Ludwig |last5=Farquhar |first5=Cindy |date=2022-09-27 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Međutim, [[indukcija ovulacije]] i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] su proteinski [[hormon]]i koji stimulišu [[gonada|jonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[menopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem [[GMO||genetočke modifikacije]]] i [[bakterijska rekombinacija| bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog [[FSH]]-a su [[folistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika, kao i za indukciju ovulacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Conforti A, Esteves SC, Di Rella F, Strina I, De Rosa P, Fiorenza A, Zullo F, De Placido G, Alviggi C | display-authors = 6 | title = The role of recombinant LH in women with hypo-response to controlled ovarian stimulation: a systematic review and meta-analysis | journal = Reproductive Biology and Endocrinology | volume = 17 | issue = 1 | date = February 2019 | pmid = 30728019 | pmc = 6366097 | doi = 10.1186/s12958-019-0460-4 | doi-access = free }}</ref> Postojale su određene rasprave o razlikama u djelotvornosti između ekstrahiranog i rekombinantnog FSH-a u postupcima indukcije ovulacije; međutim, meta-analiza 15 studija, obuhvativši 2348 žena, pokazala je da nema razlika u ishodima koji se odnose na kliničku trudnoću ili rođenje živog djeteta.<ref>{{Cite journal |last=Weiss |first=Nienke S. |last2=Kostova |first2=Elena B. |last3=Mol |first3=Ben Willem J. |last4=van Wely |first4=Madelon |date=2025-04-07 |title=Gonadotropins for ovulation induction in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4|doi=10.1002/14651858.CD010290.pub4 |issn=1469-493X |pmc=11975188 |pmid=40193219}}</ref> Međutim, indukcija ovulacije i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] proteinski su hormoni koji stimulišu [[gonada|gonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[postmenopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem genetičke modifikacije i [[bakterijska rekombinacija|bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog FSH-a su [[Follistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za [[kontrolisana hiperstimulacija jajnika|kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika]], kao i za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bedaiwy MA, Abou-Setta AM, Desai N, Hurd W, Starks D, El-Nashar SA, Al-Inany HG, Falcone T | display-authors = 6 | title = Gonadotropin-releasing hormone analog cotreatment for preservation of ovarian function during gonadotoxic chemotherapy: a systematic review and meta-analysis | journal = Fertility and Sterility | volume = 95 | issue = 3 | pages = 906–14.e1–4 | date = March 2011 | pmid = 21145541 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2010.11.017 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24714837">{{cite journal | vauthors = Leão R, Esteves SC | title = Gonadotropin therapy in assisted reproduction: an evolutionary perspective from biologics to biotech | journal = Clinics | volume = 69 | issue = 4 | pages = 279–93 | date = 2014 | pmid = 24714837 | pmc = 3971356 | doi = 10.6061/clinics/2014(04)10 | type = Review }}</ref> Od ključnog je značaja za održavanje trudnoće, od faza placentacije do ranog razvoja embriona.<ref name="pmid24714837"/> Također se koristi u postupcima potpomognute oplodnje, jer može poslužiti kao zamjena za LH u procesu [[indukcija završnog sazrijevanja|indukcije završnog sazrijevanja]].<ref name="pmid24714837"/> === Ostali lijekovi === Iako se [[metformin]] koristio izvan odobrene indikacije (tzv. ''off-label'' upotreba) za liječenje [[oligomenoreja|oligomenoreje]] i [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika (OHSS)]] kod žena sa sindromom policistasfih jajnika (PCOS), prema preporukama [[Američko društvo za reproduktivnu medicinu|Američkog društva za reproduktivnu medicinu (ASRM)]] iz 2017. godine, metformin se više ne preporučuje kao terapija za neplodnost. Njegova primjena u liječenju anovulacijske neplodnosti zasnivala se na povezanosti s [[insulin]]skom rezistencijom kod žena sa PCOS-om koje nisu gojazne. Iako metformin može podstaknuti ovulaciju kod žena sa PCOS-om, ne postoje dokazi da on povećava stopu [[trudnoća]] ili stopu živorođene djece; štaviše, kombinovana terapija metforminom i klomifen-citratom nije pokazala značajnu prednost u odnosu na primjenu samog klomifen-citrata. Terapija prvog izbora za indukciju ovulacije kod žena sa PCOS-om i dalje ostaje primjena antiestrogena klomifen-citrata ili inhibitora aromataze, letrozola.<ref>{{cite journal | vauthors = Penzias A, Bendikson K, Butts S, Coutifaris C, Falcone T, Fossum G, Gitlin S, Gracia C, Hansen K, La Barbera A, Mersereau J | display-authors = 6 | title = Role of metformin for ovulation induction in infertile patients with polycystic ovary syndrome (PCOS): a guideline | journal = Fertility and Sterility | volume = 108 | issue = 3 | pages = 426–441 | date = September 2017 | pmid = 28865539 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2017.06.026 | doi-access = free }}</ref> ==Muškarci== Liječenje [[oligospermija|oligospermije]] usmjereno je na osnovne uzroke, kao što su endokrini i sistemski poremećaji koji mogu dovesti do hipogonadizma.<ref>{{cite journal | vauthors = de Kretser DM | title = Male infertility | journal = Lancet | volume = 349 | issue = 9054 | pages = 787–90 | date = March 1997 | pmid = 9074589 | doi = 10.1016/s0140-6736(96)08341-9 | s2cid = 12928678 | type = Review }}</ref> Obično se koriste druge [[tehnologija potpomognute reprodukcije|tehnologije potpomognute reprodukcije]]. Iako ne postoji indikacija odobrena od strane FDA za primjenu inhibitora aromataze u svrhu poboljšanja spermatogeneze, pokazalo se da je [[testolakton]] djelotvoran u poređenju s [[placebo]]m.<ref>{{cite journal | vauthors = Ribeiro MA, Gameiro LF, Scarano WR, Briton-Jones C, Kapoor A, Rosa MB, El Dib R | title = Aromatase inhibitors in the treatment of oligozoospermic or azoospermic men: a systematic review of randomized controlled trials | journal = JBRA Assisted Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 82–8 | date = May 2016 | pmid = 27244767 | doi = 10.5935/1518-0557.20160019 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Iako ne postoji FDA indikacija za primjenu [[klomifen]] akod muške neplodnosti, on se propisuje još od 1960-ih.<ref name=Willets2013/> As of 2013, there is not substantial evidence to suggest that clomiphene can treat male infertility.<ref name= Willets2013>{{cite journal | vauthors = Willets AE, Corbo JM, Brown JN | title = Clomiphene for the treatment of male infertility | journal = Reproductive Sciences | volume = 20 | issue = 7 | pages = 739–44 | date = July 2013 | pmid = 23202725 | doi = 10.1177/1933719112466304 | type = Review | s2cid = 206804686 }}</ref> Pokazalo se da kombinacije vitamina i minerala – uključujući [[selen]], koenzim Q10, L-[[karnitin, [[folna kiselina| folnu kiselinu]], [[cink]], eikozapentaensku kiselinu (EPA) i dokozaheksaensku kiselinu (DHA) – poboljšavaju stanje muške neplodnosti; međutim, s obzirom na mali broj studija i učesnika, potrebna su dodatna klinička istraživanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Buhling K, Schumacher A, Eulenburg CZ, Laakmann E | title = Influence of oral vitamin and mineral supplementation on male infertility: a meta-analysis and systematic review | journal = Reproductive Biomedicine Online | volume = 39 | issue = 2 | pages = 269–279 | date = August 2019 | pmid = 31160241 | doi = 10.1016/j.rbmo.2019.03.099 | doi-access = free }}</ref> Pokazalo se da folat, u kombinaciji sa suplementacijom cinka, ima statistički značajan učinak na koncentraciju i morfologiju [[spermatozoid]]a u poređenju s placebom.<ref>{{cite journal | vauthors = Irani M, Amirian M, Sadeghi R, Lez JL, Latifnejad Roudsari R | title = The Effect of Folate and Folate Plus Zinc Supplementation on Endocrine Parameters and Sperm Characteristics in Sub-Fertile Men: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Urology Journal | volume = 14 | issue = 5 | pages = 4069–4078 | date = August 2017 | pmid = 28853101 }}</ref> Postoje dokazi koji ukazuju na značajnu povezanost između koncentracije [[vitamin D|vitamina D]] u serumu i kvaliteta sperme kod muškaraca, a koji se ogleda u pokretljivosti i progresivnoj pokretljivosti spermatozoida.<ref>{{cite journal | vauthors = Arab A, Hadi A, Moosavian SP, Askari G, Nasirian M | title = The association between serum vitamin D, fertility and semen quality: A systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Surgery | volume = 71 | pages = 101–109 | date = November 2019 | pmid = 31561004 | doi = 10.1016/j.ijsu.2019.09.025 | s2cid = 203580672 | doi-access = free }}</ref> Budući da na kvalitet muške sperme utiče [[genetika]], rezultate treba tumačiti s oprezom. Postoji malo dokaza da bi uzimanje dodataka [[antioksidans]]a, kao što je [[pentoksifilin]], povećalo mušku plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Fleischer K, Showell MG | title = Antioxidants in fertility: impact on male and female reproductive outcomes | journal = Fertility and Sterility | volume = 110 | issue = 4 | pages = 578–580 | date = September 2018 | pmid = 30196940 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2018.05.028 | doi-access = free | hdl = 2292/46154 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chehab M, Madala A, Trussell JC | title = On-label and off-label drugs used in the treatment of male infertility | journal = Fertility and Sterility | volume = 103 | issue = 3 | pages = 595–604 | date = March 2015 | pmid = 25660648 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2014.12.122 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Zaključno sa septembrom 2017. godine, terapija neplodnosti [[mezenhimne matične ćelije| mezenhimnim matičnim ćelijama]] proučavana je na životinjama, ali nije ušla u klinička ispitivanja.<ref name= Fazeli2018>{{cite journal | vauthors = Fazeli Z, Abedindo A, Omrani MD, Ghaderian SM | s2cid = 44236281 | title = Mesenchymal Stem Cells (MSCs) Therapy for Recovery of Fertility: a Systematic Review | journal = Stem Cell Reviews and Reports | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = February 2018 | pmid = 28884412 | doi = 10.1007/s12015-017-9765-x }}</ref> [[Matične ćelije]] prikupljene iz koštane srži i pupčane vrpce pokazale su najveći potencijal za obnavljanje plodnosti kod životinja, no potrebna su dodatna istraživanja kako bi se utvrdila njihova djelotvornost.<ref name= Fazeli2018/> ==Neželjeni efekti== === Kancer === Budući da neplodnost povećava rizik od [[rak jajnika|raka jajnika]], u borbi protiv toga koriste se lijekovi za plodnost, ali rizici od nastanka raka još uvijek nisu u potpunosti poznati.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Rizzuto I, Behrens RF, Smith LA | title = Risk of ovarian cancer in women treated with ovarian stimulating drugs for infertility | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | date = June 2019 | issue = 6 | pmid = 31207666 | pmc = 6579663 | doi = 10.1002/14651858.cd008215.pub3 }}</ref> Studije od 2019., pokazale su da je rizik od razvoja raka jajnika veći pri uzimanju lijekova za plodnost. Međutim, zbog malog broja studija, nedovoljnog perioda praćenja i drugih faktora koji mogu uticati, taj rizik nije sasvim jasan.<ref name=":1"/> Većina studija pokazala je da lijekovi za plodnost ne povećavaju rizik od drugih ginekoloških karcinoma ([[rak grlića maternice]] i [[rak endometrija]]) niti od drugih malignih oboljenja (raka štitne žlijezde, [[kolorektumski karcinom|kolorektumskog karcinoma]], [[melanom]]a i raka dojke).<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Kroener L, Dumesic D, Al-Safi Z | title = Use of fertility medications and cancer risk: a review and update | journal = Current Opinion in Obstetrics & Gynecology | volume = 29 | issue = 4 | pages = 195–201 | date = August 2017 | pmid = 28538003 | pmc = 5551049 | doi = 10.1097/GCO.0000000000000370 }}</ref> Na validnost ovih podataka mogu uticati pristrasnosti proizašle iz izvještaja samih pacijenata, mali broj ispitanika i druge zbunjujuće varijable.<ref name=":0"/> Djeca rođena od majki koje su koristile lijekove za plodnost radi podsticanja ovulacije imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će tokom djetinjstva oboljeti od leukemije u poređenju s drugom djecom.<ref name="Rudant2012">{{cite journal | vauthors = Rudant J, Amigou A, Orsi L, Althaus T, Leverger G, Baruchel A, Bertrand Y, Nelken B, Plat G, Michel G, Sirvent N, Chastagner P, Ducassou S, Rialland X, Hémon D, Clavel J | display-authors = 6 | title = Fertility treatments, congenital malformations, fetal loss, and childhood acute leukemia: the ESCALE study (SFCE) | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 60 | issue = 2 | pages = 301–308 | date = February 2013 | pmid = 22610722 | doi = 10.1002/pbc.24192 | s2cid = 26010916 }}</ref> === Sindrom hiperstimulacije jajnika === Antagonisti [[estrogen]]a i [[gonadotropin]]i mogu stimulisati razvoj više folikula i uticati na druge hormone jajnika, što može dovesti do [[višestruka trudnoća|višestruke trudnoće]] i mogućeg [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]] (OHSS). <ref>{{cite journal |vauthors=Banker M, Garcia-Velasco JA |title=Revisiting ovarian hyper stimulation syndrome: Towards OHSS free clinic |journal=J Hum Reprod Sci |volume=8 |issue=1 |pages=13–7 |date=2015 |pmid=25838743 |pmc=4381376 |doi=10.4103/0974-1208.153120 |doi-access=free }}</ref> Razvoj OHSS-a zavisi od primjene hCG-a i posredovan je [[faktor rasta| faktorom rasta]] vaskularnog endotela (VEGF). OHSS se karakteriše uvećanjem jajnika.<ref>{{cite web |url= https://www.rcpi.ie/Portals/0/Document%20Repository/Institute%20of%20Obstetricians%20and%20Gynaecologists/National%20Clinical%20Guidelines/IOG_National%20Clinical%20Guidelines_Ovarian%20Hyperstimulation%20Syndrome_2012.pdf#:~:text=The%20occurrence%20of%20OHSS%20is%20dependent%20on%20the,duration%2C%20particularly%20in%20treatment%20cycles%20where%20conception%20occurs. |title= Clinical Practice Guideline: Ovarian Hyperstimulation Syndrome (OHSS) Diagnosis and Management |last= |first= |date= April 7, 2012 |website= Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland |publisher= |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> Višeplodna trudnoća je posebno nepovoljna zbog kumulativnih rizika, koji uključuju [[prijevremeni porođaj]] i malu porođajnu težinu, [[preeklampsija|preeklampsiju]], te povećan rizik od neonatusnog mortaliteta.<ref>{{cite web |url= https://www.reproductivefacts.org/news-and-publications/fact-sheets-and-infographics/medications-for-inducing-ovulation/ |title= Medications for Inducing Ovulation: A Guide for Parents |author=<!--Not stated--> |date= 2016 |website= American Society for Reproductive Science |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Iako je broj trojki u opadanju kod ART-a, u 2022. godini višestruki porođaji su i dalje činili preko 45% porođaja putem IVF-a u SAD-u.<ref>{{cite web |url= https://fertilityinstitute.com/understanding-the-risks-of-ivf-twins-and-multiples/ |title= Understanding The Risks Of IVF Twins And Multiples |author=<!--Not stated--> |date= March 22, 2020 |website= The Fertility Institute Los Angeles |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Međutim, postoje ograničenja u mjerenju, budući da 4% do 8% klinika za IVF ne dostavlja svoje podatke [[CDC]]-u. U 2020. godini, statistički podaci iz [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] pokazali su da je 11% trudnoća nastalih postupkom IVF-a rezultiralo višestrukim porođajima, u poređenju sa 1–2% prirodnih trudnoća.<ref>{{cite web |url= https://twinstrust.org/static/89af4d2a-49fe-4d23-bbcf8475f099762f/Key-stats-and-facts.pdf |title= Key statistics on multiple births |author=<!--Not stated--> |date= |website= Twin Trust UK |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Australijski podaci iz 2024. godine pokazuju da se broj višestrukih porođaja nakon ART-a prepolovio u posljednjih deset godina, pri čemu je samo 2,7% porođaja rezultiralo blizancima ili trojkama.<ref>{{cite web |url= https://news.unsw.edu.au/en/rates-of-ivf-twins-and-triplets-hit-record-low-new-report |title= Rates of IVF twins and triplets hit record low: new report |author=<!--Not stated--> |date= 13 September 2024 |website= University of New South Wales |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> == Prekid == Glavni razlozi za prekid svih vrsta liječenja neplodnosti i faza liječenja su "odgađanje liječenja, fizičko i psihičko opterećenje te problemi u odnosima i ličnosti".<ref>{{cite journal | vauthors = Gameiro S, Boivin J, Peronace L, Verhaak CM | title = Why do patients discontinue fertility treatment? A systematic review of reasons and predictors of discontinuation in fertility treatment | journal = Human Reproduction Update | volume = 18 | issue = 6 | pages = 652–69 | date = August 2012 | pmid = 22869759 | pmc = 3461967 | doi = 10.1093/humupd/dms031 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Tehnologija potpomognute reprodukcije]] * [[Dietilstilbestrol]] == Reference == {{refspisak|30em}} {{Glavne grupe lijekova}} {{Trudnoća}} [[Kategorija:Reproduktivna medicina]] [[Kategorija:Medicina plodnosti|*]] 58b16qxsit0usa67itle3ikrv4v1uch 3939044 3939043 2026-11-05T12:36:38Z Toponim-HR 187638 /* Žene */ 3939044 wikitext text/x-wiki '''Lijekovi za plodnost''', također poznati kao '''lijekovi za fertilnost''', lijekovi su koji poboljšavaju reproduktivnu plodnost. Kod žena, lijekovi za plodnost se za koriste stimulaciju razvoja [[jajnički folikul| jajničkih folikula]].<ref>{{Cite book| vauthors = Crowley F, Martin KA |title=UpToDate |publisher=UpToDate|year=2020 | veditors = Post TW | location = Waltham, MA |chapter=Patient Education: Infertility in Women }}</ref> Za muškarce postoji veoma malo dostupnih opcija lijekova za plodnost.<ref>{{cite book | vauthors = Drobnis EZ, Nangia AK |title=Impacts of Medications on Male Fertility |date=2017 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-69535-8 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783319695341 |access-date=23 February 2019}}</ref> Sredstva koja pojačavaju aktivnost [[jajnik]]a mogu se klasificirati kao [[gonadotropin-oslobađajući hormon]], [[antagonisti]] [[estrogen]]ih [[receotor (biokemija)|receptora]] ili [[gonadotropin]]i. Donošenje odluke o liječenju uključuje četiri glavna faktora: djelotvornost, opterećenje liječenjem (poput učestalosti injekcija i posjeta ljekaru), sigurnost i finansijske troškove.<ref>{{cite journal | vauthors = Dancet EA, Fleur Dancet EA, D'Hooghe TM, d'Hooghe TM, van der Veen F, Bossuyt P, Sermeus W, Mol BW, Repping S | display-authors = 6 | title = "Patient-centered fertility treatment": what is required? | journal = Fertility and Sterility | volume = 101 | issue = 4 | pages = 924–6 | date = April 2014 | pmid = 24502889 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2013.12.045 | doi-access = free }}</ref> ==Žene== {{Glavni|Sredstva za podsticanje plodnosti kod žena}} ===Glavne tehnike=== Glavne tehnike koje uključuju primjenu lijekova za plodnost kod žena su: *[[Indukcija ovulacije]], s ciljem stvaranja jednog ili dva ovulacijska folikula radi [[oplodnja|oplodnje]] putem [[spolni odnos|spolnog odnosa]] ili [[umjetna oplodnja|umjetne oplodnje]] *[[Kontrolirana hiperstimulacija jajnika]], koja je obično dio postupka [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]], a cilj joj je najčešće razvoj većeg broja folikula (optimalno između 12 i 14 antralnih folikula promjera 2–8&nbsp;mm),<ref>{{cite web |url= https://academic.oup.com/humrep/article/40/6/1127/8107877 |title= Randomized controlled trial to evaluate the impact of follicle priming on IVM outcomes in women with polycystic ovaries: CFA versus FSH-B |last= De Vos |first= Michel |date= April 7, 2025 |website= Stanford University Magazine |publisher= Human Reproduction, Volume 40, Issue 6, page 1127 |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> nakon čega slijedi [[transvaginska aspiracija jajnih ćelija]], koinkubacija, a zatim [[embriotransfer]] najviše dva embriona odjednom.<ref name=nice2013>{{cite web | title = Fertility problems: assessment and treatment | url = https://guidance.nice.org.uk/CG156 | work = NICE guidelines CG156 | publisher = U.K. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) | date = February 2013 }}</ref> *[[Indukcija završnog sazrijevanja]] folikula, čime se također postiže predvidivo vrijeme ovulacije. ===Gonadotropin-oslobađajući hormon=== {{Glavn|Gonadotropin-oslobađajući hormon}} [[Gonadotropin-oslobađajući hormon]] (GnRH) ili bilo koji [[agonist gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (poput lijeka [[Lupron]]) mogu se koristiti u kombinaciji s [[luteinizirajući hormon| luteinizirajućim hormonom]] (LH), uz primjenu infuzijske pumpe, kako bi se oponašala [[endogen]]a proizvodnja hormona. [[Gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]] stimulira oslobađanje gonadotropina (LH i FSH) iz [[prednji režanj hipofize|prednjeg režnja hipofize]] u tijelu. Ovaj terapijski pristup namijenjen je određenoj skupini žena s neplodnošću; postignute stope ovulacije iznose 90%, a stope trudnoće 80% ili više. ===Antiestrogeni=== [[Antiestrogen]]i inhibiraju djelovanje [[estrogen]]a. U ovu skupinu spadaju selektivni modulatori estrogenih receptora ([[Selektivni modulator estrogenih receptora|SERM]]) i [[inhibitor aromataze]]. [[Datoteka:Hypothalamic–pituitary–gonadal axis in females.png|minijatura|270px|[[Hipotalamo-hipofizno-gonadna osovina]] kod žena, pri čemu estrogen vrši uglavnom [[povratna sprega|negativnu povratnu spregu]] na lučenje FSH iz [[hipofiza|hizeize]] ====Selektivni modulatori estrogenskih receptora==== [[Klomifen]] je [[selektivni modulator estrogenih receptora]] (SERM).<ref>{{cite journal |vauthors=Stute P, Birkhauser M |s2cid=23400904 |title=Selective estrogen receptor modulators (SERM)/Selektive Ostrogenrezeptormodulatoren (SERM). |journal=Gynakologische Endokrinologie |date=2015 |volume=13 |issue=2 |page=126 |doi=10.1007/s10304-015-0003-9 |url=http://doc.rero.ch/record/332590/files/10304_2015_Article_3.pdf }}</ref> To je najčešće korišteni lijek za plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Fauser BC | title = Reproductive endocrinology: revisiting ovulation induction in PCOS | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 10 | issue = 12 | pages = 704–5 | date = December 2014 | pmid = 25178733 | doi = 10.1038/nrendo.2014.156 | s2cid = 8380091 }}</ref> Ostali lijekovi iz ove grupe uključuju [[tamoksifen]] i [[raloksifen]], mada ni jedan ni drugi nisu toliko efikasni kao klomifen, te se stoga rjeđe koriste u svrhu liječenja neplodnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein SR, Siddhanti S, Ciaccia AV, Plouffe L | title = A pharmacological review of selective oestrogen receptor modulators | journal = Human Reproduction Update | volume = 6 | issue = 3 | pages = 212–24 | date = 2000 | pmid = 10874566 | doi = 10.1093/humupd/6.3.212 | doi-access = free }}</ref> Koriste se za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]], tako što inhibiraju negativnu povratnu spregu indukciju ovulacije indukciju ovulacije [[estrogen]]a na [[hipotalamus]]. Kako je negativna povratna sprega estrogena inhibirana, hipotalamus luči GnRH, koji zauzvrat stimuliše prednji režanj hipofize na lučenje LH i [[FSH]], [[hormon]]a koji pomažu u procesu ovulacije. Između 60 i 85 % žena, uglavnom onih sa [[sindrom policistastih jajnika|sindromom policistastih jajnika]] (PCOS), uspješno ovulira kao odgovor na primjenu klomifena, pri čemu kumulativna stopa trudnoće iznosi od 30 do 40 %.<ref>{{cite journal | vauthors = Dickey RP, Holtkamp DE | title = Development, pharmacology and clinical experience with clomiphene citrate | journal = Human Reproduction Update | volume = 2 | issue = 6 | pages = 483–506 | date = 1996 | pmid = 9111183 | doi = 10.1093/humupd/2.6.483 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gorlitsky GA, Kase NG, Speroff L | title = Ovulation and pregnancy rates with clomiphene citrate | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 265–9 | date = March 1978 | pmid = 628527 | doi = 10.1097/00006250-197803000-00002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gysler M, March CM, Mishell DR, Bailey EJ | title = A decade's experience with an individualized clomiphene treatment regimen including its effect on the postcoital test | journal = Fertility and Sterility | volume = 37 | issue = 2 | pages = 161–7 | date = February 1982 | pmid = 7060766 | doi = 10.1016/s0015-0282(16)46033-4 | doi-access = free }}</ref> ====Inhibitori aromataze ==== {{Glavni|Inhibitor aromataze}} Iako se prvenstveno koriste u liječenju [[rak dojke|raka dojke]], [[inhibitor aromataze|inhibitori aromataze]] (posebno generički [[letrozol]]) se također koriste u [[indukcija ovulacije|indukciji ovulacije]]. Inhibitori aromataze su uobičajeni tretman plodnosti za žene sa PCOS-om. [[meta-analiza]] koja analizira [[stopa živorođenosti| stopu živorođenosti]] kod žena sa PCOS-om liječenih klomifenom u poređenju sa letrozolom, otkrila je da letrozol rezultira većom stopom živorođenosti.<ref>{{Cite journal |last1=Franik |first1=Sebastian |last2=Le |first2=Quang-Khoi |last3=Kremer |first3=Jan Am |last4=Kiesel |first4=Ludwig |last5=Farquhar |first5=Cindy |date=2022-09-27 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Međutim, [[indukcija ovulacije]] i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] su proteinski [[hormon]]i koji stimulišu [[gonada|jonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[menopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem [[GMO||genetočke modifikacije]]] i [[bakterijska rekombinacija| bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog [[FSH]]-a su [[folistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika, kao i za indukciju ovulacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Conforti A, Esteves SC, Di Rella F, Strina I, De Rosa P, Fiorenza A, Zullo F, De Placido G, Alviggi C | display-authors = 6 | title = The role of recombinant LH in women with hypo-response to controlled ovarian stimulation: a systematic review and meta-analysis | journal = Reproductive Biology and Endocrinology | volume = 17 | issue = 1 | date = February 2019 | pmid = 30728019 | pmc = 6366097 | doi = 10.1186/s12958-019-0460-4 | doi-access = free }}</ref> Postojale su određene rasprave o razlikama u djelotvornosti između ekstrahiranog i rekombinantnog FSH-a u postupcima indukcije ovulacije; međutim, meta-analiza 15 studija, obuhvativši 2348 žena, pokazala je da nema razlika u ishodima koji se odnose na kliničku trudnoću ili rođenje živog djeteta.<ref>{{Cite journal |last=Weiss |first=Nienke S. |last2=Kostova |first2=Elena B. |last3=Mol |first3=Ben Willem J. |last4=van Wely |first4=Madelon |date=2025-04-07 |title=Gonadotropins for ovulation induction in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4|doi=10.1002/14651858.CD010290.pub4 |issn=1469-493X |pmc=11975188 |pmid=40193219}}</ref> Međutim, indukcija ovulacije i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] proteinski su hormoni koji stimulišu [[gonada|gonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[postmenopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem genetičke modifikacije i [[bakterijska rekombinacija|bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog FSH-a su [[Follistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za [[kontrolisana hiperstimulacija jajnika|kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika]], kao i za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bedaiwy MA, Abou-Setta AM, Desai N, Hurd W, Starks D, El-Nashar SA, Al-Inany HG, Falcone T | display-authors = 6 | title = Gonadotropin-releasing hormone analog cotreatment for preservation of ovarian function during gonadotoxic chemotherapy: a systematic review and meta-analysis | journal = Fertility and Sterility | volume = 95 | issue = 3 | pages = 906–14.e1–4 | date = March 2011 | pmid = 21145541 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2010.11.017 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24714837">{{cite journal | vauthors = Leão R, Esteves SC | title = Gonadotropin therapy in assisted reproduction: an evolutionary perspective from biologics to biotech | journal = Clinics | volume = 69 | issue = 4 | pages = 279–93 | date = 2014 | pmid = 24714837 | pmc = 3971356 | doi = 10.6061/clinics/2014(04)10 | type = Review }}</ref> Od ključnog je značaja za održavanje trudnoće, od faza placentacije do ranog razvoja embriona.<ref name="pmid24714837"/> Također se koristi u postupcima potpomognute oplodnje, jer može poslužiti kao zamjena za LH u procesu [[indukcija završnog sazrijevanja|indukcije završnog sazrijevanja]].<ref name="pmid24714837"/> === Ostali lijekovi === Iako se [[metformin]] koristio izvan odobrene indikacije (tzv. ''off-label'' upotreba) za liječenje [[oligomenoreja|oligomenoreje]] i [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika (OHSS)]] kod žena sa sindromom policistasfih jajnika (PCOS), prema preporukama [[Američko društvo za reproduktivnu medicinu|Američkog društva za reproduktivnu medicinu (ASRM)]] iz 2017. godine, metformin se više ne preporučuje kao terapija za neplodnost. Njegova primjena u liječenju anovulacijske neplodnosti zasnivala se na povezanosti s [[insulin]]skom rezistencijom kod žena sa PCOS-om koje nisu gojazne. Iako metformin može podstaknuti ovulaciju kod žena sa PCOS-om, ne postoje dokazi da on povećava stopu [[trudnoća]] ili stopu živorođene djece; štaviše, kombinovana terapija metforminom i klomifen-citratom nije pokazala značajnu prednost u odnosu na primjenu samog klomifen-citrata. Terapija prvog izbora za indukciju ovulacije kod žena sa PCOS-om i dalje ostaje primjena antiestrogena klomifen-citrata ili inhibitora aromataze, letrozola.<ref>{{cite journal | vauthors = Penzias A, Bendikson K, Butts S, Coutifaris C, Falcone T, Fossum G, Gitlin S, Gracia C, Hansen K, La Barbera A, Mersereau J | display-authors = 6 | title = Role of metformin for ovulation induction in infertile patients with polycystic ovary syndrome (PCOS): a guideline | journal = Fertility and Sterility | volume = 108 | issue = 3 | pages = 426–441 | date = September 2017 | pmid = 28865539 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2017.06.026 | doi-access = free }}</ref> ==Muškarci== Liječenje [[oligospermija|oligospermije]] usmjereno je na osnovne uzroke, kao što su endokrini i sistemski poremećaji koji mogu dovesti do hipogonadizma.<ref>{{cite journal | vauthors = de Kretser DM | title = Male infertility | journal = Lancet | volume = 349 | issue = 9054 | pages = 787–90 | date = March 1997 | pmid = 9074589 | doi = 10.1016/s0140-6736(96)08341-9 | s2cid = 12928678 | type = Review }}</ref> Obično se koriste druge [[tehnologija potpomognute reprodukcije|tehnologije potpomognute reprodukcije]]. Iako ne postoji indikacija odobrena od strane FDA za primjenu inhibitora aromataze u svrhu poboljšanja spermatogeneze, pokazalo se da je [[testolakton]] djelotvoran u poređenju s [[placebo]]m.<ref>{{cite journal | vauthors = Ribeiro MA, Gameiro LF, Scarano WR, Briton-Jones C, Kapoor A, Rosa MB, El Dib R | title = Aromatase inhibitors in the treatment of oligozoospermic or azoospermic men: a systematic review of randomized controlled trials | journal = JBRA Assisted Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 82–8 | date = May 2016 | pmid = 27244767 | doi = 10.5935/1518-0557.20160019 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Iako ne postoji FDA indikacija za primjenu [[klomifen]] akod muške neplodnosti, on se propisuje još od 1960-ih.<ref name=Willets2013/> As of 2013, there is not substantial evidence to suggest that clomiphene can treat male infertility.<ref name= Willets2013>{{cite journal | vauthors = Willets AE, Corbo JM, Brown JN | title = Clomiphene for the treatment of male infertility | journal = Reproductive Sciences | volume = 20 | issue = 7 | pages = 739–44 | date = July 2013 | pmid = 23202725 | doi = 10.1177/1933719112466304 | type = Review | s2cid = 206804686 }}</ref> Pokazalo se da kombinacije vitamina i minerala – uključujući [[selen]], koenzim Q10, L-[[karnitin, [[folna kiselina| folnu kiselinu]], [[cink]], eikozapentaensku kiselinu (EPA) i dokozaheksaensku kiselinu (DHA) – poboljšavaju stanje muške neplodnosti; međutim, s obzirom na mali broj studija i učesnika, potrebna su dodatna klinička istraživanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Buhling K, Schumacher A, Eulenburg CZ, Laakmann E | title = Influence of oral vitamin and mineral supplementation on male infertility: a meta-analysis and systematic review | journal = Reproductive Biomedicine Online | volume = 39 | issue = 2 | pages = 269–279 | date = August 2019 | pmid = 31160241 | doi = 10.1016/j.rbmo.2019.03.099 | doi-access = free }}</ref> Pokazalo se da folat, u kombinaciji sa suplementacijom cinka, ima statistički značajan učinak na koncentraciju i morfologiju [[spermatozoid]]a u poređenju s placebom.<ref>{{cite journal | vauthors = Irani M, Amirian M, Sadeghi R, Lez JL, Latifnejad Roudsari R | title = The Effect of Folate and Folate Plus Zinc Supplementation on Endocrine Parameters and Sperm Characteristics in Sub-Fertile Men: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Urology Journal | volume = 14 | issue = 5 | pages = 4069–4078 | date = August 2017 | pmid = 28853101 }}</ref> Postoje dokazi koji ukazuju na značajnu povezanost između koncentracije [[vitamin D|vitamina D]] u serumu i kvaliteta sperme kod muškaraca, a koji se ogleda u pokretljivosti i progresivnoj pokretljivosti spermatozoida.<ref>{{cite journal | vauthors = Arab A, Hadi A, Moosavian SP, Askari G, Nasirian M | title = The association between serum vitamin D, fertility and semen quality: A systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Surgery | volume = 71 | pages = 101–109 | date = November 2019 | pmid = 31561004 | doi = 10.1016/j.ijsu.2019.09.025 | s2cid = 203580672 | doi-access = free }}</ref> Budući da na kvalitet muške sperme utiče [[genetika]], rezultate treba tumačiti s oprezom. Postoji malo dokaza da bi uzimanje dodataka [[antioksidans]]a, kao što je [[pentoksifilin]], povećalo mušku plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Fleischer K, Showell MG | title = Antioxidants in fertility: impact on male and female reproductive outcomes | journal = Fertility and Sterility | volume = 110 | issue = 4 | pages = 578–580 | date = September 2018 | pmid = 30196940 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2018.05.028 | doi-access = free | hdl = 2292/46154 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chehab M, Madala A, Trussell JC | title = On-label and off-label drugs used in the treatment of male infertility | journal = Fertility and Sterility | volume = 103 | issue = 3 | pages = 595–604 | date = March 2015 | pmid = 25660648 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2014.12.122 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Zaključno sa septembrom 2017. godine, terapija neplodnosti [[mezenhimne matične ćelije| mezenhimnim matičnim ćelijama]] proučavana je na životinjama, ali nije ušla u klinička ispitivanja.<ref name= Fazeli2018>{{cite journal | vauthors = Fazeli Z, Abedindo A, Omrani MD, Ghaderian SM | s2cid = 44236281 | title = Mesenchymal Stem Cells (MSCs) Therapy for Recovery of Fertility: a Systematic Review | journal = Stem Cell Reviews and Reports | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = February 2018 | pmid = 28884412 | doi = 10.1007/s12015-017-9765-x }}</ref> [[Matične ćelije]] prikupljene iz koštane srži i pupčane vrpce pokazale su najveći potencijal za obnavljanje plodnosti kod životinja, no potrebna su dodatna istraživanja kako bi se utvrdila njihova djelotvornost.<ref name= Fazeli2018/> ==Neželjeni efekti== === Kancer === Budući da neplodnost povećava rizik od [[rak jajnika|raka jajnika]], u borbi protiv toga koriste se lijekovi za plodnost, ali rizici od nastanka raka još uvijek nisu u potpunosti poznati.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Rizzuto I, Behrens RF, Smith LA | title = Risk of ovarian cancer in women treated with ovarian stimulating drugs for infertility | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | date = June 2019 | issue = 6 | pmid = 31207666 | pmc = 6579663 | doi = 10.1002/14651858.cd008215.pub3 }}</ref> Studije od 2019., pokazale su da je rizik od razvoja raka jajnika veći pri uzimanju lijekova za plodnost. Međutim, zbog malog broja studija, nedovoljnog perioda praćenja i drugih faktora koji mogu uticati, taj rizik nije sasvim jasan.<ref name=":1"/> Većina studija pokazala je da lijekovi za plodnost ne povećavaju rizik od drugih ginekoloških karcinoma ([[rak grlića maternice]] i [[rak endometrija]]) niti od drugih malignih oboljenja (raka štitne žlijezde, [[kolorektumski karcinom|kolorektumskog karcinoma]], [[melanom]]a i raka dojke).<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Kroener L, Dumesic D, Al-Safi Z | title = Use of fertility medications and cancer risk: a review and update | journal = Current Opinion in Obstetrics & Gynecology | volume = 29 | issue = 4 | pages = 195–201 | date = August 2017 | pmid = 28538003 | pmc = 5551049 | doi = 10.1097/GCO.0000000000000370 }}</ref> Na validnost ovih podataka mogu uticati pristrasnosti proizašle iz izvještaja samih pacijenata, mali broj ispitanika i druge zbunjujuće varijable.<ref name=":0"/> Djeca rođena od majki koje su koristile lijekove za plodnost radi podsticanja ovulacije imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će tokom djetinjstva oboljeti od leukemije u poređenju s drugom djecom.<ref name="Rudant2012">{{cite journal | vauthors = Rudant J, Amigou A, Orsi L, Althaus T, Leverger G, Baruchel A, Bertrand Y, Nelken B, Plat G, Michel G, Sirvent N, Chastagner P, Ducassou S, Rialland X, Hémon D, Clavel J | display-authors = 6 | title = Fertility treatments, congenital malformations, fetal loss, and childhood acute leukemia: the ESCALE study (SFCE) | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 60 | issue = 2 | pages = 301–308 | date = February 2013 | pmid = 22610722 | doi = 10.1002/pbc.24192 | s2cid = 26010916 }}</ref> === Sindrom hiperstimulacije jajnika === Antagonisti [[estrogen]]a i [[gonadotropin]]i mogu stimulisati razvoj više folikula i uticati na druge hormone jajnika, što može dovesti do [[višestruka trudnoća|višestruke trudnoće]] i mogućeg [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]] (OHSS). <ref>{{cite journal |vauthors=Banker M, Garcia-Velasco JA |title=Revisiting ovarian hyper stimulation syndrome: Towards OHSS free clinic |journal=J Hum Reprod Sci |volume=8 |issue=1 |pages=13–7 |date=2015 |pmid=25838743 |pmc=4381376 |doi=10.4103/0974-1208.153120 |doi-access=free }}</ref> Razvoj OHSS-a zavisi od primjene hCG-a i posredovan je [[faktor rasta| faktorom rasta]] vaskularnog endotela (VEGF). OHSS se karakteriše uvećanjem jajnika.<ref>{{cite web |url= https://www.rcpi.ie/Portals/0/Document%20Repository/Institute%20of%20Obstetricians%20and%20Gynaecologists/National%20Clinical%20Guidelines/IOG_National%20Clinical%20Guidelines_Ovarian%20Hyperstimulation%20Syndrome_2012.pdf#:~:text=The%20occurrence%20of%20OHSS%20is%20dependent%20on%20the,duration%2C%20particularly%20in%20treatment%20cycles%20where%20conception%20occurs. |title= Clinical Practice Guideline: Ovarian Hyperstimulation Syndrome (OHSS) Diagnosis and Management |last= |first= |date= April 7, 2012 |website= Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland |publisher= |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> Višeplodna trudnoća je posebno nepovoljna zbog kumulativnih rizika, koji uključuju [[prijevremeni porođaj]] i malu porođajnu težinu, [[preeklampsija|preeklampsiju]], te povećan rizik od neonatusnog mortaliteta.<ref>{{cite web |url= https://www.reproductivefacts.org/news-and-publications/fact-sheets-and-infographics/medications-for-inducing-ovulation/ |title= Medications for Inducing Ovulation: A Guide for Parents |author=<!--Not stated--> |date= 2016 |website= American Society for Reproductive Science |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Iako je broj trojki u opadanju kod ART-a, u 2022. godini višestruki porođaji su i dalje činili preko 45% porođaja putem IVF-a u SAD-u.<ref>{{cite web |url= https://fertilityinstitute.com/understanding-the-risks-of-ivf-twins-and-multiples/ |title= Understanding The Risks Of IVF Twins And Multiples |author=<!--Not stated--> |date= March 22, 2020 |website= The Fertility Institute Los Angeles |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Međutim, postoje ograničenja u mjerenju, budući da 4% do 8% klinika za IVF ne dostavlja svoje podatke [[CDC]]-u. U 2020. godini, statistički podaci iz [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] pokazali su da je 11% trudnoća nastalih postupkom IVF-a rezultiralo višestrukim porođajima, u poređenju sa 1–2% prirodnih trudnoća.<ref>{{cite web |url= https://twinstrust.org/static/89af4d2a-49fe-4d23-bbcf8475f099762f/Key-stats-and-facts.pdf |title= Key statistics on multiple births |author=<!--Not stated--> |date= |website= Twin Trust UK |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Australijski podaci iz 2024. godine pokazuju da se broj višestrukih porođaja nakon ART-a prepolovio u posljednjih deset godina, pri čemu je samo 2,7% porođaja rezultiralo blizancima ili trojkama.<ref>{{cite web |url= https://news.unsw.edu.au/en/rates-of-ivf-twins-and-triplets-hit-record-low-new-report |title= Rates of IVF twins and triplets hit record low: new report |author=<!--Not stated--> |date= 13 September 2024 |website= University of New South Wales |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> == Prekid == Glavni razlozi za prekid svih vrsta liječenja neplodnosti i faza liječenja su "odgađanje liječenja, fizičko i psihičko opterećenje te problemi u odnosima i ličnosti".<ref>{{cite journal | vauthors = Gameiro S, Boivin J, Peronace L, Verhaak CM | title = Why do patients discontinue fertility treatment? A systematic review of reasons and predictors of discontinuation in fertility treatment | journal = Human Reproduction Update | volume = 18 | issue = 6 | pages = 652–69 | date = August 2012 | pmid = 22869759 | pmc = 3461967 | doi = 10.1093/humupd/dms031 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Tehnologija potpomognute reprodukcije]] * [[Dietilstilbestrol]] == Reference == {{refspisak|30em}} {{Glavne grupe lijekova}} {{Trudnoća}} [[Kategorija:Reproduktivna medicina]] [[Kategorija:Medicina plodnosti|*]] ta09d8l5pmdf8scrdeeegd3igjovccw 3939073 3939044 2026-11-05T15:07:32Z Panasko 146730 toliko je grešaka i površnosti u ovim člancima da je to nevjerovatno. 3939073 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} '''Lijekovi za plodnost''', također poznati kao '''lijekovi za fertilnost''', lijekovi su koji poboljšavaju reproduktivnu plodnost. Kod žena, lijekovi za plodnost se za koriste stimulaciju razvoja [[jajnički folikul| jajničkih folikula]].<ref>{{Cite book| vauthors = Crowley F, Martin KA |title=UpToDate |publisher=UpToDate|year=2020 | veditors = Post TW | location = Waltham, MA |chapter=Patient Education: Infertility in Women }}</ref> Za muškarce postoji veoma malo dostupnih opcija lijekova za plodnost.<ref>{{cite book | vauthors = Drobnis EZ, Nangia AK |title=Impacts of Medications on Male Fertility |date=2017 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-69535-8 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783319695341 |access-date=23 February 2019}}</ref> Sredstva koja pojačavaju aktivnost [[jajnik]]a mogu se klasificirati kao [[gonadotropin-oslobađajući hormon]], [[antagonisti]] [[estrogen]]ih [[receotor (biokemija)|receptora]] ili [[gonadotropin]]i. Donošenje odluke o liječenju uključuje četiri glavna faktora: djelotvornost, opterećenje liječenjem (poput učestalosti injekcija i posjeta ljekaru), sigurnost i finansijske troškove.<ref>{{cite journal | vauthors = Dancet EA, Fleur Dancet EA, D'Hooghe TM, d'Hooghe TM, van der Veen F, Bossuyt P, Sermeus W, Mol BW, Repping S | display-authors = 6 | title = "Patient-centered fertility treatment": what is required? | journal = Fertility and Sterility | volume = 101 | issue = 4 | pages = 924–6 | date = April 2014 | pmid = 24502889 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2013.12.045 | doi-access = free }}</ref> ==Žene== {{Glavni|Sredstva za podsticanje plodnosti kod žena}} ===Glavne tehnike=== Glavne tehnike koje uključuju primjenu lijekova za plodnost kod žena su: *[[Indukcija ovulacije]], s ciljem stvaranja jednog ili dva ovulacijska folikula radi [[oplodnja|oplodnje]] putem [[spolni odnos|spolnog odnosa]] ili [[umjetna oplodnja|umjetne oplodnje]] *[[Kontrolirana hiperstimulacija jajnika]], koja je obično dio postupka [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]], a cilj joj je najčešće razvoj većeg broja folikula (optimalno između 12 i 14 antralnih folikula promjera 2–8&nbsp;mm),<ref>{{cite web |url= https://academic.oup.com/humrep/article/40/6/1127/8107877 |title= Randomized controlled trial to evaluate the impact of follicle priming on IVM outcomes in women with polycystic ovaries: CFA versus FSH-B |last= De Vos |first= Michel |date= April 7, 2025 |website= Stanford University Magazine |publisher= Human Reproduction, Volume 40, Issue 6, page 1127 |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> nakon čega slijedi [[transvaginska aspiracija jajnih ćelija]], koinkubacija, a zatim [[embriotransfer]] najviše dva embriona odjednom.<ref name=nice2013>{{cite web | title = Fertility problems: assessment and treatment | url = https://guidance.nice.org.uk/CG156 | work = NICE guidelines CG156 | publisher = U.K. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) | date = February 2013 }}</ref> *[[Indukcija završnog sazrijevanja]] folikula, čime se također postiže predvidivo vrijeme ovulacije. ===Gonadotropin-oslobađajući hormon=== {{Glavn|Gonadotropin-oslobađajući hormon}} [[Gonadotropin-oslobađajući hormon]] (GnRH) ili bilo koji [[agonist gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (poput lijeka [[Lupron]]) mogu se koristiti u kombinaciji s [[luteinizirajući hormon| luteinizirajućim hormonom]] (LH), uz primjenu infuzijske pumpe, kako bi se oponašala [[endogen]]a proizvodnja hormona. [[Gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]] stimulira oslobađanje gonadotropina (LH i FSH) iz [[prednji režanj hipofize|prednjeg režnja hipofize]] u tijelu. Ovaj terapijski pristup namijenjen je određenoj skupini žena s neplodnošću; postignute stope ovulacije iznose 90%, a stope trudnoće 80% ili više. ===Antiestrogeni=== [[Antiestrogen]]i inhibiraju djelovanje [[estrogen]]a. U ovu skupinu spadaju selektivni modulatori estrogenih receptora ([[Selektivni modulator estrogenih receptora|SERM]]) i [[inhibitor aromataze]]. [[Datoteka:Hypothalamic–pituitary–gonadal axis in females.png|minijatura|270px|[[Hipotalamo-hipofizno-gonadna osovina]] kod žena, pri čemu estrogen vrši uglavnom [[povratna sprega|negativnu povratnu spregu]] na lučenje FSH iz [[hipofiza|hizeize]] ====Selektivni modulatori estrogenskih receptora==== [[Klomifen]] je [[selektivni modulator estrogenih receptora]] (SERM).<ref>{{cite journal |vauthors=Stute P, Birkhauser M |s2cid=23400904 |title=Selective estrogen receptor modulators (SERM)/Selektive Ostrogenrezeptormodulatoren (SERM). |journal=Gynakologische Endokrinologie |date=2015 |volume=13 |issue=2 |page=126 |doi=10.1007/s10304-015-0003-9 |url=http://doc.rero.ch/record/332590/files/10304_2015_Article_3.pdf }}</ref> To je najčešće korišteni lijek za plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Fauser BC | title = Reproductive endocrinology: revisiting ovulation induction in PCOS | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 10 | issue = 12 | pages = 704–5 | date = December 2014 | pmid = 25178733 | doi = 10.1038/nrendo.2014.156 | s2cid = 8380091 }}</ref> Ostali lijekovi iz ove grupe uključuju [[tamoksifen]] i [[raloksifen]], mada ni jedan ni drugi nisu toliko efikasni kao klomifen, te se stoga rjeđe koriste u svrhu liječenja neplodnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein SR, Siddhanti S, Ciaccia AV, Plouffe L | title = A pharmacological review of selective oestrogen receptor modulators | journal = Human Reproduction Update | volume = 6 | issue = 3 | pages = 212–24 | date = 2000 | pmid = 10874566 | doi = 10.1093/humupd/6.3.212 | doi-access = free }}</ref> Koriste se za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]], tako što inhibiraju negativnu povratnu spregu indukciju ovulacije indukciju ovulacije [[estrogen]]a na [[hipotalamus]]. Kako je negativna povratna sprega estrogena inhibirana, hipotalamus luči GnRH, koji zauzvrat stimuliše prednji režanj hipofize na lučenje LH i [[FSH]], [[hormon]]a koji pomažu u procesu ovulacije. Između 60 i 85 % žena, uglavnom onih sa [[sindrom policistastih jajnika|sindromom policistastih jajnika]] (PCOS), uspješno ovulira kao odgovor na primjenu klomifena, pri čemu kumulativna stopa trudnoće iznosi od 30 do 40 %.<ref>{{cite journal | vauthors = Dickey RP, Holtkamp DE | title = Development, pharmacology and clinical experience with clomiphene citrate | journal = Human Reproduction Update | volume = 2 | issue = 6 | pages = 483–506 | date = 1996 | pmid = 9111183 | doi = 10.1093/humupd/2.6.483 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gorlitsky GA, Kase NG, Speroff L | title = Ovulation and pregnancy rates with clomiphene citrate | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 265–9 | date = March 1978 | pmid = 628527 | doi = 10.1097/00006250-197803000-00002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gysler M, March CM, Mishell DR, Bailey EJ | title = A decade's experience with an individualized clomiphene treatment regimen including its effect on the postcoital test | journal = Fertility and Sterility | volume = 37 | issue = 2 | pages = 161–7 | date = February 1982 | pmid = 7060766 | doi = 10.1016/s0015-0282(16)46033-4 | doi-access = free }}</ref> ====Inhibitori aromataze ==== {{Glavni|Inhibitor aromataze}} Iako se prvenstveno koriste u liječenju [[rak dojke|raka dojke]], [[inhibitor aromataze|inhibitori aromataze]] (posebno generički [[letrozol]]) se također koriste u [[indukcija ovulacije|indukciji ovulacije]]. Inhibitori aromataze su uobičajeni tretman plodnosti za žene sa PCOS-om. [[meta-analiza]] koja analizira [[stopa živorođenosti| stopu živorođenosti]] kod žena sa PCOS-om liječenih klomifenom u poređenju sa letrozolom, otkrila je da letrozol rezultira većom stopom živorođenosti.<ref>{{Cite journal |last1=Franik |first1=Sebastian |last2=Le |first2=Quang-Khoi |last3=Kremer |first3=Jan Am |last4=Kiesel |first4=Ludwig |last5=Farquhar |first5=Cindy |date=2022-09-27 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Međutim, [[indukcija ovulacije]] i dalje predstavlja indikaciju izvan odobrene namjene (tzv. ''off-label'' upotreba), što utiče na njenu primjenu. ===Gonadotropini=== {{Glavni|Preparati gonadotropina}} [[Gonadotropini]] proteinski su hormoni koji stimulišu [[gonada|gonade]] ([[testis]]e i [[jajnik]]e). U svrhu liječenja, mogu se izdvajati iz urina žena u [[postmenopauza|postmenopauzi]] ili dobijati putem genetičke modifikacije i [[bakterijska rekombinacija|bakterijske rekombinacije]]. Primjeri rekombinantnog FSH-a su [[Follistim]] i Gonal F, dok je Luveris rekombinantni LH. FSH i analozi rekombinantnog FSH-a uglavnom se koriste za [[kontrolisana hiperstimulacija jajnika|kontrolisanu hiperstimulaciju jajnika]], kao i za [[indukcija ovulacije|indukciju ovulacije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bedaiwy MA, Abou-Setta AM, Desai N, Hurd W, Starks D, El-Nashar SA, Al-Inany HG, Falcone T | display-authors = 6 | title = Gonadotropin-releasing hormone analog cotreatment for preservation of ovarian function during gonadotoxic chemotherapy: a systematic review and meta-analysis | journal = Fertility and Sterility | volume = 95 | issue = 3 | pages = 906–14.e1–4 | date = March 2011 | pmid = 21145541 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2010.11.017 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24714837">{{cite journal | vauthors = Leão R, Esteves SC | title = Gonadotropin therapy in assisted reproduction: an evolutionary perspective from biologics to biotech | journal = Clinics | volume = 69 | issue = 4 | pages = 279–93 | date = 2014 | pmid = 24714837 | pmc = 3971356 | doi = 10.6061/clinics/2014(04)10 | type = Review }}</ref> Od ključnog je značaja za održavanje trudnoće, od faza placentacije do ranog razvoja embriona.<ref name="pmid24714837"/> Također se koristi u postupcima potpomognute oplodnje, jer može poslužiti kao zamjena za LH u procesu [[indukcija završnog sazrijevanja|indukcije završnog sazrijevanja]].<ref name="pmid24714837"/> === Ostali lijekovi === Iako se [[metformin]] koristio izvan odobrene indikacije (tzv. ''off-label'' upotreba) za liječenje [[oligomenoreja|oligomenoreje]] i [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika (OHSS)]] kod žena sa sindromom policistasfih jajnika (PCOS), prema preporukama [[Američko društvo za reproduktivnu medicinu|Američkog društva za reproduktivnu medicinu (ASRM)]] iz 2017. godine, metformin se više ne preporučuje kao terapija za neplodnost. Njegova primjena u liječenju anovulacijske neplodnosti zasnivala se na povezanosti s [[insulin]]skom rezistencijom kod žena sa PCOS-om koje nisu gojazne. Iako metformin može podstaknuti ovulaciju kod žena sa PCOS-om, ne postoje dokazi da on povećava stopu [[trudnoća]] ili stopu živorođene djece; štaviše, kombinovana terapija metforminom i klomifen-citratom nije pokazala značajnu prednost u odnosu na primjenu samog klomifen-citrata. Terapija prvog izbora za indukciju ovulacije kod žena sa PCOS-om i dalje ostaje primjena antiestrogena klomifen-citrata ili inhibitora aromataze, letrozola.<ref>{{cite journal | vauthors = Penzias A, Bendikson K, Butts S, Coutifaris C, Falcone T, Fossum G, Gitlin S, Gracia C, Hansen K, La Barbera A, Mersereau J | display-authors = 6 | title = Role of metformin for ovulation induction in infertile patients with polycystic ovary syndrome (PCOS): a guideline | journal = Fertility and Sterility | volume = 108 | issue = 3 | pages = 426–441 | date = September 2017 | pmid = 28865539 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2017.06.026 | doi-access = free }}</ref> ==Muškarci== Liječenje [[oligospermija|oligospermije]] usmjereno je na osnovne uzroke, kao što su endokrini i sistemski poremećaji koji mogu dovesti do hipogonadizma.<ref>{{cite journal | vauthors = de Kretser DM | title = Male infertility | journal = Lancet | volume = 349 | issue = 9054 | pages = 787–90 | date = March 1997 | pmid = 9074589 | doi = 10.1016/s0140-6736(96)08341-9 | s2cid = 12928678 | type = Review }}</ref> Obično se koriste druge [[tehnologija potpomognute reprodukcije|tehnologije potpomognute reprodukcije]]. Iako ne postoji indikacija odobrena od strane FDA za primjenu inhibitora aromataze u svrhu poboljšanja spermatogeneze, pokazalo se da je [[testolakton]] djelotvoran u poređenju s [[placebo]]m.<ref>{{cite journal | vauthors = Ribeiro MA, Gameiro LF, Scarano WR, Briton-Jones C, Kapoor A, Rosa MB, El Dib R | title = Aromatase inhibitors in the treatment of oligozoospermic or azoospermic men: a systematic review of randomized controlled trials | journal = JBRA Assisted Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 82–8 | date = May 2016 | pmid = 27244767 | doi = 10.5935/1518-0557.20160019 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Iako ne postoji FDA indikacija za primjenu [[klomifen]] akod muške neplodnosti, on se propisuje još od 1960-ih.<ref name=Willets2013/> As of 2013, there is not substantial evidence to suggest that clomiphene can treat male infertility.<ref name= Willets2013>{{cite journal | vauthors = Willets AE, Corbo JM, Brown JN | title = Clomiphene for the treatment of male infertility | journal = Reproductive Sciences | volume = 20 | issue = 7 | pages = 739–44 | date = July 2013 | pmid = 23202725 | doi = 10.1177/1933719112466304 | type = Review | s2cid = 206804686 }}</ref> Pokazalo se da kombinacije vitamina i minerala – uključujući [[selen]], koenzim Q10, L-[[karnitin, [[folna kiselina| folnu kiselinu]], [[cink]], eikozapentaensku kiselinu (EPA) i dokozaheksaensku kiselinu (DHA) – poboljšavaju stanje muške neplodnosti; međutim, s obzirom na mali broj studija i učesnika, potrebna su dodatna klinička istraživanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Buhling K, Schumacher A, Eulenburg CZ, Laakmann E | title = Influence of oral vitamin and mineral supplementation on male infertility: a meta-analysis and systematic review | journal = Reproductive Biomedicine Online | volume = 39 | issue = 2 | pages = 269–279 | date = August 2019 | pmid = 31160241 | doi = 10.1016/j.rbmo.2019.03.099 | doi-access = free }}</ref> Pokazalo se da folat, u kombinaciji sa suplementacijom cinka, ima statistički značajan učinak na koncentraciju i morfologiju [[spermatozoid]]a u poređenju s placebom.<ref>{{cite journal | vauthors = Irani M, Amirian M, Sadeghi R, Lez JL, Latifnejad Roudsari R | title = The Effect of Folate and Folate Plus Zinc Supplementation on Endocrine Parameters and Sperm Characteristics in Sub-Fertile Men: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Urology Journal | volume = 14 | issue = 5 | pages = 4069–4078 | date = August 2017 | pmid = 28853101 }}</ref> Postoje dokazi koji ukazuju na značajnu povezanost između koncentracije [[vitamin D|vitamina D]] u serumu i kvaliteta sperme kod muškaraca, a koji se ogleda u pokretljivosti i progresivnoj pokretljivosti spermatozoida.<ref>{{cite journal | vauthors = Arab A, Hadi A, Moosavian SP, Askari G, Nasirian M | title = The association between serum vitamin D, fertility and semen quality: A systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Surgery | volume = 71 | pages = 101–109 | date = November 2019 | pmid = 31561004 | doi = 10.1016/j.ijsu.2019.09.025 | s2cid = 203580672 | doi-access = free }}</ref> Budući da na kvalitet muške sperme utiče [[genetika]], rezultate treba tumačiti s oprezom. Postoji malo dokaza da bi uzimanje dodataka [[antioksidans]]a, kao što je [[pentoksifilin]], povećalo mušku plodnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Fleischer K, Showell MG | title = Antioxidants in fertility: impact on male and female reproductive outcomes | journal = Fertility and Sterility | volume = 110 | issue = 4 | pages = 578–580 | date = September 2018 | pmid = 30196940 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2018.05.028 | doi-access = free | hdl = 2292/46154 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chehab M, Madala A, Trussell JC | title = On-label and off-label drugs used in the treatment of male infertility | journal = Fertility and Sterility | volume = 103 | issue = 3 | pages = 595–604 | date = March 2015 | pmid = 25660648 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2014.12.122 | type = Review | doi-access = free }}</ref> Zaključno sa septembrom 2017. godine, terapija neplodnosti [[mezenhimne matične ćelije| mezenhimnim matičnim ćelijama]] proučavana je na životinjama, ali nije ušla u klinička ispitivanja.<ref name= Fazeli2018>{{cite journal | vauthors = Fazeli Z, Abedindo A, Omrani MD, Ghaderian SM | s2cid = 44236281 | title = Mesenchymal Stem Cells (MSCs) Therapy for Recovery of Fertility: a Systematic Review | journal = Stem Cell Reviews and Reports | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = February 2018 | pmid = 28884412 | doi = 10.1007/s12015-017-9765-x }}</ref> [[Matične ćelije]] prikupljene iz koštane srži i pupčane vrpce pokazale su najveći potencijal za obnavljanje plodnosti kod životinja, no potrebna su dodatna istraživanja kako bi se utvrdila njihova djelotvornost.<ref name= Fazeli2018/> ==Neželjeni efekti== === Kancer === Budući da neplodnost povećava rizik od [[rak jajnika|raka jajnika]], u borbi protiv toga koriste se lijekovi za plodnost, ali rizici od nastanka raka još uvijek nisu u potpunosti poznati.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Rizzuto I, Behrens RF, Smith LA | title = Risk of ovarian cancer in women treated with ovarian stimulating drugs for infertility | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | date = June 2019 | issue = 6 | pmid = 31207666 | pmc = 6579663 | doi = 10.1002/14651858.cd008215.pub3 }}</ref> Studije od 2019., pokazale su da je rizik od razvoja raka jajnika veći pri uzimanju lijekova za plodnost. Međutim, zbog malog broja studija, nedovoljnog perioda praćenja i drugih faktora koji mogu uticati, taj rizik nije sasvim jasan.<ref name=":1"/> Većina studija pokazala je da lijekovi za plodnost ne povećavaju rizik od drugih ginekoloških karcinoma ([[rak grlića maternice]] i [[rak endometrija]]) niti od drugih malignih oboljenja (raka štitne žlijezde, [[kolorektumski karcinom|kolorektumskog karcinoma]], [[melanom]]a i raka dojke).<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Kroener L, Dumesic D, Al-Safi Z | title = Use of fertility medications and cancer risk: a review and update | journal = Current Opinion in Obstetrics & Gynecology | volume = 29 | issue = 4 | pages = 195–201 | date = August 2017 | pmid = 28538003 | pmc = 5551049 | doi = 10.1097/GCO.0000000000000370 }}</ref> Na validnost ovih podataka mogu uticati pristrasnosti proizašle iz izvještaja samih pacijenata, mali broj ispitanika i druge zbunjujuće varijable.<ref name=":0"/> Djeca rođena od majki koje su koristile lijekove za plodnost radi podsticanja ovulacije imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će tokom djetinjstva oboljeti od leukemije u poređenju s drugom djecom.<ref name="Rudant2012">{{cite journal | vauthors = Rudant J, Amigou A, Orsi L, Althaus T, Leverger G, Baruchel A, Bertrand Y, Nelken B, Plat G, Michel G, Sirvent N, Chastagner P, Ducassou S, Rialland X, Hémon D, Clavel J | display-authors = 6 | title = Fertility treatments, congenital malformations, fetal loss, and childhood acute leukemia: the ESCALE study (SFCE) | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 60 | issue = 2 | pages = 301–308 | date = February 2013 | pmid = 22610722 | doi = 10.1002/pbc.24192 | s2cid = 26010916 }}</ref> === Sindrom hiperstimulacije jajnika === Antagonisti [[estrogen]]a i [[gonadotropin]]i mogu stimulisati razvoj više folikula i uticati na druge hormone jajnika, što može dovesti do [[višestruka trudnoća|višestruke trudnoće]] i mogućeg [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]] (OHSS). <ref>{{cite journal |vauthors=Banker M, Garcia-Velasco JA |title=Revisiting ovarian hyper stimulation syndrome: Towards OHSS free clinic |journal=J Hum Reprod Sci |volume=8 |issue=1 |pages=13–7 |date=2015 |pmid=25838743 |pmc=4381376 |doi=10.4103/0974-1208.153120 |doi-access=free }}</ref> Razvoj OHSS-a zavisi od primjene hCG-a i posredovan je [[faktor rasta| faktorom rasta]] vaskularnog endotela (VEGF). OHSS se karakteriše uvećanjem jajnika.<ref>{{cite web |url= https://www.rcpi.ie/Portals/0/Document%20Repository/Institute%20of%20Obstetricians%20and%20Gynaecologists/National%20Clinical%20Guidelines/IOG_National%20Clinical%20Guidelines_Ovarian%20Hyperstimulation%20Syndrome_2012.pdf#:~:text=The%20occurrence%20of%20OHSS%20is%20dependent%20on%20the,duration%2C%20particularly%20in%20treatment%20cycles%20where%20conception%20occurs. |title= Clinical Practice Guideline: Ovarian Hyperstimulation Syndrome (OHSS) Diagnosis and Management |last= |first= |date= April 7, 2012 |website= Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland |publisher= |access-date= June 4, 2025 |quote=}}</ref> Višeplodna trudnoća je posebno nepovoljna zbog kumulativnih rizika, koji uključuju [[prijevremeni porođaj]] i malu porođajnu težinu, [[preeklampsija|preeklampsiju]], te povećan rizik od neonatusnog mortaliteta.<ref>{{cite web |url= https://www.reproductivefacts.org/news-and-publications/fact-sheets-and-infographics/medications-for-inducing-ovulation/ |title= Medications for Inducing Ovulation: A Guide for Parents |author=<!--Not stated--> |date= 2016 |website= American Society for Reproductive Science |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Iako je broj trojki u opadanju kod ART-a, u 2022. godini višestruki porođaji su i dalje činili preko 45% porođaja putem IVF-a u SAD-u.<ref>{{cite web |url= https://fertilityinstitute.com/understanding-the-risks-of-ivf-twins-and-multiples/ |title= Understanding The Risks Of IVF Twins And Multiples |author=<!--Not stated--> |date= March 22, 2020 |website= The Fertility Institute Los Angeles |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Međutim, postoje ograničenja u mjerenju, budući da 4% do 8% klinika za IVF ne dostavlja svoje podatke [[CDC]]-u. U 2020. godini, statistički podaci iz [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] pokazali su da je 11% trudnoća nastalih postupkom IVF-a rezultiralo višestrukim porođajima, u poređenju sa 1–2% prirodnih trudnoća.<ref>{{cite web |url= https://twinstrust.org/static/89af4d2a-49fe-4d23-bbcf8475f099762f/Key-stats-and-facts.pdf |title= Key statistics on multiple births |author=<!--Not stated--> |date= |website= Twin Trust UK |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> Australijski podaci iz 2024. godine pokazuju da se broj višestrukih porođaja nakon ART-a prepolovio u posljednjih deset godina, pri čemu je samo 2,7% porođaja rezultiralo blizancima ili trojkama.<ref>{{cite web |url= https://news.unsw.edu.au/en/rates-of-ivf-twins-and-triplets-hit-record-low-new-report |title= Rates of IVF twins and triplets hit record low: new report |author=<!--Not stated--> |date= 13 September 2024 |website= University of New South Wales |publisher= |access-date= May 27, 2025 |quote=}}</ref> == Prekid == Glavni razlozi za prekid svih vrsta liječenja neplodnosti i faza liječenja su "odgađanje liječenja, fizičko i psihičko opterećenje te problemi u odnosima i ličnosti".<ref>{{cite journal | vauthors = Gameiro S, Boivin J, Peronace L, Verhaak CM | title = Why do patients discontinue fertility treatment? A systematic review of reasons and predictors of discontinuation in fertility treatment | journal = Human Reproduction Update | volume = 18 | issue = 6 | pages = 652–69 | date = August 2012 | pmid = 22869759 | pmc = 3461967 | doi = 10.1093/humupd/dms031 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Tehnologija potpomognute reprodukcije]] * [[Dietilstilbestrol]] == Reference == {{refspisak|30em}}{{Trudnoća}} [[Kategorija:Reproduktivna medicina]] [[Kategorija:Medicina plodnosti|*]] dol7o8sufdx1r3q0u56n7weckw4wdmf 0 539262 3939041 2026-11-05T12:34:25Z Toponim-HR 187638 Preusmjereno na [[Lijekovi za plodnost]] 3939041 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Lijekovi za plodnost]] 0nad5zweubhhstktguq6hyzlphal1sy 0 539263 3939046 2026-11-05T12:52:10Z Toponim-HR 187638 Nova stranica: {{Italic title}} {{taksokvir |boja=pink | ime = ''Ascaris'' | slika = ascaris_lumbricoides.jpeg | opis_slike = Odrasla ženka vrste ''A. lumbricoides'' |slika2= Ascaris lumbricoides life cycle.tif |opis_slike2= [[Životni ciklus]] prilično dobro opisanog helminta – ''Ascaris lumbricoides'' – unutar i izvan ljudskog tijela | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Nematoda]] | classis = [[Secerenentea]] | ordo = [[Ascaridida]] | familia = ''[[Ascarididae]]'' | genus = '''''A... 3939046 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{taksokvir |boja=pink | ime = ''Ascaris'' | slika = ascaris_lumbricoides.jpeg | opis_slike = Odrasla ženka vrste ''A. lumbricoides'' |slika2= Ascaris lumbricoides life cycle.tif |opis_slike2= [[Životni ciklus]] prilično dobro opisanog helminta – ''Ascaris lumbricoides'' – unutar i izvan ljudskog tijela | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Nematoda]] | classis = [[Secerenentea]] | ordo = [[Ascaridida]] | familia = ''[[Ascarididae]]'' | genus = '''''Ascaris''''' | razdioba_stepen = [[vrsta|Vrste]] | razdioba = *''[[Ascaris lumbricoides]]'' [[10. izdanje Systema Naturae |1758]]</small> *''[[Ascaris suum]]'' <small>([[Johann August Ephraim Goeze|Goeze]], 1782)</small> }} '''''Ascaris''''' je [[rod (biologija)|rod]] [[nematoda]] iz porodice [[parazit]]skih glista poznatih kao "male crijevne [[oble gliste]]".<ref>{{cite book|last1 = Carter|first1 = Burton J. Bogitsh, Clint E.|title = Human parasitology, Chapter 16: Intestinal nematodes|date = 2013|publisher = Academic Press|location = Amsterdam|isbn = 978-0-12-415915-0|edition = 4th|url = https://books.google.com/books?id=wsvKs8v9dvYC|access-date = 19 November 2015|page = 291}}</ref> Jedna vrsta, ''[[Ascaris lumbricoides]]'', napada ljude i uzrokuje bolest [[askarijaza]]. Druga vrsta, ''[[Ascaris suum]]'', obično inficira [[svinje]]. Drugi rodovi iz grupe askarida inficiraju druge životinje; primjeri su ''[[Parascaris equorum]]'' (konjska glista), te rodovi ''[[Toxocara]]'' i ''[[Toxascaris]]'', koji inficiraju pse i mačke. Njihova jajašca dospijevaju u izmet i tlo. [[Biljke]] na kojima se nalaze jajašca mogu zaraziti svaki organizam koji ih konzumira.<ref>{{cite web|title=Parasites-Ascariasis|url=https://www.cdc.gov/parasites/ascariasis/|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=30 May 2013}}</ref> ''A. lumbricoides'' najveća je crijevna nematoda i predstavlja najčešću helmintsku infekciju kod ljudi širom svijeta. Infestacija može dovesti do obolijevanja narušavanjem nutritivnog statusa,<ref name=Hall1>{{cite journal |last1=Hall |first1=Andrew |last2=Hewitt |first2=Gillian |last3=Tuffrey |first3=Veronica |last4=de Silva |first4=Nilanthi |title=A review and meta-analysis of the impact of intestinal worms on child growth and nutrition |journal=Maternal & Child Nutrition |date=April 2008 |volume=4 |issue=Suppl. 1 |pages=118–236 | pmc=6860651|doi=10.1111/j.1740-8709.2007.00127.x |pmid=18289159}}</ref> utječući na kognitivne procese,<ref>{{cite journal|title=Hookworm, ''Ascaris lumbricoides'' infection and polyparasitism associated with poor cognitive performance in Brazilian schoolchildren |journal=Tropical Medicine and International Health|pmid=18627581 | doi=10.1111/j.1365-3156.2008.02103.x|volume=13|issue=8|pages=994–1004 | last1 = Jardim-Botelho | first1 = A | last2 = Raff | first2 = S | last3 = Rodrigues Rde | first3 = A | last4 = Hoffman | first4 = HJ | last5 = Diemert | first5 = DJ | last6 = Corrêa-Oliveira | first6 = R | last7 = Bethony | first7 = JM | last8 = Gazzinelli | first8 = MF|year=2008|s2cid=27755528| doi-access = }}</ref> izazivajući reakcije tkiva, poput granuloma, na stadije larve, te uzrokujući [[opstrukcija crijeva|opstrukciju crijeva]], koja može biti fatalna. ==Morfologija i anatomija== [[File:Ascaris female 200x section.jpg|thumb|left|Poprečni presjek ''Ascaris''-a]] [[File:Ascaris esophagus (cropped).jpg|thumb|upright|left|[[Jednjak]] gliste iz roda ''Ascaris'']] * Odrasla jedinka: cilindričnog oblika, kremasto-bijele ili ružičaste boje * [[Mužjak]]: prosječno 15–30 cm; vitkiji od ženke * [[Ženka]]: prosječno 20–35 cm. Tijelo je dugo, cilindrično i vretenasto (suženo na oba kraja). Tjelesni zid se sastoji od kutikule, [[epiderma|epiderme]] i muskulature. Prisutan je pseudo[[celom]]. [[Probavni trakt]] je potpun, s istaknutim mišićavim [[ždrijelo]]m. Disanje se odvija jednostavnom difuzijom kroz tjelesni zid. [[Nervni sistem]] sastoji se od nervnog prstena i brojnih uzdužnih nervnih vrpci. Ove životinje su razdvojenih spolova (dioične) i posjeduju jasno razgraničene reproduktivne sisteme, koji uključuju končaste gonade i genitalne kanale s vanjskim otvorima. Oplodnja je unutrašnja, a razvoj uglavnom indirektan. [[Spolni dimorfizam]] je jasno izražen. Izvana, mužjaci su znatno kraći od ženki, a za razliku od ženki, imaju i zakrivljen zadnji kraj tijela. Što se tiče unutrašnje građe, kod mužjaka se probavni i reproduktivni sistem otvaraju u zajedničku komoru – [[kloaka|kloaku]], dok kod ženki postoje zaseban [[anus]] za probavni trakt i ženski genitalni otvor za [[reproduktivni sistem]]. ==Mehanizam odbrane== Kao dio svoje odbrambene strategije, valjkaste gliste iz roda ''Ascaris'' luče niz inhibitora usmjerenih protiv probavnih i imunskih [[proteaza]] domaćina. To uključuje inhibitore za [[pepsin]], [[tripsin]], [[himotripsin[[/elastazu, [[katepsin]]e i metalokarboksipeptidaze (MCP). Vrste roda ''Ascaris'' inhibiraju MCP-ove oslobađanjem enzima poznatog kao ''Ascaris'' inhibitor karboksipeptidaze (ACI). Ovaj enzim vezuje se za [[aktivno mjesto]] MCP-a i blokira razgradnju vlastitih proteina djelovanjem MCP-a domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Sanglas |first1=Laura |last2=Aviles |first2=Francesc X. |last3=Huber |first3=Robert |last4=Gomis-Rüth |first4=F. Xavier |last5=Arolas |first5=Joan L. |title=Mammalian metallopeptidase inhibition at the defense barrier of ''Ascaris'' parasite |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=2009 |volume=106 |issue=6 |pages=1743–1747 | pmc=2644108 | doi=10.1073/pnas.0812623106 |pmid=19179285 |bibcode=2009PNAS..106.1743S |doi-access=free }}</ref> Slično tome, oni inhibiraju tripsin, oslobađanjem proteina Ascaris tripsin inhibitor. ([https://www.rcsb.org/structure/1ATA pdb 1ATA]).<ref>{{cite journal |last1=Grasberger |first1=Bruce L |last2=Clore |first2=G.Marius |last3=Gronenborn |first3=Angela M |title=High-resolution structure of ''Ascaris'' trypsin inhibitor in solution: direct evidence for a pH-induced conformational transition in the reactive site |journal=Structure |date=1994 |volume=2 |issue=7 |pages=669–678 |doi=10.1016/s0969-2126(00)00067-8 |pmid=7922043|doi-access=free }}</ref> ==Historija== Rod ''Ascaris'' prisutan je kod ljudi najmanje nekoliko hiljada godina, o čemu svjedoče jajašca roda ''Ascaris'' pronađena u [[paleofeces]]u i u crijevima [[mumija|mumificiranih ljudi]].<ref name="Leles20122">{{cite journal|vauthors=Leles D, Gardner SL, Reinhard K, Iniguez A, Araujo A|date=2012|title=Are ''Ascaris lumbricoides'' and ''Ascaris suum'' a single species?|journal=Parasites & Vectors|volume=5|issue=42|pages=42|doi=10.1186/1756-3305-5-42|pmc=3293767|pmid=22348306 |doi-access=free }}</ref> ''A. lumbricoides'' se prvobitno zvao ''Lumbricus teres'', a prvi put ga je detaljno opisao [[Edward Tyson]] 1683.<ref name="PD6">{{cite book|title=Parasitic Diseases |edition=6 |vauthors=Despommier DD, Griffin DO, Gwadz RW, Hotez PJ, Knirsch CA |date=2017 |publisher=Parasites Without Borders |isbn=978-0-9978400-1-8}}</ref> Rod ''Ascaris'' je prvobitno opisan kao rod za ''Ascaris lumbricoides'' od strane [[Carl Linnaeus|Carla Linnaeusa]] u 1758.<ref name="Leles2012">{{cite journal|title=Are ''Ascaris lumbricoides'' and ''Ascaris suum'' a single species? |vauthors=Leles D, Gardner SL, Reinhard K, Iniguez A, Araujo A |journal=Parasites & Vectors |date=2012 |volume=5 |issue=42 |pages=42 |doi=10.1186/1756-3305-5-42|pmid=22348306 |pmc=3293767 |doi-access=free }}</ref> Morfološki sličnu vrstu ''Ascaris suum'' opisao je kod svinja [[Johann August Ephraim Goeze]] 1782. godine.<ref name="Leles2012" /> == Također pogledajte== * [[Spisak ljudskih parazita]] * [[Oble gliste]] == Reference == {{Refspisak|30em}} {{Taxonbar|from=Q310838}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ascaridomorpha]] [[Kategorija:Rodovi razreda Chromadorea]] [[Kategorija:Životinjski taksoni koje je imenovao Carl Linnaeus]] kuricoq3d4ryc6geai3rvqnz7dxqv72 2 539264 3939047 2026-11-05T13:06:23Z Ahmokadabra 187642 Izjava o sukobu interesa 3939047 wikitext text/x-wiki '''Izjava o sukobu interesa.''' Imam ličnu vezu s [[Edin Glogić|Edinom Glogićem]], o kojem pripremam sadržaj, i uređujem uz njegov pristanak. Za ovo uređivanje ne primam naknadu. Zbog te veze nisam nezavisan urednik, pa se pridržavam smjernica o sukobu interesa: sadržaj zasnivam isključivo na pouzdanim, nezavisnim izvorima, otvoren sam za primjedbe i ispravke na stranici za razgovor i prepuštam ocjenu značajnosti i neutralnosti drugim urednicima. qeej3jpd7wcdjcqfu35cieo4nsypwtr 0 539265 3939048 2026-11-05T13:11:52Z Ahmokadabra 187642 Novi članak (sukob interesa naveden na Korisnik:Ahmokadabra) 3939048 wikitext text/x-wiki '''Edin Glogić''' (Slovenj Gradec, 1980) bosanskohercegovački je ekonomist, stručnjak za računovodstvo i reviziju, sudski vještak ekonomske struke i predavač na Univerzitetu FINRA u Tuzli. == Život i obrazovanje == Rođen je 1980. u Slovenj Gradecu u Sloveniji, a živi i radi u Kalesiji.<ref name="zvornicki">{{cite web |url=https://zvornicki.ba/edin-glogic-iz-kalesije-novi-direktor-odbojkaske-muske-reprezentacije-bih/ |title=Edin Glogić iz Kalesije novi direktor odbojkaške muške reprezentacije BiH |website=Zvornički.ba |date=16. 12. 2018.}}</ref> Magistrirao je ekonomske nauke, u oblasti računovodstva i revizije.<ref name="kalesija">{{cite web |url=https://kalesija.ba/mr-sc-edin-glogic-dipl-oec-na-celu-agencije-za-razvoj-opcine-kalesija/ |title=Mr. sc. Edin Glogić, dipl. oec. na čelu Agencije za razvoj općine Kalesija |website=Općina Kalesija |date=19. 3. 2018.}}</ref> == Karijera == Mart 2018. nadzorni odbor imenovao ga je za direktora Agencije za razvoj općine Kalesija.<ref name="kalesija" /> Radio je kao stalni sudski vještak ekonomske struke i ovlašteni interni revizor, a predsjednik je Komisije za kontinuirano profesionalno obrazovanje računovođa i revizora pri Savezu računovođa i revizora FBiH.<ref name="kalesija" /> Decembra 2018. Upravni odbor Odbojkaškog saveza BiH imenovao ga je za sportskog direktora muške seniorske odbojkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine.<ref name="zvornicki" /> Ranije je bio potpredsjednik i trener kluba OK Bosna Kalesija.<ref name="zvornicki" /> == Djela == * Edin Glogić, Erdin Hasanbegović, Semina Škandro: ''Forenzička revizija i finansijske prevare: teorija i praksa'', Tuzla: FINra, 2023.<ref>{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/53538566 |title=Forenzička revizija i finansijske prevare |website=COBISS+}}</ref> Knjigu je recenzirao Adem Azapagić u časopisu ''DHS''.<ref>{{cite journal |last=Azapagić |first=Adem |year=2023 |title=Funkcionalno povezana cjelina teorijskog razumijevanja i praktičnih aspekata forenzičke revizije i finansijskih prevara |journal=DHS |volume=2 |issue=23 |pages=897–902 |url=https://dhs.ff.untz.ba/index.php/home/article/download/10230/807}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [https://orcid.org/0000-0002-7664-0595 Edin Glogić] na ORCID-u {{DEFAULTSORT:Glogić, Edin}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački ekonomisti]] [[Kategorija:Živući ljudi]] dmyjjrqo651arrtwdozpfl3tnqsbfoa 3939049 3939048 2026-11-05T13:14:51Z Ahmokadabra 187642 Ispravka formata datuma i kategorija 3939049 wikitext text/x-wiki '''Edin Glogić''' (Slovenj Gradec, 1980) bosanskohercegovački je ekonomist, stručnjak za računovodstvo i reviziju, sudski vještak ekonomske struke i predavač na Univerzitetu FINRA u Tuzli. == Život i obrazovanje == Rođen je 1980. u Slovenj Gradecu u Sloveniji, a živi i radi u Kalesiji.<ref name="zvornicki">{{cite web |url=https://zvornicki.ba/edin-glogic-iz-kalesije-novi-direktor-odbojkaske-muske-reprezentacije-bih/ |title=Edin Glogić iz Kalesije novi direktor odbojkaške muške reprezentacije BiH |website=Zvornički.ba |date=2018-12-16}}</ref> Magistrirao je ekonomske nauke, u oblasti računovodstva i revizije.<ref name="kalesija">{{cite web |url=https://kalesija.ba/mr-sc-edin-glogic-dipl-oec-na-celu-agencije-za-razvoj-opcine-kalesija/ |title=Mr. sc. Edin Glogić, dipl. oec. na čelu Agencije za razvoj općine Kalesija |website=Općina Kalesija |date=2018-03-19}}</ref> == Karijera == Mart 2018. nadzorni odbor imenovao ga je za direktora Agencije za razvoj općine Kalesija.<ref name="kalesija" /> Radio je kao stalni sudski vještak ekonomske struke i ovlašteni interni revizor, a predsjednik je Komisije za kontinuirano profesionalno obrazovanje računovođa i revizora pri Savezu računovođa i revizora FBiH.<ref name="kalesija" /> Decembra 2018. Upravni odbor Odbojkaškog saveza BiH imenovao ga je za sportskog direktora muške seniorske odbojkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine.<ref name="zvornicki" /> Ranije je bio potpredsjednik i trener kluba OK Bosna Kalesija.<ref name="zvornicki" /> == Djela == * Edin Glogić, Erdin Hasanbegović, Semina Škandro: ''Forenzička revizija i finansijske prevare: teorija i praksa'', Tuzla: FINra, 2023.<ref>{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/53538566 |title=Forenzička revizija i finansijske prevare |website=COBISS+}}</ref> Knjigu je recenzirao Adem Azapagić u časopisu ''DHS''.<ref>{{cite journal |last=Azapagić |first=Adem |year=2023 |title=Funkcionalno povezana cjelina teorijskog razumijevanja i praktičnih aspekata forenzičke revizije i finansijskih prevara |journal=DHS |volume=2 |issue=23 |pages=897–902 |url=https://dhs.ff.untz.ba/index.php/home/article/download/10230/807}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [https://orcid.org/0000-0002-7664-0595 Edin Glogić] na ORCID-u {{DEFAULTSORT:Glogić, Edin}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Ekonomisti]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 1o78ic5afws92k37yoa2qig4u7pda8e 3939100 3939049 2026-11-05T17:29:02Z AnToni 2325 3939100 wikitext text/x-wiki {{Brisanje|Relevantnost upitna|12. 11. 2026.}} '''Edin Glogić''' (Slovenj Gradec, 1980) bosanskohercegovački je ekonomist, stručnjak za računovodstvo i reviziju, sudski vještak ekonomske struke i predavač na Univerzitetu FINRA u Tuzli. == Život i obrazovanje == Rođen je 1980. u Slovenj Gradecu u Sloveniji, a živi i radi u Kalesiji.<ref name="zvornicki">{{cite web |url=https://zvornicki.ba/edin-glogic-iz-kalesije-novi-direktor-odbojkaske-muske-reprezentacije-bih/ |title=Edin Glogić iz Kalesije novi direktor odbojkaške muške reprezentacije BiH |website=Zvornički.ba |date=2018-12-16}}</ref> Magistrirao je ekonomske nauke, u oblasti računovodstva i revizije.<ref name="kalesija">{{cite web |url=https://kalesija.ba/mr-sc-edin-glogic-dipl-oec-na-celu-agencije-za-razvoj-opcine-kalesija/ |title=Mr. sc. Edin Glogić, dipl. oec. na čelu Agencije za razvoj općine Kalesija |website=Općina Kalesija |date=2018-03-19}}</ref> == Karijera == Mart 2018. nadzorni odbor imenovao ga je za direktora Agencije za razvoj općine Kalesija.<ref name="kalesija" /> Radio je kao stalni sudski vještak ekonomske struke i ovlašteni interni revizor, a predsjednik je Komisije za kontinuirano profesionalno obrazovanje računovođa i revizora pri Savezu računovođa i revizora FBiH.<ref name="kalesija" /> Decembra 2018. Upravni odbor Odbojkaškog saveza BiH imenovao ga je za sportskog direktora muške seniorske odbojkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine.<ref name="zvornicki" /> Ranije je bio potpredsjednik i trener kluba OK Bosna Kalesija.<ref name="zvornicki" /> == Djela == * Edin Glogić, Erdin Hasanbegović, Semina Škandro: ''Forenzička revizija i finansijske prevare: teorija i praksa'', Tuzla: FINra, 2023.<ref>{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/53538566 |title=Forenzička revizija i finansijske prevare |website=COBISS+}}</ref> Knjigu je recenzirao Adem Azapagić u časopisu ''DHS''.<ref>{{cite journal |last=Azapagić |first=Adem |year=2023 |title=Funkcionalno povezana cjelina teorijskog razumijevanja i praktičnih aspekata forenzičke revizije i finansijskih prevara |journal=DHS |volume=2 |issue=23 |pages=897–902 |url=https://dhs.ff.untz.ba/index.php/home/article/download/10230/807}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [https://orcid.org/0000-0002-7664-0595 Edin Glogić] na ORCID-u {{DEFAULTSORT:Glogić, Edin}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Ekonomisti]] [[Kategorija:Živi ljudi]] eg0agvb36p3pemlhkfs7w1o7zrxaovh 0 539266 3939052 2026-11-05T13:35:09Z Toponim-HR 187638 Nova stranica: {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka... 3939052 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive/> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču ​​raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati ​​izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati ​​[[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009"/><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016"/><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati ​​da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|article-number=1|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|article-number=19|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|article-number=3|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |article-number=108195 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ​​ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Opioidna epidemija }} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati ​​na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati ​​i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati ​​na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati ​​opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati ​​=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati ​​alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * ​​[[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * ​​[[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati ​​difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati ​​benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati ​​oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati ​​morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati ​​oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] sdgq6snasyd412x6dwwdtwctg2ju4uj 3939053 3939052 2026-11-05T13:45:12Z Toponim-HR 187638 /* Profili vezanja */ 3939053 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive/> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču ​​raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati ​​izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati ​​[[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009"/><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016"/><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati ​​da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive" /> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati [[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009" /><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016" /><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Epidemija opioida}} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati === ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * [[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * [[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ​​ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Opioidna epidemija }} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati ​​na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati ​​i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati ​​na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati ​​opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati ​​=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati ​​alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * ​​[[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * ​​[[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati ​​difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati ​​benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati ​​oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati ​​morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati ​​oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] lc70b7svpqa6c905mnjbtggnqbjcvrb 3939054 3939053 2026-11-05T13:46:41Z Toponim-HR 187638 /* Kratkoća daha = */ 3939054 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive/> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> ==== Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču ​​raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati ​​izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati ​​[[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009"/><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016"/><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati ​​da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive" /> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati [[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009" /><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016" /><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Epidemija opioida}} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati === ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * [[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * [[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ​​ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Opioidna epidemija }} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati ​​na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati ​​i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati ​​na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati ​​opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati ​​=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati ​​alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * ​​[[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * ​​[[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati ​​difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati ​​benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati ​​oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati ​​morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati ​​oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] 44s46cqxg30wnq0m28i08035zp9jqez 3939055 3939054 2026-11-05T14:01:19Z Toponim-HR 187638 3939055 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika:Morphine.svg|300px]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive/> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> ==== Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču ​​raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati ​​izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati ​​[[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009"/><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016"/><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati ​​da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive" /> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati [[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009" /><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016" /><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Epidemija opioida}} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati === ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * [[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * [[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe">{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše [[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<ref name="Heydari">{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ​​ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Opioidna epidemija }} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<ref>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati ​​na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati ​​i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati ​​na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)">{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<ref> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati ​​opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: # hemijski nije alkaloid; i # nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- ! Opioidni peptidi ! Skeletne molekularne slike |- | [[Adrenorfin]] | [[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- | [[Amidorfin]] | [[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- | [[Kazomorfin]] | [[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- | [[DADLE]] | [[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- | [[DAMGO]] | [[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- | [[Dermorfin]] | [[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- | [[Endomorfin]] | [[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- | [[Morficeptin]] | [[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- | [[Nociceptin]] | [[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- | [[Oktreotid]] | [[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- | [[Opiorphin]] | [[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- | [[TRIMU 5]] | [[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. === Opijumski alkaloidi i derivati ​​=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati ​​alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * ​​[[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * ​​[[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati ​​difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati ​​benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati ​​oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati ​​morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati ​​oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] 6tbn9w33z3iueixew2phllh8v7noppp 3939068 3939055 2026-11-05T15:00:08Z Panasko 146730 3939068 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika:Morphine.svg|300px]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive/> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> ==== Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču ​​raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati ​​izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati ​​[[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009"/><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016"/><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati ​​da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika: Morphine.svg formula.jpg]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher"/><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive" /> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10" /> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan"/> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati [[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009" /><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016" /><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe"><nowiki>{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše </nowiki>[[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<nowiki><ref name="Heydari"></nowiki>{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Epidemija opioida}} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref><nowiki>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = </nowiki>http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<nowiki><ref></nowiki>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<nowiki><ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)"></nowiki>{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<nowiki><ref></nowiki> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: #hemijski nije alkaloid; i #nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- !Opioidni peptidi !Skeletne molekularne slike |- |[[Adrenorfin]] |[[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- |[[Amidorfin]] |[[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- |[[Kazomorfin]] |[[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- |[[DADLE]] |[[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- |[[DAMGO]] |[[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- |[[Dermorfin]] |[[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- |[[Endomorfin]] |[[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- |[[Morficeptin]] |[[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- |[[Nociceptin]] |[[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- |[[Oktreotid]] |[[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- |[[Opiorphin]] |[[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- |[[TRIMU 5]] |[[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. ===Opijumski alkaloidi i derivati=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * [[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * [[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] 6vmgj0jjuf0z1d6ljn79ldob57dt9di 3939070 3939068 2026-11-05T15:02:20Z Panasko 146730 je li moguće ovako nešto popraviti? 3939070 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika:Morphine.svg|300px]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive" /> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha ==== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati [[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009" /><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016" /><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe"><nowiki>{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše </nowiki>[[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<nowiki><ref name="Heydari"></nowiki>{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ===Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Epidemija opioida}} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref><nowiki>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = </nowiki>http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<nowiki><ref></nowiki>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga}} [[Datoteka:US timeline. Related opioid analgetic deaths.jpg|thumb|class=skin-invert-image|Relativna upotreba droga: smrtni slučajevi od predoziranja opioidnim analgeticima na recept u Sjedinjenim Državama tokom godina]] Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<nowiki><ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)"></nowiki>{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<nowiki><ref></nowiki> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: #hemijski nije alkaloid; i #nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- !Opioidni peptidi !Skeletne molekularne slike |- |[[Adrenorfin]] |[[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- |[[Amidorfin]] |[[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- |[[Kazomorfin]] |[[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- |[[DADLE]] |[[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- |[[DAMGO]] |[[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- |[[Dermorfin]] |[[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- |[[Endomorfin]] |[[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- |[[Morficeptin]] |[[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- |[[Nociceptin]] |[[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- |[[Oktreotid]] |[[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- |[[Opiorphin]] |[[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- |[[TRIMU 5]] |[[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. ===Opijumski alkaloidi i derivati=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * [[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * [[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] 1ylszxx95nviadgpdfhwvb1zvsqak41 3939071 3939070 2026-11-05T15:04:22Z Panasko 146730 3939071 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Opioid | Druga_imena = | Grupa =Narkotički analgetici | Trgovačka imena = | ATC kodovi =N02A | CAS_registarski_broj = | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[Slika:Morphine.svg|300px]] | IUPAC ime = <!--Naziv po IUPAC nomenklaturi--> | Sumarna formula = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = | MeshID = D000701 Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =Putem [[bubreg]]a, stolice, znojem }} '''Opioidi''' su klasa [[lijek|lijekova]] koji potiču od prirodnih supstanci pronađenih u biljci [[Papaver somniferum|mak opijumski mak]] ili ih oponašaju. Opioidi djeluju na [[opioidni receptori|opioidne receptore]] u mozgu i drugim organima, izazivajući niz efekata sličnih [[morfin]]u, uključujući [[analgezija|ublažavanje bola]].<ref name="Hemmings-2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult – Online and Print|last1=Hemmings|first1=Hugh C.|last2=Egan|first2=Talmage D.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2013|isbn=978-1-4377-1679-5|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-11 |title=Opioids |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |access-date=2023-11-02 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102152441/https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/opioids |url-status=live }}</ref> ==Terminologija== [[File:Opiates v opioids.png|thumb|600px|class=skin-invert-image|[[Opijat]]i naspram opioida s prikazanim hemijskim strukturama. Mnogi klasični opijati se u savremenoj nomenklaturi također nazivaju opioidima.]] Opioidi obuhvataju ''[[opijat]]e'' – stariji termin koji se odnosi na supstance dobijene iz [[opijum]]a, uključujući i sam [[morfin]].<ref name="Offermanns">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwwo5gx8aX8C&q=903|title=Encyclopedia of Molecular Pharmacology|last=Offermanns|first=Stefan|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-3-540-38916-3|edition=2|volume=1|page=903}}</ref> Termin „opijat” ispravno se odnosi isključivo na prirodne [[alkaloid]]e koji se nalaze u smoli opijumskog maka (''[[Papaver somniferum]]''), iako neki u taj pojam uključuju i polusintetske derivate.<ref name="Offermanns" /><ref name="Davies-2012">{{Cite book|title = Compact Clinical Guide to Cancer Pain Management: An Evidence-Based Approach for Nurses|url = https://books.google.com/books?id=7ob0jFPNhOMC|publisher = Springer Publishing Company|date = 26 September 2012|isbn = 978-0-8261-0974-3 | first1 = Pamela Stitzlein | last1 = Davies | first2 = Yvonne M. | last2 = D'Arcy }}</ref> Drugi opioidi su [[hemijska sinteza|polusintetski i sintetski]] lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[fentanil]]; antagonistički lijekovi kao što je [[nalokson]]; i [[Opioidni peptid|endogeni peptidi]] kao što su [[endorfin]]i.<ref name="Freye-2008">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ybtX0GZGhk8C&pg=PA85|title=Opioids in Medicine: A Comprehensive Review on the Mode of Action and the Use of Analgesics in Different Clinical Pain States|last=Freye|first=Enno|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-5947-6|page=85|chapter=Part II. Mechanism of action of opioids and clinical effects}}</ref> Termini „opijat” i „[[narkotik]]” ponekad se susreću kao sinonimi za opioid. Riječ „narkotik”, izvedena iz riječi koje znače „utrnulost” ili „san”, prvobitno se odnosila na svaki psihoaktivni spoj koji ima svojstva izazivanja utrnulosti ili paralize.<ref>{{cite book |last1=Anstie |first1=Francis Edmund |title=Stimulants and Narcotics, Their Mutual Relations: With Special Researches on the Action of Alcohol, Aether and Chloroform on the Vital Organism |year=1865 |publisher=Lindsay and Blakiston |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=rBULAAAAIAAJ&pg=PA152 |language=en}}</ref> Kao američki pravni termin, „narkotik” se odnosi na [[kokain]] i opioide, kao i na sirovine od kojih se oni dobijaju; takođe se, u širem smislu, koristi za svaku ilegalnu ili kontrolisanu psihoaktivnu supstancu.<ref>{{Cite web|title = 21 U.S. Code § 802 – Definitions|url = https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|website = LII / Legal Information Institute|access-date = 12 February 2016|archive-date = 25 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125183014/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/21/802|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Definition of NARCOTIC|url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|website = www.merriam-webster.com|access-date = 12 February 2016|archive-date = 14 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201114184715/https://www.merriam-webster.com/dictionary/narcotic|url-status = live}}</ref> U nekim pravnim sistemima sve kontrolisane supstance zakonski su klasifikovane kao „narkotici”. Taj termin može imati pejorativne konotacije, pa se njegova upotreba, u takvim slučajevima, uglavnom ne preporučuje.<ref>{{Cite book|title = Pharmacology and Pharmacotherapeutics|url = https://books.google.com/books?id=h2drCgAAQBAJ|publisher = Elsevier Health Sciences|isbn = 978-81-312-4371-8| vauthors = Satoskar RS, Rege N, Bhandarkar SD |year = 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title = Behavioral and Psychopharmacologic Pain Management|url = https://books.google.com/books?id=RORnRRghGeYC|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-1-139-49354-3|first1 = Michael H.|last1 = Ebert|first2 = Robert D.|last2 = Kerns |year = 2010}}</ref> ==Medicinska primjena== === Bol === Blagi opioid [[kodein]], u malim dozama i u kombinaciji s jednim ili više drugih lijekova, dostupan je u sklopu lijekova koji se izdaju na recept, a u nekim jurisdikcijama i [[lijekovi bez recepta|bez recepta]], za tretiranje blage boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore RA, Wiffen PJ, Derry S, Maguire T, Roy YM, Tyrrell L | title = Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | issue = 11 | date = November 2015 | pmid = 26544675 | pmc = 6485506 | doi = 10.1002/14651858.CD010794.pub2 }}</ref><ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref><ref name="drugs">{{cite web |title=Codeine |url=https://www.drugs.com/codeine.html |publisher=Drugs.com |access-date=31 January 2023 |date=15 May 2022 |archive-date=16 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716200041/https://www.drugs.com/codeine.html |url-status=live }}</ref> Drugi opioidi se obično koriste za ublažavanje umjerene do jake boli.<ref name="Fleisher">{{Cite book| url = https://books.google.com/books?id=a7CqcE1ZrFkC| title = Textbook of Pediatric Emergency Medicine| last1 = Fleisher| first1 = Gary R.| last2 = Ludwig| first2 = Stephen | date = 2010| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 978-1-60547-159-4| page = 61}}</ref> ====Akutna bol==== Opioidi su efikasni za liječenje akutne [[bol]]o (kao što je bol nakon operacije).<ref name="pmid23150006">{{cite journal | vauthors = Alexander GC, Kruszewski SP, Webster DW | title = Rethinking opioid prescribing to protect patient safety and public health | journal = JAMA | volume = 308 | issue = 18 | pages = 1865–6 | date = November 2012 | pmid = 23150006 | doi = 10.1001/jama.2012.14282 }}</ref> Za trenutno ublažavanje umjerene do jake akutne boli, opioidi su često terapija izbora zbog brzog nastupa djelovanja, efikasnosti i smanjenog rizika od razvoja ovisnosti. Međutim, izvještaj iz 2018. godine ukazao je na jasan rizik od dugotrajne upotrebe opioida u slučajevima kada se opioidni analgetici uvode radi tretiranja akutne boli nakon operacije ili traume.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamadi A, Chan JJ, Lian J, Wright CL, Marin AM, Rodriguez EK, von Keudell A, Nazarian A | title = Risk Factors and Pooled Rate of Prolonged Opioid Use Following Trauma or Surgery: A Systematic Review and Meta-(Regression) Analysis | journal = The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume | volume = 100 | issue = 15 | pages = 1332–1340 | date = August 2018 | pmid = 30063596 | doi = 10.2106/JBJS.17.01239 | s2cid = 51891341 }}</ref> Također je utvrđeno da imaju važnu ulogu u palijativnoj njezi, pomažući u ublažavanju jakog, hroničnog i onesposobljavajućeg bola koji se može javiti kod određenih terminalnih stanja, poput raka, te degenerativnih oboljenja, kao što je [[reumatoidni artritis]]. U mnogim slučajevima, opioidi predstavljaju uspješnu strategiju dugoročnog tretmana za osobe koje pate od hroničnog bola uzrokovanog rakom. Nešto više od polovine američkih saveznih država donijelo je zakone kojima se ograničava propisivanje ili izdavanje opioida za tretiranje akutnog bola.<ref>{{Cite journal|last1=Davis|first1=Corey S.|last2=Lieberman|first2=Amy Judd|last3=Hernandez-Delgado|first3=Hector|last4=Suba|first4=Carli|date=1 January 2019|title=Laws limiting the prescribing or dispensing of opioids for acute pain in the United States: A national systematic legal review|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=194|pages=166–172|doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.09.022|issn=1879-0046|pmid=30445274|s2cid=53567522}}</ref> ====Hronična nekancerska bol==== Smjernice sugeriraju da su rizici od opioida vjerovatno veći od njihovih koristi kada se koriste za većinu hroničnih stanja koja nisu uzrokovana rakom, uključujući [[glavobolja|glavobolje]], [[bol u leđima bolove u leđima]] i [[fibromialgija|fibromialgiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Franklin GM | title = Opioids for chronic noncancer pain: a position paper of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 83 | issue = 14 | pages = 1277–84 | date = September 2014 | pmid = 25267983 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000839 | doi-access = free }}</ref> Stoga ih treba oprezno koristiti kod hronične boli koja nije uzrokovana karcinomom.<ref name="Okie S (2010)">{{cite journal | vauthors = Okie S | title = A flood of opioids, a rising tide of deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 21 | pages = 1981–5 | date = November 2010 | pmid = 21083382 | doi = 10.1056/NEJMp1011512 | s2cid = 7092234 | doi-access = free }}<br />Responses to Okie's perspective: {{cite journal | vauthors = Rich JD, Green TC, McKenzie MS | title = Opioids and deaths | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 364 | issue = 7 | pages = 686–687 | date = February 2011 | pmid = 21323559 | doi = 10.1056/NEJMc1014490 | pmc = 10347760 }}</ref> Ukoliko se koristi, koristi i štetne učinke treba ponovo procijeniti najmanje svaka tri mjeseca.<ref name="auto">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain--United States, 2016 | journal = JAMA | volume = 315 | issue = 15 | pages = 1624–45 | date = April 2016 | pmid = 26977696 | pmc = 6390846 | doi = 10.1001/jama.2016.1464 }}</ref> Za liječenje hronične boli, opioidi predstavljaju opciju nakon što se razmotre drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova, uključujući [[paracetamol]] ili nesteroidne protivupalne lijekove (NSAIL), kao što su [[ibuprofen]] ili [[naproksen]].<ref name="pmid32110089">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Juan |last2=Bauer |first2=Brent A |last3=Wahner-Roedler |first3=Dietlind L |last4=Chon |first4=Tony Y |last5=Xiao |first5=Lizu |date=17 February 2020 |title=The Modified WHO Analgesic Ladder: Is It Appropriate for Chronic Non-Cancer Pain? |journal=Journal of Pain Research |volume=13 |pages=411–417 |doi=10.2147/JPR.S244173 |pmc=7038776 |pmid=32110089 |doi-access=free }}</ref> Određene vrste hronične boli, uključujući bol uzrokovanu fibromialgijom ili [[migrena|migrenom]], prvenstveno se liječe neopioidnim lijekovima.<ref name="AANfive">For information on the use and overuse of opioids to treat migraines, see {{Citation |author1 = American Academy of Neurology |author1-link = American Academy of Neurology |date = February 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Academy of Neurology |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |access-date = 1 August 2013 |archive-date = 1 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130901115555/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-neurology/ |url-status = live }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Silberstein SD | title = Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology | journal = Neurology | volume = 55 | issue = 6 | pages = 754–62 | date = September 2000 | pmid = 10993991 | doi = 10.1212/WNL.55.6.754 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Evers S, Afra J, Frese A, Goadsby PJ, Linde M, May A, Sándor PS | title = EFNS guideline on the drug treatment of migraine--revised report of an EFNS task force | journal = European Journal of Neurology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 968–81 | date = September 2009 | pmid = 19708964 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02748.x | author8 = European Federation of Neurological Societies | s2cid = 9204782 | doi-access = free }} * {{Citation |author=Institute for Clinical Systems Improvement |year=2011 |title=Headache, Diagnosis and Treatment of |publisher=Institute for Clinical Systems Improvement |url=https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |ref=none |access-date=18 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201313/https://www.icsi.org/guidelines__more/catalog_guidelines_and_more/catalog_guidelines/catalog_neurological_guidelines/headache/ |archive-date=29 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Painter JT, Crofford LJ | title = Chronic opioid use in fibromyalgia syndrome: a clinical review | journal = Journal of Clinical Rheumatology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 72–7 | date = March 2013 | pmid = 23364665 | doi = 10.1097/RHU.0b013e3182863447 }}</ref> Efikasnost upotrebe opioida za ublažavanje hroničnog [[neuropatska bol| neuropatskog bola]] je neizvjesna.<ref name="pmid23986501">{{cite journal | vauthors = McNicol ED, Midbari A, Eisenberg E | title = Opioids for neuropathic pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = August 2013 | pmid = 23986501 | pmc = 6353125 | doi = 10.1002/14651858.CD006146.pub2 }}</ref> Opioidi su kontraindikovani kao terapija prvog izbora za glavobolju jer narušavaju budnost, nose rizik od razvoja zavisnosti i povećavaju vjerovatnoću da će epizodne glavobolje postati hronične.<ref name="AHSfive">{{Citation |author1 = American Headache Society |author1-link = American Academy of Dermatology |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American Headache Society |work = Choosing Wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |access-date = 10 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203001051/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-headache-society/ |archive-date = 3 December 2013 }}, which cites * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Lipton RB | title = Excessive opioid use and the development of chronic migraine | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 179–82 | date = April 2009 | pmid = 19232469 | doi = 10.1016/j.pain.2009.01.013 | s2cid = 27949021 }} * {{cite journal | vauthors = Bigal ME, Serrano D, Buse D, Scher A, Stewart WF, Lipton RB | title = Acute migraine medications and evolution from episodic to chronic migraine: a longitudinal population-based study | journal = Headache | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1157–68 | date = September 2008 | pmid = 18808500 | doi = 10.1111/j.1526-4610.2008.01217.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Scher AI, Stewart WF, Ricci JA, Lipton RB | title = Factors associated with the onset and remission of chronic daily headache in a population-based study | journal = Pain | volume = 106 | issue = 1–2 | pages = 81–9 | date = November 2003 | pmid = 14581114 | doi = 10.1016/S0304-3959(03)00293-8 | s2cid = 29000302 | url = https://zenodo.org/record/1260009 }}<!--https://zenodo.org/record/1260009--> * {{cite journal | vauthors = Katsarava Z, Schneeweiss S, Kurth T, Kroener U, Fritsche G, Eikermann A, Diener HC, Limmroth V | title = Incidence and predictors for chronicity of headache in patients with episodic migraine | journal = Neurology | volume = 62 | issue = 5 | pages = 788–90 | date = March 2004 | pmid = 15007133 | doi = 10.1212/01.WNL.0000113747.18760.D2 | s2cid = 20759425 }}</ref> Opioids can also cause heightened sensitivity to headache pain.<ref name="AHSfive"/> Kada drugi tretmani ne daju rezultate ili nisu dostupni, opioidi mogu biti prikladni za liječenje glavobolje, pod uslovom da se pacijent može pratiti kako bi se spriječio razvoj hronične glavobolje.<ref name="AHSfive"/> Počevši od kraja 20. stoljeća, došlo je do porasta upotrebe opioida u liječenju nemalignog [[hronična bol|hroničnog bola]].<ref>{{cite journal | vauthors = Manchikanti L, Helm S, Fellows B, Janata JW, Pampati V, Grider JS, Boswell MV | title = Opioid epidemic in the United States | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES9-38 | date = July 2012 | doi = 10.36076/ppj.2012/15/ES9 | pmid = 22786464 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chou R, Ballantyne JC, Fanciullo GJ, Fine PG, Miaskowski C | title = Research gaps on use of opioids for chronic noncancer pain: findings from a review of the evidence for an American Pain Society and American Academy of Pain Medicine clinical practice guideline | journal = The Journal of Pain | volume = 10 | issue = 2 | pages = 147–59 | date = February 2009 | pmid = 19187891 | doi = 10.1016/j.jpain.2008.10.007 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.painjournalonline.com/article/S0304-3959(06)00316-2/abstract |title=PAIN |publisher=Painjournalonline.com |date=1 September 2015 |access-date=7 January 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025801/http://journals.lww.com/pain/pages/default.aspx |url-status=live }}</ref> Ova praksa je dovela do rastućeg problema ovisnosti o opioidima i njihove zloupotrebe – tzv. „[[opioidna epidemija| opioidne epidemije]]”.<ref name="Okie S (2010)"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kissin I | title = Long-term opioid treatment of chronic nonmalignant pain: unproven efficacy and neglected safety? | journal = Journal of Pain Research | volume = 6 | pages = 513–29 | date = 28 September 2015 | pmid = 23874119 | pmc = 3712997 | doi = 10.2147/JPR.S47182 | doi-access = free }}</ref> Zbog negativnih efekata, upotreba opioida za dugotrajno liječenje hronične boli nije indicirana, osim u slučajevima kada su se drugi, manje rizični lijekovi protiv bolova pokazali neefikasnim. Hronična bol koja se javlja samo povremeno – poput neuropatske boli, migrena i fibromialgije – bolje se tretira lijekovima koji nisu opioidi.<ref name="AANfive" /> Paracetamol and NSAIDs including ibuprofen and naproxen are considered safer alternatives.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhalla IA, Gomes T, Mamdani MM, Juurlink DN | title = Opioids versus nonsteroidal anti-inflammatory drugs in noncancer pain | journal = Canadian Family Physician | volume = 58 | issue = 1 | page = 30 | date = January 2012 | pmid = 22267615 | pmc = 3264005 }}</ref> Često se koriste u kombinaciji s opioidima – naprimjer, [[paracetamol]] u kombinaciji s [[oksikodon]]om ([[Oksikodon/paracetamol|Percocet]]) te ibuprofen u kombinaciji s [[hidrokodon]]om ([[Hidrokodon/ibuprofen|Vicoprofen]]) – što [[sinergija|pojačava ublažavanje boli]], ali je također osmišljeno kako bi odvratilo od rekreativne upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Marret E, Beloeil H, Lejus C | title = [What are the benefits and risk of non-opioid analgesics combined with postoperative opioids?] | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 28 | issue = 3 | pages = e135-51 | date = March 2009 | pmid = 19304445 | doi = 10.1016/j.annfar.2009.01.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Franceschi F, Iacomini P, Marsiliani D, Cordischi C, Antonini EF, Alesi A, Giacobelli D, Zuccalà G | title = Safety and efficacy of the combination acetaminophen-codeine in the treatment of pain of different origin | journal = European Review for Medical and Pharmacological Sciences | volume = 17 | issue = 16 | pages = 2129–35 | date = August 2013 | pmid = 23893177 | url = http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | access-date = 26 February 2016 | archive-date = 26 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201026093553/http://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/2129-2135.pdf | url-status = live }}</ref> === Ostalo === ==== Kašalj ==== [[Kodein]] se nekada smatrao „zlatnim standardom” među [[lijekovi protiv prehlade|sredstvima za suzbijanje kašlja]], ali je taj status u međuvremenu doveden u pitanje.<ref>{{cite book| first1 = K. Fan | last1 = Chung | first2 = John | last2 = Widdicombe |title=Pharmacology and therapeutics of cough|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-79842-2|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Z4kXCSRq0OAC&pg=PA248}}</ref> Neka nedavna klinička ispitivanja, kontrolisana [[placebo]]m, pokazala su da tretman možda nije ništa efikasniji od placeba kod određenih stanja, uključujući akutni [[kašalj]] kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC, Davenport PW | title = Codeine and cough: an ineffective gold standard | journal = Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 32–6 | date = February 2007 | pmid = 17218808 | pmc = 2921574 | doi = 10.1097/ACI.0b013e3280115145 }}</ref><ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Kao posljedica toga, ne preporučuje se djeci.<ref name="CFP10">{{cite journal | vauthors = Goldman RD | title = Codeine for acute cough in children | journal = Canadian Family Physician | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1293–4 | date = December 2010 | pmid = 21156892 | pmc = 3001921 }}</ref> Pored toga, ne postoje dokazi da je [[hidrokodon]] koristan kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Paul IM | title = Therapeutic options for acute cough due to upper respiratory infections in children | journal = Lung | volume = 190 | issue = 1 | pages = 41–4 | date = February 2012 | pmid = 21892785 | doi = 10.1007/s00408-011-9319-y | s2cid = 23865647 }}</ref> Slično tome, nizozemske smjernice iz 2012. godine koje se odnose na liječenje akutnog kašlja ne preporučuju njegovu primjenu.<ref name="Dutch2012">{{cite journal | vauthors = Verlee L, Verheij TJ, Hopstaken RM, Prins JM, Salomé PL, Bindels PJ | title = [Summary of NHG practice guideline 'Acute cough'] | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 156 | pages = A4188 | date = 2012 | pmid = 22917039 }}</ref> Male doze [[morfij]]a mogu pomoći kod hroničnog kašlja, ali je njihova primjena ograničena [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Bolser DC | title = Pharmacologic management of cough | journal = Otolaryngologic Clinics of North America | volume = 43 | issue = 1 | pages = 147–55, xi | date = February 2010 | pmid = 20172264 | pmc = 2827356 | doi = 10.1016/j.otc.2009.11.008 }}</ref> ====Proljev==== U slučajevima [[sindrom iritabilnog crijeva|sindroma iritabilnog crijeva]] kod kojih dominira proljev, mogu se koristiti opioidi za suzbijanje proljeva.<ref>{{Cite journal |date=2017-09-02 |title=Opioids in Gastroenterology: Treating Adverse Effects and Creating Therapeutic Benefits |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=15 |issue=9 |pages=1338–1349 |doi=10.1016/j.cgh.2017.05.014 |issn=1542-7714 |pmc=5565678 |pmid=28529168| vauthors = Camilleri M, Lembo A, Katzka DA }}</ref> [[Loperamid]] je opioid sa perifernim djelovanjem, dostupan bez recepta, koji se koristi za suzbijanje proljeva. Sposobnost suzbijanja proljeva također dovodi do zatvora, kada se opioidi koriste duže od nekoliko sedmica.<ref>{{cite journal | vauthors = Webster LR | title = Opioid-Induced Constipation | journal = Pain Medicine | volume = 16 | pages = S16-21 | date = October 2015 | issue = Suppl 1 | pmid = 26461071 | doi = 10.1111/pme.12911 | doi-access = free }}</ref> === Kratkoća daha=== Opioidi mogu pomoći kod [[dispneja|kratkoće daha]], posebno kod uznapredovalih bolesti poput raka i [[COPD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gallagher R | title = The use of opioids for dyspnea in advanced disease | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | page = 1170 | date = July 2011 | pmid = 21746829 | pmc = 3134725 | doi = 10.1503/cmaj.110024 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wiseman R, Rowett D, Allcroft P, Abernethy A, Currow DC | title = Chronic refractory dyspnoea--evidence based management | journal = Australian Family Physician | volume = 42 | issue = 3 | pages = 137–40 | date = March 2013 | pmid = 23529525 }}</ref> Međutim, nalazi dvaju nedavnih sistematskih pregleda literature pokazali su da opioidi nisu nužno efikasniji u liječenju nedostatka zraka kod pacijenata s uznapredovalim karcinomom.<ref>{{cite journal | title = Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer | journal =[[JAMA Oncology]] | date = 2020-11-19 | pmid = 33289989 | doi = 10.23970/ahrqepccer232 | last1 = Dy | first1 = Sydney M. | last2 = Gupta | first2 = Arjun | last3 = Waldfogel | first3 = Julie M. | last4 = Sharma | first4 = Ritu | last5 = Zhang | first5 = Allen | last6 = Feliciano | first6 = Josephine L. | last7 = Sedhom | first7 = Ramy | last8 = Day | first8 = Jeff | last9 = Gersten | first9 = Rebecca A. | last10 = Davidson | first10 = Patricia M. | last11 = Bass | first11 = Eric B. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feliciano JL, Waldfogel JM, Sharma R, Zhang A, Gupta A, Sedhom R, Day J, Bass EB, Dy SM | title = Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA Network Open | volume = 4 | issue = 2 | pages = e2037632 | date = February 2021 | pmid = 33630086 | pmc = 7907959 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2020.37632 | doi-access = free}}</ref> ==== Sindrom nemirnih nogu==== Iako obično nisu prva linija liječenja, opioidi kao što su [[oksikodon]] i [[metadon]] ponekad se koriste u liječenju teškog i na terapiju otpornog [[sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]].<ref>{{Cite web |title=Restless Legs Syndrome {{!}} Baylor Medicine |url=https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |access-date=2023-11-06 |website=www.bcm.edu |language=en |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105232250/https://www.bcm.edu/healthcare/specialties/neurology/parkinsons-disease-and-movement-disorders/restless-legs-syndrome |url-status=live }}</ref> ==Neželjeni efekti== {{Glavni|Predoziranje opioidima}} * [[Svrbež]]<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> * [[Mučnina]]<ref name="Furlan"/> * [[Povraćanje]]<ref name="Furlan"/> * [[Zatvor (probava)|Zatvor]]<ref name="Furlan"/> * [[Pospanost]]<ref name="Furlan"/> * [[Suha usta]]<ref name="Furlan"/> '''Ostalo''' * Kognitivne promjene * [[Zavisnost od opioida]] * [[Vrtoglavica]] * [[Gubitak apetita]] * [[Gastropareza|Usporeno pražnjenje želuca]] * Smanjena seksualna želja * [[Seksualna disfunkcija|Poremećaj seksualne funkcije]] * [[Hipogonadizam|Smanjen nivo testosterona]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Imunodeficijencija]] * [[Hiperalgezija uzrokovana opioidima|Povećana osjetljivost na bol]] * [[Nepravilna menstruacija]] * Povećan rizik od [[Pad (nesreća)|padova]] * [[Hipoventilacija|Usporeno disanje]] * [[Koma]] Svi opioidi mogu izazvati nuspojave..<ref name="Furlan">{{cite journal | vauthors = Furlan AD, Sandoval JA, Mailis-Gagnon A, Tunks E | title = Opioids for chronic noncancer pain: a meta-analysis of effectiveness and side effects | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 11 | pages = 1589–94 | date = May 2006 | pmid = 16717269 | pmc = 1459894 | doi = 10.1503/cmaj.051528 }}</ref> Neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide uključuju poremećaje vezane za pojačanu žudnju (poremećaji potkrepljenja), mučninu i povraćanje, pospanost, svrab, suhoću usta, vrtoglavicu i zatvor.<ref name="Furlan"/><ref name=oxford>{{cite book | veditors = Doyle D, Hanks G, Cherney I, Calman K |title=Oxford Textbook of Palliative Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-856698-4 |edition=3rd}}</ref> Kod starijih osoba, upotreba opioida povezana je s učestalijim neželjenim efektima, kao što su „sedacija, mučnina, povraćanje, zatvor, retencija urina i padovi”.<ref>{{cite journal | vauthors = Baumann S | title = A nursing approach to pain in older adults | journal = Medsurg Nursing | volume = 18 | issue = 2 | pages = 77–82; quiz 83 | year = 2009 | pmid = 19489204 }}</ref> Kao rezultat toga, starije osobe koje uzimaju opioide izložene su većem riziku od povreda.<ref>{{cite journal | vauthors = Buckeridge D, Huang A, Hanley J, Kelome A, Reidel K, Verma A, Winslade N, Tamblyn R | title = Risk of injury associated with opioid use in older adults | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 58 | issue = 9 | pages = 1664–70 | date = September 2010 | pmid = 20863326 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2010.03015.x | s2cid = 25941322 }}</ref> Opioidi ne uzrokuju toksičnost specifičnu za određene organe, za razliku od mnogih drugih lijekova, kao što su aspirin i paracetamol. Oni nisu povezani s [[krvarenje]]m u gornjem dijelu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] niti s toksičnošću za bubrege.<ref name="musculoskeletalnetwork.com">{{cite journal | vauthors = Schneider JP | url = http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | title = Rational use of opioid analgesics in chronic musculoskeletal pain | journal = J Musculoskel Med | date = 2010 | volume = 27 | pages = 142–148 | access-date = 14 April 2010 | archive-date = 3 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120303062000/http://www.musculoskeletalnetwork.com/pain/content/article/1145622/1551411 | url-status = live }}</ref> Čini se da propisivanje opioida za akutni bol u donjem dijelu leđa, kao i tretman osteoartritisa, imaju dugoročne štetne posljedice.<ref name="pmid30921976">{{cite journal | vauthors = Sanger N, Bhatt M, Singhal N, Ramsden K, Baptist-Mohseni N, Panesar B, Shahid H, Hillmer A, D Elia A, Luo C, Rogers V, Arunan A, Baker-Beal L, Haber S, Henni J, Puckering M, Sun S, Ng K, Sanger S, Mouravaska N, Samaan MC, de Souza R, Thabane L, Samaan Z | title = Adverse Outcomes Associated with Prescription Opioids for Acute Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Pain Physician | volume = 22 | issue = 2 | pages = 119–138 | date = March 2019 | pmid = 30921976 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuggle N, Curtis E, Shaw S, Spooner L, Bruyère O, Ntani G, Parsons C, Conaghan PG, Corp N, Honvo G, Uebelhart D, Baird J, Dennison E, Reginster JY, Cooper C | title = Safety of Opioids in Osteoarthritis: Outcomes of a Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Drugs & Aging | volume = 36 | issue = Suppl 1 | pages = 129–143 | date = April 2019 | pmid = 31073926 | pmc = 6509215 | doi = 10.1007/s40266-019-00666-9 }}</ref> ===Poremećaji sistema potkrepljenja=== {{Glavni|Poremećaj uzrokovan upotrebom opioida}} Svake godine u svijetu 69.000 ljudi umre od predoziranja opioidima, a 15 miliona ljudi pati od ovisnosti o opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Parthvi R, Agrawal A, Khanijo S, Tsegaye A, Talwar A | title = Acute Opiate Overdose: An Update on Management Strategies in Emergency Department and Critical Care Unit | journal = American Journal of Therapeutics | volume = 26 | issue = 3 | pages = e380–e387 | date = May–June 2019 | pmid = 28952972 | doi = 10.1097/MJT.0000000000000681 | s2cid = 24720660 }}</ref> APrema podacima američkog CDC-a, [[metadon]] bio je prisutan u 31 % smrtnih slučajeva povezanih s opioidima u SAD-u u periodu od 1999. do 2010. godine, a u 40 % slučajeva bio je jedina prisutna supstanca – što je znatno više nego kod drugih opioida.<ref>{{Cite journal|url = http://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|title = Opioid Toxicity|date = 23 November 2015|access-date = 24 February 2016|website = Medscape|last = Stephens|first = Everett|quote = The CDC reported that methadone contributed to 31.4% of opioid-related deaths in the United States from 1999–2010. Methadone also accounted for 39.8% of all single-drug opioid-related deaths. The overdose death rate associated with methadone was significantly higher than that associated with other opioid-related deaths among multidrug and single-drug deaths.|archive-date = 4 December 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204205814/https://emedicine.medscape.com/article/815784-overview#showall|url-status = live}}</ref> Istraživanja o dugotrajnoj primjeni opioida pokazala su da mnogi pacijenti prestaju s njihovim uzimanjem, te da su blaže nuspojave bile česte.<ref name="Long-term opioid management">{{cite journal | vauthors = Noble M, Treadwell JR, Tregear SJ, Coates VH, Wiffen PJ, Akafomo C, Schoelles KM | title = Long-term opioid management for chronic noncancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2010 | volume = 2018 | pmid = 20091598 | pmc = 6494200 | doi = 10.1002/14651858.CD006605.pub2 | veditors = Noble M }}</ref> Do razvoja zavisnosti došlo je u oko 0,3 % slučajeva.<ref name="Long-term opioid management"/> U Sjedinjenim Američkim Državama, 2016. godine, predoziranje opioidima rezultiralo je smrću 1,7 na svakih 10.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2016|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|website=CDC|access-date=23 December 2017|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116031228/https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db294.pdf|url-status=live}}</ref> ====Tolerancija==== [[Tolerancija na lijekove|Tolerancija]] je proces koji karakterišu [[neuroadaptacija|neuroadaptacije]], što za posljedicu ima smanjen učinak lijeka. Iako [[regulacija receptora|povećanje broja receptora]] često može imati važnu ulogu, poznati su i drugi mehanizmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pradhan AA, Walwyn W, Nozaki C, Filliol D, Erbs E, Matifas A, Evans C, Kieffer BL | title = Ligand-directed trafficking of the δ-opioid receptor in vivo: two paths toward analgesic tolerance | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 49 | pages = 16459–68 | date = December 2010 | pmid = 21147985 | pmc = 3086517 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3748-10.2010 }}</ref> Tolerancija je izraženija kod nekih učinaka nego kod drugih; ona se sporo razvija na učinke koji se tiču raspoloženja, svrbeža, zadržavanja mokraće i respiratorne depresije, dok se brže razvija na analgeziju i druge fizičke nuspojave. Međutim, tolerancija se ne razvija na zatvor ili [[mioza|miozu]] (sužavanje zjenice oka na dva milimetra ili manje). Ipak, ovo mišljenje je dovedeno u pitanje, pri čemu neki autori tvrde da se tolerancija na miozu ipak razvija.<ref name="pmid15731628">{{cite journal | vauthors = Kollars JP, Larson MD | title = Tolerance to miotic effects of opioids | journal = Anesthesiology | volume = 102 | issue = 3 | page = 701 | date = March 2005 | pmid = 15731628 | doi = 10.1097/00000542-200503000-00047 | doi-access = free }}</ref> Tolerancija na opioide se smanjuje djelovanjem niza supstanci, uključujući: * blokatore [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]]<ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Maestre JM, Hurlé MA, Flórez J | title = Enhancement of opiate analgesia by nimodipine in cancer patients chronically treated with morphine: a preliminary report | journal = Pain | volume = 58 | issue = 1 | pages = 129–32 | date = July 1994 | pmid = 7970835 | doi = 10.1016/0304-3959(94)90192-9 | s2cid = 35138704 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Santillán R, Hurlé MA, Armijo JA, de los Mozos R, Flórez J | title = Nimodipine-enhanced opiate analgesia in cancer patients requiring morphine dose escalation: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Pain | volume = 76 | issue = 1–2 | pages = 17–26 | date = May 1998 | pmid = 9696455 | doi = 10.1016/S0304-3959(98)00019-0 | s2cid = 30963675 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith FL, Dombrowski DS, Dewey WL | title = Involvement of intracellular calcium in morphine tolerance in mice | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 62 | issue = 2 | pages = 381–8 | date = February 1999 | pmid = 9972707 | doi = 10.1016/S0091-3057(98)00168-3 | s2cid = 37434490 }}</ref> * Intratekni [[magnezij]]<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy RJ, Kroin JS, Tuman KJ, Penn RD, Ivankovich AD | title = Antinociceptive potentiation and attenuation of tolerance by intrathecal co-infusion of magnesium sulfate and morphine in rats | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 86 | issue = 4 | pages = 830–6 | date = April 1998 | pmid = 9539610 | doi = 10.1097/00000539-199804000-00028 | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | doi-access = free | access-date = 12 November 2007 | archive-date = 11 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211210920/http://www.anesthesia-analgesia.org/cgi/reprint/86/4/830 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morrison AP, Hunter JM, Halpern SH, Banerjee A | title = Effect of intrathecal magnesium in the presence or absence of local anaesthetic with and without lipophilic opioids: a systematic review and meta-analysis | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 110 | issue = 5 | pages = 702–12 | date = May 2013 | pmid = 23533255 | doi = 10.1093/bja/aet064 | doi-access = free }}</ref> i [[cink]]<ref>{{cite journal | vauthors = Larson AA, Kovács KJ, Spartz AK | title = Intrathecal Zn2+ attenuates morphine antinociception and the development of acute tolerance | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 407 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = November 2000 | pmid = 11068022 | doi = 10.1016/S0014-2999(00)00715-9 }}</ref> * [[NMDA-antagonist]]i, kao što su [[dekstrometorfan]], [[ketamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Wong CS, Cherng CH, Luk HN, Ho ST, Tung CS | title = Effects of NMDA receptor antagonists on inhibition of morphine tolerance in rats: binding at mu-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 297 | issue = 1–2 | pages = 27–33 | date = February 1996 | pmid = 8851162 | doi = 10.1016/0014-2999(95)00728-8 }}</ref> i [[memantin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Malec D, Mandryk M, Fidecka S | title = Interaction of memantine and ketamine in morphine- and pentazocine-induced antinociception in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 60 | issue = 2 | pages = 149–55 | date = Mar–Apr 2008 | pmid = 18443375 | url = http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | access-date = 17 September 2011 | archive-date = 30 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200930223437/http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2008/2_149.pdf | url-status = live }}</ref> * antagonisti [[holecistokinin]]a, kao što je [[proglumid]]<ref name="pmid12792559">{{cite journal | vauthors = McCleane GJ | title = The cholecystokinin antagonist proglumide enhances the analgesic effect of dihydrocodeine | journal = The Clinical Journal of Pain | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–1 | year = 2003 | pmid = 12792559 | doi = 10.1097/00002508-200305000-00008 | s2cid = 29229782 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Watkins LR, Kinscheck IB, Mayer DJ | title = Potentiation of opiate analgesia and apparent reversal of morphine tolerance by proglumide | journal = Science | volume = 224 | issue = 4647 | pages = 395–6 | date = April 1984 | pmid = 6546809 | doi = 10.1126/science.6546809 | bibcode = 1984Sci...224..395W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tang J, Chou J, Iadarola M, Yang HY, Costa E | title = Proglumide prevents and curtails acute tolerance to morphine in rats | journal = Neuropharmacology | volume = 23 | issue = 6 | pages = 715–8 | date = June 1984 | pmid = 6462377 | doi = 10.1016/0028-3908(84)90171-0 | s2cid = 33168040 }}</ref> Noviji agensi, poput inhibitora fosfodiesteraze [[ibudilast]]a, također su istraživani za ovu primjenu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ledeboer A, Hutchinson MR, Watkins LR, Johnson KW | title = Ibudilast (AV-411). A new class therapeutic candidate for neuropathic pain and opioid withdrawal syndromes | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 16 | issue = 7 | pages = 935–50 | date = July 2007 | pmid = 17594181 | doi = 10.1517/13543784.16.7.935 | s2cid = 22321634 }}</ref> TTolerancija je fiziološki proces tokom kojeg se tijelo prilagođava na lijek koji je često prisutan, zbog čega je s vremenom obično potrebno uzimati veće doze istog lijeka kako bi se postigao isti učinak. Ova pojava je česta kod osoba koje tokom dužeg vremenskog perioda uzimaju visoke doze opioida, ali ne ukazuje nužno na zloupotrebu ili ovisnost. ====Fizička ovisnost==== [[Fizička ovisnost]] predstavlja fiziološku prilagodbu tijela na prisustvo određene supstance – u ovom slučaju, opioidnog lijeka. Definira se pojavom simptoma apstinencijske krize (sindroma ustezanja) kada se prestane s uzimanjem supstance, kada se doza naglo smanji ili, konkretno u slučaju opioida, kada se primijeni antagonist (npr. [[nalokson]]) ili agonist-antagonist (npr. [[pentazocin]]). Fizička ovisnost je normalan i očekivan aspekt djelovanja određenih lijekova i ne znači nužno da je pacijent ovisnik. Simptomi apstinencijske krize kod upotrebe opijata mogu uključivati izraženu [[disforiju]], snažnu žudnju za novom dozom, razdražljivost, [[znojenje]], [[mučnina|mučninu]], [[curenje iz nosa]], [[drhtanje]], [[povraćanje]] i [[mialgija|bolove u mišićima]]. Postepeno smanjivanje unosa opioida tokom nekoliko dana ili sedmica može ublažiti ili potpuno ukloniti simptome apstinencijske krize.<ref name=oxford/> Brzina nastanka i težina apstinencijske krize ovise o [[poluvremenu eliminacije]] (poluživotu) opioida; kod [[heroin]]a i [[morfij]]a simptomi se javljaju brže nego kod [[metadon]]a. Akutnu fazu apstinencijske krize često prati dugotrajnija faza depresije i nesanice, koja može potrajati mjesecima. Simptomi apstinencijske krize uzrokovane opioidima mogu se tretirati drugim lijekovima, kao što je [[klonidin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hermann D, Klages E, Welzel H, Mann K, Croissant B | title = Low efficacy of non-opioid drugs in opioid withdrawal symptoms | journal = Addiction Biology | volume = 10 | issue = 2 | pages = 165–9 | date = June 2005 | pmid = 16191669 | doi = 10.1080/13556210500123514 | s2cid = 8017503 }}</ref> Fizička zavisnost nije prediktor zloupotrebe supstanci ili prave zavisnosti, a usko je povezana s istim mehanizmom kao i tolerancija. Iako postoje anegdotski navodi o korisnosti [[ibogain]]a, podaci koji bi podržali njegovu primjenu kod zavisnosti od supstanci su oskudni.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown TK | title = Ibogaine in the treatment of substance dependence | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = March 2013 | pmid = 23627782 | doi = 10.2174/15672050113109990001 }}</ref> Kod kritično oboljelih pacijenata koji su primali redovne doze opioida, jatrogena apstinencijska kriza javlja se kao čest sindrom.<ref>{{Cite journal|last1=Duceppe|first1=Marc-Alexandre|last2=Perreault|first2=Marc M.|last3=Frenette|first3=Anne Julie|last4=Burry|first4=Lisa D.|last5=Rico|first5=Philippe|last6=Lavoie|first6=Annie|last7=Gélinas|first7=Céline|last8=Mehta|first8=Sangeeta|last9=Dagenais|first9=Maryse|last10=Williamson|first10=David R.|date=April 2019|title=Frequency, risk factors and symptomatology of iatrogenic withdrawal from opioids and benzodiazepines in critically Ill neonates, children and adults: A systematic review of clinical studies|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|volume=44|issue=2|pages=148–156|doi=10.1111/jcpt.12787|issn=1365-2710|pmid=30569508|doi-access=free}}</ref> ====Zavisnost==== [[Zavisnost od droga]] je složen skup ponašanja koji se obično povezuje sa zloupotrebom određenih supstanci, a razvija se tokom vremena i s povećanjem doza. Zavisnost podrazumijeva psihološku prinudu, do te mjere da osoba nastavlja s radnjama koje vode ka opasnim ili nezdravim posljedicama. Zavisnost od opioida može uključivati [[insuflacija|insuflaciju]] (ušmrkavanje) ili injektiranje, umjesto oralnog uzimanja opioida kako je propisano u medicinske svrhe.<ref name=oxford/> U evropskim zemljama poput [[Austrija|Austrije]], [[Bugarska|Bugarske]] i [[Slovačka|Slovačke]], oralni preparati morfija s postepenim oslobađanjem koriste se u okviru [[supstituciona terapija opioidima|supstitucione terapije opioidima]] (STO) za pacijente koji ne podnose dobro nuspojave buprenorfina ili [[metadon]]a. [[Buprenorfin]] se također može koristiti u kombinaciji s [[nalokson]]om za dugotrajnije liječenje zavisnosti. U drugim evropskim zemljama, uključujući [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], ovaj pristup se također zakonski primjenjuje u sklopu STO, iako stepen njegove prihvaćenosti varira. Preparati s postepenim oslobađanjem osmišljeni su kako bi se suzbila zloupotreba i smanjila stopa zavisnosti, uz istovremeno pružanje efikasnog ublažavanja bolova i jednostavnosti primjene za pacijente koji pate od bolova. Ipak, i dalje postoje pitanja o efikasnosti i sigurnosti ovakvih vrsta preparata. Trenutno se razmatraju i drugi oblici lijekova otpornih na zloupotrebu (tzv. tamper-resistant lijekovi), za koje su u toku ispitivanja u svrhu dobijanja odobrenja za stavljanje na tržište od strane FDA.<ref>{{cite journal | vauthors = Bannwarth B | title = Will abuse-deterrent formulations of opioid analgesics be successful in achieving their purpose? | journal = Drugs | volume = 72 | issue = 13 | pages = 1713–23 | date = September 2012 | pmid = 22931520 | doi = 10.2165/11635860-000000000-00000 | s2cid = 26082561 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JP, Matthews M, Jamison RN | title = Abuse-deterrent and tamper-resistant opioid formulations: what is their role in addressing prescription opioid abuse? | journal = CNS Drugs | volume = 24 | issue = 10 | pages = 805–10 | date = October 2010 | pmid = 20839893 | doi = 10.2165/11584260-000000000-00000 | s2cid = 17830622 }}</ref> Dostupni dokazi omogućavaju donošenje tek slabog zaključka, ali ukazuju na to da ljekar koji pravilno upravlja upotrebom opioida kod pacijenata bez historije [[poremećaj uzrokovan upotrebom supstanci|poremećaja uzrokovanog upotrebom supstanci]] može postići dugoročno ublažavanje bola uz mali rizik od razvoja ovisnosti ili drugih ozbiljnih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> Problemi povezani s opioidima uključuju sljedeće: # Neki ljudi primjećuju da im opioidi ne ublažavaju bol u potpunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu Y, Johnson A | title = Opioid therapy pharmacogenomics for noncancer pain: efficacy, adverse events, and costs | journal = Pain Research and Treatment | volume = 2013 | year = 2013 | pmid = 24167729 | pmc = 3791560 | doi = 10.1155/2013/943014 | doi-access = free }}</ref> #Kod nekih ljudi, nuspojave opioida stvaraju probleme koji nadmašuju koristi same terapije.<ref name="Long-term opioid management"/> # Kod nekih ljudi s vremenom se razvija tolerancija na opioide. To zahtijeva povećanje doze lijeka kako bi se zadržao terapijski učinak, što zauzvrat dovodi i do izraženijih neželjenih nuspojava.<ref name="Long-term opioid management"/> # Dugotrajna upotreba opioida može uzrokovati [[opioidima izazvana hiperalgezija|opioidima izazvanu hiperalgeziju]] – stanje u kojem pacijent postaje osjetljiviji na bol.<ref>{{cite journal | vauthors = Brush DE | title = Complications of long-term opioid therapy for management of chronic pain: the paradox of opioid-induced hyperalgesia | journal = Journal of Medical Toxicology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 387–92 | date = December 2012 | pmid = 22983894 | pmc = 3550256 | doi = 10.1007/s13181-012-0260-0 }}</ref> ===Mučnina i povraćanje=== Tolerancija na [[mučnina|mučninu]] razvija se u roku od 7–10 dana, tokom kojeg su antiemetici (npr. niske doze [[haloperidol]]a jednom, navečer) veoma efikasn. Zbog ozbiljnih [[nuspojava]], kao što je tardivna diskinezija, haloperidol se danas rijetko koristi. Srodni lijek, [[prohlorperazin]], koristi se češće, iako nosi slične rizike. Snažniji antiemetici, poput [[ondansetron]]a ili [[tropisetron]]a, ponekad se primjenjuju kada je mučnina jaka, kontinuirana i uznemirujuća, uprkos njihovoj višoj cijeni. Jeftinija alternativa su antagonisti [[dopamin]]a, kao što su domperidon i metoklopramid. [[Domperidon]] ne prolazi kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ne izaziva neželjene centralne antidopaminergičke efekte, već blokira emetičko djelovanje opioida u [[hemioreceptorskoj okidačkoj zoni]]. Ovaj lijek nije dostupan u SAD-u. Određeni antihistaminici sa antiholinergičkim svojstvima (npr. [[orfenadrin]], [[difenhidramin]]) također mogu biti efikasni. Često se koristi antihistaminik prve generacije, [[hidroksizin]], koji ima dodatne prednosti: ne uzrokuje poremećaje pokreta, a posjeduje i svojstva koja omogućavaju smanjenje doze analgetika. [[Tetrahidrokanabinol]] ([[THC]]) ublažava mučninu i [[povraćanje]];<ref>{{cite journal | vauthors = Malik Z, Baik D, Schey R | title = The role of cannabinoids in regulation of nausea and vomiting, and visceral pain | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 17 | issue = 2 | page = 429 | date = February 2015 | pmid = 25715910 | doi = 10.1007/s11894-015-0429-1 | s2cid = 32705478 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Guzman M | title = Cannabis in cancer care | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 97 | issue = 6 | pages = 575–86 | date = June 2015 | pmid = 25777363 | doi = 10.1002/cpt.108 | s2cid = 2488112 }}</ref> također dovodi do analgezije, što može omogućiti primjenu nižih doza opioida uz smanjenu mučninu i povraćanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|title=UCSF Study Finds Medical Marijuana Could Help Patients Reduce Pain with Opiates|website=UC San Francisco|date=6 December 2011|access-date=4 March 2016|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217075151/https://www.ucsf.edu/news/2011/12/11077/ucsf-study-finds-medical-marijuana-could-help-patients-reduce-pain-opiates|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abrams DI, Couey P, Shade SB, Kelly ME, Benowitz NL | title = Cannabinoid-opioid interaction in chronic pain | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 90 | issue = 6 | pages = 844–51 | date = December 2011 | pmid = 22048225 | doi = 10.1038/clpt.2011.188 | s2cid = 4823659 }}</ref> * 5-HT₃ antagonisti (npr. [[ondansetron]]) * Antagonisti dopamina (npr. [[domperidon]]) * Antihistaminici s antiholinergičkim djelovanjem (npr. [[difenhidramin]]) * Δ⁹-tetrahidrokanabinol (npr. [[Tetrahidrokanabinol|dronabinol]]) Povraćanje je posljedica [[Gastropareza|želučane staze]] (povraćanje velikih količina sadržaja, kratkotrajna mučnina koja se ublažava povraćanjem, ezofagealni refluks, osjećaj punoće u epigastriju, rani osjećaj sitosti), uz direktno djelovanje na [[hemoreceptorska okidačka zona|hemoreceptorsku okidačku zonu]] u [[area postrema|area postremi]] – centru za povraćanje u mozgu. Stoga se povraćanje može spriječiti primjenom prokinetika (npr. [[domperidon]] ili [[metoklopramid]]). Ako je povraćanje već počelo, ove lijekove treba primijeniti putem koji nije oralni (npr. potkožno za metoklopramid, rektalno za domperidon). * Prokinetici (npr. [[domperidon]]) * Antiholinergički lijekovi (npr. [[orfenadrin]]) Dokazi ukazuju na to da je anestezija koja uključuje opioide povezana s postoperativnom mučninom i povraćanjem.<ref>{{cite journal | vauthors = Frauenknecht J, Kirkham KR, Jacot-Guillarmod A, Albrecht E | title = Analgesic impact of intra-operative opioids vs. opioid-free anaesthesia: a systematic review and meta-analysis | journal = Anaesthesia | volume = 74 | issue = 5 | pages = 651–662 | date = May 2019 | pmid = 30802933 | doi = 10.1111/anae.14582 | s2cid = 73469631 | url = https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | doi-access = free | access-date = 15 September 2022 | archive-date = 15 December 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231215100415/https://serval.unil.ch/en/notice/serval:BIB_6A01A1CDCF6A | url-status = live }}</ref> Kod pacijenata s hroničnim bolom koji koriste opioide dolazi do manjih poboljšanja u pogledu bola i fizičkog funkcionisanja, uz povećan rizik od povraćanja.<ref>{{Cite journal|last1=Busse|first1=Jason W.|last2=Wang|first2=Li|last3=Kamaleldin|first3=Mostafa|last4=Craigie|first4=Samantha|last5=Riva|first5=John J.|last6=Montoya|first6=Luis|last7=Mulla|first7=Sohail M.|last8=Lopes|first8=Luciane C.|last9=Vogel|first9=Nicole|last10=Chen|first10=Eric|last11=Kirmayr|first11=Karin|date=2018-12-18|title=Opioids for Chronic Noncancer Pain: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA|language=en|volume=320|issue=23|pages=2448–2460|doi=10.1001/jama.2018.18472|pmid=30561481|pmc=6583638|issn=0098-7484|doi-access=free}}</ref ===Pospanost=== Tolerancija na [[pospanost]] obično se razvija tokom 5–7 dana, ali ako ona predstavlja problem, često pomaže prelazak na drugi opioid. Određeni opioidi, kao što su [[fentanil]], [[morfin]] i [[diamorfin]] (heroin), imaju tendenciju da izazovu snažniju sedaciju, dok drugi, poput [[oksikodon]]a, [[kodein]]a i [[tilidin]]a, obično uzrokuju relativno slabiju sedaciju. Ipak, reakcije pojedinačnih pacijenata mogu se značajno razlikovati, pa je ponekad potreban određeni proces pokušaja i pogrešaka kako bi se pronašao najprikladniji lijek za konkretnog pacijenta. U drugim slučajevima, liječenje [[stimulansima]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS-a) obično je efikasno.<ref>{{cite journal | vauthors = Reissig JE, Rybarczyk AM | title = Pharmacologic treatment of opioid-induced sedation in chronic pain | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 39 | issue = 4 | pages = 727–31 | date = April 2005 | pmid = 15755795 | doi = 10.1345/aph.1E309 | s2cid = 39058371 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corey PJ, Heck AM, Weathermon RA | title = Amphetamines to counteract opioid-induced sedation | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 33 | issue = 12 | pages = 1362–6 | date = December 1999 | pmid = 10630837 | doi = 10.1345/aph.19024 | s2cid = 23733242 }}</ref> * Stimulansi (npr. kofein, modafinil, amfetamin, metilfenidat) ===Svrbež=== Svrbež obično ne predstavlja ozbiljan problem pri upotrebi opioida za ublažavanje boli, ali antihistaminici mogu biti korisni za njegovo suzbijanje kada se pojavi. Često se prednost daje antihistaminicima koji ne izazivaju pospanost, poput feksofenadina, jer oni ne pojačavaju pospanost koju inače uzrokuju opioidi. Međutim, neki antihistaminici koji izazivaju pospanost, poput orfenadrina, mogu imati sinergijski učinak u ublažavanju boli, što omogućava primjenu manjih doza opioida. Zbog toga su na tržištu dostupni preparati koji kombinuju opioid i antihistaminik, kao što su *Meprozine* (meperidin/prometazin) i Diconal (dipipanon/ciklizin); ovi preparati također mogu smanjiti mučninu uzrokovanu opioidima. * Antihistaminici (npr. feksofenadin) ===Zatvor=== [[zatvor (probava)|Zatvor]] uzrokovan opioidima OIC) javlja se kod 90 do 95 % osoba koje dugotrajno uzimaju opioide.<ref>{{cite news|author1=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|title=Dioctyl Sulfosuccinate or Docusate (Calcium or Sodium) for the Prevention or Management of Constipation: A Review of the Clinical Effectiveness|date=26 June 2014|pmid=25520993}}</ref> Budući da se tolerancija na ovaj problem uglavnom ne razvija, većina ljudi koji dugotrajno uzimaju opioide mora koristiti [[laksativ]]e i/ili [[klistir]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarberg BH | title = Overview and treatment of opioid-induced constipation | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 7–17 | date = July 2013 | pmid = 23782897 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2651 | s2cid = 42872181 }}</ref> Liječenje OIC-a provodi se postupno i zavisi od težine stanja.<ref name="KumarBarker2014">{{cite journal | vauthors = Kumar L, Barker C, Emmanuel A | title = Opioid-induced constipation: pathophysiology, clinical consequences, and management | journal = Gastroenterology Research and Practice | volume = 2014 | year = 2014 | pmid = 24883055 | pmc = 4027019 | doi = 10.1155/2014/141737 | doi-access = free }}</ref> Prvi oblik liječenja je nefarmakološki i uključuje promjene životnih navika, kao što su povećanje unosa prehrambenih vlakana i tečnosti (oko 1,5 litara dnevno), te pojačana [[fizička vježba|fizička aktivnost]].<ref name="KumarBarker2014" /> Ako se nefarmakološke mjere pokažu neefikasnim, mogu se primijeniti laksativi – uključujući sredstva za omekšavanje stolice (npr. polietilen-glikol), laksative koji povećavaju volumen stolice (npr. dodaci vlakana), stimulativne [[laksativ]]e (npr. [[bisakodil]], sena) i/ili klistire.<ref name="KumarBarker2014" /> Čest režim primjene laksativa kod opstipacije uzrokovane opioidima (OIC) jeste kombinacija dokusata i bisakodila.<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="AlguirePhysicians2009">{{cite book| first1 = Patrick Craig | last1 = Alguire |author2=American College of Physicians|author3=Clerkship Directors in Internal Medicine|title=Internal Medicine Essentials for Clerkship Students 2|url=https://books.google.com/books?id=_oNOMxckD4QC&pg=PA272|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-13-4|pages=272–}}</ref><ref name="ElliottSmith2016">{{cite book| first1 = Jennifer A. | last1 = Elliott | first2 = Howard S. | last2 = Smith |title=Handbook of Acute Pain Management|url=https://books.google.com/books?id=Em7OBQAAQBAJ&pg=PA89|date=19 April 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9635-1|pages=89–}}</ref> [[Osmotski laksativ]]i, uključujući [[laktuloza|laktulozu]], [[polietilen-glikol]] i [[magnezijevo mlijeko]] ([[magnezij-hidroksid]]), kao i [[mineralno ulje]] (laksativ koji djeluje [[Laksativ|podmazivanjem]]), također se često koriste za liječenje [[zatvor (probava)|zatvora]] uzrokovanog opioidima (OIC).<ref name="AlguirePhysicians2009" /><ref name="ElliottSmith2016" /> Ako laksativi nisu dovoljno efikasni (što je često slučaj),<ref name="PoulsenBrock2015">{{cite journal | vauthors = Poulsen JL, Brock C, Olesen AE, Nilsson M, Drewes AM | title = Evolving paradigms in the treatment of opioid-induced bowel dysfunction | journal = Therapeutic Advances in Gastroenterology | volume = 8 | issue = 6 | pages = 360–72 | date = November 2015 | pmid = 26557892 | pmc = 4622283 | doi = 10.1177/1756283X15589526 }}</ref> mogu se isprobati opioidne formulacije ili režimi koji uključuju periferno selektivni [[opioidni antagonist]], kao što su [[metilnaltrekson-bromid]], [[naloksegol]], [[alvimopan]] ili [[nalokson]] (kao u kombinaciji [[oksikodon/nalokson]]).<ref name="KumarBarker2014" /><ref name="ElliottSmith2016" /><ref name="Davis, MD, FCCP, FAAHPMGoforth, MD2016">{{cite journal | vauthors = Davis MP, Goforth HW | title = Oxycodone with an opioid receptor antagonist: A review | journal = Journal of Opioid Management | volume = 12 | issue = 1 | pages = 67–85 | year = 2016 | pmid = 26908305 | doi = 10.5055/jom.2016.0313 }}</ref> Cochraneov pregled iz 2018. godine (ažuriran 2022.) utvrdio je da postoje dokazi umjerene jačine za alvimopan, nalokson ili metilnaltrekson-bromid, ali uz povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{Cite journal |last1=Candy |first1=Bridget |last2=Jones |first2=Louise |last3=Vickerstaff |first3=Victoria |last4=Larkin |first4=Philip J. |last5=Stone |first5=Patrick |date=2022-09-15 |title=Mu-opioid antagonists for opioid-induced bowel dysfunction in people with cancer and people receiving palliative care |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006332.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9476137 |pmid=36106667 }}</ref> Izgleda da je nalokson koji se uzima oralno najefikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Luthra P, Burr NE, Brenner DM, Ford AC | title = Efficacy of pharmacological therapies for the treatment of opioid-induced constipation: systematic review and network meta-analysis | journal = Gut | volume = 68 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = May 2018 | pmid = 29730600 | doi = 10.1136/gutjnl-2018-316001 | s2cid = 13677764 | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2%20Clean%20copy.pdf | access-date = 23 September 2019 | archive-date = 6 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806000501/http://eprints.whiterose.ac.uk/132159/2/gutjnl-2018-316001R2 | url-status = live }}</ref> Pokazalo se da dnevna doza naldemedina od 0,2 mg značajno ublažava simptome kod pacijenata sa OIC-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Esmadi M, Ahmad D, Hewlett A | title = Efficacy of naldemedine for the treatment of opioid-induced constipation: A meta-analysis | journal = Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases | volume = 28 | issue = 1 | pages = 41–46 | date = March 2019 | pmid = 30851171 | doi = 10.15403/jgld.2014.1121.281.any | doi-broken-date = 18 July 2025 | doi-access = free }}</ref> [[Rotacija opioida]] je jedna od metoda koje se predlažu kako bi se ublažio problem opstipacije kod dugotrajnih korisnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Dorn S, Lembo A, Cremonini F | title = Opioid-induced bowel dysfunction: epidemiology, pathophysiology, diagnosis, and initial therapeutic approach | journal =The American Journal of Gastroenterology Supplements | volume = 2 | issue = 1 | pages = 31–7 | date = September 2014 | pmid = 25207610 | doi = 10.1038/ajgsup.2014.7 | doi-access = free }}</ref> Iako svi opioidi uzrokuju zatvor, postoje određene razlike među lijekovima; studije ukazuju na to da [[tramadol]], [[tapentadol]], [[metadon]] i [[fentanil]] mogu uzrokovati relativno blaži zatvor, dok kod primjene [[kodein]]a, [[morfij]]a, [[oksikodon]]a ili [[hidromorfon]]a zatvor može biti znatno izraženiji. ===Respiratorna depresija=== [[Respiratorna depresija]] najozbiljnija je neželjena reakcija povezana s upotrebom opioida, ali se obično javlja pri primjeni jedne intravenske doze kod pacijenata koji ranije nisu uzimali opioide. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide radi ublažavanja bolova, brzo se razvija tolerancija na respiratornu depresiju, tako da ona ne predstavlja klinički problem. Razvijeno je nekoliko lijekova koji mogu djelimično blokirati respiratornu depresiju, iako je jedini respiratorni stimulans koji je trenutno odobren za tu namjenu [[doksapram]], koji u ovoj primjeni ima samo ograničenu djelotvornost.<ref>{{cite journal | vauthors = Yost CS | title = A new look at the respiratory stimulant doxapram | journal = CNS Drug Reviews | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 236–49 | year = 2006 | pmid = 17227289 | pmc = 6506195 | doi = 10.1111/j.1527-3458.2006.00236.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan ZM, Liu JH, Dong T, Li JX | title = [Clinical observation of target-controlled remifentanil infusion combined with propofol and doxapram in painless artificial abortion] | journal = Nan Fang Yi Ke da Xue Xue Bao = Journal of Southern Medical University | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1206–8 | date = August 2006 | pmid = 16939923 }}</ref> Noviji lijekovi, kao što su [[BIMU-8]] i [[CX-546]], mogli bi biti znatno efikasniji.<ref>{{cite journal | vauthors = Manzke T, Guenther U, Ponimaskin EG, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter DW | title = 5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 226–9 | date = July 2003 | pmid = 12855812 | doi = 10.1126/science.1084674 | bibcode = 2003Sci...301..226M | s2cid = 13641423 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Dergacheva O, Kamendi H, Gorini C, Mendelowitz D | title = 5-Hydroxytryptamine 1A/7 and 4alpha receptors differentially prevent opioid-induced inhibition of brain stem cardiorespiratory function | journal = Hypertension | volume = 50 | issue = 2 | pages = 368–76 | date = August 2007 | pmid = 17576856 | doi = 10.1161/HYPERTENSIONAHA.107.091033 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Poon BY, Tang Y, Funk GD, Greer JJ | title = Ampakines alleviate respiratory depression in rats | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = December 2006 | pmid = 16973981 | doi = 10.1164/rccm.200606-778OC }}</ref> *Respiratorni stimulansi: agonisti [[karotidni hemoreceptor|karotidnih hemoreceptora]] (npr. [[doksapram]]), agonisti [[5-HT4-receptor]]a (npr. [[BIMU8]]), δ-opioidni agonisti (npr. [[BW373U86]]) i AMPAkini (npr. [[CX717]]) mogu smanjiti respiratornu depresiju uzrokovanu opioidima, a da pritom ne utiču na analgeziju; međutim, većina ovih lijekova je samo umjereno efikasna ili ima nuspojave koje onemogućavaju njihovu primjenu kod ljudi. Agonisti [[5-HT1A-receptor]]a, poput [[8-OH-DPAT]]-a i [[repinotan]]a, također suzbijaju respiratornu depresiju izazvanu opioidima, ali istovremeno smanjuju analgeziju, što ograničava njihovu korisnost u tu svrhu. * Opioidni antagonisti (npr. [[nalokson]], [[nalmefen]], [[diprenorfin]]) Čini se da su prva 24 sata nakon primjene opioida najkritičnija u pogledu respiratorne depresije izazvane opioidima (OIRD), koja može biti opasna po život, ali se takva stanja mogu spriječiti opreznijim pristupom upotrebi opioida.<ref>{{Cite journal|last1=Cozowicz|first1=Crispiana|last2=Chung|first2=Frances|last3=Doufas|first3=Anthony G.|last4=Nagappa|first4=Mahesh|last5=Memtsoudis|first5=Stavros G.|date=October 2018|title=Opioids for Acute Pain Management in Patients With Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review|journal=Anesthesia and Analgesia|volume=127|issue=4|pages=988–1001|doi=10.1213/ANE.0000000000003549|issn=1526-7598|pmid=29958218|s2cid=49614405}}</ref> Pacijenti sa srčanim ili respiratornim oboljenjima i/ili opstruktivnom apnejom u snu izloženi su povećanom riziku od OIRD-a.<ref>{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Kapil|last2=Nagappa|first2=Mahesh|last3=Prasad|first3=Arun|last4=Abrahamyan|first4=Lusine|last5=Wong|first5=Jean|last6=Weingarten|first6=Toby N.|last7=Chung|first7=Frances|date= 14 December 2018|title=Risk factors for opioid-induced respiratory depression in surgical patients: a systematic review and meta-analyses|journal=BMJ Open|volume=8|issue=12|doi=10.1136/bmjopen-2018-024086|doi-access=free|issn=2044-6055|pmc=6303633|pmid=30552274}}</ref> ===Povećana osjetljivost na bol=== {{Glavni|Hiperalgezija uzrokovana opioidima}} Hiperalgezija uzrokovana opioidima – stanje u kojem osobe koje koriste opioide za ublažavanje boli [[paradoks]]alno osjećaju još jaču bol kao posljedicu uzimanja tih lijekova – zabilježena je kod nekih ljudi. Iako rijedak, ovaj [[fenomen]] javlja se kod pojedinaca koji primaju [[palijativna skrb|palijativnu skrb]], najčešće u slučajevima kada se doza lijeka naglo povećava.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson GR, Reisfield GM | title = Morphine hyperalgesia: a case report | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 20 | issue = 6 | pages = 459–61 | year = 2003 | pmid = 14649563 | doi = 10.1177/104990910302000608 | s2cid = 22690630 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vella-Brincat J, Macleod AD | title = Adverse effects of opioids on the central nervous systems of palliative care patients | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 15–25 | year = 2007 | pmid = 17430825 | doi = 10.1080/J354v21n01_05 | s2cid = 17757207 }}</ref> Ako se susretnemo s njima, rotacija između nekoliko različitih opioidnih lijekova protiv bolova može smanjiti razvoj [[hiperalgezija| pojačane boli.<ref>{{cite journal | vauthors = Mercadante S, Arcuri E | title = Hyperalgesia and opioid switching | journal = The American Journal of Hospice & Palliative Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 291–4 | year = 2005 | pmid = 16082916 | doi = 10.1177/104990910502200411 | s2cid = 39647898 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fine PG | title = Opioid insights:opioid-induced hyperalgesia and opioid rotation | journal = Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy | volume = 18 | issue = 3 | pages = 75–9 | year = 2004 | pmid = 15364634 | doi = 10.1080/J354v18n03_08 | s2cid = 45555785 }}</ref> Hiperalgezija uzrokovana opioidima češće se javlja pri hroničnoj upotrebi ili primjeni kratkotrajnih visokih doza, ali neka istraživanja ukazuju na to da se može pojaviti i pri primjeni malih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L | title = A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia | journal = Pain Physician | volume = 14 | issue = 2 | pages = 145–61 | date = 2011 | doi = 10.36076/ppj.2011/14/145 | pmid = 21412369 | url = http://www.painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng%3D%3D&journal=60 | doi-access = free | access-date = 11 November 2016 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214085159/https://painphysicianjournal.com/current/pdf?article=MTQ0Ng==&journal=60 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tompkins DA, Campbell CM | title = Opioid-induced hyperalgesia: clinically relevant or extraneous research phenomenon? | journal = Current Pain and Headache Reports | volume = 15 | issue = 2 | pages = 129–36 | date = April 2011 | pmid = 21225380 | pmc = 3165032 | doi = 10.1007/s11916-010-0171-1 }}</ref> Nuspojave kao što su hiperalgezija i alodinija, ponekad praćene pogoršanjem neuropatske boli, mogu biti posljedica dugotrajnog liječenja opioidnim analgeticima – naročito kada je rastuća tolerancija dovela do gubitka djelotvornosti, a time i do postepenog povećavanja doze tokom vremena. Čini se da je to, u velikoj mjeri, rezultat djelovanja opioidnih lijekova na ciljna mjesta koja nisu tri klasična opioidna receptora – uključujući nociceptinski receptor, sigma receptor i Toll-u sličan receptor 4 (TLR4). U životinjskim modelima, ovo se može suzbiti primjenom antagonista koji djeluju na navedena ciljna mjesta, kao što su [[J-113,397]], [[BD-1047]], odnosno (+)-nalokson.<ref name="pmid20021351">{{cite journal | vauthors = Díaz JL, Zamanillo D, Corbera J, Baeyens JM, Maldonado R, Pericàs MA, Vela JM, Torrens A | title = Selective sigma-1 (sigma1) receptor antagonists: emerging target for the treatment of neuropathic pain | journal = Central Nervous System Agents in Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 172–83 | date = September 2009 | pmid = 20021351 | doi = 10.2174/1871524910909030172 }}</ref> Još ne postoje lijekovi koji su posebno odobreni za suzbijanje hiperalgezije uzrokovane opioidima kod ljudi, a u teškim slučajevima jedino rješenje može biti prekid primjene opioidnih analgetika i njihova zamjena neopioidnim analgeticima. Ipak, budući da individualna osjetljivost na razvoj ove nuspojave uveliko zavisi od doze i može varirati ovisno o tome koji se opioidni analgetik koristi, mnogi pacijenti mogu izbjeći ovu nuspojavu jednostavnim smanjenjem doze opioida (obično uz dodatak nekog neopioidnog analgetika), [[rotacija opioidarotacijom opioida]] (izmjenom različitih opioidnih lijekova) ili prelaskom na blaži opioid s mješovitim mehanizmom djelovanja koji također ublažava neuropatsku bol, kao što su [[tramadol]] ili [[tapentadol]].<ref name="pmid18717507">{{cite journal | vauthors = Mitra S | title = Opioid-induced hyperalgesia: pathophysiology and clinical implications | journal = Journal of Opioid Management | volume = 4 | issue = 3 | pages = 123–30 | year = 2018 | pmid = 18717507 | doi = 10.5055/jom.2008.0017 }}</ref><ref name="pmid19655103">{{Cite book | vauthors = Baron R | title = Sensory Nerves | volume = 194 | issue = 194 | pages = 3–30 | year = 2009 | pmid = 19655103 | doi = 10.1007/978-3-540-79090-7_1 | isbn = 978-3-540-79089-1 | series = Handbook of Experimental Pharmacology | chapter = Neuropathic Pain: A Clinical Perspective }}</ref><ref name="pmid20465361">{{cite journal | vauthors = Candiotti KA, Gitlin MC | title = Review of the effect of opioid-related side effects on the undertreatment of moderate to severe chronic non-cancer pain: tapentadol, a step toward a solution? | journal = Current Medical Research and Opinion | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1677–84 | date = July 2010 | pmid = 20465361 | doi = 10.1185/03007995.2010.483941 | s2cid = 9713245 }}</ref> * [[Antagonisti NMDA receptora]], kao što je [[ketamin]] * [[Inhibitori ponovnog preuzimanja serotonina i noradrenalina]] (SNRI), kao što je [[milnacipran]] * [[Antikonvulziv]]i, kao što su [[gabapentin]] ili [[pregabalin]] === Ostali neželjeni efekti === ====Nizak nivo spolnih hormona==== Kliničke studije dosljedno povezuju medicinsku i rekreativnu upotrebu opioida sa [[hipogonadizam|hipogonadizmom]] (niskim nivoom [[spolni hormon|spolnih hormona]]) kod oba spola. Ovaj efekat zavisi od doze (tzv. [[odnos doze i odgovora]]). Većina studija ukazuje na to da većina (možda čak i 90%) hroničnih korisnika opioida razvije hipogonadizam. [[Sistematski pregled]] i [[meta-analiza]] iz 2015. godine pokazali su da terapija opioidima kod muškaraca smanjuje nivo [[testosteron]]a u prosjeku za oko 165&nbsp;ng/dL (5,7&nbsp;nmol/L), što predstavlja smanjenje nivoa testosterona od gotovo 50%.<ref name="pmid25702934">{{cite journal | vauthors = Bawor M, Bami H, Dennis BB, Plater C, Worster A, Varenbut M, Daiter J, Marsh DC, Steiner M, Anglin R, Coote M, Pare G, Thabane L, Samaan Z | title = Testosterone suppression in opioid users: a systematic review and meta-analysis | journal = Drug Alcohol Depend | volume = 149 | issue = | pages = 1–9 | date = April 2015 | pmid = 25702934 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2015.01.038 | url = | doi-access = free }}</ref> S druge strane, terapija opioidima nije značajno uticala na nivoe testosterona kod žena.<ref name="pmid25702934" /> Međutim, opioidi također mogu ometati [[menstruacija|menstruaciju]] kod žena ograničavanjem proizvodnje [[luteinizirajući hormon|uteinizirajućeg hormona]] (LH). Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno je razlog snažne povezanosti upotrebe opioida s [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[prelom kosti|prijelomima kostiju]], uslijed nedostatka [[estradiol]]a. Također, to može pojačati bol, čime se narušava željeni klinički učinak liječenja opioidima. Hipogonadizam uzrokovan opioidima vjerovatno nastaje uslijed njihovog djelovanja kao agonista na opioidne receptore u [[hipotalamus]]u i [[hipofiza|hipofizi]].<ref name="pmid30343356">{{cite journal |vauthors=Coluzzi F, Billeci D, Maggi M, Corona G |title=Testosterone deficiency in non-cancer opioid-treated patients |journal=Journal of Endocrinological Investigation |volume=41 |issue=12 |pages=1377–1388 |date=December 2018 |pmid=30343356 |pmc=6244554 |doi=10.1007/s40618-018-0964-3}}</ref> Jedna studija pokazala je da se smanjeni nivoi testosterona kod heroinskih ovisnika vraćaju na normalu u roku od mjesec dana apstinencije, što ukazuje na to da je ovaj efekat lahko reverzibilan i da nije trajan. Prema podacima iz 2013. godine, uticaj upotrebe opioida u malim dozama ili njihove akutne primjene na [[endokrini sistem]] ostaje nejasan.<ref name="Fountas R183–R196">{{cite journal | vauthors = Fountas A, Chai ST, Kourkouti C, Karavitaki N | title = MECHANISMS OF ENDOCRINOLOGY: Endocrinology of opioids | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 179 | issue = 4 | pages = R183–R196 | date = October 2018 | pmid = 30299887 | doi = 10.1530/EJE-18-0270 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brennan MJ | title = The effect of opioid therapy on endocrine function | journal = The American Journal of Medicine | volume = 126 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S12-8 | date = March 2013 | pmid = 23414717 | doi = 10.1016/j.amjmed.2012.12.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Colameco S, Coren JS | title = Opioid-induced endocrinopathy | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 109 | issue = 1 | pages = 20–5 | date = January 2009 | pmid = 19193821 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smith HS, Elliott JA | title = Opioid-induced androgen deficiency (OPIAD) | journal = Pain Physician | volume = 15 | issue = 3 Suppl | pages = ES145-56 | date = July 2012 | pmid = 22786453 }}</ref> Dugotrajna upotreba opioida može uticati i na druge [[opioidima uzrokovana endokrinopatija |hormonalne sisteme]].<ref name="Fountas R183–R196"/> ====Poteškoće pri povratku na posao==== Upotreba opioida može predstavljati faktor rizika koji onemogućava povratak na posao.<ref name="pmid22289236">{{cite journal | vauthors = Brede E, Mayer TG, Gatchel RJ | title = Prediction of failure to retain work 1 year after interdisciplinary functional restoration in occupational injuries | journal = Archives of Physical Medicine and Rehabilitation | volume = 93 | issue = 2 | pages = 268–74 | date = February 2012 | pmid = 22289236 | doi = 10.1016/j.apmr.2011.08.029 }}</ref><ref name="pmid19181448">{{cite journal | vauthors = Volinn E, Fargo JD, Fine PG | title = Opioid therapy for nonspecific low back pain and the outcome of chronic work loss | journal = Pain | volume = 142 | issue = 3 | pages = 194–201 | date = April 2009 | pmid = 19181448 | doi = 10.1016/j.pain.2008.12.017 }}</ref> Osobe koje obavljaju bilo koji zadatak osjetljiv sa sigurnosnog aspekta ne bi trebale koristiti opioide.<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1 = American College of Occupational and Environmental Medicine |author1-link = American College of Occupational and Environmental Medicine |date = February 2014 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Occupational and Environmental Medicine |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date = 24 February 2014 |archive-date = 11 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |url-status = live }}, which cites * {{cite book | vauthors = Weiss MS, Bowden K, Branco F | veditors = Hegmann KT |title=Occupational medicine practice guidelines: evaluation and management of common health problems and functional recovery in workers|date=2011|publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |chapter=Opioids Guideline |page=11|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-0-615-45227-2|edition=3rd|type=online March 2014|display-authors=etal}}</ref> Pružatelji zdravstvenih usluga ne bi trebali preporučivati da radnici koji upravljaju vozilima ili koriste tešku mehanizaciju – uključujući dizalice ili viljuškare – liječe hroničnu ili akutnu bol opioidima.<ref name="ACOEMfive"/> Na radnim mjestima gdje se obavljaju poslovi koji zahtijevaju visok stepen sigurnosne odgovornosti, radnike koji su na terapiji opioidima (prema preporuci njihovog ljekara) treba privremeno rasporediti na poslove koji nose manji sigurnosni rizik.<ref name="ACOEMfive"/> Osobe koje dugotrajno uzimaju opioide izložene su većem riziku od nezaposlenosti.<ref name="pmid23389874">{{cite journal | vauthors = Cherubino P, Sarzi-Puttini P, Zuccaro SM, Labianca R | title = The management of chronic pain in important patient subgroups | journal = Clinical Drug Investigation | volume = 32 | pages = 35–44 | date = February 2012 | issue = Suppl 1 | pmid = 23389874 | doi = 10.2165/11630060-000000000-00000 | s2cid = 47576095 }}</ref> Uzimanje opioida može dodatno narušiti život pacijenta, a neželjeni efekti samih opioida mogu postati značajna prepreka za vođenje aktivnog života, pronalaženje zaposlenja i održavanje karijere. Pored toga, nedostatak zaposlenja može biti prediktor nepravilne upotrebe opioida koji se izdaju na recept.<ref name="pmid19789432">{{cite journal | vauthors = White KT, Dillingham TR, González-Fernández M, Rothfield L | title = Opiates for chronic nonmalignant pain syndromes: can appropriate candidates be identified for outpatient clinic management? | journal = American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation | volume = 88 | issue = 12 | pages = 995–1001 | date = December 2009 | pmid = 19789432 | doi = 10.1097/PHM.0b013e3181bc006e | s2cid = 43241757 }}</ref> ====Povećana sklonost nezgodama=== Upotreba opioida može povećati [[sklonost nezgodama]]. Opioidi mogu povećati rizik od saobraćajnih nesreća.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaye AM, Kaye AD, Lofton EC | title = Basic concepts in opioid prescribing and current concepts of opioid-mediated effects on driving | journal = The Ochsner Journal | volume = 13 | issue = 4 | pages = 525–32 | year = 2013 | pmid = 24358001 | pmc = 3865831 }}</ref><ref name="pmid21125020">{{cite journal | vauthors = Orriols L, Delorme B, Gadegbeku B, Tricotel A, Contrand B, Laumon B, Salmi LR, Lagarde E | title = Prescription medicines and the risk of road traffic crashes: a French registry-based study | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 11 | date = November 2010 | pmid = 21125020 | pmc = 2981588 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000366 | veditors = Pirmohamed M | doi-access = free }}</ref> i [[slučajni pad|slučajnih padova]].<ref name="pmid21391934">{{cite journal | vauthors = Miller M, Stürmer T, Azrael D, Levin R, Solomon DH | title = Opioid analgesics and the risk of fractures in older adults with arthritis | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 59 | issue = 3 | pages = 430–8 | date = March 2011 | pmid = 21391934 | pmc = 3371661 | doi = 10.1111/j.1532-5415.2011.03318.x }}</ref> ==== Smanjena pažnja ==== Pokazalo se da opioidi smanjuju pažnju, a taj učinak je izraženiji kada se koriste zajedno s antidepresivima ili antikonvulzivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Allegri N, Mennuni S, Rulli E, Vanacore N, Corli O, Floriani I, De Simone I, Allegri M, Govoni S, Vecchi T, Sandrini G, Liccione D, Biagioli E | title = Systematic Review and Meta-Analysis on Neuropsychological Effects of Long-Term Use of Opioids in Patients With Chronic Noncancer Pain | journal = Pain Practice | volume = 19 | issue = 3 | pages = 328–343 | date = March 2019 | pmid = 30354006 | doi = 10.1111/papr.12741 | s2cid = 53023743 }}</ref> ====Rijetke nuspojave==== Rijetke neželjene reakcije kod pacijenata koji uzimaju opioide radi ublažavanja boli uključuju: respiratornu depresiju ovisnu o dozi (posebno kod [[potentniji|potentnijih]] opioida), konfuziju, [[halucinacije]], [[delirij]], [[urtikariju]], [[hipotermiju]], [[bradikardiju]]/[[tahikardiju]], [[ortostatsku hipotenziju]], vrtoglavicu, glavobolju, retenciju urina, spazme uretera ili žučnih puteva, mišićnu rigidnost, mioklonus (pri visokim dozama) te crvenilo kože (uslijed oslobađanja histamina; izuzev kod fentanila i remifentanila).<ref name=oxford/> I terapijska i hronična upotreba opioida mogu narušiti funkciju [[imunološkog sistema]]. Opioidi smanjuju proliferaciju progenitorskih ćelija [[makrofaga]] i [[limfocita]], te utiču na diferencijaciju ćelija (Roy & Loh, 1996). Opioidi također mogu inhibirati migraciju [[leukocita]]. Međutim, značaj ove pojave u kontekstu ublažavanja boli nije poznat. ==== Trudnoća ==== {{Glavni|Oploidnja|trudnoća}} == Interakcije == Ljekari koji liječe pacijente koji koriste opioide u kombinaciji s drugim lijekovima dužni su voditi kontinuiranu evidenciju o tome da je daljnje liječenje opravdano, te moraju biti spremni na prilagođavanje terapije ukoliko se stanje pacijenta promijeni na način koji omogućava primjenu manje rizičnog liječenja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> ===Uz ostale depresorne supstance=== Istovremena upotreba opioida s drugim depresornim supstancama, kao što su [[benzodiazepini]] ili [[etanol]], povećava učestalost neželjenih događaja i predoziranja.<ref name="Gudin">{{cite journal | vauthors = Gudin JA, Mogali S, Jones JD, Comer SD | title = Risks, management, and monitoring of combination opioid, benzodiazepines, and/or alcohol use | journal = Postgraduate Medicine | volume = 125 | issue = 4 | pages = 115–30 | date = July 2013 | pmid = 23933900 | pmc = 4057040 | doi = 10.3810/pgm.2013.07.2684 }}</ref> Uprkos tome, opioidi i benzodiazepini se u mnogim okruženjima izdaju istovremeno.<ref name="pmid31425552">{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = A comparison of opioids and benzodiazepines dispensing in Australia | journal = PLOS ONE | volume = 14 | issue = 8 | date = 2019 | pmid = 31425552 | doi = 10.1371/journal.pone.0221438 | pmc = 6699700 | bibcode = 2019PLoSO..1421438I | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Islam MM, Wollersheim D | title = Trends and Variations in Concurrent Dispensing of Prescription Opioids and Benzodiazepines in Australia: A Retrospective Analysis | journal = Contemporary Drug Problems | volume = 47 | date = 2020 | issue = 2 | pages = 136–148 | doi = 10.1177/0091450920919443 | s2cid = 218780209 }}</ref> Kao i u slučaju predoziranja isključivo opioidom, kombinacija opioida i drugog depresora može izazvati respiratornu depresiju, koja često dovodi do smrtnog ishoda.<ref>{{Cite journal |title=Effects of anesthetics, sedatives, and opioids on ventilatory control |vauthors=Stuth EA, Stucke AG, Zuperku EJ |journal=[[Comprehensive Physiology]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65071-4 |volume=2 |pages=2281–2367 |doi=10.1002/cphy.c100061 |pmid=23720250 |issue=4}}</ref> Ovi rizici smanjuju se uz pomno praćenje od strane ljekara, koji može kontinuirano provjeravati eventualne promjene u ponašanju pacijenta i pridržavanju propisanog liječenja.<ref name="Gudin"/> ===Opioidni antagonist=== {{Glavni|Opioidni antagonist}} Djelovanje opioida (bilo neželjeno ili drugo) može se poništiti primjenom opioidnog antagonista, kao što su [[nalokson]] ili [[naltrekson]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gowing L, Ali R, White JM | title = Opioid antagonists with minimal sedation for opioid withdrawal | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = May 2017 | issue = 5 | pmid = 28553701 | pmc = 6481395 | doi = 10.1002/14651858.CD002021.pub4 }}</ref> Ovi [[kompetitivni antagonist]]i vezuju se za opioidne receptore s većim afinitetom od agonista, ali ih ne aktiviraju. Time istiskuju agonist, čime slabe ili poništavaju njegove učinke. Međutim, [[poluvrijeme eliminacije]] naloksona može biti kraće od poluvremena eliminacije samog opioida, zbog čega je ponekad potrebno ponavljati doze ili primijeniti kontinuiranu infuziju; alternativno, može se koristiti antagonist s dužim djelovanjem, poput [[nalmefen]]a. Kod pacijenata koji redovno uzimaju opioide, a kojima se pod medicinskim nadzorom daju opioidni antagonisti, ključno je postići samo djelomično poništavanje učinka opioida. Time se izbjegava teška i traumatična reakcija – naglo buđenje praćeno nesnosnim bolom. To se postiže izbjegavanjem primjene pune doze; umjesto toga, lijek se daje u malim dozama sve dok se disanje ne popravi. Zatim se započinje infuzija kako bi se učinak poništavanja održao na tom nivou, uz istovremeno očuvanje analgezije (ublažavanja bola). Opioidni antagonisti ostaju standardni tretman za respiratornu depresiju nastalu uslijed predoziranja opioidima. Nalokson je daleko najčešće korišteni antagonist, mada se nalmefen (koji djeluje duže) može koristiti kod predoziranja opioidima dugog djelovanja, poput metadona. Diprenorfin se, s druge strane, koristi za poništavanje učinaka izuzetno potentnih opioida koji se primjenjuju u veterinarskoj medicini, kao što su etorfin i karfentanil. Ipak, budući da opioidni antagonisti blokiraju i korisne učinke opioidnih [[analgetik]]a, oni su uglavnom korisni samo u slučajevima predoziranja. Primjena opioidnih antagonista uz opioidne analgetike radi smanjenja nuspojava zahtijeva vrlo pažljivo doziranje, a često se pokazuje nedovoljno efikasnom pri dozama koje su dovoljno niske da bi se pritom očuvalo ublažavanje bola. Čini se da naltrekson ne povećava rizik od ozbiljnih neželjenih događaja, što potvrđuje sigurnost oralne primjene naltreksona.<ref>{{Cite journal|last1=Bolton|first1=Monica|last2=Hodkinson|first2=Alex|last3=Boda|first3=Shivani|last4=Mould|first4=Alan|last5=Panagioti|first5=Maria|last6=Rhodes|first6=Sarah|last7=Riste|first7=Lisa|last8=van Marwijk|first8=Harm|date= 15 January 2019|title=Serious adverse events reported in placebo randomised controlled trials of oral naltrexone: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Medicine|volume=17|issue=1|page=10|doi=10.1186/s12916-018-1242-0|issn=1741-7015|pmc=6332608|pmid=30642329 |doi-access=free }}</ref> Smrtnost ili ozbiljni neželjeni događaji zbog povratne toksičnosti kod pacijenata koji su primali nalokson bili su rijetki.<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Jennifer Anne|last2=Deveau|first2=Brent J.|last3=Dol|first3=Justine S.|last4=Butler|first4=Michael B.|date=April 2019|title=Incidence of mortality due to rebound toxicity after 'treat and release' practices in prehospital opioid overdose care: a systematic review|journal=Emergency Medicine Journal |volume=36|issue=4|pages=219–224|doi=10.1136/emermed-2018-207534|issn=1472-0213|pmid=30580317|doi-access=free}}</ref> ==Farmakologija== {{Glavni|Opioidni receptor}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+[[Usporedba opioida]] |- ! Lijek ! Relativni<br />potencial<br /><ref>{{cite book |first=Ronald D. |last=Miller |title=Miller's Anesthesia |url=https://books.google.com/books?id=HPpgOjIGYtAC |year=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-443-06959-8 |edition=7th}}</ref> ! Neionizirana<br />frakcija ! Vezanje za<br />proteine ! Topljivost u<br />lipidima<br /><ref>{{cite book |first1=G. Edward |last1=Morgan |first2=Maged S. |last2=Mikhail |first3=Michael J. |last3=Murray |title=Clinical Anesthesiology |year=2006 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-110515-6 |edition=4th}}</ref><ref>{{Cite book|title = Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice|url = https://books.google.com/books?id=FMU0AwAAQBAJ&pg=PA468|publisher = Elsevier Health Sciences|date = 2014|isbn = 978-0-323-11374-8|first1 = David H.|last1 = Chestnut|first2 = Cynthia A.|last2 = Wong|first3 = Lawrence C.|last3 = Tsen|first4 = Warwick D. Ngan|last4 = Kee|first5 = Yaakov|last5 = Beilin|first6 = Jill|last6 = Mhyre |page = 468|quote = The lipid solubility of hydromorphone lies between morphine and fentanyl, but is closer to that of morphine.}}</ref><ref name="MusazziMatera2015">{{cite journal | vauthors = Musazzi UM, Matera C, Dallanoce C, Vacondio F, De Amici M, Vistoli G, Cilurzo F, Minghetti P | title = On the selection of an opioid for local skin analgesia: Structure-skin permeability relationships | journal = International Journal of Pharmaceutics | volume = 489 | issue = 1–2 | pages = 177–85 | date = July 2015 | pmid = 25934430 | doi = 10.1016/j.ijpharm.2015.04.071 }}</ref> |- | [[Morfin]] | 1 | ++ | +++ | +++ |- | [[Petidin]] (meperidin) | 0,1 | + | +++ | +++ |- | [[Hidromorfon]] | 10 | |<nowiki>+</nowiki> |<nowiki>+++</nowiki> |- | [[Alfentanil]] | 10–25 | ++++ | ++++ | +++ |- | [[Fentanil]] | 50–100<ref>{{Cite journal |last1=Comer |first1=Sandra D. |last2=Cahill |first2=Catherine M. |date=November 2019 |title=Fentanyl: Receptor pharmacology, abuse potential, and implications for treatment |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=106 |pages=49–57 |doi=10.1016/j.neubiorev.2018.12.005 |issn=1873-7528 |pmc=7233332 |pmid=30528374 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Volpe |first1=Donna A. |last2=McMahon Tobin |first2=Grainne A. |last3=Mellon |first3=R. Daniel |last4=Katki |first4=Aspandiar G. |last5=Parker |first5=Robert J. |last6=Colatsky |first6=Thomas |last7=Kropp |first7=Timothy J. |last8=Verbois |first8=S. Leigh |date=April 2011 |title=Uniform assessment and ranking of opioid μ receptor binding constants for selected opioid drugs |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |volume=59 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/j.yrtph.2010.12.007 |issn=1096-0295 |pmid=21215785 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Higashikawa |first1=Yoshiyasu |last2=Suzuki |first2=Shinichi |date=2008-06-01 |title=Studies on 1-(2-phenethyl)-4-(N-propionylanilino)piperidine (fentanyl) and its related compounds. VI. Structure-analgesic activity relationship for fentanyl, methyl-substituted fentanyls and other analogues |journal=Forensic Toxicology |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s11419-007-0039-1 |s2cid=22092512 |issn=1860-8973 }}</ref> | + | +++ | ++++ |- | [[Remifentanil]] | 250 | +++ | +++ | ++ |- | [[Sufentanil]] | 500–1000 | ++ | ++++ | ++++ |- | [[Etorfin]] | 1000–3000 | | | |- | [[Karfentanil]] | 10000 | | | |} Opioidi se vežu za specifične [[opioidni receptor|opioidne receptore]] u [[nervni sistem|živčanom sistemu]] i drugim tkivima. Postoje tri glavne klase opioidnih receptora: [[mu-opioidni receptor|μ]], [[kapa-opioidni receptor|κ]] i [[delta-opioidni receptor|δ]] (mu, kapa i delta), iako ih je opisano čak sedamnaest, uključujući receptore ε, ι, λ i ζ (epsilon, jota, lambda i zeta). S druge strane, σ ([[sigma-receptor|sigma]]) receptori više se ne smatraju opioidnim receptorima jer se njihova aktivacija ne može poništiti djelovanjem opioidnog inverznog agonista [[nalokson|naloksona]], ne pokazuju visoki afinitet vezanja za klasične opioide te su stereoselektivni za [[dekstrorotacija|dekstrorotacijske]] [[izomeri|izomere]], dok su ostali opioidni receptori stereoselektivni za [[levorotacija|levorotacijske]] izomere. Osim toga, postoje tri podtipa [[mu-opioidni receptor|μ-receptora]]: μ₁ i μ₂, te novootkriveni μ₃. Još jedan receptor od kliničke važnosti jest receptor sličan opioidnom receptoru 1 (ORL1), koji sudjeluje u reakcijama na bol, a također ima značajnu ulogu u razvoju tolerancije na μ-opioidne agoniste koji se koriste kao analgetici. Svi su oni [[G-proteim spregnuti receptor|receptori spregnuti s G-proteinom]] koji djeluju na [[GABA]]ergičku [[neurotransmiter|neurotransmisiju]]. [[File:Morphine structure.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[Lokant]]i molekule morfija]] [[Farmakodinamika|Farmakodinamički]] odgovor na opioid ovisi o receptoru za koji se on veže, njegovu afinitetu prema tom receptoru te o tome je li opioid agonist ili antagonist. Primjerice, supraspinalna analgetska svojstva opioidnog agonista morfija posredovana su aktivacijom μ₁-receptora; respiratorna depresija i fizička ovisnost posredovane su μ₂-receptorom, a sedacija i spinalna analgezija κ-receptorom. Svaka skupina opioidnih receptora potiče zaseban niz neuroloških odgovora, pri čemu podtipovi receptora (poput μ₁ i μ₂) omogućuju još specifičnije odgovore. Ono što je jedinstveno za svaki opioid jest njegov specifičan afinitet vezanja za različite klase opioidnih receptora (npr. μ, κ i δ opioidni receptori aktiviraju se u različitoj mjeri, ovisno o afinitetu vezanja pojedinog opioida za te receptore). Tako, na primjer, opijatni alkaloid morfij pokazuje visok afinitet vezanja za μ-opioidni receptor, dok ketazocin pokazuje visok afinitet za κ-receptore. Upravo taj kombinatorni mehanizam omogućuje postojanje široke skupine opioida i različitih molekularnih struktura, od kojih svaka ima svoj jedinstven profil djelovanja. Njihova molekularna struktura također određuje trajanje djelovanja, pri čemu je za metabolizam opioida zaslužna metabolička razgradnja (poput ‘’N’’-dealkilacije). [[File:INTA.svg|thumb|left|class=skin-invert-image|[[N-2′-Indolylnaltrexamine|INTA]]: selektivni agonist heteromera KOR-DOR i KOR-MOR. Ne regrutira β-arestin II. Djeluje antinociceptivno, a kod miševa ne izaziva averziju, toleranciju ni ovisnost.<ref name="pmid24978316">{{cite journal | vauthors = Le Naour M, Lunzer MM, Powers MD, Kalyuzhny AE, Benneyworth MA, Thomas MJ, Portoghese PS | title = Putative kappa opioid heteromers as targets for developing analgesics free of adverse effects | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 57 | issue = 15 | pages = 6383–92 | date = August 2014 | pmid = 24978316 | pmc = 4136663 | doi = 10.1021/jm500159d }}</ref>]] ===Funkcionalna selektivnost=== Nova strategija razvoja lijekova uzima u obzir [[transdukcija signala]] putem receptora. Cilj je ove strategije povećati aktivaciju poželjnih signalnih putova, uz istovremeno smanjenje utjecaja na nepoželjne putove. Za ovaj diferencijalni pristup koriste se različiti nazivi, uključujući [[funkcionalna selektivnost]] i pristrani agonizam. Prvi opioid koji je namjerno osmišljen kao pristrani agonist i uključen u [[kliničko ispitivanje]] jest lijek [[oliceridin]]. On pokazuje analgetsko djelovanje uz smanjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = DeWire SM, Yamashita DS, Rominger DH, Liu G, Cowan CL, Graczyk TM, Chen XT, Pitis PM, Gotchev D, Yuan C, Koblish M, Lark MW, Violin JD | title = A G protein-biased ligand at the μ-opioid receptor is potently analgesic with reduced gastrointestinal and respiratory dysfunction compared with morphine | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 344 | issue = 3 | pages = 708–17 | date = March 2013 | pmid = 23300227 | doi = 10.1124/jpet.112.201616 | s2cid = 8785003 }}</ref> ====Usporedba opioida=== {{Glavni|Ekvianalgezija}} Provedena su opsežna istraživanja kako bi se utvrdili omjeri ekvivalencije kojima se uspoređuje relativna potentnost opioida. Na temelju zadane doze jednog opioida, pomoću tablice [[ekvianalgezija|ekvianalgezije]] može se odrediti ekvivalentna doza drugog opioida. Takve se tablice koriste u praksi rotacije opioida, kao i za opisivanje pojedinog opioida usporedbom s morfijem, koji služi kao referentni opioid. Tablice ekvianalgezije obično navode poluvrijeme eliminacije lijekova, a ponekad i ekvianalgetske doze istog lijeka s obzirom na način primjene (npr. za morfij: oralna i intravenska primjena). ===Profili vezanja=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{Nowrap|Profili vezanja opioida za opioidne receptore (K_i, nM)}} |- ! '''Spoj''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|MOR|mu-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|DOR|delta-opioidni receptor}}''' || data-sort-type="number" | '''{{abbrlink|KOR|kapa-opioidni receptor}}''' || class="unsortable" | '''Izvor''' |- | [[3-HO-PCP]] || 60 || 2300 || 140 || <ref name="pmid6088255">{{cite journal | vauthors = Johnson N, Itzhak Y, Pasternak GW | title = Interaction of two phencyclidine opiate-like derivatives with 3H-opioid binding sites | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 101 | issue = 3–4 | pages = 281–284 | date = lipanj 1984. | pmid = 6088255 | doi = 10.1016/0014-2999(84)90171-7 }}</ref> |- | [[7-hidroksimitraginin]] || 13,5 || 155 || 123 || <ref name="pmid11960505">{{cite journal | vauthors = Takayama H, Ishikawa H, Kurihara M, Kitajima M, Aimi N, Ponglux D, Koyama F, Matsumoto K, Moriyama T, Yamamoto LT, Watanabe K, Murayama T, Horie S | title = Studies on the synthesis and opioid agonistic activities of mitragynine-related indole alkaloids: discovery of opioid agonists structurally different from other opioid ligands | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1949–56 | date = April 2002 | pmid = 11960505 | doi = 10.1021/jm010576e }} </ref> |- | [[β-klornaltreksamin]] || 0,90 || 115 || 0,083 || <ref name="pmid8114680">{{cite journal | vauthors = Raynor K, Kong H, Chen Y, Yasuda K, Yu L, Bell GI, Reisine T | title = Pharmacological characterization of the cloned kappa-, delta-, and mu-opioid receptors | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 330–4 | date = February 1994 | pmid = 8114680 | doi = }}</ref> |- | [[β-endorfin]] || 1,0 || 1,0 || 52 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[β-funaltreksamin]] || 0,33 || 48 || 2,8 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[3-metilfentanil|(+)-cis-3-metilfentanil]] || 0,24 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||<ref>{{cite journal |last1=Alburges |first1=ME |title=Utilization of a radioreceptor assay for the analysis of fentanyl analogs in urine |journal=J Anal Toxicol |date=1992 |volume=16 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1093/jat/16.1.36 |pmid=1322477 |url=https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121192937/https://academic.oup.com/jat/article-abstract/16/1/36/775908?redirectedFrom=fulltext&login=false |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> |- | [[Alazocin]] || 2,7 || 4,1 || 3,2 || <ref name="pmid11197347">{{cite journal | vauthors = Filizola M, Villar HO, Loew GH | title = Molecular determinants of non-specific recognition of delta, mu, and kappa opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry | volume = 9 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = January 2001 | pmid = 11197347 | doi = 10.1016/S0968-0896(00)00223-6 }}</ref> |- |[[(−)-Alazocin]] || 3,0 || 15 || 4,7 || <ref name="pmid2986989">{{cite journal | vauthors = Tam SW | title = (+)-[3H]SKF 10,047, (+)-[3H]ethylketocyclazocine, mu, kappa, delta and phencyclidine binding sites in guinea pig brain membranes | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 33–41 | date = February 1985 | pmid = 2986989 | doi = 10.1016/0014-2999(85)90536-9 }}</ref> |- | [[(+)-Alazocin]] || 1.900 || 19.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Alfentanil]] || 39 || 21.200 || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || <ref name="CorbettPaterson1993">{{Cite book| vauthors = Corbett AD, Paterson SJ, Kosterlitz HW |chapter=Selectivity of Ligands for Opioid Receptors |title=Opioids |volume=104 / 1|year=1993|pages=645–679|issn=0171-2004|doi=10.1007/978-3-642-77460-7_26|series=Handbook of Experimental Pharmacology|isbn=978-3-642-77462-1}}</ref> |- | [[Binaltorfimin]] || 1,3 || 5,8 || 0,79 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | {{abbrlink|BNTX|7-benzilidennaltrekson}} || 18 || 0,66 || 55 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin]] || 0,75 || 2,3 || 0,089 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Bremazocin|(−)-Bremazocin]] || 0,62 || 0,78 || 0,075 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Buprenorfin]] || 4,18 || 25,8 || 12,9 || <ref name="pmid7562497">{{cite journal | vauthors = Codd EE, Shank RP, Schupsky JJ, Raffa RB | title = Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1263–70 | date = September 1995 | pmid = 7562497 | doi = }}</ref> |- |[[Butorfanol]] || 1,7 || 13 || 7,4 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[BW-3734]]|| 26 || 0,013 || 17 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Karfentanil]] || 0,024 || 3,3 || 43 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Cebranopadol]] || 0,7 || 18 || 2,6 || <ref name="pmid24713140">{{cite journal | vauthors = Linz K, Christoph T, Tzschentke TM, Koch T, Schiene K, Gautrois M, Schröder W, Kögel BY, Beier H, Englberger W, Schunk S, De Vry J, Jahnel U, Frosch S | title = Cebranopadol: a novel potent analgesic nociceptin/orphanin FQ peptide and opioid receptor agonist | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 349 | issue = 3 | pages = 535–548 | date = June 2014 | pmid = 24713140 | doi = 10.1124/jpet.114.213694 | s2cid = 6942770 }}</ref> |- | [[Kodein]] || 79 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[CTOP]]|| 0,18 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Ciklazocin]] || 0,45 || 6,3 || 5,9 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Ciprodime]] || 9,4 || 356 || 176 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[DADLE]] || 16 || 0,74 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DAMGO]] || 2,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[(D-Ala2)Deltorphin II|[{{Small|D}}-Ala{{Sup|2}}]Deltorfin II]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,3 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dermorfin]] || 0,33 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Desmetramadol|(+)-Desmetramadol (O-DSMT)]] || 17 || 690 || 1800 ||<ref name="pmid8955860">{{cite journal | vauthors = Frink MC, Hennies HH, Englberger W, Haurand M, Wilffert B | title = Influence of tramadol on neurotransmitter systems of the rat brain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 46 | issue = 11 | pages = 1029–36 | date = November 1996 | pmid = 8955860 | doi = }}</ref><ref name="pmid10991912">{{cite journal | vauthors = Potschka H, Friderichs E, Löscher W | title = Anticonvulsant and proconvulsant effects of tramadol, its enantiomers and its M1 metabolite in the rat kindling model of epilepsy | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 131 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = September 2000 | pmid = 10991912 | pmc = 1572317 | doi = 10.1038/sj.bjp.0703562 }}</ref> |- | [[Dekstropropoksifen]] || 34,5 || 380 || 1220 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dezocin]] || 3,6 || 290 || 460 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Dihidroetorfin]] || 0,45 || 1,82 || 0,57 || <ref name="pmid8719422">{{cite journal | vauthors = Katsumata S, Minami M, Nakagawa T, Iwamura T, Satoh M | title = Pharmacological study of dihydroetorphine in cloned mu-, delta- and kappa-opioid receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 291 | issue = 3 | pages = 367–73 | date = November 1995 | pmid = 8719422 | doi = 10.1016/0922-4106(95)90078-0 }}</ref> |- | [[Dihidromorfin]] || 2,5 || 137 || 223 || <ref>{{cite journal |vauthors=Antkiewicz-Michaluk L, Vetulani J, Havemann U, Kuschinsky K |title=3H-dihydromorphine binding sites in subcellular fractions of rat striatum. |journal=Pol J Pharmacol Pharm |volume=34 |issue=1–3 |pages=73–78 |year=1982 |pmid=6300816}}</ref> |- | [[Diprenorfin]] || 0,072 || 0,23 || 0,017 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DPDPE]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 14 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[DSLET]]|| 39 || 4,8 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Dinorfin A]] || 32 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,5 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin]] || 3,1 || 101 || 0,40 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Etilketazocin|(−)-Etilketazocin]] || 2,3 || 5,2 || 2,2 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etilketazocin|(+)-Etilketazocin]] || 2.500 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 1.600 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Etorfin]] || 0,23 || 1,4 || 0,13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Fentanil]] || 0,39 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 255 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Hidrokodon]] || 11,1 || 962 || 501 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Hidromorfon]] || 0,47 || 18,5 || 24,9 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[ICI-204488]]|| {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,71 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Leu-enkefalin]] || 3,4 || 4,0 || {{Ntsh|1000}}>1.000|| <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Levacetilmetadol]] || 9,86 || 169 || 1.020 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Lofentanil]] || 0,68 || 5,5 || 5,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Met-enkefalin]] || 0,65 || 1,7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Metazocin]] || 3,8 || 44,3 || 13,3 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Metadon]] || 1,7 || 435 || 405 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Dekstrometadon]] || 19,7 || 960 || 1.370 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometadon]] || 0,945 || 371 || 1.860 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metalorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} ||{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstralorfan]] || 1,140 || 2 660 || 34,6 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levallorphan]] || 0,213 || 2.18 || 1100 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Metorfan]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrometorfan]] || 1.280 || 11.500 || 7.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levometorfan]] || 11,2 || 249 || 225 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Mitraginin]] || 7,24 || 60,3 || 1.100 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Mitraginin pseudoindoksil]] || 0,087 || 3,02 || 79,4 || <ref name="pmid11960505" /> |- | [[Morfanol]] || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} || {{Ntsh|999999999}}{{abbr|ND|Nema podataka}} |- | [[Dekstrorfan]] || 420 || {{Nts|34700}} || {{Nts|5.950}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Levorfanol]] || 0,42 || 3,61 || 4,2 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morficeptin]] || 56 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Morfin]] || 1,8 || 90 || 317 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Morfin|Morfin, (−)-]] || 1,24 || 145 || 23,4 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Morfin|Morfin, (+)-]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|100000}}>100.000 || {{Ntsh|300000}}>300.000 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[MR-2266]]|| 1,0 || 3,0 || 0,16 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Nalbufin]] || 11 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalmefen]] || 0,24 || 16 || 0,083 || <ref name="pmid15988468">{{cite journal | vauthors = Bart G, Schluger JH, Borg L, Ho A, Bidlack JM, Kreek MJ | title = Nalmefene induced elevation in serum prolactin in normal human volunteers: partial kappa opioid agonist activity? | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2254–62 | date = prosinac 2005. | pmid = 15988468 | doi = 10.1038/sj.npp.1300811 | doi-access = free }}</ref> |- | [[Nalorfin]] || 0,97 || 148 || 1,1 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naloksonazin]] || 0,054 || 8,6 || 11 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson]] || 1,1 || 16 || 12 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Nalokson|(−)-Nalokson]] || 0,93 || 17 || 2,3 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Nalokson|(+)-Nalokson]] || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrekson]] || 1,0 || 149 || 3,9 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltriben]] || 12 || 0,013 || 13 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Naltrindol]] || 64 || 0,02 || 66 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Norbinaltorfimin]] || 2,2 || 65 || 0,027 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Normorfin]] || 4,0 || 310 || 149 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Omefentanil]] || 0,0079 || 10 || 32 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Oksikodon]] || 8,69 || 901 || 1350 || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Oksimorfindol]] || 111 || 0,7 || 228 || <ref name="pmid11197347" /> |- | [[Oksimorfon]] || 0,78 || 50 || 137 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Pentazocin]] || 5,7 || 31 || 7,2 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Petidin|Petidin (meperidin)]] || 385 || {{Nts|4350}} || 5140 || <ref name="CorbettPaterson1993" /> |- | [[Fenazocin]] || 0,20 || 5,0 || 2,0 || <ref name="pmid19027293">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, VanAlstine MA, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses and opioid receptor binding properties of carboxamido-substituted opioids | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 1 | pages = 203–8 | date = siječanj 2009. | pmid = 19027293 | doi = 10.1016/j.bmcl.2008.10.134 }}</ref> |- | [[PLO17]] || 30 || {{Ntsh|1000}}>1000 || {{Ntsh|1000}}>1000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Kvadazocin]] || 0,99 || 2,6 || 0,5 || <ref name="Gharagozlou"><!--<ref name="pmid12513698">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, David Clark J, Lameh J|date=siječanj 2003.|title=Activity of opioid ligands in cells expressing cloned mu opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=3|doi=10.1186/1471-2210-3-1|pmc=140036|pmid=12513698 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid12437765">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Demirci H, Clark JD, Lameh J|date=studeni 2002.|title=Activation profiles of opioid ligands in HEK cells expressing delta opioid receptors|journal=BMC Neuroscience|volume=3|doi=10.1186/1471-2202-3-19|pmc=137588|pmid=12437765 |doi-access=free }}<!--<ref name="pmid16433932">-->{{cite journal|vauthors=Gharagozlou P, Hashemi E, DeLorey TM, Clark JD, Lameh J|date=siječanj 2006.|title=Pharmacological profiles of opioid ligands at kappa opioid receptors|journal=BMC Pharmacology|volume=6|doi=10.1186/1471-2210-6-3|pmc=1403760|pmid=16433932 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Salvinorin A]] || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || 16 || <ref name="pmid12192085">{{cite journal|author1-link=Bryan Roth | vauthors = Roth BL, Baner K, Westkaemper R, Siebert D, Rice KC, Steinberg S, Ernsberger P, Rothman RB | title = Salvinorin A: a potent naturally occurring nonnitrogenous kappa opioid selective agonist | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 18 | pages = 11934–9 | date = rujan 2002. | pmid = 12192085 | pmc = 129372 | doi = 10.1073/pnas.182234399 | bibcode = 2002PNAS...9911934R | doi-access = free }}</ref> |- | [[Samidorfan]] || 0,052 || 2,6 || 0,23 || <ref name="pmid19282177">{{cite journal | vauthors = Wentland MP, Lou R, Lu Q, Bu Y, Denhardt C, Jin J, Ganorkar R, VanAlstine MA, Guo C, Cohen DJ, Bidlack JM | title = Syntheses of novel high affinity ligands for opioid receptors | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 19 | issue = 8 | pages = 2289–94 | date = travanj 2009. | pmid = 19282177 | pmc = 2791460 | doi = 10.1016/j.bmcl.2009.02.078 }}</ref> |- | {{abbrlink|SIOM|7-Spiroindinooxymorphone}} || 33 || 1.7 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Spiradolin]] || 21 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,036 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[SR-17018]] || 11 || {{Ntsh|10000}} >10.000 || 68 || <ref name="Schmid_2017">{{cite journal | vauthors = Schmid CL, Kennedy NM, Ross NC, Lovell KM, Yue Z, Morgenweck J, Cameron MD, Bannister TD, Bohn LM | title = Bias Factor and Therapeutic Window Correlate to Predict Safer Opioid Analgesics | journal = Cell | volume = 171 | issue = 5 | pages = 1165–1175.e13 | date = studeni 2017. | pmid = 29149605 | pmc = 5731250 | doi = 10.1016/j.cell.2017.10.035 }}</ref> |- | [[Sufentanil]] || 0,15 || 50 || 75 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[Tianeptin]] || 383 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || {{Ntsh|10000}}>10.000 || <ref name="pmid25026323">{{cite journal | vauthors = Gassaway MM, Rives ML, Kruegel AC, Javitch JA, Sames D | title = Atipični antidepresiv i neurorestorativno sredstvo tianeptin agonist je μ-opioidnih receptora | journal = Translational Psychiatry | volume = 4 | issue = 7 | pages = e411 | date = srpanj 2014. | pmid = 25026323 | pmc = 4119213 | doi = 10.1038/tp.2014.30 }}</ref> |- | [[Tifluadom]] || 32 || 189 || 2,1 || <ref name="pmid2986989" /> |- | [[Tramadol]] || {{Nts|2120}} || {{Nts|57700}} || {{Nts|42700}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(+)-Tramadol]] || {{Nts|1330}} || {{Nts|62400}} || {{Nts|54000}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[Tramadol|(−)-Tramadol]] || {{Nts|24800}} || {{Nts|213000}} || {{Nts|53500}} || <ref name="pmid7562497" /> |- | [[U-47700]] || 11,1 || 1.220 || 287 || <ref>{{cite journal |title=Farmakodinamika i farmakokinetika novog sintetičkog opioida, U-47700, kod mužjaka pacova |date=2020 |pmc=7554234 |last1=Truver |first1=M. T. |last2=Smith |first2=C. R. |last3=Garibay |first3=N. |last4=Kopajtic |first4=T. A. |last5=Swortwood |first5=M. J. |last6=Baumann |first6=M. H. |journal=Neuropharmacology |volume=177 |doi=10.1016/j.neuropharm.2020.108195 |pmid=32533977 }}</ref> |- | [[U-50488]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,12 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-69593]] || {{Ntsh|1000}}>1.000 || {{Ntsh|1000}}>1.000 || 0,59 || <ref name="pmid8114680" /> |- | [[U-77891]] || 2 || 105 || 2.300 || <ref name="Fujimoto">{{cite journal | vauthors = Fujimoto RA, Boxer J, Jackson RH, Simke JP, Neale RF, Snowhill EW, Barbaz BJ, Williams M, Sills MA | naslov = Sinteza, profil vezivanja za opioidne receptore i antinociceptivna aktivnost 1-azaspiro[4.5]dekan-10-il amida | časopis = Journal of Medicinal Chemistry | tom = 32 | broj = 6 | stranice = 1259–65 | datum = juni 1989. | pmid = 2542556 | doi = 10.1021/jm00126a019 }}</ref> |- | [[Xorfanol]] || 0,25 || 1,0 || 0,4 || <ref name="Gharagozlou" /> |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px;" | Vrijednosti predstavljaju K_i (nM), osim ako nije drugačije naznačeno. Što je vrijednost manja, to se lijek snažnije veže za mjesto vezivanja. Analize su uglavnom provedene na kloniranim receptorima ili receptorima iz kultura ćelija glodara. |} ==Upotreba== {{Globalne procjene broja korisnika nedozvoljenih droga}} Broj recepata za opioide u SAD-u porastao je sa 76 miliona 1991. godine na 207 miliona u 2013.<ref>{{cite web|last1=Volkow|first1=Nora D.|title=America's Addiction to Opioids: Heroin and Prescription Drug Abuse|url=https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|website=DrugAbuse.GOV|publisher=National Institute on Drug Abuse|access-date=30 April 2017|archive-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525140114/https://www.drugabuse.gov/about-nida/legislative-activities/testimony-to-congress/2016/americas-addiction-to-opioids-heroin-prescription-drug-abuse#_ftn5|url-status=live}}</ref> Tokom 1990-ih godina, propisivanje opioida značajno je poraslo. Dok su se nekada koristili gotovo isključivo za liječenje akutne boli ili boli uzrokovane karcinomom, opioidi se danas široko propisuju osobama koje pate od hronične boli. To je praćeno porastom učestalosti slučajeva nenamjerne ovisnosti, kao i slučajnih predoziranja sa smrtnim ishodom. Prema podacima Međunarodnog odbora za kontrolu narkotika (International Narcotics Control Board), [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Kanada]] prednjače po potrošnji opioida koji se izdaju na recept, računato po glavi stanovnika.<ref>{{cite web|url=http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|title=Narcotic Drugs Stupéfiants Estupefacientes|year=2012|publisher=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD|access-date=6 March 2017|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021021358/http://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2012/Narcotic_Drugs_Report_2012.pdf|url-status=live}}</ref> Broj recepata za opioide po glavi stanovnika u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi dvostruko je veći od potrošnje u [[EU|Evropskoj uniji]], [[Australija|Australiji]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]].<ref>{{cite web |url=http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data |title=Opioid Consumption Data &#124; Pain & Policy Studies Group |publisher=Painpolicy.wisc.edu |access-date=7 January 2016 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130174221/http://www.painpolicy.wisc.edu/opioid-consumption-data }}</ref> Određene populacije su pogođene krizom ovisnosti o opioidima više od drugih, uključujući zajednice u zemljama „prvog svijeta”.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell CA, Roberts G, Kilty J, Taylor K, Daschuk M, Hopkins C, Dell D | title = Researching Prescription Drug Misuse among First Nations in Canada: Starting from a Health Promotion Framework | journal = Substance Abuse | volume = 6 | pages = 23–31 | year = 2012 | pmid = 22879752 | pmc = 3411531 | doi = 10.4137/SART.S9247 }}</ref> and low-income populations.<ref>{{cite web |url=http://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods |title=Socially disadvantaged Ontarians being prescribed opioids on an ongoing basis and at doses that far exceed Canadian guidelines |publisher=Ices.on.ca |date=25 January 2011 |access-date=7 January 2016 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112211545/https://www.ices.on.ca/Newsroom/News-Releases/2011/Socially-disadvantaged-Ontarians-being-prescribed-opiods }}</ref> Stručnjaci za javno zdravstvo navode da bi to moglo biti posljedica nedostupnosti ili visoke cijene alternativnih metoda za tretiranje hronične boli.<ref name="cpso.on.ca">{{cite web|url=http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|title=Avoiding Abuse, Achieving a Balance: Tackling the Opioid Public Health Crisis|publisher=College of Physicians and Surgeons of Ontario|date=8 September 2010|access-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607203830/http://www.cpso.on.ca/CPSO/media/uploadedfiles/policies/policies/Opioid_report_final.pdf|archive-date=7 June 2016}}</ref> Opioidi su opisani kao isplativ tretman za hroničnu bol, ali pri procjeni njihove isplativosti treba uzeti u obzir uticaj [[opioidna epidemija|opioidne epidemije]] i smrtnih slučajeva uzrokovanih predoziranjem opioidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Backhaus I, Mannocci A, La Torre G | title = A Systematic Review of Economic Evaluation Studies of Drug-Based Non-Malignant Chronic Pain Treatment | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 20 | issue = 11 | pages = 910–919 | date = 2019 | pmid = 31322067 | doi = 10.2174/1389201020666190717095443 | s2cid = 197664630 }}</ref> Podaci iz 2017. godine ukazuju na to da se u SAD-u za oko 3,4 posto stanovništva propisuju opioidi za svakodnevno ublažavanje bolova.<ref>{{cite journal | vauthors = Mojtabai R | title = National trends in long-term use of prescription opioids | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 27 | issue = 5 | pages = 526–534 | date = May 2018 | pmid = 28879660 | doi = 10.1002/pds.4278 | s2cid = 19047621 | doi-access = free }}</ref> Pozivi na smanjenje ili ukidanje primjene opioida doveli su do široko rasprostranjenih praksi postepenog smanjivanja doza, za šta postoji malo naučnih dokaza koji bi potvrdili sigurnost ili korist za pacijente s hroničnom boli. {{clear}} ==Historija== === Prirodni opioidi === [[File:Raw opium.jpg|thumb|Uzorak sirovog opijuma]] Opioidi spadaju među najstarije poznate supstance s farmakološkim djelovanjem na svijetu.<ref>{{cite journal | vauthors = Manglik A, Kruse AC, Kobilka TS, Thian FS, Mathiesen JM, Sunahara RK, Pardo L, Weis WI, Kobilka BK, Granier S | title = Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 321–6 | date = March 2012 | pmid = 22437502 | pmc = 3523197 | doi = 10.1038/nature10954 | bibcode = 2012Natur.485..321M | </ref> Opijum je jedna od najstarijih droga na svijetu, a njegovi derivati, morfin i kodein, spadaju među najčešće korištene lijekove u kliničkoj praksi za ublažavanje jakih bolova. }}</ref> Najraniji poznati dokazi o prisustvu vrste ''[[Papaver somniferum]]'' na nekom arheološkom lokalitetu potiču iz perioda [[neolit]]a, otprilike iz vremena 5700–5500. godine p. n. e. Sjemenke ove biljke pronađene su na lokalitetu [[Cueva de los Murciélagos]] na [[Pirinejsko poluostrvo|Iberskom poluostrvu]], kao i na lokalitetu [[La Marmotta]] (neolitsko naselje na jezeru [[Bracciano]]) na [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskom poluostrvu]].<ref name="Colledge">{{cite book |last1=Colledge |first1=Sue |last2=Conolly |first2=James |title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe |date=10 August 2007 |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=978-1-59874-988-5 |pages=179–181 |url=https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Kunzig">{{cite news |last1=Kunzig |first1=Robert |last2=Tzar |first2=Jennifer |title=La Marmotta |url=http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |access-date=28 August 2018 |work=Discover |date=1 November 2002 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122004705/http://discovermagazine.com/2002/nov/cover |url-status=live }}</ref><ref name="Chevalier">{{cite book |last1=Chevalier |first1=Alexandre |last2=Marinova |first2=Elena |last3=Pena-Chocarro |first3=Leonor |title=Plants and People: Choices and Diversity through Time |date=1 April 2014 |publisher=Oxbow Books |isbn=978-1-84217-514-9 |pages=97–99 |url=https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97 |access-date=28 August 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=R5f9AwAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref Upotreba opijumskog maka u medicinske, rekreativne i vjerske svrhe može se pratiti sve do četvrtog vijeka prije nove ere, kada se na glinenim pločicama iz [[Sumeri|Sumera]] spominje upotreba „Hul Gila”, odnosno „biljke radosti”.<ref name="Kritikos">{{cite journal |vauthors=Kritikos PG, Papadaki SP |title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area |journal=Bulletin on Narcotics |date=1967 |volume=XIX |issue=4 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |access-date=23 August 2018 |archive-date=16 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216123419/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_3_page004.html |url-status=live }}</ref><ref name="Sonnedecker">{{cite journal |last1=Sonnedecker |first1=Glenn |title=Emergence of the Concept of Opiate Addiction |journal=Journal Mondial de Pharmacie |date=1962 |volume=3 |pages=275–290 }}</ref><ref name=":Brownstyein">{{cite journal | vauthors = Brownstein MJ | title = A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 12 | pages = 5391–3 | date = June 1993 | pmid = 8390660 | pmc = 46725 | doi = 10.1073/pnas.90.12.5391 | bibcode = 1993PNAS...90.5391B | doi-access = free }}</ref> [[Drevni Egipat|Egipćanima]] je opijum bio poznat, a spominje se u [[Ebersov papirus|Ebersovom papirusu]] kao sastojak mješavine za umirivanje djece,<ref name="Duarte"/><ref name=":Brownstyein"/> te za liječenje apscesa na dojkama.<ref name="Rosso">{{cite journal | vauthors = Rosso AM |title=Poppy and Opium in Ancient Times: Remedy or Narcotic? |journal=Biomedicine International |date=2010 |volume=1 |pages=81–87 |citeseerx=10.1.1.846.221 }}</ref> Opijum je bio poznat i [[Drevna Grčka|Grcima]].<ref name="Duarte">{{cite journal |last1=Duarte |first1=Danilo Freire |title=Uma breve história do ópio e dos opióides |journal=Revista Brasileira de Anestesiologia |date=februar 2005. |volume=55 |issue=1 |doi=10.1590/S0034-70942005000100015 |url=http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |doi-access=free |access-date=13. septembar 2019. |archive-date=10. januar 2021. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110091519/http://www.scielo.br/pdf/rba/v55n1/en_v55n1a15.pdf |url-status=live }}</ref> Cijenili su ga [[Hipokrat]] ({{circa|460}} – {{circa|370. p. n. e.}}) i njegovi učenici zbog njegovih svojstava izazivanja sna, a koristio se i za liječenje bola.<ref name="Astyrakaki">{{cite journal | vauthors = Astyrakaki E, Papaioannou A, Askitopoulou H | title = References to anesthesia, pain, and analgesia in the Hippocratic Collection | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 110 | issue = 1 | pages = 188–94 | date = januar 2010. | pmid = 19861359 | doi = 10.1213/ane.0b013e3181b188c2 | s2cid = 25919738 | doi-access = free }}</ref> Latinska izreka „Sedare dolorem opus divinum est” – u prevodu „Ublažavanje bola je božansko djelo” – pripisuje se, zavisno od izvora, [[Hipokrat]]u ili [[Gale]]nu iz Pergamona.<ref name="Türe"><nowiki>{{cite journal | vauthors = Türe H, Türe U, Gögüs FY, Valavanis A, Yasargil MG |title=987 The Art of Alleviating Pain in Greek Mythology |journal= European Journal of Pain|date=septembar 2006. |volume=10 |issue=S1 |pages=S255b–S255 |doi=10.1016/S1090-3801(06)60990-7 |s2cid=26539333 |quote=Sedare dolorem opus divinum est – stari latinski natpis – znači „ublažavanje bola je božansko djelo”. Ovaj natpis se često pripisuje ili Hipokratu sa Kosa ili Galenu iz Pergamona, ali je najvjerovatnije riječ o anonimnoj izreci. O medicinskoj upotrebi opijuma kasnije piše </nowiki>[[Pedanije Dioskorid]] (oko 40. – 90. n. e.), grčki ljekar koji je služio u rimskoj vojsci, u svom djelu u pet tomova, ''[[De Materia Medica]]''. Tokom [[islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]], o upotrebi opijuma detaljno je raspravljao [[Avicena]] (oko 980. – juni 1037. n. e.) u djelu ‘’Kanon medicine’’. Pet tomova ove knjige sadrži informacije o pripremi opijuma, nizu njegovih fizičkih učinaka, upotrebi u liječenju raznih bolesti, kontraindikacijama za njegovu primjenu, potencijalnoj opasnosti od trovanja, kao i o riziku od stvaranja ovisnosti. Avicena je savjetovao protiv upotrebe opijuma, osim u krajnjem slučaju, jer je smatrao da treba djelovati na uzroke bola, umjesto da se bol samo ublažava analgeticima. Mnoga Avicenina zapažanja potvrđena su savremenim medicinskim istraživanjima.<nowiki><ref name="Heydari"></nowiki>{{cite journal | vauthors = Heydari M, Hashempur MH, Zargaran A | title = Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine | journal = Acta medico-historica Adriatica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 101–12 | date = 2013 | pmid = 23883087 | url = https://www.researchgate.net/publication/251877190 | access-date = 28 August 2018 | archive-date = 13 February 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230213141437/https://www.researchgate.net/publication/251877190 | url-status = live }}</ref><ref name="Duarte"/> Nije sasvim jasno kada je svijet saznao za opijum u [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]], ali se on spominje u kineskom medicinskom djelu ‘’Kaibao Bencao’’ (973. n. e.).<ref name=":Brownstyein"/> Do 1590. godine, opijumski mak je postao uobičajena proljetna kultura u [[Subaha]]ma regije [[Agra]].<ref name="Asthana">{{cite journal |vauthors=Asthana SN |title=The Cultivation of the Opium Poppy in India |date=1954 |journal=Bulletin on Narcotics |issue=3 |url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |access-date=5 September 2018 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806090211/https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1954-01-01_3_page002.html#s020 |url-status=live }}</ref> TLjekaru [[Paracelzus]]u ({{circa|1493}}–1541) često se pripisuje ponovno uvođenje opijuma u medicinsku upotrebu u [[Zapadns Evropia|Zapadnoj Evropi]], tokom [[njemačka renesansa|njemačke renesanse]]. On je isticao prednosti opijuma u medicinske svrhe. Također je tvrdio da posjeduje „arkanum” – pilulu koju je nazvao [[laudanum]] – a koja je bila superiornija u odnosu na sve druge, naročito u situacijama kada je trebalo „prevariti” smrt. („Ich hab' ein Arcanum – heiss' ich Laudanum, ist über das Alles, wo es zum Tode reichen will.” =„Posjedujem arkanum – laudanum mu je ime – koji nadvladava sva stanja što bi inače vodila u smrt.” )<ref name="Sigerist"/> Kasniji autori navodili su da je Paracelzusov recept za laudanum sadržavao opijum, ali tačan sastav tog preparata ostaje nepoznat.<ref name="Sigerist">{{cite journal |vauthors=Sigerist HE |title=Laudanum in the Works of Paracelsus |journal=Bull. Hist. Med. |date=1941 |volume=9 |pages=530–544 |url=http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.samorini.it/doc1/alt_aut/sz/sigerist-laudanum-in-the-work-of-paracelsus.pdf |url-status=live }}</ref> === Laudanum === Sve do 17. stoljeća, termin „laudanum” koristio se kao opći naziv za koristan lijek. Nakon što je [[Thomas Sydenham]] uveo prvu tečnu tinkturu opijuma, „laudanum” je počeo označavati mješavinu opijuma i [[alkohol|alkohola]].<ref name="Sigerist"/> Sydenhamov recept za laudanum iz 1669. godine sadržavao je mješavinu opijuma, vina, šafrana, karanfilića i cimeta.<ref name="Hamilton">{{cite journal | vauthors = Hamilton GR, Baskett TF | title = In the arms of Morpheus the development of morphine for postoperative pain relief | journal = Canadian Journal of Anaesthesia | volume = 47 | issue = 4 | pages = 367–74 | date = April 2000 | pmid = 10764185 | doi = 10.1007/BF03020955 | doi-access = free }}</ref> Sydenham's laudanum was used widely in both Europe and the Americas until the 20th century.<ref name="Duarte"/><ref name="Hamilton"/> Ostali popularni lijekovi na bazi opijuma uključivali su paregorič (engl. “Paregoric”) – znatno blaži tečni preparat namijenjen djeci; „crne kapi” (engl. “Black-drop”) – preparat jačeg dejstva; te Doverov prašak (engl. “Dover's powder”).<ref name="Hamilton"/> === Trgovina opijumom === Opijum je postao značajna kolonijalna roba, koja se – legalnim i ilegalnim putevima – kretala kroz trgovinske mreže u kojima su, između ostalih, učestvovali Indija, Portugalci, Nizozemci, Britanci i Kina.<ref name="Farooqui">{{cite journal |last1=Farooqui |first1=Amar |title=The Global Career of Indian Opium and Local Destinies |journal=Almanack |date=December 2016 |issue=14 |pages=52–73 |doi=10.1590/2236-463320161404 |url=http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727030153/http://www.scielo.br/pdf/alm/n14/2236-4633-alm-14-00052.pdf |url-status=live }}</ref> Britanska [[Istočnoindijska kompanija]] je 1683. godine trgovinu opijumom prepoznala kao investicijsku priliku.<ref name="Asthana"/> Godine 1773. guverner [[Bengal]]a je, u ime Istočnoindijske kompanije, uspostavio monopol na proizvodnju bengalskog opijuma. Uzgoj i prerada indijskog opijuma dodatno su centralizirani i stavljeni pod kontrolu putem niza zakonskih akata, donesenih u periodu između 1797. i 1949. godine.<ref name="Asthana"/><ref name="Deming">{{cite journal |last1=Deming |first1=Sarah |title=The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890 |journal=Economic Working Papers |date=2011 |volume=25 |issue=Spring |url=https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working%20Paper%20Contents/WP_25.pdf |access-date=5 September 2018 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023133/https://www.whitman.edu/Documents/Academics/Economics/Working }}</ref> TBritanci su nadoknađivali ekonomski deficit nastao uvozom kineskog čaja prodajom indijskog opijuma, koji je krijumčaren u Kinu uprkos zabranama kineske vlade (dinastije Qing). To je dovelo do [[Prvi opijumski rat|Prvog]] (1839–1842) i [[Drugi opijumski rat|Drugog opijumskog rata]] (1856–1860) između Kine i Britanije.<ref name="Distillations">{{cite journal |last1=Rinde |first1=Meir |title=Opioids' Devastating Return |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |journal=Distillations |date=2018 |volume=4 |issue=2 |pages=12–23 |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215044/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/opioids-devastating-return |url-status=live }}</ref><ref name="Deming"/><ref name="Farooqui"/><ref name="Mills">{{Cite journal |last1=Mills |first1=James H. |title=Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma' |journal=Reviews in History |date=2016 |doi=10.14296/RiH/2014/2010 |url=https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |access-date=5 September 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29646-6 |series=Cambridge imperial and post-colonial studies series |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123812/https://www.recensio.net/rezensionen/zeitschriften/reviews-in-history/2016/october/opium-and-empire-in-southeast-asia |url-status=live |doi-access=free }}</ref> === Morfin === U 19. stoljeću postignuta su dva velika naučna otkrića koja su imala dalekosežne posljedice. Oko 1804. godine, njemački farmaceut [[Friedrich Sertürner]] izolovao je [[morfin]] iz opijuma. Opisao je njegovu kristalizaciju, strukturu i farmakološka svojstva u dobro prihvaćenom radu u 1817.<ref name="Distillations"/><ref name="Krishnamurti">{{cite journal | vauthors = Krishnamurti C, Rao SC | title = The isolation of morphine by Serturner | journal = Indian Journal of Anaesthesia | volume = 60 | issue = 11 | pages = 861–862 | date = November 2016 | pmid = 27942064 | pmc = 5125194 | doi = 10.4103/0019-5049.193696 | doi-access = free }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=Court2009>{{cite book|last1=Courtwright|first1=David T.|title=Forces of habit drugs and the making of the modern world|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-02990-3|pages=36–37|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=GHqV3elHYvMC&pg=PA36}}</ref> Morfin je bio prvi [[alkaloid]] izolovan iz neke ljekovite biljke, što je označilo početak modernog naučnog otkrivanja lijekova.<ref name="Distillations"/><ref name="Atanasov">{{cite journal | vauthors = Atanasov AG, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Linder T, Wawrosch C, Uhrin P, Temml V, Wang L, Schwaiger S, Heiss EH, Rollinger JM, Schuster D, Breuss JM, Bochkov V, Mihovilovic MD, Kopp B, Bauer R, Dirsch VM, Stuppner H | title = Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review | journal = Biotechnology Advances | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1582–1614 | date = December 2015 | pmid = 26281720 | pmc = 4748402 | doi = 10.1016/j.biotechadv.2015.08.001 }}</ref> Drugi iskorak, gotovo pedeset godina kasnije, bilo je usavršavanje [[hipodermna igla|hipodermne igle]], za što su zaslužni [[Alexander Wood (ljekar)|Alexander Wood]] i drugi. Razvoj staklene šprice s potkožnom iglom omogućio je jednostavnu primjenu kontroliranih, mjerljivih doza glavnog aktivnog spoja.<ref name="Kotwal">{{cite journal | vauthors = Kotwal A | title = Innovation, diffusion and safety of a medical technology: a review of the literature on injection practices | journal = Social Science & Medicine | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1133–47 | date = March 2005 | pmid = 15589680 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.06.044 }}</ref><ref name="Hamilton"/><ref name=":Brownstyein" /><ref name=Clay2013>{{cite book| first1 = Clayton J. | last1 = Mosher |title=Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-2188-2|page=123|url=https://books.google.com/books?id=2UQXBAAAQBAJ&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Gary L. |title=Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery|date=2009|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4522-6601-5|page=564|url=https://books.google.com/books?id=DFR2AwAAQBAJ&pg=PT598}}</ref> Morfin je prvobitno hvaljen kao čudesan lijek zbog svoje sposobnosti da ublaži bol.<ref name="Trickey"/> Mogao je pomoći ljudima da spavaju,<ref name="Distillations"/> a imao je i druge korisne sporedne učinke, uključujući suzbijanje [[kašalj|kašlja]] i [[dijareja|proljeva]].<ref name="Schechter">{{cite book |last1=Schechter |first1=Neil L. |title=Pain in Infants, Children, and Adolescents |date=1993 |publisher=Williams & Wilkins |isbn=978-0-683-07588-5 |url=https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189 |access-date=6 September 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100439/https://books.google.com/books?id=Qh19Z6WLsqUC&pg=PA189#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Ljekari su ga često propisivali, a farmaceuti izdavali bez ikakvih ograničenja. Tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], opijum i laudanum su se intenzivno koristili za liječenje vojnika.<ref name="Hicks">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Robert D. |title=Frontline Pharmacies |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |journal=Chemical Heritage Magazine |publisher=[[Chemical Heritage Foundation]] |date=2011 |access-date=29 October 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930032439/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/frontline-pharmacies |url-status=live }}</ref><ref name="Trickey">{{cite news |last1=Trickey |first1=Erick |title=Inside the Story of America's 19th-Century Opiate Addiction |url=https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |access-date=6 September 2018 |work=Smithsonian |date=4 January 2018 |archive-date=23 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223090543/https://www.smithsonianmag.com/history/inside-story-americas-19th-century-opiate-addiction-180967673/ |url-status=live }}</ref> Također se često propisivao ženama, za [[menstruacija|menstruacijske bolove]] i oboljenja „nervnog karaktera”.<ref name="Booth"/>{{rp|85}} U početku se (pogrešno) pretpostavljalo da ovaj novi način primjene neće izazivati ovisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Booth">{{cite book |last1=Booth |first1=Martin |title=Opium: a history |url=https://archive.org/details/opiumhistory00boot |url-access=registration |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-20667-3 |edition=1st U.S.|date=12 June 1999 }}</ref> ==Kodein== [[Kodein]] je 1832. godine otkrio [[Pierre Jean Robiquet]]. Robiquet je proučavao metodu ekstrakcije morfija koju je opisao škotski hemičar [[William Gregory (hemičar)|William Gregory]] (1803–1858). Obrađujući ostatak dobijen Gregoryjevim postupkom, Robiquet je iz ostatka opijuma izolovao jednu kristalnu supstancu, odvojivši je od ostalih aktivnih sastojaka. O svom otkriću je napisao: „Evo nove supstance pronađene u opijumu... Znamo da morfij – za koji se dosad smatralo da je jedini aktivni sastojak opijuma – ne objašnjava sve njegove učinke, te fiziolozi već dugo tvrde da postoji praznina koju treba popuniti.”<ref name="Wisniak">{{cite journal |last1=Wisniak |first1=Jaime |title=Pierre-Jean Robiquet |journal=Educación Química |date=March 2013 |volume=24 |pages=139–149 |doi=10.1016/S0187-893X(13)72507-2 |doi-access=free }}</ref> Njegovo otkriće ovog [[alkaloid]]a dovelo je do razvoja generacije lijekova protiv kašlja i proljeva, zasnovanih na kodeinu.<ref name="Filan">{{cite book |last1=Filan |first1=Kenaz |title=The power of the poppy: harnessing nature's most dangerous plant ally |date=2011 |publisher=Park Street Press |isbn=978-1-59477-399-0 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100411/https://books.google.com/books?id=JV4oDwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> === Polusintetski i sintetski opioidi === Sintetski opioidi su izumljeni, a biološki mehanizmi njihovog djelovanja otkriveni, tokom 20. stioljeća.<ref name=":Brownstyein"/> Naučnici su tragali za oblicima opioida koji ne izazivaju ovisnost, ali su umjesto toga stvorili one još snažnije. U Engleskoj je [[Charles Romley Alder Wright]] razvio stotine opijatskih spojeva u potrazi za derivatom opija koji ne stvara ovisnost. Godine 1874. postao je prva osoba koja je sintetizirala [[diamorfin]] (heroin), koristeći postupak zvan [[acetilacija]], koji je podrazumijevao višesatno kuhanje morfija s [[acetanhidrid]]om.<ref name="Distillations"/> [[Heroin]] nije privlačio mnogo pažnje sve dok ga, nezavisno od drugih, nije sintetizirao [[Felix Hoffmann]] (1868–1946), koji je radio za [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]]] (1860–1924) u laboratorijama kompanije [[Bayer]].<ref name="HoffmanBio">{{cite web|title=Felix Hoffmann|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|website=Science History Institute|access-date=21 March 2018|date=June 2016|archive-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130305/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/felix-hoffmann|url-status=live}}</ref> Dreser je 1898. godine novi lijek plasirao na tržište kao analgetik i sredstvo za ublažavanje kašlja kod [[tuberkuloza|[tuberkuloze]], [[bronhitis]]a i [[astma|astme]]. Bayer je 1913. godine obustavio proizvodnju, nakon što je prepoznat potencijal heroina da izazove zavisnost.<ref name="Distillations"/><ref name="Cooper">{{cite book |last1=Cooper |first1=Raymond |last2=Deakin |first2=Jeffrey John |title=Botanical miracles: chemistry of plants that changed the world |date=22 February 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4987-0428-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100915/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA137#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Sneader">{{cite journal | vauthors = Sneader W | title = The discovery of heroin | journal = Lancet | volume = 352 | issue = 9141 | pages = 1697–9 | date = November 1998 | pmid = 9853457 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)07115-3 | s2cid = 1819676 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(98)07115-3.pdf | quote = Bayer registered the name heroin in June, 1898. | access-date = 30 October 2018 | archive-date = 17 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201217133639/https://www.thelancet.com/ | url-status = live }}</ref> Nekoliko polusintetskih opioida razvijeno je u Njemačkoj 1910-ih. Prvi, [[oksimorfon]], sintetiziran je iz [[tebain]]a, opioidnog alkaloida u opijumskom maku, u 1914.<ref name="Newton">{{cite book |last1=Newton |first1=David E. |title=Youth substance abuse: a reference handbook |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-4408-3983-2 |pages=41–60 |url=https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |access-date=30 October 2018 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215100916/https://books.google.com/books?id=NNGuDAAAQBAJ&pg=PA41 |url-status=live }}</ref> Zatim su Martin Freund i Edmund Speyer razvili [[oksikodon]], također iz tebaina, na Univerzitetu u [[Frankfurt]]u 1916.<ref name="Crow">{{cite news |last1=Crow |first1=James Mitchell |title=Addicted to the cure |url=https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |access-date=30 October 2018 |work=Chemistry World |date=3 January 2017 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107132726/https://www.chemistryworld.com/features/new-opioid-drugs/2500163.article |url-status=live }}</ref> U 1920., [[hidrokodon]] su pripremili [[Carl Mannich]] i [[Helene Löwenheim]], izvevši ga iz kodeina. Godine 1924. sintetiziran je [[hidromorfon]] dodavanjem vodika morfiju. [[Etorfin]] je sintetiziran 1960. godine iz [[oripavin]]a koji se nalazi u slami opijumskog maka. [[Buprenorfin]] je otkriven 1972. godine.<ref name="Newton"/> Prvi potpuno sintetski opioid bio je [[meperidin]] (Demerol), koji je 1932. godine u kompaniji [[IG Farben]] sasvim slučajno otkrio njemački hemičar Otto Eisleb (ili Eislib).<ref name="Newton"/> Meperidin je bio prvi opioid čija struktura nije bila povezana s morfijem, ali je posjedovao svojstva slična opioidima.<ref name=":Brownstyein"/> Njegovo analgetsko djelovanje otkrio je Otto Schaumann 1939. godine.<ref name="Newton"/> [[Gustav Ehrhart]] i [[Max Bockmühl]], također iz kompanije IG Farben, nadovezali su se na rad Eisleba i Schaumanna. Razvili su supstancu „Hoechst 10820” (kasnije poznatu kao [[metadon]]) otprilike 1937.<ref>{{cite book|title=Methadone Matters: Evolving Community Methadone Treatment of Opiate Addiction|date=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-63309-0|page=13|url=https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223052336/https://books.google.com/books?id=A8ObB64ZKWoC&pg=PA13|archive-date=23 December 2015}}</ref> U 1959., belgijski ljekar [[Paul Janssen]] razvio je fentanil, sintetski opioid koji je 30 do 50 puta potentniji od [[heroin]]a.<ref name="Distillations"/><ref name="DPA">{{cite web |title=Fact Sheet: Fentanyl and Synthetic Opioids |url=http://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf |website=Drug Policy Alliance |access-date=30 October 2018 |date=September 2016 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829142150/https://www.drugpolicy.org/sites/default/files/Synthetic-Opioids-Fact-Sheet.pdf }}</ref> Danas je poznato gotovo 150 sintetskih opioida.<ref name="Newton"/> === Kriminalizacija i medicinska upotreba === Neklinička upotreba opijuma u Sjedinjenim Američkim Državama kriminalizovana je [[Harrisonov zakon o porezu na narkotike|Harrisonovim zakonom o porezu na narkotike]] iz 1914. godine, kao i mnogim drugim zakonima.<ref name="LAWS">{{cite web |title=Laws Learn about the laws concerning opioids from the 1800s until today |url=https://www.naabt.org/laws.cfm |website=The National Alliance of Advocates for Buprenorphine Treatment |access-date=30 October 2018 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222164151/https://www.naabt.org/laws.cfm |url-status=live }}</ref><ref name="White">{{cite web |last1=White |first1=William L. |title=The Early Criminalization of Narcotic Addiction |url=http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf |website=William White Papers |access-date=30 October 2018 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026041222/http://www.williamwhitepapers.com/pr/dlm_uploads/2014-The-Early-Criminalization-of-Narcotic-Addiction.pdf }}</ref> Upotreba opioida bila je stigmatizirana, a oni su smatrani opasnim supstancama koje se propisuju samo kao posljednje utočište za pacijente na samrti.<ref name="Distillations"/> Zakon o kontroliranim supstancama iz 1970. godine s vremenom je ublažio strogost Harrisonovog zakona. U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izvještaj Resornog odbora za ovisnost o morfiju i heroinu iz 1926. godine – kojim je predsjedavao predsjednik Kraljevskog koledža ljekara – ponovo je uspostavio medicinsku kontrolu i uveo tzv. „britanski sistem” kontrole, koji je opstao sve do 1960-ih godina.<ref name="Mars">{{cite book | vauthors = Mars S | title = Making Health Policy | chapter = Peer pressure and imposed consensus: the making of the 1984 Guidelines of Good Clinical Practice in the Treatment of Drug Misuse | series = Clio Medica | volume = 75 | issue = 2 | pages = 149–83 | date = 2003 | doi = 10.1163/9789004333109_009 | pmid = 16212730 | isbn = 978-90-04-33310-9 }}</ref> Osamdesetih godina prošlog vijeka Svjetska zdravstvena organizacija objavila je smjernice za propisivanje lijekova, uključujući opioide, za različite nivoe bola.<ref name="Jacobs">{{cite news |last1=Jacobs |first1=Harrison |title=This one-paragraph letter may have launched the opioid epidemic |url=https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |access-date=30 October 2018 |work=Business Insider |date=26 May 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806022110/https://www.businessinsider.com/porter-and-jick-letter-launched-the-opioid-epidemic-2016-5 |url-status=live }}</ref><ref name="Portenoy">{{cite journal | vauthors = Portenoy RK, Foley KM | title = Chronic use of opioid analgesics in non-malignant pain: report of 38 cases | journal = Pain | volume = 25 | issue = 2 | pages = 171–86 | date = May 1986 | pmid = 2873550 | doi = 10.1016/0304-3959(86)90091-6 | s2cid = 23959703 }}</ref> Uz malo ili nimalo naučnih dokaza koji bi potkrijepili njihove tvrdnje, naučnici i zagovornici iz industrije sugerisali su da bi osobe s hroničnim bolom bile otporne na razvoj ovisnosti.<ref name="Distillations"/><ref name="Meldrum">{{cite journal | vauthors = Meldrum ML | title = The Ongoing Opioid Prescription Epidemic: Historical Context | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 8 | pages = 1365–6 | date = August 2016 | pmid = 27400351 | pmc = 4940677 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303297 }}</ref><ref name="Jacobs"/> Lansiranje lijeka [[OxyContin]] 1996. godine bilo je praćeno agresivnom marketinškom kampanjom koja je promovisala upotrebu opioida za ublažavanje bolova. Sve učestalije propisivanje opioida potaknulo je rast crnog tržišta heroina. Između 2000. i 2014. godine zabilježen je „alarmantan porast upotrebe heroina širom zemlje, kao i epidemija smrtnih slučajeva uslijed predoziranja drogom”.<ref name="Meldrum"/><ref name="Distillations"/><ref name="Quinones">{{cite book |last1=Quinones |first1=Sam |title=Dreamland: the true tale of America's opiate epidemic |date=2015 |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1-62040-251-1}}</ref> Kao rezultat toga, zdravstvene organizacije i grupe za javno zdravlje, poput organizacije “Physicians for Responsible Opioid Prescribing” (Ljekari za odgovorno propisivanje opioida), pozvale su na smanjenje propisivanja opioida.<ref name="Meldrum"/> Godine 2016. Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) izdali su novi skup smjernica za propisivanje opioida „za hroničnu bol izvan okvira aktivnog liječenja raka, palijativne njege i njege na kraju života”, kao i za povećanje primjene [[postepeno smanjivanje doze opioida|postepenog smanjivanja doze opioida]].<ref name="Dowell">{{cite journal | vauthors = Dowell D, Haegerich TM, Chou R | title = CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain - United States, 2016 | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 1 | pages = 1–49 | date = March 2016 | pmid = 26987082 | doi = 10.15585/mmwr.rr6501e1 | doi-access = free | pmc = 6390846 }}</ref> ==Društvo i kultura== {{Glavni|Epidemija opioida}} ===Definicija=== Termin „opioid” nastao je 1950-ih godina.<ref><nowiki>{{Cite web|title = opioid: definition of opioid in Oxford dictionary (American English) (US)|url = </nowiki>http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-url = https://web.archive.org/web/20140627150404/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/opioid|archive-date = 27 June 2014|website = www.oxforddictionaries.com|access-date = 14 February 2016|<(/ref> Opioid: 1950-e: od „opium” + „-oid”. Riječ je složenica od „opium” i „-oid”, što znači „nalik opijatu” (pri čemu se pod „opijatima” podrazumijevaju morfin i slične supstance dobijene iz [[opium]]a). U prvoj naučnoj publikaciji u kojoj je ovaj termin upotrijebljen, 1963. godine, navedena je fusnota: „U ovom radu termin 'opioid' koristi se u značenju koje je prvobitno predložio George H. Acheson (lična komunikacija), a odnosi se na svaku hemijski spoj koji djeluje slično morfinu.”.<nowiki><ref></nowiki>{{cite journal | vauthors = Wikler A, Martin WR, Pescor FT, Eades CG | title = Factors regulating oral consumption of an opioid (Etonitazene) by morphine-addicted rats | journal = Psychopharmacologia | volume = 5 | pages = 55–76 | date = October 1963 | pmid = 14082382 | doi = 10.1007/bf00405575 | s2cid = 38073529 | quote = In this paper, the term, 'opioid', is used in the sense originally proposed by DR. GEORGE H. ACHESON (personal communication) to refer to any chemical compound with morphine-like activities. }}</ref> Do kasnih 1960-ih, istraživanja su otkrila da su efekti opijata posredovani aktivacijom specifičnih molekularnih receptora u nervnom sistemu, koji su nazvani „opioidni receptori”.<ref>{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = December 1967 | pmid = 4867058 }}</ref> Definicija pojma „opioid” kasnije je precizirana tako da se odnosi na supstance koje imaju djelovanje slično morfiju, a koje su posredovane aktivacijom opioidnih receptora. U jednom savremenom udžbeniku farmakologije navodi se: „termin opioid odnosi se na sve agoniste i antagoniste s djelovanjem sličnim morfiju, kao i na prirodne i sintetske opioidne [[peptid]]e”.<ref name=Mehdi>{{cite book|title=Textbook of Pharmacology |chapter=Opioid analgesics and antagonists | vauthors = Mehdi B | veditors = Seth SD, Seth V|page=III.137 |publisher=Elsevier India |year=2008 |isbn=978-81-312-1158-8}}</ref> Drugi farmakološki izvor izostavlja uslov „sličnosti s morfijem”: „Opioid, što je moderniji termin, koristi se za označavanje svih supstanci, kako prirodnih tako i sintetičkih, koje se vezuju za opioidne receptore (uključujući antagoniste)”.<ref name="Hemmings-2013"/> Neki izvori definišu termin „opioid” tako da isključuje „opijate”, dok drugi koriste termin „opijat” u širem smislu, umjesto termina „opioid”; međutim, upotreba termina „opioid” u inkluzivnom smislu smatra se modernom, poželjnom i široko je rasprostranjena.<ref name="Offermanns"/> ===Napori za smanjenje rekreativne upotrebe u SAD-u=== Godine 2011. administracija [[Barack Obama|Baracka Obame]] objavila je dokument u kojem je iznijela plan za rješavanje krize uzrokovane opioidima u Sjedinjenim Američkim Državama. Zabrinutost ove administracije u vezi sa zavisnošću i slučajnim predoziranjem dijele i brojne druge medicinske i vladine savjetodavne grupe širom svijeta..<ref name="cpso.on.ca"/><ref>{{cite web|title=Epidemic: Responding to America's Prescription Drug Abuse Crisis |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303154035/http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/ondcp/issues-content/prescription-drugs/rx_abuse_plan.pdf|publisher=The White House|date=2011|archive-date=3 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccsa.ca/resource%20library/canada-strategy-prescription-drug-misuse-report-en.pdf |title=First Do No Harm: Responding to Canada's Prescription Drug Crisis |date=March 2013 |access-date=8 March 2017 |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302235040/http://www.ccsa.ca/resource |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |title=UK: Task Force offers ideas for opioid addiction solutions |publisher=Delhidailynews.com |date=11 June 2014 |access-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021651/http://www.delhidailynews.com/news/UK--Task-Force-offers-ideas-for-opioid-addiction-solutions-1402491160/ |archive-date=6 June 2017 }}</ref> Od 2015. godine, programi za praćenje lijekova koji se izdaju na recept postoje u svakoj saveznoj državi, osim u [[Missouri]]ju.<ref>{{cite news|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|title=Every state but Missouri has opioid drug tracking. Why are senators against it?|newspaper=The Kansas City Star|first=Allison|last=Kite|date=29 April 2018|access-date=5 November 2018|archive-date=27 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227122856/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article209982404.html|url-status=live}}</ref> Ovi programi omogućavaju farmaceutima i propisivačima lijekova pristup historiji izdatih recepata za pacijente, kako bi se mogla identifikovati sumnjiva upotreba. Međutim, istraživanje provedeno među ljekarima u SAD-u, objavljeno 2015. godine, pokazalo je da samo 53 % ljekara koristi ove programe, dok 22 % njih nije ni znalo da su im ti programi na raspolaganju.<ref>{{cite journal | vauthors = Rutkow L, Turner L, Lucas E, Hwang C, Alexander GC | title = Most primary care physicians are aware of prescription drug monitoring programs, but many find the data difficult to access | journal = Health Affairs | volume = 34 | issue = 3 | pages = 484–92 | date = March 2015 | pmid = 25732500 | doi = 10.1377/hlthaff.2014.1085 | doi-access = free }}</ref> [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti|Centri za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC)]] dobili su zadatak da izrade i objave nove smjernice, pri čemu su bili izloženi snažnom lobiranju.<ref>{{cite web | first = Matthew | last = Perrone | agency = Associated Press | url = http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | title = Painkiller politics: Effort to curb prescribing under fire | publisher = Philly.com | access-date = 7 January 2016 | date = 20 December 2015 | archive-date = 22 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222044942/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/20151220_Painkiller_politics__Effort_to_curb_prescribing_under_fire.html | url-status = live }}</ref> CDC je 2016. godine objavio svoje „Smjernice za propisivanje opioida za kroničnu bol“, preporučujući da se opioidi koriste samo kada se očekuje da će koristi za bol i funkciju nadmašiti rizike, te da se koriste u najnižoj učinkovitoj dozi, uz izbjegavanje istovremene upotrebe opioida i benzodiazepina kad god je to moguće.<ref name="auto"/> Istraživanja pokazuju da se propisivanje visokih doza opioida povezanih s [[hronična opioidna terapija|hroničnom opioidnom terapijom]] (COT) ponekad može spriječiti kroz državne zakonske smjernice i napore zdravstvenih planova koji izdvajaju resurse i uspostavljaju zajednička očekivanja za smanjenje većih doza.<ref>{{cite journal | vauthors = Von Korff M, Dublin S, Walker RL, Parchman M, [[Susan Shortreed|Shortreed SM]], Hansen RN, Saunders K | title = The Impact of Opioid Risk Reduction Initiatives on High-Dose Opioid Prescribing for Patients on Chronic Opioid Therapy | journal = The Journal of Pain | volume = 17 | issue = 1 | pages = 101–10 | date = January 2016 | pmid = 26476264 | pmc = 4698093 | doi = 10.1016/j.jpain.2015.10.002 }}</ref> 10. augusta 2017. godine, [[Donald Trump]] proglasio je krizu s opioidima nacionalnom vanrednom situacijom u javnom zdravstvu (koja nije [[Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama|FEMA]]).<ref>{{cite news | first1 = Joel | last1 = Achenbach | first2 = John | last2 = Wagner | first3 = Lenny | last3 = Bernstein | url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | title = Trump says opioid crisis is a national emergency, pledges more money and attention | newspaper = Washington Post | access-date = 11 August 2017 | archive-date = 24 November 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201124103354/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declares-opioid-crisis-is-a-national-emergency-pledges-more-money-and-attention/2017/08/10/5aaaae32-7dfe-11e7-83c7-5bd5460f0d7e_story.html | url-status = live }}</ref> ===Globalne nestašice=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je [[morfin]] i druge lijekove na bazi maka označila kao neophodne u liječenju jakih bolova. Prema podacima iz 2002. godine, sedam zemalja (SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Australija, Francuska, Španija i Japan) troši 77 % svjetskih zaliha [[morfina]], zbog čega mnoge zemlje u razvoju oskudijevaju u lijekovima za ublažavanje bolova.<ref>{{cite web |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan for the Production of Morphine and Other Essential Medicines |date=September 2005 |publisher=ICoS |url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |access-date=3 March 2015 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235641/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=13751&lng=en |url-status=live }}</ref> Sadašnjii sistem snabdijevanja sirovinama od maka, namijenjenim za proizvodnju lijekova na bazi maka, reguliše [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] (INCB) u skladu s odredbama [[Jedinstvena konvencija o opojnim drogama|Jedinstvene konvencije o opojnim drogama]] iz 1961. godine. Količina sirovina od maka koju svaka zemlja može godišnje potraživati na osnovu ovih odredbi mora odgovarati procjeni potreba te zemlje, utvrđenoj na osnovu nacionalne potrošnje u prethodne dvije godine. U mnogim zemljama prisutna je raširena pojava nedovoljnog propisivanja morfija, što je posljedica visokih cijena i nedostatka obuke za propisivanje opijata. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] sada sarađuje s nadležnim organima različitih zemalja na obuci zdravstvenih radnika i razvoju nacionalnih propisa o propisivanju lijekova, kako bi se omogućilo češće propisivanje opijata.<ref>{{cite web |title=Assuring Availability of Opioid Analgesics |publisher=World Health Organization |url=http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201034539/http://www.euro.who.int/document/e76503.pdf |archive-date=1 December 2009 }}</ref> Još jednu ideju za povećanje dostupnosti morfija predložio je [[Međunarodno vijeće za sigurnost i razvoj|ICOS]], koji kroz svoj prijedlog za [[afganistanski morfij]] sugeriraju da bi [[Afganistan]] mogao pružiti jeftina rješenja za ublažavanje bolova zemljama u razvoju kao dio sistema snabdijevanja drugog reda koji bi dopunio trenutni regulirani sistem [[INCB]] održavanjem ravnoteže i zatvorenog sistema koji uspostavlja, a istovremeno bi pružao gotov proizvod morfija ljudima s jakim bolovima koji nemaju pristup opijatima u okviru trenutnog sistema. ===Rekreacijska upotreba=== {{Glavni|Poremećaj upotrebe opioida|Rekreacijska upotreba droga}} Opioidi mogu izazvati jake osjećaje [[euforija|euforije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ghelardini C, Di Cesare Mannelli L, Bianchi E | title = The pharmacological basis of opioids | journal = Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism | volume = 12 | issue = 3 | pages = 219–21 | date = 2015 | pmid = 26811699 | pmc = 4708964 | doi = 10.11138/ccmbm/2015.12.3.219 | quote = The opioid effects transcending analgesia include sedation, respiratory depression, constipation and a strong sense of euphoria. }}</ref> i često se koriste u rekreativne svrhe. Iako se inače povezuju s ilegalnim opioidima poput heroina, opioidi koji se izdaju na recept također su predmet zloupotrebe u rekreativne svrhe. [[Zloupotreba droga]] i nemedicinska upotreba podrazumijevaju korištenje supstanci iz razloga ili u dozama koje nisu propisane. Zloupotreba opioida može uključivati i davanje lijekova osobama kojima oni nisu propisani. Ovakvo preusmjeravanje lijekova može se tretirati kao krivično djelo, za koje je u mnogim zemljama predviđena kazna zatvora.<ref name=misuse>{{cite journal | vauthors = Barrett SP, Meisner JR, Stewart SH | title = What constitutes prescription drug misuse? Problems and pitfalls of current conceptualizations | journal = Current Drug Abuse Reviews | volume = 1 | issue = 3 | pages = 255–62 | date = November 2008 | pmid = 19630724 | doi = 10.2174/1874473710801030255 | doi-access = free| url = http://www.bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615214225/http://bentham.org/cdar/openaccsesarticle/cdar%201-3/0002CDAR.pdf | archive-date = 15 June 2010 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McCabe SE, Boyd CJ, Teter CJ | title = Subtypes of nonmedical prescription drug misuse | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 102 | issue = 1–3 | pages = 63–70 | date = June 2009 | pmid = 19278795 | pmc = 2975029 | doi = 10.1016/j.drugalcdep.2009.01.007 }}</ref> Godine 2014. gotovo dva miliona Amerikanaca zloupotrebljavalo je opioide koji se izdaju na recept ili su bili ovisni o njima.<ref>{{cite web|title=Prescription Opioid Overdose Data {{!}} Drug Overdose {{!}} CDC Injury Center|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 January 2017|date=31 August 2018|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824072528/https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/overdose.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chronic Pain Management and Opioid Misuse: A Public Health Concern (Position Paper) |url=https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |access-date=2023-09-09 |website=American Academy of Family Physicians |language=en-US |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004124424/https://www.aafp.org/about/policies/all/chronic-pain-management-opiod-misuse.html |url-status=live }}</ref> ==Veterinarska primjena== U 17.stoljeću [[Robert Boyle]] istraživao je opijum kao otrov davanjem opijuma psu. Ovaj eksperiment predstavlja najraniju zabilježenu upotrebu nekog opioida kod domaće životinje. Godine 1659. [[Christopher Wren]] i Boyle su psu, putem intravenske primjene, izazvali stanje [[stupor|stupora]]. Nakon što je izolovao morfin iz opijuma, [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] je četiri psa i jednog miša tretirao vodenim [[alkohol]]nim rastvorom morfina; jedan pas je uginuo, dok su ostale životinje iskusile sedaciju, konvulzije i [[povraćanje]]. [[Frederick Hobday]] prvi je opisao različite efekte morfina kod različitih vrsta: 1908. godine izvijestio je da morfin kod mačaka i konja izaziva delirij, dok kod pasa dovodi do anestezije. Hobday je predložio doziranje od 1/16 [[grain (jedinica)|grejna]] (grain) po funti tjelesne težine, kako bi se kod pasa postigla analgezija i anestezija. Iako je djelovanje morfina na pse bilo poznato, smatralo se da on nije koristan za druge životinje; tako je [[Howard Jay Milks]] 1917. godine napisao da morfin ne izaziva analgeziju kod životinja osim kod pasa. Milks je, međutim, naveo da doze od 2 do 5 grejna morfina izazivaju sedaciju kod konja. Većina kasnijih istraživanja bila je više usmjerena na neželjene efekte morfina nego na njegov analgetski potencijal. Opioidi se u veterinarskoj praksi nisu često koristili sve do 1980-ih godina, kada se javila veća svijest o potrebi za pružanjem analgezije. U veterinarskoj medicini opioidi se najčešće primjenjuju [[zglob|intraartikularno]], [[vena|intravenski]], [[koža|potkožno]], [[mišić|intramuskularno]], [[nos€intranazalno]] i [[derma|transdermno]]. Često korišteni opioidi u veterinarskoj medicini su morfin, fentanil i buprenorfin. Kod stoke se opioidi obično ne primjenjuju, prvenstveno zbog propisanog perioda čekanja (karence) tokom kojeg se životinja ne smije koristiti za mužu ili klanje, kao i zbog strogih propisa koji zahtijevaju precizno vođenje evidencije o primjeni ovih supstanci.<ref>{{cite book|isbn=978-1-119-83027-6|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia, The 6th Edition of Lumb and Jones|editor-first1=Leigh|editor-last1=Lamont|editor-first2=Kurt|editor-last2=Grimm|editor-first3=Sheilah|editor-last3=Robertson|editor-first4=Lydia|editor-last4=Love|editor-first5=Carrie|editor-last5=Schroeder|chapter=Opioids|first1=Bradley T.|last1=Simon|first2=Ignacio|last2=Lizarraga|pages=355–356, 376–377|publisher=Wiley Blackwell}}</ref> ==Klasifikacija== Postoji nekoliko širih klasa opioida:<ref>{{cite web | url= https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | title= Opioid drug | website= Science Daily | access-date= 2021-06-25 | archive-date= 19 April 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210419134504/https://www.sciencedaily.com/terms/opioid.htm | url-status= live }}</ref> * Prirodni [[opijati]]: [[alkaloidi]] sadržani u smoli [[Papaver somniferum|opijumskog maka]], prvenstveno [[morfin]], [[kodein]] i [[tebain]], ali ne i [[papaverin]] i [[noskapin]], koji imaju drugačiji mehanizam djelovanja * [[Opijati|Esteri morfina]]: opijati koji su hemijski neznatno izmijenjeni, ali su „prirodniji” od polusintetičkih spojeva, budući da većina njih predstavlja prolijekove morfina; tu spadaju [[diacetilmorfin]] (morfin-diacetat; heroin), [[nikomorfin]] (morfin-dinikotinat), [[dipropanoilmorfin]] (morfin-dipropionat), [[acetilpropionilmorfin]], [[dibenzoilmorfin]] i [[diacetildihidromorfin]];<ref name=unodc>{{cite web|title=Esters of Morphine|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime|access-date=10 March 2012|year=1953|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224151550/http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_2_page009.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20230213170706/http://www.eopiates.com/opioids/classification/esters-of-morphine-opioids.html|archive-date = 13 February 2023|title = Esters of Morphine Opioids|date = 28 May 2014|access-date = 12 February 2016|website = eOpiates}}</ref> *[[:Kategorija:Semisynthetic opioids|Polusintetički opioidi]]: nastali iz prirodnih opijata ili estera morfija, kao što su [[hidromorfon]], [[hidrokodon]], [[oksikodon]], [[oksimorfon]], [[etilmorfin]], [[buprenorfin]] i [[dezomorfin]]; * [[:Kategorija:Sintetski opioidi|Potpuno sintetaki opioidi]]: kao što su [[fentanil]], [[petidin]], [[levorfanol]], [[metadon]], [[tramadol]], [[tapentadol]] i [[dekstropropoksifen]]; * [[Endogen]]i opioidni [[peptid]]i, koji se prirodno proizvode u tijelu, kao što su [[endorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[dinorfin]]i i [[endomorfin]]i. * Endogeni opioidi koji nisu peptidi: u ovu kategoriju spadaju morfij i neki drugi opioidi koji se u malim količinama proizvode u tijelu. * Prirodni opioidi (neživotinjskog porijekla, nisu opijati): listovi biljke [[Mitragyna speciosa]] ([[kratom]]) sadrže nekoliko prirodno prisutnih opioida koji djeluju putem Mu i Delta receptora. [[Salvinorin A]], koji se prirodno nalazi u biljci [[Salvia divinorum]], agonist je kapa-opioidnih receptora.<ref>{{Cite journal|last1=Roth|first1=Bryan L.|last2=Baner|first2=Karen|last3=Westkaemper|first3=Richard|last4=Siebert|first4=Daniel|last5=Rice|first5=Kenner C.|last6=Steinberg|first6=SeAnna|last7=Ernsberger|first7=Paul|last8=Rothman|first8=Richard B.|date=2002-09-03|title=Salvinorin A: A potent naturally occurring nonnitrogenous κ opioid selective agonist|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=18|pages=11934–11939|doi=10.1073/pnas.182234399|issn=0027-8424|pmid=12192085|pmc=129372|bibcode=2002PNAS...9911934R|doi-access=free}}</ref> [[Tramadol]] and [[tapentadol]], which act as monoamine uptake inhibitors also act as mild and potent [[agonist]]s (respectively) of the [[μ-opioid receptor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raffa RB, Buschmann H, Christoph T, Eichenbaum G, Englberger W, Flores CM, Hertrampf T, Kögel B, Schiene K, Straßburger W, Terlinden R, Tzschentke TM | title = Mechanistic and functional differentiation of tapentadol and tramadol | journal = Expert Opinion on Pharmacotherapy | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1437–49 | date = July 2012 | pmid = 22698264 | doi = 10.1517/14656566.2012.696097 | s2cid = 24226747 }}</ref> Oba lijeka izazivaju [[analgezija|analgeziju]] čak i kada se primijeni [[nalokson]], opioidni antagonist.<ref>{{cite journal | vauthors = Rojas-Corrales MO, Gibert-Rahola J, Micó JA | title = Tramadol induces antidepressant-type effects in mice | journal = Life Sciences | volume = 63 | issue = 12 | pages = PL175-80 | year = 1998 | pmid = 9749830 | doi = 10.1016/S0024-3205(98)00369-5 }}</ref> Neki manji opijumski [[alkaloid]]i i razne supstance s opioidnim djelovanjem nalaze se i na drugim mjestima, uključujući molekule prisutne u biljkama [[kratom]], ''[[Corydalis]]'' i ''[[Salvia divinorum]]'' i nekim vrstama maka, osim ''[[Papaver somniferum]]''. Postoje i sojevi koji proizvode velike količine tebaina, važne sirovine za izradu mnogih polusintetičkih i sintetičkih opioida. Od više od 120 vrsta maka, samo dvije proizvode morfin. Među analgeticima postoji mali broj supstanci koje djeluju na centralni nervni sistem, ali ne i na sistem opioidnih receptora; stoga one nemaju druga (narkotička) svojstva opioida, iako mogu izazvati euforiju putem ublažavanja bola – euforiju koja, s obzirom na način na koji nastaje, ne stvara osnovu za navikavanje, fizičku zavisnost ili ovisnost. Među njima se posebno ističu nefopam, orfenadrin, a možda i feniltoloksamin ili neki drugi antihistaminici. Triciklički antidepresivi također imaju analgetsko djelovanje, ali se smatra da to postižu indirektnom aktivacijom endogenog opioidnog sistema. Paracetamol je prvenstveno analgetik centralnog djelovanja (nenarkotički), čiji se efekat ostvaruje djelovanjem na silazne serotonergičke puteve, čime se povećava oslobađanje serotonina (5-HT), što zauzvrat inhibira oslobađanje medijatora bola. Također smanjuje aktivnost ciklooksigenaze. Nedavno je otkriveno da većina ili čak cjelokupna terapijska efikasnost paracetamola potiče od njegovog metabolita, AM404, koji pojačava oslobađanje serotonina i inhibira preuzimanje anandamida. Drugi analgetici djeluju periferno (tj. ne djeluju na [[mozak]] ili [[kičmena moždina| kičmenu moždinu]]). Istraživanja počinju ukazivati na to da morfin i srodni lijekovi mogu imati i periferne efekte; primjer za to je upotreba morfinskog gela kod opekotina. Nedavna istraživanja otkrila su prisustvo opioidnih receptora na perifernim senzornim neuronima.<ref name="Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = August 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}</ref> Značajan dio (do 60%) opioidne analgezije može biti posredovan takvim perifernim opioidnim receptorima, posebno kod upalnih stanja kao što su artritis, traumatski ili hirurški bol.<ref name="Stein C, Lang LJ (2009)">{{cite journal | vauthors = Stein C, Lang LJ | title = Periferni mehanizmi opioidne analgezije | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 3–8 | date = Februar 2009 | pmid = 19157985 | doi = 10.1016/j.coph.2008.12.009 }}<nowiki><ref> Upalna bol je također ublažena endogenim opioidnim peptidima koji aktiviraju periferne opioidne receptore.<ref name="Busch-Dienstfertig M, Stein C (2010)"></nowiki>{{cite journal | vauthors = Busch-Dienstfertig M, Stein C | title = Opioid receptors and opioid peptide-producing leukocytes in inflammatory pain – basic and therapeutic aspects | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 24 | issue = 5 | pages = 683–94 | date = July 2010 | pmid = 19879349 | doi = 10.1016/j.bbi.2009.10.013 | s2cid = 40205179 }}<nowiki><ref></nowiki> Otkriveno je 1953. godine, da ljudi i neke životinje prirodno proizvode male količine morfija, kodeina i moguće nekih njihovih jednostavnijih derivata poput heroina i [[dihidromorfin]]a, pored endogenih opioidnih peptida. Neke bakterije su sposobne da proizvode neke polusintetičke opioide kao što su [[hidromorfon]] i [[hidrokodon]] kada žive u rastvoru koji sadrži morfij, odnosno kodein. Mnogi [[alkaloidi]] i drugi derivati opijumskog maka nisu opioidi niti narkotici; najbolji primjer je [[papaverin]], supstanca koja opušta glatke mišiće. Noskapin je granični slučaj, jer djeluje na [[CNS|centralni nervni sistem]] (CNS), ali to djelovanje nije nužno slično onom koje ima morfin, pa vjerovatno spada u posebnu kategoriju. [[Dekstrometorfan]] (stereoizomer [[levometorfan]]a, polusintetskog opioidnog agonista) i njegov [[metabolit]] [[dekstrorfan]] uopće nemaju opioidno analgetsko djelovanje, uprkos strukturnoj sličnosti s drugim opioidima; umjesto toga, oni su snažni [[NMDA]] antagonisti i agonisti [[sigma receptor]]a (tipova 1 i 2), te se koriste u mnogim lijekovima protiv kašlja koji se izdaju bez recepta. [[Salvinorin A]] je selektivni, snažan agonist ĸ-opioidnih receptora. Ipak se ne smatra opioidom jer: #hemijski nije alkaloid; i #nema tipična opioidna svojstva: apsolutno nema anksiolitičkih ili supresivnih efekata na kašalj. Umjesto toga, snažan je [[halucinogen]]. <!-- Evo tabele; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:center; font-size: smaller" |- !Opioidni peptidi !Skeletne molekularne slike |- |[[Adrenorfin]] |[[Datoteka:Adrenorphin slim.svg|125 px|Hemijska struktura Adrenorfina]] |- |[[Amidorfin]] |[[Datoteka:Amidorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Amidorfina.]] |- |[[Kazomorfin]] |[[Datoteka:Goveđi β-kazomorfin 7.svg|125 px|Hemijska struktura goveđeg β-kazomorfina.]] |- |[[DADLE]] |[[Datoteka:2-D-Alanine-5-D-leucine-enkephalin.png|125 px|Hemijska struktura DADLE.]] |- |[[DAMGO]] |[[Datoteka:DAMGO.svg|125 px|Hemijska struktura DAMGO.]] |- |[[Dermorfin]] |[[Datoteka:Dermorphin.svg|125 px|Hemijska struktura Dermorfina.]] |- |[[Endomorfin]] |[[Datoteka:Endomorphin 1.svg|125 px|Hemijska struktura Endomorfina 1.]] |- |[[Morficeptin]] |[[Datoteka:Morphiceptin.svg|125 px|Hemijska struktura Morficeptina.]] |- |[[Nociceptin]] |[[Datoteka:Nociceptin.png|125 px|Hemijska struktura Nociceptina.]] |- |[[Oktreotid]] |[[Datoteka:Octreotide.svg|125 px|Hemijska struktura oktreotida.]] |- |[[Opiorphin]] |[[File:Opiorphin.png|125 px|Hemijska struktura opiorfina.]] |- |[[TRIMU 5]] |[[File:TRIMU 5.png|125 px|Hemijska struktura supstance TRIMU 5.]] |} <!-- Kraj tabele --> </div> ===Endogeni opioidi=== Opioidni [[peptid]]i koji se proizvode u tijelu uključuju: {{div col|colwidth=30em}} * [[Endorfin]]e * [[Enkefalin]]e * [[Dinorfin]]e * [[Endomorfin]]e {{div col end}} [[β-endorfin]] se eksprimira u ćelijama koje sadrže [[pro-opiomelanokortin]] (POMC) u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], u [[moždno stablo|moždnom stablu]] i u imunskim ćelijama, a djeluje putem [[μ-opioidni receptor|μ-opioidnih receptora]]. β-endorfin ima brojne učinke, uključujući uticaj na [[seksualno ponašanje]] i [[apetit]]. β-endorfin se također luči u krvotok iz kortikotropnih i [[melanin|melanotropnih]] ćelija hipofize. [[α-neoendorfin]] eksprimira se također u POMC ćelijama u arkuatnom jezgru. [[Met-enkefalin]] je široko rasprostranjen u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) i u imunskim ćelijama; [met]-enkefalin je proizvod gena za [[proenkefalin]], a djeluje putem μ i [[δ-opioidni receptor|δ-opioidnih receptor]]. [[Leu-enkefalin]], koji je također proizvod gena za proenkefalin, djeluje putem δ-opioidnih receptora. [[Dinorfin]] djeluje putem [[κ-opioidni receptor|κ-opioidnih receptora]] i široko je rasprostranjen u CNS-u, uključujući [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] i [[hipotalamus]] – posebno u [[lučno jezgro|arkuatnom jezgru]], kao i u neuronima koji proizvode [[oksitocin]] i [[vazopresin]] unutar supraoptičkog jezgra. [[Endomorfin]] djeluje putem μ-opioidnih receptora i na tim receptorima je potentniji od drugih endogenih opioida. ===Opijumski alkaloidi i derivati=== ====Opijumski alkaloidi==== [[Fenantren]]i koji se prirodno nalaze u [[opijum]]u: {{div col|colwidth=30em}} * [[Kodein]] * [[Morfin]] * [[Tebain]] * [[Oripavin]]<ref name="Odell 2007">{{cite journal | vauthors = Odell LR, Skopec J, McCluskey A | title = Isolation and identification of unique marker compounds from the Tasmanian poppy Papaver somniferum N. Implications for the identification of illicit heroin of Tasmanian origin | journal = Forensic Science International | volume = 175 | issue = 2–3 | pages = 202–8 | date = March 2008 | pmid = 17765420 | doi = 10.1016/j.forsciint.2007.07.002 }}</ref> {{div col end}} Preparati miješanih opijumskih alkaloida, uključujući papaveretum, još uvijek se povremeno koriste. ====Esteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Diacetilmorfin]] (morfin diacetat; heroin) * [[Nikomorfin]] (morfin dinikotinat) * [[Dipropanoilmorfin]] (morfin dipropionat) * [[Diacetildihidromorfin]] * [[Acetilpropionilmorfin]] * [[Desomorfin]] * [[Metildesorfin]] * [[Dibenzoilmorfin]] {{div col end}} ====Eteri morfina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dihidrokodein]] * [[Etilmorfin]] * [[Heterokodein]] {{div col end}} ====Polusintetski derivati alkaloida==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] * [[Etorfin]] * [[Hidrokodon]] * [[Hidromorfon]] * [[Oksikodon]] (prodaje se kao OxyContin) * [[Oksimorfon]] {{div col end}} ===Sintetski opioidi=== ====Anilidopiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Fentanil]] (pogledajte i [[spisak analoga fentanila]]) * [[Alfametilfentanil]] * [[Alfentanil]] * [[Sufentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Karfentanil]] * [[Omefentanil]] * [[Omekarfentanil]] {{div col end}} ====Benzimidazoli==== {{Glavni|Spisak benzimidazolskih opioida}} * [[Metodesnitazen]] (Metazen) * [[Etodesnitazen]] (Etazen) * [[Etonitazepin]] * [[Etonitazepipn]] * [[Nitazeni]] – opioidne supstance koje predstavljaju podgrupu benzimidazolskih opioida ** [[Metonitazen]] ** [[Etonitazen]] ** [[Izotonitazen]] ** [[Klonitazen]] ====Fenilpiperidini==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Petidin]] (meperidin) * [[Ketobemidon]] * [[MPPP]] * [[Alilprodin]] * [[Prodin]] * [[PEPAP]] * [[Trimeperidin|Promedol]] {{div col end}} ====Derivati difenilpropilamina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Propoksifen]] * [[Dekstropropoksifen]] * [[Dekstromoramid]] * [[Bezitramid]] * [[Piritramid]] * [[Metadon]] * [[Dipipanon]] * [[Levometadil acetat]] (LAAM) * [[Difenoksin]] * [[Difenoksilat]] * [[Loperamid]] (prolazi kroz krvno-moždanu barijeru, ali ga P-glikoprotein brzo izbacuje iz centralnog nervnog sistema. Kod životinjskih modela – uključujući rezus majmune, miševe i pacove – nakon dugotrajne i kontinuirane upotrebe, pri prekidu uzimanja javljaju se blagi simptomi apstinencijalne krize.) {{div col end}} ====Derivati benzomorfana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dezocin]] — agonist/antagonist * [[Pentazocin]] — agonist/antagonist * [[Fenazocin]] {{div col end}} ====Derivati oripavina==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Buprenorfin]] — parcijalni agonist * [[Dihidroetorfin]] * [[Etorfin]] {{div col end}} ====Derivati morfinana==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Butorfanol]] — agonist/antagonist * [[Nalbufin]] — agonist/antagonist * [[Levorfanol]] * [[Levometorfan]] * [[Racemetorfan]] {{div col end}} ====Ostalo==== {{div col|colwidth=30em}} * [[Lefetamin]] * [[Meptazinol]] * [[Mitraginin]] * [[Tilidin]] * [[Tramadol]] * [[Tapentadol]] * [[Eluksadolin]] * [[Bucinazin]] * [[7-Hidroksimitraginin]] {{div col end}} ===Alosterni modulatori=== Alosterini modulatori ne spadaju u opioide; umjesto toga, klasificiraju se kao opioidergici. ===[[Opioidni antagonist]]i=== {{div col|colwidth=30em}} * [[Nalmefen]] * [[Nalokson]] * [[Naltrekson]] * [[Metilnaltrekson]] (Metilnaltrekson djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamid]]u.) * [[Naloksegol]] (Naloksegol djeluje samo periferno, jer ne prelazi krvno-moždanu barijeru u dovoljnoj količini da bi ostvario centralno djelovanje. Stoga se može smatrati suprotnošću [[loperamidu]].) {{div col end}} === Tabele opioida === ==== Tabela morfinanskih opioida ==== <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela morfinanskih opioida: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- colspan=5 | | [[File:Morphin - Morphine.svg|137 px|Hemijska struktura morfina.]] [[Morfin]] | [[File:Dinitrophenylmorphine.png|137 px|Hemijska struktura 2,4-dinitrofenilmorfina.]] [[2,4-Dinitrofenilmorfin]] | [[File:6-Methylenedihydrodesoxymorphine.svg|137 px|Hemijska struktura 6-metilendihidrodezoksimorfina.]] [[6-Metilendihidrodezoksimorfin|6-MDDM]] | [[File:Chlornaltrexamine.svg|160 px|Hemijska struktura hlornaltreksamina.]] [[Hlornaltreksamin]] | [[File:Permonid.svg|113 px|Hemijska struktura dezomorfina.]] [[Dezomorfin]] |- | [[File:Dihydromorphine 2D structure.svg|137 px|Hemijska struktura dihidromorfina.]] [[Dihidromorfin]] | [[File:Hydromorphinol.svg|137 px|Hemijska struktura hidromorfinola.]] [[Hidromorfinol]] | [[File:Methyldesorphine.png|113 px|Hemijska struktura metildezomorfina.]] [[Metildezomorfin]] | [[File:N-Phenethylnormorphine.svg|113 px|Hemijska struktura N-fenetilnormorfina.]] [[N-Fenetilnormorfin]] | [[File:RAM-378.svg|113 px|Hemijska struktura RAM-378]] [[RAM-378]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 3,6-diesteri morfina |- | [[File:Acetylpropionylmorphine.svg|149 px|Hemijska struktura acetilpropionilmorfina.]] [[Acetilpropionilmorfin]] | [[File:Dihydroheroin.svg|149 px|Hemijska struktura dihidroheroina.]] [[Dihidroheroin]] | [[File:Dibenzoylmorphine Structure.svg|125 px|Hemijska struktura dibenzoilmorfina.]] [[Dibenzoilmorfin]] | [[File:Dipropanoylmorphine.svg|125 px|Hemijska struktura dipropanoilmorfina.]] [[Dipropanoilmorfin]] | [[File:Heroin v2.svg|125 px|Hemijska struktura diacetilmorfina.]] [[Heroin]] |- | [[File:Nicomorphine.svg|125 px|Hemijska struktura nikomorfina.]] [[Nikomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Porodica kodeina i dionina |- | [[File:Codein - Codeine.svg|135 px|Hemijska struktura kodeina.]] [[Kodein]] | [[File:6-MAC.svg|135 px|Hemijska struktura 6-MAC-a.]] [[6-MAC]] | [[File:Benzylmorphine.svg|124 px|Hemijska struktura benzilmorfina.]] [[Benzilmorfin]] | [[File:Codeine methylbromide.png|112 px|Hemijska struktura kodein-metilbromida.]] [[Kodein-metilbromid]] | [[File:Dihydroheterocodeine.svg|88 px|Hemijska struktura dihidroheterokodeina.]] [[Dihidroheterokodein]] |- | [[File:Ethylmorphine.svg|135 px|Hemijska struktura etilmorfina.]] [[Etilmorfin]] | [[File:Heterocodeine v2.svg|112 px|Hemijska struktura heterokodeina.]] [[Heterokodein]] | [[File:Pholcodine.svg|135 px|Hemijska struktura folkodina.]] [[Folkodin]] | [[File:Myrophine.svg|135 px|Hemijska struktura mirofin.]] [[Mirofin]] |[[File:Methyldihydromorphine.svg|135 px|Hemijska struktura metildihidromorfina.]] [[Metildihidromorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinoni i morfoli |- | [[File:14-Cinnamoyloxycodeinone.png|125 px|Hemijska struktura 14-cinamoiloksikodeinona.]] [[14-Cinamoiloksikodeinon]] | [[File:14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-etoksimetopona.]] [[14-Etoksimetopon]] | [[File:14-Methoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-metoksimetopona.]] [[14-Metoksimetopon]] | [[File:14-phenylpropoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura 14-fenilpropoksimetopona.]] [[14-Fenilpropoksimetopon|PPOM]] | [[File:7-Spiroindanyloxymorphone.svg|102 px|Hemijska struktura 7-spiroindaniloksimorfona.]] [[7-Spiroindaniloksimorfon]] |- | [[File:Acetylmorphone.svg|125 px|Hemijska struktura acetilmorfona.]] [[Acetilmorfon]] | [[File:Codeinone.svg|102 px|Hemijska struktura kodeinona.]] [[Kodeinon]] | [[File:Conorfone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura konorfona.]] [[Konorfon]] | [[File:Codoxime.svg|102 px|Hemijska struktura kodoksima.]] [[Kodoksim]] | [[File:Thebacon structure.svg|102 px|Hemijska struktura tebakona.]] [[Tebakon]] |- | [[File:Hydrocodone.svg|125 px|Hemijska struktura hidrokodona.]] [[Hidrokodon]] | [[File:Hydromorphone - Hydromorphon.svg|102 px|Hemijska struktura hidromorfona.]] [[Hidromorfon]] | [[File:Metopon.png|102 px|Hemijska struktura metopona.]] [[Metopon]] | [[File:Morphinone.svg|102 px|Hemijska struktura morfinona.]] [[Morfinon]] | [[File:N-Phenethyl-14-ethoxymetopon.svg|102 px|Hemijska struktura N-fenetil-14-etoksimetopona.]] [[N-Phenethyl-14-ethoxymetopon|N-Fenetil-14-etoksimetopon]] |- | [[File:Oxycodone.svg|125 px|Hemijska struktura oksikodona.]] [[Oksikodon]] | [[File:Oxymorphone 2D structure.svg|102 px|Hemijska struktura oksimorfona.]] [[Oksimorfon]] | [[File:Pentamorphone2DCSD.svg|102 px|Hemijska struktura pentamorfona.]] [[Pentamorfon]] | [[File:Semorphone.svg|102 px|Hemijska struktura semorfona.]] [[Semorfon]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni polusintetski spojevi |- | [[File:Chloromorphide.svg|128 px|Hemijska struktura hloromorfida.]] [[Hloromorfid]] | [[File:14-Hydroxydihydrocodeine.svg|116 px|Hemijska struktura 14-hidroksidihidrokodeina.]] [[14-hidroksidihidrokodein]] | [[File:Acetyldihydrocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura acetildihidrokodeina.]] [[Acetildihidrokodein]] | [[File:Dihydrocodeine skeletal.svg|88 px|Hemijska struktura dihidrokodeina.]] [[Dihidrokodein]] | [[File:Nalbuphine.svg|116 px|Hemijska struktura nalbufina.]] [[Nalbufin]] |- | [[File:Nicocodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikokodeina.]] [[Nikokodein]] | [[File:Nicodicodeine.svg|104 px|Hemijska struktura nikodikodeina.]] [[Nikodikodein]] | [[File:Oxymorphazone.svg|128 px|Hemijska struktura oksimorfazona.]] [[Oksimorfazon]] | [[File:1-Iodomorphine.svg|116 px|Hemijska struktura 1-jodomorfina.]] [[1-jodomorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Aktivni metaboliti opijata |- | [[File:Morphine 6-glucuronide.png|127 px|Hemijska struktura morfin-6-glukuronida.]] [[Morfin-6-glukuronid|M6G]] | [[File:6-MAM.svg|115 px|Hemijska struktura 6-MAM-a.]] [[6-MAM]] | [[File:Norcodeine.svg|103 px|Hemijska struktura norkodeina.]] [[Norkodein]] | [[File:Normorphine.svg|92 px|Hemijska struktura normorfina.]] [[Normorfin]] | [[File:Morphine N-oxide.svg|105 px|Hemijska struktura morfin-N-oksida.]] [[Morfin-N-oksid]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Sintetički morfinani |- | [[File:Cyclorphan structure.svg|127 px|Hemijska struktura ciklorfana.]] [[Ciklorfan]] | [[File:Dextrallorphan.svg|127 px|Hemijska struktura dekstralorfana.]] [[Dekstralorfan|DXA]] | [[File:Levorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura levorfanola.]] [[Levorfanol]] | [[File:Levophenacylmorphan.svg|127 px|Hemijska struktura levofenacilmorfanola.]] [[Levofenacilmorfanol]] | [[File:Levomethorphan.svg|103 px|Hemijska struktura levometorfana.]] [[Levometorfan]] |- | [[File:3-Hydroxymorphinan.svg|146 px|Hemijska struktura norlevorfanola.]] [[Norlevorfanol]] | [[File:Oxilorphan.svg|150 px|Hemijska struktura oksilorfana.]] [[Oksilorfan]] | [[File:Phenomorphan.svg|128 px|Hemijska struktura fenomorfanola.]] [[Fenomorfanol]] | [[File:Furethylnorlevorphanol.svg|146 px|Hemijska struktura furetilnorlevorfanola.]] [[Furetilnorlevorfanol]] | [[File:Xorphanol.svg|127 px|Hemijska struktura ksorfanola.]] [[Ksorfanol]] |- | [[File:Butorphanol structure.svg|127 px|Hemijska struktura butorfanola.]] [[Butorfanol]] | [[File:Cyprodime.svg|127 px|Hemijska struktura ciprodima.]] [[Ciprodim]] | [[File:Drotebanol.svg|127 px|Hemijska struktura drotebanola.]] [[Drotebanol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Orvinoli i derivati oripavina |- | [[File:Endoethenotetrahydrooripavine.svg|132 px|Hemijska struktura 6,14-endoetenotetrahidrooripavina.]] [[6,14-Endoetenotetrahidrooripavin]] | [[File:7-PET.svg|132 px|Hemijska struktura 7-PET-a.]] [[7-PET]] | [[File:Acetorphine structure.svg|109 px|Hemijska struktura acetorfina.]] [[Acetorfin]] | [[File:BU-48.svg|132 px|Hemijska struktura spoja BU-48.]] [[BU-48]] | [[File:Buprenorphine.svg|132 px|Hemijska struktura buprenorfina.]] [[Buprenorfin]] |- | [[File:Cyprenorphine Structure.svg|109 px|Hemijska struktura ciprenorfina.]] [[Ciprenorfin]] | [[File:Dihydroetorphine.svg|110 px|Hemijska struktura dihidroetorfina.]] [[Dihidroetorfin]] | [[File:Etorphine.svg|122 px|Hemijska struktura etorfina.]] [[Etorfin]] | [[File:Norbuprenorphine.png|122 px|Hemijska struktura norbuprenorfina.]] [[Norbuprenorfin]] | [[File:Thienorphine.svg|130 px|Hemijska struktura tienorfina.]] [[Tienorfin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidni antagonisti i inverzni agonisti |- | [[File:5'-Guanidinonaltrindole.svg|138 px|Hemijska struktura 5'-guanidinonaltrindola.]] [[5'-Guanidinonaltrindol]] | [[File:Diprenorphine.svg|115 px|Hemijska struktura diprenorfina.]] [[Diprenorfin]] | [[File:Levallorphan.svg|115 px|Hemijska struktura levalorfana.]] [[Levalorfan]] | [[File:Methylnaltrexone.svg|115 px|Hemijska struktura metilnaltreksona.]] [[Metilnaltrekson|MNTX]] | [[File:Nalfurafine.svg|115 px|Hemijska struktura nalfurafina.]] [[Nalfurafin]] |- | [[File:Nalmefene.svg|115 px|Hemijska struktura nalmefena.]] [[Nalmefen]] | [[File:Naloxazone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksazona.]] [[Naloksazon]] | [[File:Naloxone.svg|115 px|Hemijska struktura naloksona.]] [[Nalokson]] | [[File:Nalorphine.svg|115 px|Hemijska struktura nalorfina.]] [[Nalorfin]] | [[File:Naltrexone skeletal.svg|115 px|Hemijska struktura naltreksona.]] [[Naltrekson]] |- | [[File:Naltriben.svg|115 px|Hemijska struktura naltribena.]] [[Naltriben]] | [[File:Naltrindole.png|115 px|Hemijska struktura naltrindola.]] [[Naltrindol]] | [[File:6β-Naltrexol-d4.png|115 px|Hemijska struktura 6β-naltreksol-d4]] [[6β-Naltreksol-d4]] | [[File:IBNtxA_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura IBNtxA]] [[IBNtxA|3-jodobenzoil naltreksamin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Morfinanski dimeri |- | [[File:Pseudomorphine skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura pseudomorfina]] [[Pseudomorfin]] | [[File:Naloxonazine.png|140 px|Hemijska struktura naloksonazina]] [[Naloksonazin]] | [[File:Nor-BNI.png|130 px|Hemijska struktura norbinaltorfimina]] [[Norbinaltorfimin]] | [[File:Somniferine.svg|115 px|Hemijska struktura somniferina]] [[Somniferin]] |} |} <!-- Kraj tabele --> </div> ==== Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani ==== <!-- Ovdje se nalazi tabela; preskočite je da biste uredili tekst --> <div class="skin-invert-image"> {| class="talk collapsed collapsible" |- ! Tabela opioidnih spojeva koji nisu morfinani: kliknite za |- style="text-align: left;" | {| class="wikitable" style="font-size:smaller; text-align:center" |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Benzomorfani |- | [[File:8-Carboxamidocyclazocine.svg|135 px|Hemijska struktura 8-karboksamidociklazocina.]] [[8-karboksamidociklazocin|8-CAC]] | [[File:Alazocine.svg|135 px|Hemijska struktura alilnormetazocina.]] [[Alazocin]] | [[File:Bremazocine.svg|135 px|Hemijska struktura bremazocina.]] [[Bremazocin]] | [[File:Dezocine structure.svg|135 px|Hemijska struktura dezocina.]] [[Dezocin]] | [[File:Ketazocine.svg|135 px|Hemijska struktura ketazocina.]] [[Ketazocin]] |- | [[File:metazocine.svg|135 px|Hemijska struktura metazocina.]] [[Metazocin]] | [[File:Pentazocine formula.svg|135 px|Hemijska struktura pentazocina.]] [[Pentazocin]] | [[File:Phenazocine.png|135 px|Hemijska struktura fenazocina.]] [[Fenazocin]] | [[File:Cyclazocine.png|135 px|Hemijska struktura ciklazocina.]] [[Ciklazocin]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | 4-Fenilpiperidini |- | [[File:4-Fluoromeperidine.png|135 px|Hemijska struktura 4-fluoromeperidina.]] [[4-fluoromeperidin]] | [[File:WIN-7681.svg|135 px|Hemijska struktura WIN-7681.]] [[Alilnorpetidin]] | [[File:Anileridine.svg|135 px|Hemijska struktura anileridina.]] [[Anileridin]] | [[File:Benzethidine.svg|135 px|Hemijska struktura benzetidina.]] [[Benzetidin]] | [[File:Carperidine.svg|135 px|Hemijska struktura karperidina.]] [[Karperidin]] |- | [[File:Difenoxin.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksina.]] [[Difenoksin]] | [[File:Diphenoxylat.svg|135 px|Hemijska struktura difenoksilata.]] [[Difenoksilat]] | [[File:Etoxeridine.svg|135 px|Hemijska struktura etokseridina.]] [[Etokseridin]] | [[File:Furethidine.svg|135 px|Hemijska struktura furetidina.]] [[Furetidin]] | [[File:Hydroxypethidine.svg|135 px|Hemijska struktura hidroksipetidina.]] [[Hidroksipetidin]] |- | [[File:Morpheridine.svg|135 px|Hemijska struktura morferidina.]] [[Morferidin]] | [[File:Oxpheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura oksfeneridina.]] [[Oksfeneridin]] | [[File:Pethidine.svg|135 px|Hemijska struktura petidina.]] [[Petidin]] | [[File:Pheneridine.svg|135 px|Hemijska struktura feneridina.]] [[Feneridin]] | [[File:Phenoperidine.svg|135 px|Hemijska struktura fenoperidina.]] [[Fenoperidin]] |- | [[File:Piminodine.svg|135 px|Hemijska struktura piminodina.]] [[Piminodin]] | [[File:Properidine.svg|135 px|Hemijska struktura properidina.]] [[Properidin]] | [[File:Sameridine.svg|135 px|Hemijska struktura sameridina.]] [[Sameridin]] | [[File:Allylprodine.svg|135 px|Hemijska struktura alilprodina.]] [[Alilprodin]] | [[File:Alphameprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-meprodina.]] [[Alfameprodin|α-Meprodin]] |- | [[File:MPPP.svg|135 px|Hemijska struktura desmetilprodina.]] [[MPPP]] | [[File:PEPAP.svg|135 px|Hemijska struktura PEPAP-a.]] [[PEPAP]] | [[File:Alphaprodine.svg|135 px|Hemijska struktura α-prodina.]] [[Alfaprodin|α-Prodin]] | [[File:Prosidol.svg|135 px|Hemijska struktura prosidola.]] [[Prosidol]] | [[File:Trimeperidine.svg|135 px|Hemijska struktura trimeperidina.]] [[Trimeperidin]] |- | [[File:Acetoxyketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura acetoksiketobemidona.]] [[Acetoksiketobemidon]] | [[File:Droxypropine.png|135 px|Hemijska struktura droksipropina.]] [[Droksipropin]] | [[File:Ketobemidon.svg|135 px|Hemijska struktura ketobemidona.]] [[Ketobemidon]] | [[File:Methylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura metilketobemidona.]] [[Metilketobemidon]] | [[File:Propylketobemidone.svg|135 px|Hemijska struktura propilketobemidona.]] [[Propilketobemidon]] |- | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] | [[File:Loperamide.svg|135 px|Hemijska struktura loperamida.]] [[Loperamid]] | [[File:Picenadol.svg|135 px|Hemijska struktura picenadola.]] [[Picenadol]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Opioidi otvorenog lanca |- | [[File:Dipipanone.svg|135 px|Hemijska struktura dipipanona.]] [[Dipipanon]] | [[File:Methadone.svg|135 px|Hemijska struktura metadona.]] [[Metadon]] | [[File:Normethadone.png|135 px|Hemijska struktura normetadona.]] [[Normetadon]] | [[File:Phenadoxone.svg|135 px|Hemijska struktura fenadoksona.]] [[Fenadokson]] | [[File:Dimepheptanol.svg|135 px|Hemijska struktura dimefeptanola.]] [[Dimefeptanol]] |- | [[File:Levacetylmethadol.svg|135 px|Hemijska struktura levacetilmetadola.]] [[Levacetilmetadol]] | [[File:Dextromoramide-2D-skeletal.png|135 px|Hemijska struktura dekstromoramida.]] [[Dekstromoramid]] | [[File:Levomoramide.svg|135 px|Hemijska struktura levomoramida.]] [[Levomoramid]] | [[File:Racemoramide.svg|135 px|Hemijska struktura racemoramida.]] [[Racemoramid]] | [[File:Diethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dietiltiambutena.]] [[Dietiltiambuten]] |- | [[File:Dimethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dimetiltiambutena.]] [[Dimetiltiambuten]] | [[File:Ethylmethylthiambutene structure.svg|135 px|Hemijska struktura etilmetiltiambutena.]] [[Etilmetiltiambuten]] | [[File:Piperidylthiambutene.png|135 px|Hemijska struktura piperidiltiambutena.]] [[Piperidiltiambuten]] | [[File:Pyrrolidinylthiambutene.svg|135 px|Hemijska struktura pirolidiniltiambutena.]] [[Pirolidiniltiambuten]] | [[File:Thiambutene Structure.svg|135 px|Hemijska struktura tiambutena.]] [[Tiambuten]] |- | [[File:Tipepidine.svg|135 px|Hemijska struktura tipepidina.]] [[Tipepidin]] | [[File:Dextropropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura dekstropropoksifena.]] [[Dekstropropoksifen]] | [[File:Dimenoxadol.svg|135 px|Hemijska struktura dimenoksadola.]] [[Dimenoksadol]] | [[File:Spasmoxal.svg|135 px|Hemijska struktura dioksafetil butirata.]] [[Dioksafetil butirat]] | [[File:Levopropoxyphene structure.svg|135 px|Hemijska struktura levopropoksifena.]] [[Levopropoksifen]] |- | [[File:Norpropoxyphene.png|135 px|Hemijska struktura norpropoksifena.]] [[Norpropoksifen]] | [[File:Diampromide.svg|135 px|Hemijska struktura diampromida.]] [[Diampromid]] | [[File:Phenampromide.svg|135 px|Hemijska struktura fenampromida.]] [[Fenampromid]] | [[File:Propiram.svg|135 px|Hemijska struktura propirama.]] [[Propiram]] | [[File:IC-26 structure.svg|135 px|Hemijska struktura IC-26.]] [[IC-26|Metiodon]] |- | [[File:Isoaminile.png|135 px|Hemijska struktura izoaminila.]] [[Izoaminil]] | [[File:Lefetamine.svg|135 px|Hemijska struktura lefetamina.]] [[Lefetamin]] | [[File:R-4066.svg|135 px|Hemijska struktura R-4066.]] [[R-4066]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Anilidopiperidini |- | [[File:3-allylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-alilfentanila.]] [[3-Alilfentanil]] | [[File:3-Methylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metilfentanila.]] [[3-Metilfentanil]] | [[File:3-Methylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura 3-metiltiofentanila.]] [[3-Metiltiofentanil]] | [[File:4-Phenylfentanyl.png|125 px|Hemijska struktura 4-fenilfentanila.]] [[4-Fenilfentanil]] | [[File:Alfentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura alfentanila.]] [[Alfentanil]] |- | [[File:Alphamethylacetylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilacetilfentanila.]] [[Alphamethylacetylfentanyl|α-Metilacetilfentanil]] | [[File:Alphamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metilfentanila.]] [[Alphamethylfentanyl|α-Metilfentanil]] | [[File:Alphamethylthiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura α-metiltiofentanila.]] [[Alpha-methylthiofentanyl|α-Metiltiofentanil]] | [[File:Betahydroxyfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksifentanila.]] [[Beta-hydroxyfentanyl|β-Hidroksifentanil]] | [[File:Betahydroxythiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-hidroksitiofentanila.]] [[Beta-hidroksitiofentanil|β-Hidroksitiofentanil]] |- | [[File:Betamethylfentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura β-metilfentanila.]] [[Beta-metilfentanil|β-Metilfentanil]] | [[File:Brifentanil Structural Formulae.png|125 px|Hemijska struktura brifentanila.]] [[Brifentanil]] | [[File:Carfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura karfentanila.]] [[Karfentanil]] | [[File:Fentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura fentanila.]] [[Fentanil]] | [[File:Lofentanil.svg|125 px|Hemijska struktura lofentanila.]] [[Lofentanil]] |- | [[File:Mirfentanil.svg|125 px|Hemijska struktura mirfentanila.]] [[Mirfentanil]] | [[File:Ocfentanil.png|125 px|Hemijska struktura okfentanila.]] [[Okfentanil]] | [[File:Ohmefentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura ohmefentanila.]] [[Ohmefentanil]] | [[File:Parafluorofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura parafluorofentanila.]] [[Parafluorofentanil]] | [[File:Phenaridine.svg|125 px|Hemijska struktura fenaridina.]] [[Fenaridin]] |- | [[File:Remifentanil-2D-skeletal.svg|125 px|Hemijska struktura remifentanila.]] [[Remifentanil]] | [[File:Sufentanil.svg|125 px|Hemijska struktura sufentanila.]] [[Sufentanil]] | [[File:Thiofentanyl.svg|125 px|Hemijska struktura tiofentanila.]] [[Tiofentanil]] | [[File:Trefentanil Structure.svg|125 px|Hemijska struktura trefentanila.]] [[Trefentanil]] |- <!-- ============================================================ --> ! colspan=5 | Razni drugi |- | [[File:Ethoheptazine.png|135 px|Hemijska struktura etoheptazina.]] [[Etoheptazin]] | [[File:Metheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metheptazina.]] [[Metheptazin]] | [[File:Metethoheptazine_structure.png|135 px|Hemijska struktura metetoheptazina.]] [[Metetoheptazin]] | [[File:Proheptazine.svg|135 px|Hemijska struktura proheptazina.]] [[Proheptazin]] | [[File:Bezitramide.svg|135 px|Hemijska struktura bezitramida.]] [[Bezitramid]] |- | [[File:Piritramide Structural Formulae V.1.svg|135 px|Hemijska struktura piritramida.]] [[Piritramid]] | [[File:Clonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura klonitazena.]] [[Klonitazen]] | [[File:Etonitazene.svg|135 px|Hemijska struktura etonitazena.]] [[Etonitazen]] | [[File:18-Methoxycoronaridine.svg|135 px|Hemijska struktura 18-metoksikoronaridina.]] [[18-MC]] | [[File:7-hydroxymitragynine2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura 7-hidroksimitraginina.]] [[7-hidroksimitraginin]] |- | [[File:Akuammine.svg|135 px|Hemijska struktura akuamina.]] [[Akuamin]] | [[File:Eseroline.png|135 px|Hemijska struktura eserolina.]] [[Eserolin]] | [[File:Hodgkinsine.svg|135 px|Hemijska struktura hodgkinsina.]] [[Hodgkinsin]] | [[File:Mitragynine v2.svg|135 px|Hemijska struktura mitraginina.]] [[Mitraginin]] | [[File:Pericine.svg|135 px|Hemijska struktura pericina.]] [[Pericin]] |- | [[File:BW373U86.svg|135 px|Hemijska struktura spoja BW373U86.]] [[BW373U86]] | [[File:DPI-221.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-221.]] [[DPI-221]] | [[File:DPI-287.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-287.]] [[DPI-287]] | [[File:DPI-3290.svg|135 px|Hemijska struktura spoja DPI-3290.]] [[DPI-3290]] | [[File:SNC-80.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SNC-80.]] [[SNC-80]] |- | [[File:AD-1211_2D.svg|135 px|Hemijska struktura spoja AD-1211.]] [[AD-1211]] | [[File:AH-7921 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja AH-7921.]] [[AH-7921]] | [[File:Azaprocin.svg|135 px|Hemijska struktura azaprocina.]] [[Azaprocin]] | [[File:Bromadol.png|135 px|Hemijska struktura bromadola.]] [[Bromadol]] | [[Datoteka:BRL-52537 structure.png|135 px|Chemical structure of BRL-52537.]] [[BRL-52537]] |- | [[File:(R,R)-Bromadoline.svg|135 px|Hemijska struktura bromadolina.]] [[Bromadolin]] | [[File:C-8813.svg|135 px|Hemijska struktura spoja C-8813.]] [[C-8813]] | [[File:Ciramadol.svg|135 px|Hemijska struktura ciramadola.]] [[Ciramadol]] | [[File:Doxpicomine_Structure.svg|135 px|Hemijska struktura dokspikomina.]] [[Dokspikomin]] | [[File:Enadoline2d.png|135 px|Hemijska struktura enadolina.]] [[Enadolin]] |- | [[File:Faxeladol Structural Formulae (1R,2R).png|135 px|Hemijska struktura fakseladola.]] [[Fakseladol]] | [[File:GR-89696 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja GR-89696.]] [[GR-89696]] | [[File:Herkinorin structure.svg|135 px|Hemijska struktura herkinorina.]] [[Herkinorin]] | [[File:ICI-199,441 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-199441.]] [[ICI-199,441|ICI-199441]] | [[File:ICI-204,448 Structure.svg|135 px|Hemijska struktura spoja ICI-204448.]] [[ICI-204,448|ICI-204448]] |- | [[File:J-113,397 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja J-113397.]] [[J-113,397|J-113397]] | [[File:JTC-801.png|135 px|Hemijska struktura spoja JTC-801.]] [[JTC-801]] | [[File:LPK-26 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja LPK-26.]] [[LPK-26]] | [[File:Methopholine.svg|135 px|Hemijska struktura metofolina.]] [[Metofolin]] | [[File:MT-45 svg.svg|135 px|Hemijska struktura spoja MT-45.]] [[MT-45]] |- | [[File:N-Desmethylclozapine.png|135 px|Hemijska struktura N-desmetilklozapina.]] [[N-Desmethylclozapine|NDMC]] | [[File:NNC630532.svg|135 px|Hemijska struktura spoja NNC 63-0532.]] [[NNC 63-0532]] | [[File:Nortilidine.svg|135 px|Hemijska struktura nortilidina.]] [[Nortilidin]] | [[File:Desmethyltramadol.svg|135 px|Hemijska struktura O-desmetiltramadola.]] [[O-Desmethyltramadol]] | [[File:Prodilidine.svg|135 px|Hemijska struktura prodilidina.]] [[Prodilidin]] |- | [[File:Profadol skeletal.svg|135 px|Hemijska struktura profadola.]] [[Profadol]] | [[File:Ro64-6198 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja Ro64-6198.]] [[Ro64-6198]] | [[File:SB-612,111.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SB-612111.]] [[SB-612,111|SB-612111]] | [[File:SC-17599.svg|135 px|Hemijska struktura spoja SC-17599.]] [[SC-17599]] | [[File:RWJ-394,674.png|135 px|Hemijska struktura spoja RWJ-394,674.]] [[RWJ-394674]] |- | [[File:TAN-67.png|135 px|Hemijska struktura spoja TAN-67.]] [[TAN-67]] | [[File:Tapentadol.svg|135 px|Hemijska struktura tapentadola.]] [[Tapentadol]] | [[File:Tifluadom.png|135 px|Hemijska struktura tifluadoma.]] [[Tifluadom]] | [[File:(1R,2R)-Tramadol.svg|135 px|Hemijska struktura tramadola.]] [[Tramadol]] | [[File:Trimebutine.png|135 px|Hemijska struktura trimebutina.]] [[Trimebutine]] |- | [[File:U-50488.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-50488.]] [[U-50488]] | [[File:U-69593 structure.png|135 px|Hemijska struktura spoja U-69593.]] [[U-69593]] | [[File:Viminol2DACS.svg|135 px|Hemijska struktura viminola.]] [[Viminol]] | [[File:Z-W-18.svg|135 px|Hemijska struktura spoja W-18.]] [[1-(4-nitrofeniletil)piperidiliden-2-(4-hlorofenil)sulfonamid|W-18]] | [[File:Alvimopan.svg|135 px|Hemijska struktura alvimopana.]] [[Alvimopan]] |- | [[File:JDTic2DCSD2.svg|135 px|Hemijska struktura spoja JDTic.]] [[JDTic]] | [[File:MCOPPB.svg|135 px|Chemical structure of MCOPPB.]] [[MCOPPB]] | [[File:3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one.svg|135 px|Chemical structure of Beta-amine ketone 'compound 29']] [[3-(dimethylamino)-2,2-dimethyl-1-phenylpropan-1-one|Beta-amine ketone 'compound 29']] |} |} <!-- End of the table --> </div> == Također pogledajte== * [[Froehdeov reagens]] * [[Ekvianalgezija|Poređenje opijata]] * [[Opioidna epidemija]] * [[Postepeno smanjivanje doze opioida]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110428180333/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/GLs_Ens_Balance_NOCP_Col_EN_sanend.pdf World Health Organization guidelines for the availability and accessibility of controlled substances] ** [http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_EMP_MAR_2011.4_eng.pdf Reference list to the previous publication] ** [https://web.archive.org/web/20110521204911/http://www.who.int/medicines/areas/quality_safety/guide_nocp_sanend/en/index.html Links to all language versions of the previous publication] * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6501e1er.htm CDC Guideline for Prescribing Opioids for Chronic Pain — United States, 2016] {{authority control}} [[Kategorija:Anafrodizijaci]] [[Kategorija:Opioidi| ]] [[Kategorija:Morfin]] [[Kategorija:Članci koji sadrže videoklipove]] tlimweo9b5yz49gjvtqhjpca1ng70r5 0 539267 3939057 2026-11-05T14:17:54Z Toponim-HR 187638 Nova stranica: {{Infokutija gen}} '''[[FEN1|Zaklopna endonukleaza 1]]''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid... 3939057 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[FEN1|Zaklopna endonukleaza 1]]''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''[[FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid = 7774922 | doi = 10.1016/0888-7543(95)80129-A }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FEN1 flap structure-specific endonuclease 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2237}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MGIQGLAKLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADVAPSAIRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NDIKSYFGRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAIDASMSIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QFLIAVRQGG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVLQNEEGET {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSHLMGMFYR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIRMMENGIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVYVFDGKPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLKSGELAKR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SERRAEAEKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQQAQAAGAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QEVEKFTKRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKVTKQHNDE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKHLLSLMGI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PYLDAPSEAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASCAALVKAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVYAAATEDM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCLTFGSPVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MRHLTASEAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KLPIQEFHLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RILQELGLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQFVDLCILL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GSDYCESIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IGPKRAVDLI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKHKSIEEIV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRLDPNKYPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PENWLHKEAH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLFLEPEVLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PESVELKWSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PNEEELIKFM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CGEKQFSEER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRSGVKRLSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRQGSTQGRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDFFKVTGSL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAKRKEPEP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSTKKKAKT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAAGKFKRGK {{!)}} </table> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen uklanja 5' previseće "zaklopce" (ili kratke dijelove jednolančane DNK koji "vise" jer su njihove nukleotidne baze spriječene da se vežu za svoj komplementarni bazni par - uprkos bilo kakvom sparivanju baza nizvodno) tokom popravke DNK i obrađuje 5' krajeve [[Okazaki fragmenta]] u sintezi zaostalog lanca DNK. Direktna fizička interakcija između ovog proteina i [[AP endonukleaze 1]] (APEX1) tokom popravke ekscizijom baza dugog dijela omogućava koordinirano učitavanje proteina na supstrat, čime se supstrat prenosi s jednog enzima na drugi. Protein je član porodice endonukleaza XPG/RAD2 i jedan je od deset proteina neophodnih za replikaciju DNK bez ćelija. Sekundarna struktura DNK može inhibirati obradu zaklopca na određenim [[trinukleotidnim ponavljanjima]] na način koji zavisi od dužine, skrivajući 5' kraj zaklopca koji je neophodan i za vezivanje i za cijepanje proteinom koji kodira ovaj gen. Stoga, sekundarna struktura može spriječiti zaštitnu funkciju ovog proteina, što dovodi do ekspanzije trinukleotida specifičnih za mjesto.<ref name="entrez" /> ==Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma== FEN1 je prekomjerno eksprimiran kod većine karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal | vauthors = Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B | display-authors = 6 | title = Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers | journal = Molecular Cancer Research | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1710–1717 | date = November 2008 | pmid = 19010819 | pmc = 2948671 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal | vauthors = Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS | display-authors = 6 | title = Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score | journal = BJU International | volume = 98 | issue = 2 | pages = 445–451 | date = August 2006 | pmid = 16879693 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x | s2cid = 22165252 }}</ref> [[rak želuca|želuca]],<ref name="pmid15701830">{{cite journal | vauthors = Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS | display-authors = 6 | title = Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells | journal = Clinical Cancer Research | volume = 11 | issue = 2 Pt 1 | pages = 473–482 | date = January 2005 | pmid = 15701830 | doi = 10.1158/1078-0432.473.11.2 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal | vauthors = Wang K, Xie C, Chen D | title = Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis | journal = International Journal of Molecular Medicine | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1268–1274 | date = May 2014 | pmid = 24590400 | doi = 10.3892/ijmm.2014.1682 | doi-access = free }}</ref> [[neuroblastom]]a,<ref name="pmid15922863">{{cite journal | vauthors = Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A | display-authors = 6 | title = Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening | journal = Cancer Letters | volume = 225 | issue = 1 | pages = 111–120 | date = July 2005 | pmid = 15922863 | doi = 10.1016/j.canlet.2004.10.035 | s2cid = 44644467 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00157917/file/Cancer_Letters_2004.pdf }}</ref> [[rak gušterače|pancreasa]],<ref name="pmid12651607">{{cite journal | vauthors = Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M | display-authors = 6 | title = Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 1151–1162 | date = April 2003 | pmid = 12651607 | pmc = 1851213 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[Rak pluća|pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal | vauthors = Nikolova T, Christmann M, Kaina B | title = FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors | journal = Anticancer Research | volume = 29 | issue = 7 | pages = 2453–2459 | date = July 2009 | pmid = 19596913 }}</ref> FEN1 je esencijalni enzim u nepreciznom mehanizmu popravke dvolančanih prekida u DNK, koji se naziva alternativno spajanje krajeva zavisno od mikrohomologije ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ).<ref name="pmid25789972">{{cite journal | vauthors = Sharma S, Javadekar SM, Pandey M, Srivastava M, Kumari R, Raghavan SC | title = Homology and enzymatic requirements of microhomology-dependent alternative end joining | journal = Cell Death & Disease | volume = 6 | issue = 3 | pages = e1697 | date = March 2015 | pmid = 25789972 | pmc = 4385936 | doi = 10.1038/cddis.2015.58 | doi-access = free}}</ref> MMEJ uvijek uključuje barem malu [[delecija (genetika)deleciju]], te stoga predstavlja mutageni mehanizam.<ref name=Liang>{{cite journal | vauthors = Liang L, Deng L, Chen Y, Li GC, Shao C, Tischfield JA | title = Modulation of DNA end joining by nuclear proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 36 | pages = 31442–31449 | date = September 2005 | pmid = 16012167 | doi = 10.1074/jbc.M503776200 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko drugih puteva također može popraviti dvolančane prekide u [[DNK]], uključujući manje neprecizan put [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ) i tačne puteve korištenjem [[homologna rekombinacija|homolognorekombinacijske]] popravke (HRR).ref name="pmid24503142">{{cite journal | vauthors = Ottaviani D, LeCain M, Sheer D | title = The role of microhomology in genomic structural variation | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 3 | pages = 85–94 | date = March 2014 | pmid = 24503142 | doi = 10.1016/j.tig.2014.01.001 | doi-access = free }}</ref> Različiti faktori određuju koji će se mehanizam koristiti za popravak dvolančanih prekida u DNK.<ref name=Liang /> Kada dođe do prekomjerne ekspresije proteina FEN1 (što se dešava kada je njegov [[promotor (genetika)|promotor]] hipometiliran<ref name=Singh />), može doći do favoriziranja mehanizma MMEJ, koji je izuzetno neprecizan, što uzrokuje veću stopu mutacija i povećan rizik od nastanka raka. Kod malignih oboljenja vrlo često dolazi do smanjene ekspresije jednog ili više gena uključenih u [[popravak DNK]], dok je prekomjerna ekspresija takvih gena rijetka pojava. Naprimjer, mutacije u najmanje 36 enzima za popravak DNK, ako su prisutne u germinativnim ćelijama, dovode do povećanog rizika od raka (nasljedni [[sindromi raka]]). Slično tome, utvrđeno je da je ekspresija najmanje 12 gena za popravak DNK često epigenetički potisnuta kod jedne ili više vrsta raka. Obično, nedovoljna ekspresija enzima za popravak DNK rezultira povećanim brojem nepopravljenih oštećenja DNK, što putem grešaka pri replikaciji ([[Replikacija DNK|sinteza preko oštećenja]]) dovodi do [[mutacija]] i nastanka raka. Međutim, budući da je MMEJ popravak posredovan proteinom FEN1 izuzetno neprecizan, u ovom slučaju upravo prekomjerna ekspresija – a ne smanjena ekspresija – dovodi do nastanka raka. ==Terapijska meta kod malignih oboljenja kod ljudi== Terapijske mete za maligne bolesti povezane s defektima u genima [[BRCA1]] ili [[BRCA2]] identificirane su analizom [[sintetska letalnost|sintetski letalnih odnosa]], pri čemu su kao modelni sistemi korišteni kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ljudske ćelijske linije i [[miševi]].<ref name="pmid32719125">{{cite journal | vauthors = Guo E, Ishii Y, Mueller J, Srivatsan A, Gahman T, Putnam CD, Wang JY, Kolodner RD | display-authors = 6 | title = FEN1 endonuclease as a therapeutic target for human cancers with defects in homologous recombination | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 32 | pages = 19415–19424 | date = August 2020 | pmid = 32719125 | pmc = 7431096 | doi = 10.1073/pnas.2009237117 | bibcode = 2020PNAS..11719415G | doi-access = free }}</ref> Uočeno je da inhibicija proteina za popravak DNK, FEN1, pomoću inhibitora malih molekula, selektivno uništava ćelijske linije raka kod kojih već postoji nedostatak ekspresije proteina BRCA1 i BRCA2. Vrste raka kod kojih se često javlja poremećena ekspresija BRCA1 ili BRCA2 uključuju [[rak dojke]] i [[rak jajnika]]. Kod takvih oblika raka prisutan je nedostatak u procesu [[popravka DNK]] putem [[homologna rekombinacija| homologne rekombinacije]] (HR). Protein FEN1 je ključan za alternativni put popravka DNK, poznat kao [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). Stoga, inhibicija FEN1 proteina – koji učestvuje u MMEJ putu popravka – u ćelijama raka koje već imaju defektan HR put popravka, dovodi do nefunkcionalnosti i drugog mehanizma popravka, što rezultira [[sintetska letalnost|sintetskom letalnošću]]. == Interakcije == Pokazano je da endonukleaza 1 specifična za strukturu režnja [[interakcija protein-protein |interraguje]] sa:{{div col|colwidth=20em}} * [[APEX1]],<ref name = pmid11601988/> * [[protein Bloomovog sindroma|BLM]]<ref name = pmid14688284/> * [[Cikllin-zavisna kinaza 2|CDK2]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–4313 | date = July 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | s2cid = 5787920 | doi-access = }}</ref> * [[Ciklin A2|CCNA2]],<ref name = pmid12853968/> * [[EP300]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }}</ref> * [[Heterogeni jedarni ribonukleoprotein A1|HNRNPA1]],<ref name = pmid14690413>{{cite journal | vauthors = Chai Q, Zheng L, Zhou M, Turchi JJ, Shen B | title = Interaction and stimulation of human FEN-1 nuclease activities by heterogeneous nuclear ribonucleoprotein A1 in alpha-segment processing during Okazaki fragment maturation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 51 | pages = 15045–15052 | date = December 2003 | pmid = 14690413 | doi = 10.1021/bi035364t }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–12644 | date = October 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i }}</ref><ref name = pmid12853968/><ref name = pmid11430825/><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | display-authors = 6 | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–489 | date = January 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | s2cid = 39144360 | doi-access = }}</ref> i * [[ATP-zavisna helikaza Wernerovog sindroma |WRN]].<ref name = pmid14688284>{{cite journal | vauthors = Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–9856 | date = March 2004 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11598021>{{cite journal | vauthors = Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | display-authors = 6 | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–5801 | date = October 2001 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791 }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Finger LD, Blanchard MS, Theimer CA, Sengerová B, Singh P, Chavez V, Liu F, Grasby JA, Shen B | display-authors = 6 | title = The 3'-flap pocket of human flap endonuclease 1 is critical for substrate binding and catalysis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 33 | pages = 22184–22194 | date = August 2009 | pmid = 19525235 | pmc = 2755943 | doi = 10.1074/jbc.M109.015065 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = Journal of Immunotherapy | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | date = November 1992 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–22112 | date = September 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Robins P, Pappin DJ, Wood RD, Lindahl T | title = Structural and functional homology between mammalian DNase IV and the 5'-nuclease domain of Escherichia coli DNA polymerase I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 46 | pages = 28535–28538 | date = November 1994 | pmid = 7961795 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)61935-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Murray JM, Tavassoli M, al-Harithy R, Sheldrick KS, Lehmann AR, Carr AM, Watts FZ | title = Structural and functional conservation of the human homolog of the Schizosaccharomyces pombe rad2 gene, which is required for chromosome segregation and recovery from DNA damage | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = 4878–4888 | date = July 1994 | pmid = 8007985 | pmc = 358860 | doi = 10.1128/MCB.14.7.4878 }} * {{cite journal | vauthors = Harrington JJ, Lieber MR | title = The characterization of a mammalian DNA structure-specific endonuclease | journal = The EMBO Journal | volume = 13 | issue = 5 | pages = 1235–1246 | date = March 1994 | pmid = 8131753 | pmc = 394933 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06373.x }} * {{cite journal | vauthors = Shen B, Nolan JP, Sklar LA, Park MS | title = Essential amino acids for substrate binding and catalysis of human flap endonuclease 1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 16 | pages = 9173–9176 | date = April 1996 | pmid = 8621570 | doi = 10.1074/jbc.271.16.9173 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = Homologous regions of Fen1 and p21Cip1 compete for binding to the same site on PCNA: a potential mechanism to co-ordinate DNA replication and repair | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 19 | pages = 2313–2321 | date = May 1997 | pmid = 9178907 | doi = 10.1038/sj.onc.1201072 | s2cid = 29525059 | doi-access = }} * {{cite journal | vauthors = Klungland A, Lindahl T | title = Second pathway for completion of human DNA base excision-repair: reconstitution with purified proteins and requirement for DNase IV (FEN1) | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 11 | pages = 3341–3348 | date = June 1997 | pmid = 9214649 | pmc = 1169950 | doi = 10.1093/emboj/16.11.3341 }} * {{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stöhr H, Marquardt A, Rivera A, Cooper PR, Nowak NJ, Shows TB, Gerhard DS, Weber BH | display-authors = 6 | title = A gene map of the Best's vitelliform macular dystrophy region in chromosome 11q12-q13.1 | journal = Genome Research | volume = 8 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = January 1998 | pmid = 9445487 | pmc = 310689 | doi = 10.1101/gr.8.1.48 }} * {{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Heatherington W, Lane DP, Glover DM | title = PCNA binding proteins in Drosophila melanogaster: the analysis of a conserved PCNA binding domain | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 17 | pages = 3925–3932 | date = September 1998 | pmid = 9705499 | pmc = 147798 | doi = 10.1093/nar/26.17.3925 }} * {{cite journal | vauthors = Hosfield DJ, Mol CD, Shen B, Tainer JA | title = Structure of the DNA repair and replication endonuclease and exonuclease FEN-1: coupling DNA and PCNA binding to FEN-1 activity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 1 | pages = 135–146 | date = October 1998 | pmid = 9778254 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81789-4 | s2cid = 8283941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dianov GL, Jensen BR, Kenny MK, Bohr VA | title = Replication protein A stimulates proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of abasic sites in DNA by human cell extracts | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 34 | pages = 11021–11025 | date = August 1999 | pmid = 10460157 | doi = 10.1021/bi9908890 }} * {{cite journal | vauthors = Greene AL, Snipe JR, Gordenin DA, Resnick MA | title = Functional analysis of human FEN1 in Saccharomyces cerevisiae and its role in genome stability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2263–2273 | date = November 1999 | pmid = 10545607 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2263 | doi-access = free | url = https://zenodo.org/records/1234333/files/article.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto Y, Kim K, Hurwitz J, Gary R, Levin DS, Tomkinson AE, Park MS | title = Reconstitution of proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of apurinic/apyrimidinic sites with purified human proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33703–33708 | date = November 1999 | pmid = 10559261 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33703 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Spiro C, Pelletier R, Rolfsmeier ML, Dixon MJ, Lahue RS, Gupta G, Park MS, Chen X, Mariappan SV, McMurray CT | display-authors = 6 | title = Inhibition of FEN-1 processing by DNA secondary structure at trinucleotide repeats | journal = Molecular Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1079–1085 | date = December 1999 | pmid = 10635332 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80236-1 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caldwell RB, Braselmann H, Schoetz U, Heuer S, Scherthan H, Zitzelsberger H | title = Positive Cofactor 4 (PC4) is critical for DNA repair pathway re-routing in DT40 cells | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 28890 | date = July 2016 | pmid = 27374870 | pmc = 4931448 | doi = 10.1038/srep28890 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...628890C }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=2237}} {{Esteraze}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija: Ljudski proteini]] [[Kategorija: Enzimi]] 183jo54veojjp8oecdunm0podvcbsbp 3939058 3939057 2026-11-05T14:19:21Z Toponim-HR 187638 3939058 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Zaklopna endonukleaza 1]]''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid = 7774922 | doi = 10.1016/0888-7543(95)80129-A }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FEN1 flap structure-specific endonuclease 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2237}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MGIQGLAKLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADVAPSAIRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NDIKSYFGRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAIDASMSIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QFLIAVRQGG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVLQNEEGET {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSHLMGMFYR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIRMMENGIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVYVFDGKPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLKSGELAKR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SERRAEAEKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQQAQAAGAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QEVEKFTKRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKVTKQHNDE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKHLLSLMGI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PYLDAPSEAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASCAALVKAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVYAAATEDM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCLTFGSPVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MRHLTASEAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KLPIQEFHLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RILQELGLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQFVDLCILL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GSDYCESIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IGPKRAVDLI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKHKSIEEIV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRLDPNKYPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PENWLHKEAH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLFLEPEVLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PESVELKWSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PNEEELIKFM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CGEKQFSEER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRSGVKRLSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRQGSTQGRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDFFKVTGSL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAKRKEPEP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSTKKKAKT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAAGKFKRGK {{!)}} </table> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen uklanja 5' previseće "zaklopce" (ili kratke dijelove jednolančane DNK koji "vise" jer su njihove nukleotidne baze spriječene da se vežu za svoj komplementarni bazni par - uprkos bilo kakvom sparivanju baza nizvodno) tokom popravke DNK i obrađuje 5' krajeve [[Okazaki fragmenta]] u sintezi zaostalog lanca DNK. Direktna fizička interakcija između ovog proteina i [[AP endonukleaze 1]] (APEX1) tokom popravke ekscizijom baza dugog dijela omogućava koordinirano učitavanje proteina na supstrat, čime se supstrat prenosi s jednog enzima na drugi. Protein je član porodice endonukleaza XPG/RAD2 i jedan je od deset proteina neophodnih za replikaciju DNK bez ćelija. Sekundarna struktura DNK može inhibirati obradu zaklopca na određenim [[trinukleotidnim ponavljanjima]] na način koji zavisi od dužine, skrivajući 5' kraj zaklopca koji je neophodan i za vezivanje i za cijepanje proteinom koji kodira ovaj gen. Stoga, sekundarna struktura može spriječiti zaštitnu funkciju ovog proteina, što dovodi do ekspanzije trinukleotida specifičnih za mjesto.<ref name="entrez" /> ==Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma== FEN1 je prekomjerno eksprimiran kod većine karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal | vauthors = Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B | display-authors = 6 | title = Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers | journal = Molecular Cancer Research | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1710–1717 | date = November 2008 | pmid = 19010819 | pmc = 2948671 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal | vauthors = Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS | display-authors = 6 | title = Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score | journal = BJU International | volume = 98 | issue = 2 | pages = 445–451 | date = August 2006 | pmid = 16879693 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x | s2cid = 22165252 }}</ref> [[rak želuca|želuca]],<ref name="pmid15701830">{{cite journal | vauthors = Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS | display-authors = 6 | title = Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells | journal = Clinical Cancer Research | volume = 11 | issue = 2 Pt 1 | pages = 473–482 | date = January 2005 | pmid = 15701830 | doi = 10.1158/1078-0432.473.11.2 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal | vauthors = Wang K, Xie C, Chen D | title = Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis | journal = International Journal of Molecular Medicine | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1268–1274 | date = May 2014 | pmid = 24590400 | doi = 10.3892/ijmm.2014.1682 | doi-access = free }}</ref> [[neuroblastom]]a,<ref name="pmid15922863">{{cite journal | vauthors = Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A | display-authors = 6 | title = Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening | journal = Cancer Letters | volume = 225 | issue = 1 | pages = 111–120 | date = July 2005 | pmid = 15922863 | doi = 10.1016/j.canlet.2004.10.035 | s2cid = 44644467 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00157917/file/Cancer_Letters_2004.pdf }}</ref> [[rak gušterače|pancreasa]],<ref name="pmid12651607">{{cite journal | vauthors = Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M | display-authors = 6 | title = Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 1151–1162 | date = April 2003 | pmid = 12651607 | pmc = 1851213 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[Rak pluća|pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal | vauthors = Nikolova T, Christmann M, Kaina B | title = FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors | journal = Anticancer Research | volume = 29 | issue = 7 | pages = 2453–2459 | date = July 2009 | pmid = 19596913 }}</ref> FEN1 je esencijalni enzim u nepreciznom mehanizmu popravke dvolančanih prekida u DNK, koji se naziva alternativno spajanje krajeva zavisno od mikrohomologije ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ).<ref name="pmid25789972">{{cite journal | vauthors = Sharma S, Javadekar SM, Pandey M, Srivastava M, Kumari R, Raghavan SC | title = Homology and enzymatic requirements of microhomology-dependent alternative end joining | journal = Cell Death & Disease | volume = 6 | issue = 3 | pages = e1697 | date = March 2015 | pmid = 25789972 | pmc = 4385936 | doi = 10.1038/cddis.2015.58 | doi-access = free}}</ref> MMEJ uvijek uključuje barem malu [[delecija (genetika)deleciju]], te stoga predstavlja mutageni mehanizam.<ref name=Liang>{{cite journal | vauthors = Liang L, Deng L, Chen Y, Li GC, Shao C, Tischfield JA | title = Modulation of DNA end joining by nuclear proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 36 | pages = 31442–31449 | date = September 2005 | pmid = 16012167 | doi = 10.1074/jbc.M503776200 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko drugih puteva također može popraviti dvolančane prekide u [[DNK]], uključujući manje neprecizan put [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ) i tačne puteve korištenjem [[homologna rekombinacija|homolognorekombinacijske]] popravke (HRR).ref name="pmid24503142">{{cite journal | vauthors = Ottaviani D, LeCain M, Sheer D | title = The role of microhomology in genomic structural variation | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 3 | pages = 85–94 | date = March 2014 | pmid = 24503142 | doi = 10.1016/j.tig.2014.01.001 | doi-access = free }}</ref> Različiti faktori određuju koji će se mehanizam koristiti za popravak dvolančanih prekida u DNK.<ref name=Liang /> Kada dođe do prekomjerne ekspresije proteina FEN1 (što se dešava kada je njegov [[promotor (genetika)|promotor]] hipometiliran<ref name=Singh />), može doći do favoriziranja mehanizma MMEJ, koji je izuzetno neprecizan, što uzrokuje veću stopu mutacija i povećan rizik od nastanka raka. Kod malignih oboljenja vrlo često dolazi do smanjene ekspresije jednog ili više gena uključenih u [[popravak DNK]], dok je prekomjerna ekspresija takvih gena rijetka pojava. Naprimjer, mutacije u najmanje 36 enzima za popravak DNK, ako su prisutne u germinativnim ćelijama, dovode do povećanog rizika od raka (nasljedni [[sindromi raka]]). Slično tome, utvrđeno je da je ekspresija najmanje 12 gena za popravak DNK često epigenetički potisnuta kod jedne ili više vrsta raka. Obično, nedovoljna ekspresija enzima za popravak DNK rezultira povećanim brojem nepopravljenih oštećenja DNK, što putem grešaka pri replikaciji ([[Replikacija DNK|sinteza preko oštećenja]]) dovodi do [[mutacija]] i nastanka raka. Međutim, budući da je MMEJ popravak posredovan proteinom FEN1 izuzetno neprecizan, u ovom slučaju upravo prekomjerna ekspresija – a ne smanjena ekspresija – dovodi do nastanka raka. ==Terapijska meta kod malignih oboljenja kod ljudi== Terapijske mete za maligne bolesti povezane s defektima u genima [[BRCA1]] ili [[BRCA2]] identificirane su analizom [[sintetska letalnost|sintetski letalnih odnosa]], pri čemu su kao modelni sistemi korišteni kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ljudske ćelijske linije i [[miševi]].<ref name="pmid32719125">{{cite journal | vauthors = Guo E, Ishii Y, Mueller J, Srivatsan A, Gahman T, Putnam CD, Wang JY, Kolodner RD | display-authors = 6 | title = FEN1 endonuclease as a therapeutic target for human cancers with defects in homologous recombination | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 32 | pages = 19415–19424 | date = August 2020 | pmid = 32719125 | pmc = 7431096 | doi = 10.1073/pnas.2009237117 | bibcode = 2020PNAS..11719415G | doi-access = free }}</ref> Uočeno je da inhibicija proteina za popravak DNK, FEN1, pomoću inhibitora malih molekula, selektivno uništava ćelijske linije raka kod kojih već postoji nedostatak ekspresije proteina BRCA1 i BRCA2. Vrste raka kod kojih se često javlja poremećena ekspresija BRCA1 ili BRCA2 uključuju [[rak dojke]] i [[rak jajnika]]. Kod takvih oblika raka prisutan je nedostatak u procesu [[popravka DNK]] putem [[homologna rekombinacija| homologne rekombinacije]] (HR). Protein FEN1 je ključan za alternativni put popravka DNK, poznat kao [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). Stoga, inhibicija FEN1 proteina – koji učestvuje u MMEJ putu popravka – u ćelijama raka koje već imaju defektan HR put popravka, dovodi do nefunkcionalnosti i drugog mehanizma popravka, što rezultira [[sintetska letalnost|sintetskom letalnošću]]. == Interakcije == Pokazano je da endonukleaza 1 specifična za strukturu režnja [[interakcija protein-protein |interraguje]] sa:{{div col|colwidth=20em}} * [[APEX1]],<ref name = pmid11601988/> * [[protein Bloomovog sindroma|BLM]]<ref name = pmid14688284/> * [[Cikllin-zavisna kinaza 2|CDK2]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–4313 | date = July 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | s2cid = 5787920 | doi-access = }}</ref> * [[Ciklin A2|CCNA2]],<ref name = pmid12853968/> * [[EP300]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }}</ref> * [[Heterogeni jedarni ribonukleoprotein A1|HNRNPA1]],<ref name = pmid14690413>{{cite journal | vauthors = Chai Q, Zheng L, Zhou M, Turchi JJ, Shen B | title = Interaction and stimulation of human FEN-1 nuclease activities by heterogeneous nuclear ribonucleoprotein A1 in alpha-segment processing during Okazaki fragment maturation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 51 | pages = 15045–15052 | date = December 2003 | pmid = 14690413 | doi = 10.1021/bi035364t }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–12644 | date = October 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i }}</ref><ref name = pmid12853968/><ref name = pmid11430825/><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | display-authors = 6 | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–489 | date = January 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | s2cid = 39144360 | doi-access = }}</ref> i * [[ATP-zavisna helikaza Wernerovog sindroma |WRN]].<ref name = pmid14688284>{{cite journal | vauthors = Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–9856 | date = March 2004 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11598021>{{cite journal | vauthors = Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | display-authors = 6 | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–5801 | date = October 2001 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791 }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Finger LD, Blanchard MS, Theimer CA, Sengerová B, Singh P, Chavez V, Liu F, Grasby JA, Shen B | display-authors = 6 | title = The 3'-flap pocket of human flap endonuclease 1 is critical for substrate binding and catalysis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 33 | pages = 22184–22194 | date = August 2009 | pmid = 19525235 | pmc = 2755943 | doi = 10.1074/jbc.M109.015065 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = Journal of Immunotherapy | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | date = November 1992 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–22112 | date = September 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Robins P, Pappin DJ, Wood RD, Lindahl T | title = Structural and functional homology between mammalian DNase IV and the 5'-nuclease domain of Escherichia coli DNA polymerase I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 46 | pages = 28535–28538 | date = November 1994 | pmid = 7961795 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)61935-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Murray JM, Tavassoli M, al-Harithy R, Sheldrick KS, Lehmann AR, Carr AM, Watts FZ | title = Structural and functional conservation of the human homolog of the Schizosaccharomyces pombe rad2 gene, which is required for chromosome segregation and recovery from DNA damage | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = 4878–4888 | date = July 1994 | pmid = 8007985 | pmc = 358860 | doi = 10.1128/MCB.14.7.4878 }} * {{cite journal | vauthors = Harrington JJ, Lieber MR | title = The characterization of a mammalian DNA structure-specific endonuclease | journal = The EMBO Journal | volume = 13 | issue = 5 | pages = 1235–1246 | date = March 1994 | pmid = 8131753 | pmc = 394933 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06373.x }} * {{cite journal | vauthors = Shen B, Nolan JP, Sklar LA, Park MS | title = Essential amino acids for substrate binding and catalysis of human flap endonuclease 1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 16 | pages = 9173–9176 | date = April 1996 | pmid = 8621570 | doi = 10.1074/jbc.271.16.9173 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = Homologous regions of Fen1 and p21Cip1 compete for binding to the same site on PCNA: a potential mechanism to co-ordinate DNA replication and repair | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 19 | pages = 2313–2321 | date = May 1997 | pmid = 9178907 | doi = 10.1038/sj.onc.1201072 | s2cid = 29525059 | doi-access = }} * {{cite journal | vauthors = Klungland A, Lindahl T | title = Second pathway for completion of human DNA base excision-repair: reconstitution with purified proteins and requirement for DNase IV (FEN1) | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 11 | pages = 3341–3348 | date = June 1997 | pmid = 9214649 | pmc = 1169950 | doi = 10.1093/emboj/16.11.3341 }} * {{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stöhr H, Marquardt A, Rivera A, Cooper PR, Nowak NJ, Shows TB, Gerhard DS, Weber BH | display-authors = 6 | title = A gene map of the Best's vitelliform macular dystrophy region in chromosome 11q12-q13.1 | journal = Genome Research | volume = 8 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = January 1998 | pmid = 9445487 | pmc = 310689 | doi = 10.1101/gr.8.1.48 }} * {{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Heatherington W, Lane DP, Glover DM | title = PCNA binding proteins in Drosophila melanogaster: the analysis of a conserved PCNA binding domain | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 17 | pages = 3925–3932 | date = September 1998 | pmid = 9705499 | pmc = 147798 | doi = 10.1093/nar/26.17.3925 }} * {{cite journal | vauthors = Hosfield DJ, Mol CD, Shen B, Tainer JA | title = Structure of the DNA repair and replication endonuclease and exonuclease FEN-1: coupling DNA and PCNA binding to FEN-1 activity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 1 | pages = 135–146 | date = October 1998 | pmid = 9778254 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81789-4 | s2cid = 8283941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dianov GL, Jensen BR, Kenny MK, Bohr VA | title = Replication protein A stimulates proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of abasic sites in DNA by human cell extracts | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 34 | pages = 11021–11025 | date = August 1999 | pmid = 10460157 | doi = 10.1021/bi9908890 }} * {{cite journal | vauthors = Greene AL, Snipe JR, Gordenin DA, Resnick MA | title = Functional analysis of human FEN1 in Saccharomyces cerevisiae and its role in genome stability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2263–2273 | date = November 1999 | pmid = 10545607 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2263 | doi-access = free | url = https://zenodo.org/records/1234333/files/article.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto Y, Kim K, Hurwitz J, Gary R, Levin DS, Tomkinson AE, Park MS | title = Reconstitution of proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of apurinic/apyrimidinic sites with purified human proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33703–33708 | date = November 1999 | pmid = 10559261 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33703 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Spiro C, Pelletier R, Rolfsmeier ML, Dixon MJ, Lahue RS, Gupta G, Park MS, Chen X, Mariappan SV, McMurray CT | display-authors = 6 | title = Inhibition of FEN-1 processing by DNA secondary structure at trinucleotide repeats | journal = Molecular Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1079–1085 | date = December 1999 | pmid = 10635332 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80236-1 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caldwell RB, Braselmann H, Schoetz U, Heuer S, Scherthan H, Zitzelsberger H | title = Positive Cofactor 4 (PC4) is critical for DNA repair pathway re-routing in DT40 cells | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 28890 | date = July 2016 | pmid = 27374870 | pmc = 4931448 | doi = 10.1038/srep28890 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...628890C }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=2237}} {{Esteraze}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija: Ljudski proteini]] [[Kategorija: Enzimi]] apsyyq6tgz5v446gxp7802p64c6kr7k 3939060 3939058 2026-11-05T14:22:28Z Toponim-HR 187638 3939060 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Zaklopna endonukleaza 1''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid = 7774922 | doi = 10.1016/0888-7543(95)80129-A }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FEN1 flap structure-specific endonuclease 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2237}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MGIQGLAKLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADVAPSAIRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NDIKSYFGRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAIDASMSIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QFLIAVRQGG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVLQNEEGET {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSHLMGMFYR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIRMMENGIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVYVFDGKPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLKSGELAKR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SERRAEAEKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQQAQAAGAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QEVEKFTKRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKVTKQHNDE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKHLLSLMGI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PYLDAPSEAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASCAALVKAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVYAAATEDM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCLTFGSPVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MRHLTASEAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KLPIQEFHLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RILQELGLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQFVDLCILL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GSDYCESIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IGPKRAVDLI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKHKSIEEIV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRLDPNKYPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PENWLHKEAH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLFLEPEVLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PESVELKWSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PNEEELIKFM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CGEKQFSEER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRSGVKRLSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRQGSTQGRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDFFKVTGSL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAKRKEPEP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSTKKKAKT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAAGKFKRGK {{!)}} </table> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen uklanja 5' previseće "zaklopce" (ili kratke dijelove jednolančane DNK koji "vise" jer su njihove nukleotidne baze spriječene da se vežu za svoj komplementarni bazni par - uprkos bilo kakvom sparivanju baza nizvodno) tokom popravke DNK i obrađuje 5' krajeve [[Okazaki fragmenta]] u sintezi zaostalog lanca DNK. Direktna fizička interakcija između ovog proteina i [[AP endonukleaze 1]] (APEX1) tokom popravke ekscizijom baza dugog dijela omogućava koordinirano učitavanje proteina na supstrat, čime se supstrat prenosi s jednog enzima na drugi. Protein je član porodice endonukleaza XPG/RAD2 i jedan je od deset proteina neophodnih za replikaciju DNK bez ćelija. Sekundarna struktura DNK može inhibirati obradu zaklopca na određenim [[trinukleotidnim ponavljanjima]] na način koji zavisi od dužine, skrivajući 5' kraj zaklopca koji je neophodan i za vezivanje i za cijepanje proteinom koji kodira ovaj gen. Stoga, sekundarna struktura može spriječiti zaštitnu funkciju ovog proteina, što dovodi do ekspanzije trinukleotida specifičnih za mjesto.<ref name="entrez" /> ==Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma== FEN1 je prekomjerno eksprimiran kod većine karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal | vauthors = Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B | display-authors = 6 | title = Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers | journal = Molecular Cancer Research | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1710–1717 | date = November 2008 | pmid = 19010819 | pmc = 2948671 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal | vauthors = Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS | display-authors = 6 | title = Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score | journal = BJU International | volume = 98 | issue = 2 | pages = 445–451 | date = August 2006 | pmid = 16879693 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x | s2cid = 22165252 }}</ref> [[rak želuca|želuca]],<ref name="pmid15701830">{{cite journal | vauthors = Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS | display-authors = 6 | title = Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells | journal = Clinical Cancer Research | volume = 11 | issue = 2 Pt 1 | pages = 473–482 | date = January 2005 | pmid = 15701830 | doi = 10.1158/1078-0432.473.11.2 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal | vauthors = Wang K, Xie C, Chen D | title = Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis | journal = International Journal of Molecular Medicine | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1268–1274 | date = May 2014 | pmid = 24590400 | doi = 10.3892/ijmm.2014.1682 | doi-access = free }}</ref> [[neuroblastom]]a,<ref name="pmid15922863">{{cite journal | vauthors = Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A | display-authors = 6 | title = Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening | journal = Cancer Letters | volume = 225 | issue = 1 | pages = 111–120 | date = July 2005 | pmid = 15922863 | doi = 10.1016/j.canlet.2004.10.035 | s2cid = 44644467 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00157917/file/Cancer_Letters_2004.pdf }}</ref> [[rak gušterače|pancreasa]],<ref name="pmid12651607">{{cite journal | vauthors = Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M | display-authors = 6 | title = Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 1151–1162 | date = April 2003 | pmid = 12651607 | pmc = 1851213 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[Rak pluća|pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal | vauthors = Nikolova T, Christmann M, Kaina B | title = FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors | journal = Anticancer Research | volume = 29 | issue = 7 | pages = 2453–2459 | date = July 2009 | pmid = 19596913 }}</ref> FEN1 je esencijalni enzim u nepreciznom mehanizmu popravke dvolančanih prekida u DNK, koji se naziva alternativno spajanje krajeva zavisno od mikrohomologije ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ).<ref name="pmid25789972">{{cite journal | vauthors = Sharma S, Javadekar SM, Pandey M, Srivastava M, Kumari R, Raghavan SC | title = Homology and enzymatic requirements of microhomology-dependent alternative end joining | journal = Cell Death & Disease | volume = 6 | issue = 3 | pages = e1697 | date = March 2015 | pmid = 25789972 | pmc = 4385936 | doi = 10.1038/cddis.2015.58 | doi-access = free}}</ref> MMEJ uvijek uključuje barem malu [[delecija (genetika)deleciju]], te stoga predstavlja mutageni mehanizam.<ref name=Liang>{{cite journal | vauthors = Liang L, Deng L, Chen Y, Li GC, Shao C, Tischfield JA | title = Modulation of DNA end joining by nuclear proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 36 | pages = 31442–31449 | date = September 2005 | pmid = 16012167 | doi = 10.1074/jbc.M503776200 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko drugih puteva također može popraviti dvolančane prekide u [[DNK]], uključujući manje neprecizan put [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ) i tačne puteve korištenjem [[homologna rekombinacija|homolognorekombinacijske]] popravke (HRR).ref name="pmid24503142">{{cite journal | vauthors = Ottaviani D, LeCain M, Sheer D | title = The role of microhomology in genomic structural variation | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 3 | pages = 85–94 | date = March 2014 | pmid = 24503142 | doi = 10.1016/j.tig.2014.01.001 | doi-access = free }}</ref> Različiti faktori određuju koji će se mehanizam koristiti za popravak dvolančanih prekida u DNK.<ref name=Liang /> Kada dođe do prekomjerne ekspresije proteina FEN1 (što se dešava kada je njegov [[promotor (genetika)|promotor]] hipometiliran<ref name=Singh />), može doći do favoriziranja mehanizma MMEJ, koji je izuzetno neprecizan, što uzrokuje veću stopu mutacija i povećan rizik od nastanka raka. Kod malignih oboljenja vrlo često dolazi do smanjene ekspresije jednog ili više gena uključenih u [[popravak DNK]], dok je prekomjerna ekspresija takvih gena rijetka pojava. Naprimjer, mutacije u najmanje 36 enzima za popravak DNK, ako su prisutne u germinativnim ćelijama, dovode do povećanog rizika od raka (nasljedni [[sindromi raka]]). Slično tome, utvrđeno je da je ekspresija najmanje 12 gena za popravak DNK često epigenetički potisnuta kod jedne ili više vrsta raka. Obično, nedovoljna ekspresija enzima za popravak DNK rezultira povećanim brojem nepopravljenih oštećenja DNK, što putem grešaka pri replikaciji ([[Replikacija DNK|sinteza preko oštećenja]]) dovodi do [[mutacija]] i nastanka raka. Međutim, budući da je MMEJ popravak posredovan proteinom FEN1 izuzetno neprecizan, u ovom slučaju upravo prekomjerna ekspresija – a ne smanjena ekspresija – dovodi do nastanka raka. ==Terapijska meta kod malignih oboljenja kod ljudi== Terapijske mete za maligne bolesti povezane s defektima u genima [[BRCA1]] ili [[BRCA2]] identificirane su analizom [[sintetska letalnost|sintetski letalnih odnosa]], pri čemu su kao modelni sistemi korišteni kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ljudske ćelijske linije i [[miševi]].<ref name="pmid32719125">{{cite journal | vauthors = Guo E, Ishii Y, Mueller J, Srivatsan A, Gahman T, Putnam CD, Wang JY, Kolodner RD | display-authors = 6 | title = FEN1 endonuclease as a therapeutic target for human cancers with defects in homologous recombination | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 32 | pages = 19415–19424 | date = August 2020 | pmid = 32719125 | pmc = 7431096 | doi = 10.1073/pnas.2009237117 | bibcode = 2020PNAS..11719415G | doi-access = free }}</ref> Uočeno je da inhibicija proteina za popravak DNK, FEN1, pomoću inhibitora malih molekula, selektivno uništava ćelijske linije raka kod kojih već postoji nedostatak ekspresije proteina BRCA1 i BRCA2. Vrste raka kod kojih se često javlja poremećena ekspresija BRCA1 ili BRCA2 uključuju [[rak dojke]] i [[rak jajnika]]. Kod takvih oblika raka prisutan je nedostatak u procesu [[popravka DNK]] putem [[homologna rekombinacija| homologne rekombinacije]] (HR). Protein FEN1 je ključan za alternativni put popravka DNK, poznat kao [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). Stoga, inhibicija FEN1 proteina – koji učestvuje u MMEJ putu popravka – u ćelijama raka koje već imaju defektan HR put popravka, dovodi do nefunkcionalnosti i drugog mehanizma popravka, što rezultira [[sintetska letalnost|sintetskom letalnošću]]. == Interakcije == Pokazano je da endonukleaza 1 specifična za strukturu režnja [[interakcija protein-protein |interraguje]] sa:{{div col|colwidth=20em}} * [[APEX1]],<ref name = pmid11601988/> * [[protein Bloomovog sindroma|BLM]]<ref name = pmid14688284/> * [[Cikllin-zavisna kinaza 2|CDK2]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–4313 | date = July 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | s2cid = 5787920 | doi-access = }}</ref> * [[Ciklin A2|CCNA2]],<ref name = pmid12853968/> * [[EP300]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }}</ref> * [[Heterogeni jedarni ribonukleoprotein A1|HNRNPA1]],<ref name = pmid14690413>{{cite journal | vauthors = Chai Q, Zheng L, Zhou M, Turchi JJ, Shen B | title = Interaction and stimulation of human FEN-1 nuclease activities by heterogeneous nuclear ribonucleoprotein A1 in alpha-segment processing during Okazaki fragment maturation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 51 | pages = 15045–15052 | date = December 2003 | pmid = 14690413 | doi = 10.1021/bi035364t }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–12644 | date = October 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i }}</ref><ref name = pmid12853968/><ref name = pmid11430825/><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | display-authors = 6 | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–489 | date = January 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | s2cid = 39144360 | doi-access = }}</ref> i * [[ATP-zavisna helikaza Wernerovog sindroma |WRN]].<ref name = pmid14688284>{{cite journal | vauthors = Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–9856 | date = March 2004 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11598021>{{cite journal | vauthors = Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | display-authors = 6 | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–5801 | date = October 2001 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791 }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Finger LD, Blanchard MS, Theimer CA, Sengerová B, Singh P, Chavez V, Liu F, Grasby JA, Shen B | display-authors = 6 | title = The 3'-flap pocket of human flap endonuclease 1 is critical for substrate binding and catalysis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 33 | pages = 22184–22194 | date = August 2009 | pmid = 19525235 | pmc = 2755943 | doi = 10.1074/jbc.M109.015065 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = Journal of Immunotherapy | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | date = November 1992 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–22112 | date = September 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Robins P, Pappin DJ, Wood RD, Lindahl T | title = Structural and functional homology between mammalian DNase IV and the 5'-nuclease domain of Escherichia coli DNA polymerase I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 46 | pages = 28535–28538 | date = November 1994 | pmid = 7961795 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)61935-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Murray JM, Tavassoli M, al-Harithy R, Sheldrick KS, Lehmann AR, Carr AM, Watts FZ | title = Structural and functional conservation of the human homolog of the Schizosaccharomyces pombe rad2 gene, which is required for chromosome segregation and recovery from DNA damage | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = 4878–4888 | date = July 1994 | pmid = 8007985 | pmc = 358860 | doi = 10.1128/MCB.14.7.4878 }} * {{cite journal | vauthors = Harrington JJ, Lieber MR | title = The characterization of a mammalian DNA structure-specific endonuclease | journal = The EMBO Journal | volume = 13 | issue = 5 | pages = 1235–1246 | date = March 1994 | pmid = 8131753 | pmc = 394933 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06373.x }} * {{cite journal | vauthors = Shen B, Nolan JP, Sklar LA, Park MS | title = Essential amino acids for substrate binding and catalysis of human flap endonuclease 1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 16 | pages = 9173–9176 | date = April 1996 | pmid = 8621570 | doi = 10.1074/jbc.271.16.9173 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = Homologous regions of Fen1 and p21Cip1 compete for binding to the same site on PCNA: a potential mechanism to co-ordinate DNA replication and repair | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 19 | pages = 2313–2321 | date = May 1997 | pmid = 9178907 | doi = 10.1038/sj.onc.1201072 | s2cid = 29525059 | doi-access = }} * {{cite journal | vauthors = Klungland A, Lindahl T | title = Second pathway for completion of human DNA base excision-repair: reconstitution with purified proteins and requirement for DNase IV (FEN1) | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 11 | pages = 3341–3348 | date = June 1997 | pmid = 9214649 | pmc = 1169950 | doi = 10.1093/emboj/16.11.3341 }} * {{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stöhr H, Marquardt A, Rivera A, Cooper PR, Nowak NJ, Shows TB, Gerhard DS, Weber BH | display-authors = 6 | title = A gene map of the Best's vitelliform macular dystrophy region in chromosome 11q12-q13.1 | journal = Genome Research | volume = 8 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = January 1998 | pmid = 9445487 | pmc = 310689 | doi = 10.1101/gr.8.1.48 }} * {{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Heatherington W, Lane DP, Glover DM | title = PCNA binding proteins in Drosophila melanogaster: the analysis of a conserved PCNA binding domain | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 17 | pages = 3925–3932 | date = September 1998 | pmid = 9705499 | pmc = 147798 | doi = 10.1093/nar/26.17.3925 }} * {{cite journal | vauthors = Hosfield DJ, Mol CD, Shen B, Tainer JA | title = Structure of the DNA repair and replication endonuclease and exonuclease FEN-1: coupling DNA and PCNA binding to FEN-1 activity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 1 | pages = 135–146 | date = October 1998 | pmid = 9778254 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81789-4 | s2cid = 8283941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dianov GL, Jensen BR, Kenny MK, Bohr VA | title = Replication protein A stimulates proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of abasic sites in DNA by human cell extracts | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 34 | pages = 11021–11025 | date = August 1999 | pmid = 10460157 | doi = 10.1021/bi9908890 }} * {{cite journal | vauthors = Greene AL, Snipe JR, Gordenin DA, Resnick MA | title = Functional analysis of human FEN1 in Saccharomyces cerevisiae and its role in genome stability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2263–2273 | date = November 1999 | pmid = 10545607 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2263 | doi-access = free | url = https://zenodo.org/records/1234333/files/article.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto Y, Kim K, Hurwitz J, Gary R, Levin DS, Tomkinson AE, Park MS | title = Reconstitution of proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of apurinic/apyrimidinic sites with purified human proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33703–33708 | date = November 1999 | pmid = 10559261 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33703 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Spiro C, Pelletier R, Rolfsmeier ML, Dixon MJ, Lahue RS, Gupta G, Park MS, Chen X, Mariappan SV, McMurray CT | display-authors = 6 | title = Inhibition of FEN-1 processing by DNA secondary structure at trinucleotide repeats | journal = Molecular Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1079–1085 | date = December 1999 | pmid = 10635332 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80236-1 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caldwell RB, Braselmann H, Schoetz U, Heuer S, Scherthan H, Zitzelsberger H | title = Positive Cofactor 4 (PC4) is critical for DNA repair pathway re-routing in DT40 cells | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 28890 | date = July 2016 | pmid = 27374870 | pmc = 4931448 | doi = 10.1038/srep28890 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...628890C }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=2237}} {{Esteraze}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija: Ljudski proteini]] [[Kategorija: Enzimi]] 46cq56hkj851wjkujiwb8r2bxq5rvr2 3939061 3939060 2026-11-05T14:27:41Z Toponim-HR 187638 /* Funkcija */ 3939061 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Zaklopna endonukleaza 1''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid = 7774922 | doi = 10.1016/0888-7543(95)80129-A }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FEN1 flap structure-specific endonuclease 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2237}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MGIQGLAKLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADVAPSAIRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NDIKSYFGRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAIDASMSIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QFLIAVRQGG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVLQNEEGET {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSHLMGMFYR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIRMMENGIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVYVFDGKPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLKSGELAKR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SERRAEAEKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQQAQAAGAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QEVEKFTKRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKVTKQHNDE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKHLLSLMGI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PYLDAPSEAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASCAALVKAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVYAAATEDM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCLTFGSPVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MRHLTASEAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KLPIQEFHLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RILQELGLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQFVDLCILL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GSDYCESIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IGPKRAVDLI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKHKSIEEIV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRLDPNKYPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PENWLHKEAH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLFLEPEVLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PESVELKWSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PNEEELIKFM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CGEKQFSEER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRSGVKRLSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRQGSTQGRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDFFKVTGSL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAKRKEPEP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSTKKKAKT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAAGKFKRGK {{!)}} </table> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen uklanja 5' previseće "zaklopce" (ili kratke dijelove jednolančane DNK koji "vise" jer su njihove nukleotidne baze spriječene da se vežu za svoj komplementarni bazni par - uprkos bilo kakvom sparivanju baza nizvodno) tokom popravke DNK i obrađuje 5' krajeve [[Okazaki fragmenti|Okazaki fragmenta]] u sintezi zaostalog lanca DNK. Direktna fizička interakcija između ovog proteina i [[AP endonukleaza 1]] (APEX1) tokom popravke ekscizijom baza dugog dijela omogućava koordinirano učitavanje proteina na supstrat, čime se supstrat prenosi s jednog enzima na drugi. Protein je član porodice endonukleaza XPG/RAD2 i jedan je od deset proteina neophodnih za replikaciju DNK bez ćelija. Sekundarna struktura DNK može inhibirati obradu zaklopca na određenim [[trinukleotidnim ponavljanjima]] na način koji zavisi od dužine, skrivajući 5' kraj zaklopca koji je neophodan i za vezivanje i za cijepanje proteinom koji kodira ovaj gen. Stoga, sekundarna struktura može spriječiti zaštitnu funkciju ovog proteina, što dovodi do ekspanzije trinukleotida specifičnih za mjesto.<ref name="entrez" /> ==Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma== FEN1 je prekomjerno eksprimiran kod većine karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal | vauthors = Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B | display-authors = 6 | title = Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers | journal = Molecular Cancer Research | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1710–1717 | date = November 2008 | pmid = 19010819 | pmc = 2948671 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal | vauthors = Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS | display-authors = 6 | title = Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score | journal = BJU International | volume = 98 | issue = 2 | pages = 445–451 | date = August 2006 | pmid = 16879693 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x | s2cid = 22165252 }}</ref> [[rak želuca|želuca]],<ref name="pmid15701830">{{cite journal | vauthors = Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS | display-authors = 6 | title = Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells | journal = Clinical Cancer Research | volume = 11 | issue = 2 Pt 1 | pages = 473–482 | date = January 2005 | pmid = 15701830 | doi = 10.1158/1078-0432.473.11.2 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal | vauthors = Wang K, Xie C, Chen D | title = Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis | journal = International Journal of Molecular Medicine | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1268–1274 | date = May 2014 | pmid = 24590400 | doi = 10.3892/ijmm.2014.1682 | doi-access = free }}</ref> [[neuroblastom]]a,<ref name="pmid15922863">{{cite journal | vauthors = Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A | display-authors = 6 | title = Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening | journal = Cancer Letters | volume = 225 | issue = 1 | pages = 111–120 | date = July 2005 | pmid = 15922863 | doi = 10.1016/j.canlet.2004.10.035 | s2cid = 44644467 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00157917/file/Cancer_Letters_2004.pdf }}</ref> [[rak gušterače|pancreasa]],<ref name="pmid12651607">{{cite journal | vauthors = Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M | display-authors = 6 | title = Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 1151–1162 | date = April 2003 | pmid = 12651607 | pmc = 1851213 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[Rak pluća|pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal | vauthors = Nikolova T, Christmann M, Kaina B | title = FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors | journal = Anticancer Research | volume = 29 | issue = 7 | pages = 2453–2459 | date = July 2009 | pmid = 19596913 }}</ref> FEN1 je esencijalni enzim u nepreciznom mehanizmu popravke dvolančanih prekida u DNK, koji se naziva alternativno spajanje krajeva zavisno od mikrohomologije ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ).<ref name="pmid25789972">{{cite journal | vauthors = Sharma S, Javadekar SM, Pandey M, Srivastava M, Kumari R, Raghavan SC | title = Homology and enzymatic requirements of microhomology-dependent alternative end joining | journal = Cell Death & Disease | volume = 6 | issue = 3 | pages = e1697 | date = March 2015 | pmid = 25789972 | pmc = 4385936 | doi = 10.1038/cddis.2015.58 | doi-access = free}}</ref> MMEJ uvijek uključuje barem malu [[delecija (genetika)deleciju]], te stoga predstavlja mutageni mehanizam.<ref name=Liang>{{cite journal | vauthors = Liang L, Deng L, Chen Y, Li GC, Shao C, Tischfield JA | title = Modulation of DNA end joining by nuclear proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 36 | pages = 31442–31449 | date = September 2005 | pmid = 16012167 | doi = 10.1074/jbc.M503776200 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko drugih puteva također može popraviti dvolančane prekide u [[DNK]], uključujući manje neprecizan put [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ) i tačne puteve korištenjem [[homologna rekombinacija|homolognorekombinacijske]] popravke (HRR).ref name="pmid24503142">{{cite journal | vauthors = Ottaviani D, LeCain M, Sheer D | title = The role of microhomology in genomic structural variation | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 3 | pages = 85–94 | date = March 2014 | pmid = 24503142 | doi = 10.1016/j.tig.2014.01.001 | doi-access = free }}</ref> Različiti faktori određuju koji će se mehanizam koristiti za popravak dvolančanih prekida u DNK.<ref name=Liang /> Kada dođe do prekomjerne ekspresije proteina FEN1 (što se dešava kada je njegov [[promotor (genetika)|promotor]] hipometiliran<ref name=Singh />), može doći do favoriziranja mehanizma MMEJ, koji je izuzetno neprecizan, što uzrokuje veću stopu mutacija i povećan rizik od nastanka raka. Kod malignih oboljenja vrlo često dolazi do smanjene ekspresije jednog ili više gena uključenih u [[popravak DNK]], dok je prekomjerna ekspresija takvih gena rijetka pojava. Naprimjer, mutacije u najmanje 36 enzima za popravak DNK, ako su prisutne u germinativnim ćelijama, dovode do povećanog rizika od raka (nasljedni [[sindromi raka]]). Slično tome, utvrđeno je da je ekspresija najmanje 12 gena za popravak DNK često epigenetički potisnuta kod jedne ili više vrsta raka. Obično, nedovoljna ekspresija enzima za popravak DNK rezultira povećanim brojem nepopravljenih oštećenja DNK, što putem grešaka pri replikaciji ([[Replikacija DNK|sinteza preko oštećenja]]) dovodi do [[mutacija]] i nastanka raka. Međutim, budući da je MMEJ popravak posredovan proteinom FEN1 izuzetno neprecizan, u ovom slučaju upravo prekomjerna ekspresija – a ne smanjena ekspresija – dovodi do nastanka raka. ==Terapijska meta kod malignih oboljenja kod ljudi== Terapijske mete za maligne bolesti povezane s defektima u genima [[BRCA1]] ili [[BRCA2]] identificirane su analizom [[sintetska letalnost|sintetski letalnih odnosa]], pri čemu su kao modelni sistemi korišteni kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ljudske ćelijske linije i [[miševi]].<ref name="pmid32719125">{{cite journal | vauthors = Guo E, Ishii Y, Mueller J, Srivatsan A, Gahman T, Putnam CD, Wang JY, Kolodner RD | display-authors = 6 | title = FEN1 endonuclease as a therapeutic target for human cancers with defects in homologous recombination | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 32 | pages = 19415–19424 | date = August 2020 | pmid = 32719125 | pmc = 7431096 | doi = 10.1073/pnas.2009237117 | bibcode = 2020PNAS..11719415G | doi-access = free }}</ref> Uočeno je da inhibicija proteina za popravak DNK, FEN1, pomoću inhibitora malih molekula, selektivno uništava ćelijske linije raka kod kojih već postoji nedostatak ekspresije proteina BRCA1 i BRCA2. Vrste raka kod kojih se često javlja poremećena ekspresija BRCA1 ili BRCA2 uključuju [[rak dojke]] i [[rak jajnika]]. Kod takvih oblika raka prisutan je nedostatak u procesu [[popravka DNK]] putem [[homologna rekombinacija| homologne rekombinacije]] (HR). Protein FEN1 je ključan za alternativni put popravka DNK, poznat kao [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). Stoga, inhibicija FEN1 proteina – koji učestvuje u MMEJ putu popravka – u ćelijama raka koje već imaju defektan HR put popravka, dovodi do nefunkcionalnosti i drugog mehanizma popravka, što rezultira [[sintetska letalnost|sintetskom letalnošću]]. == Interakcije == Pokazano je da endonukleaza 1 specifična za strukturu režnja [[interakcija protein-protein |interraguje]] sa:{{div col|colwidth=20em}} * [[APEX1]],<ref name = pmid11601988/> * [[protein Bloomovog sindroma|BLM]]<ref name = pmid14688284/> * [[Cikllin-zavisna kinaza 2|CDK2]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–4313 | date = July 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | s2cid = 5787920 | doi-access = }}</ref> * [[Ciklin A2|CCNA2]],<ref name = pmid12853968/> * [[EP300]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }}</ref> * [[Heterogeni jedarni ribonukleoprotein A1|HNRNPA1]],<ref name = pmid14690413>{{cite journal | vauthors = Chai Q, Zheng L, Zhou M, Turchi JJ, Shen B | title = Interaction and stimulation of human FEN-1 nuclease activities by heterogeneous nuclear ribonucleoprotein A1 in alpha-segment processing during Okazaki fragment maturation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 51 | pages = 15045–15052 | date = December 2003 | pmid = 14690413 | doi = 10.1021/bi035364t }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–12644 | date = October 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i }}</ref><ref name = pmid12853968/><ref name = pmid11430825/><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | display-authors = 6 | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–489 | date = January 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | s2cid = 39144360 | doi-access = }}</ref> i * [[ATP-zavisna helikaza Wernerovog sindroma |WRN]].<ref name = pmid14688284>{{cite journal | vauthors = Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–9856 | date = March 2004 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11598021>{{cite journal | vauthors = Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | display-authors = 6 | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–5801 | date = October 2001 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791 }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Finger LD, Blanchard MS, Theimer CA, Sengerová B, Singh P, Chavez V, Liu F, Grasby JA, Shen B | display-authors = 6 | title = The 3'-flap pocket of human flap endonuclease 1 is critical for substrate binding and catalysis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 33 | pages = 22184–22194 | date = August 2009 | pmid = 19525235 | pmc = 2755943 | doi = 10.1074/jbc.M109.015065 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = Journal of Immunotherapy | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | date = November 1992 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–22112 | date = September 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Robins P, Pappin DJ, Wood RD, Lindahl T | title = Structural and functional homology between mammalian DNase IV and the 5'-nuclease domain of Escherichia coli DNA polymerase I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 46 | pages = 28535–28538 | date = November 1994 | pmid = 7961795 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)61935-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Murray JM, Tavassoli M, al-Harithy R, Sheldrick KS, Lehmann AR, Carr AM, Watts FZ | title = Structural and functional conservation of the human homolog of the Schizosaccharomyces pombe rad2 gene, which is required for chromosome segregation and recovery from DNA damage | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = 4878–4888 | date = July 1994 | pmid = 8007985 | pmc = 358860 | doi = 10.1128/MCB.14.7.4878 }} * {{cite journal | vauthors = Harrington JJ, Lieber MR | title = The characterization of a mammalian DNA structure-specific endonuclease | journal = The EMBO Journal | volume = 13 | issue = 5 | pages = 1235–1246 | date = March 1994 | pmid = 8131753 | pmc = 394933 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06373.x }} * {{cite journal | vauthors = Shen B, Nolan JP, Sklar LA, Park MS | title = Essential amino acids for substrate binding and catalysis of human flap endonuclease 1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 16 | pages = 9173–9176 | date = April 1996 | pmid = 8621570 | doi = 10.1074/jbc.271.16.9173 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = Homologous regions of Fen1 and p21Cip1 compete for binding to the same site on PCNA: a potential mechanism to co-ordinate DNA replication and repair | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 19 | pages = 2313–2321 | date = May 1997 | pmid = 9178907 | doi = 10.1038/sj.onc.1201072 | s2cid = 29525059 | doi-access = }} * {{cite journal | vauthors = Klungland A, Lindahl T | title = Second pathway for completion of human DNA base excision-repair: reconstitution with purified proteins and requirement for DNase IV (FEN1) | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 11 | pages = 3341–3348 | date = June 1997 | pmid = 9214649 | pmc = 1169950 | doi = 10.1093/emboj/16.11.3341 }} * {{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stöhr H, Marquardt A, Rivera A, Cooper PR, Nowak NJ, Shows TB, Gerhard DS, Weber BH | display-authors = 6 | title = A gene map of the Best's vitelliform macular dystrophy region in chromosome 11q12-q13.1 | journal = Genome Research | volume = 8 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = January 1998 | pmid = 9445487 | pmc = 310689 | doi = 10.1101/gr.8.1.48 }} * {{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Heatherington W, Lane DP, Glover DM | title = PCNA binding proteins in Drosophila melanogaster: the analysis of a conserved PCNA binding domain | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 17 | pages = 3925–3932 | date = September 1998 | pmid = 9705499 | pmc = 147798 | doi = 10.1093/nar/26.17.3925 }} * {{cite journal | vauthors = Hosfield DJ, Mol CD, Shen B, Tainer JA | title = Structure of the DNA repair and replication endonuclease and exonuclease FEN-1: coupling DNA and PCNA binding to FEN-1 activity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 1 | pages = 135–146 | date = October 1998 | pmid = 9778254 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81789-4 | s2cid = 8283941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dianov GL, Jensen BR, Kenny MK, Bohr VA | title = Replication protein A stimulates proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of abasic sites in DNA by human cell extracts | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 34 | pages = 11021–11025 | date = August 1999 | pmid = 10460157 | doi = 10.1021/bi9908890 }} * {{cite journal | vauthors = Greene AL, Snipe JR, Gordenin DA, Resnick MA | title = Functional analysis of human FEN1 in Saccharomyces cerevisiae and its role in genome stability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2263–2273 | date = November 1999 | pmid = 10545607 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2263 | doi-access = free | url = https://zenodo.org/records/1234333/files/article.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto Y, Kim K, Hurwitz J, Gary R, Levin DS, Tomkinson AE, Park MS | title = Reconstitution of proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of apurinic/apyrimidinic sites with purified human proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33703–33708 | date = November 1999 | pmid = 10559261 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33703 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Spiro C, Pelletier R, Rolfsmeier ML, Dixon MJ, Lahue RS, Gupta G, Park MS, Chen X, Mariappan SV, McMurray CT | display-authors = 6 | title = Inhibition of FEN-1 processing by DNA secondary structure at trinucleotide repeats | journal = Molecular Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1079–1085 | date = December 1999 | pmid = 10635332 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80236-1 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caldwell RB, Braselmann H, Schoetz U, Heuer S, Scherthan H, Zitzelsberger H | title = Positive Cofactor 4 (PC4) is critical for DNA repair pathway re-routing in DT40 cells | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 28890 | date = July 2016 | pmid = 27374870 | pmc = 4931448 | doi = 10.1038/srep28890 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...628890C }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=2237}} {{Esteraze}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija: Ljudski proteini]] [[Kategorija: Enzimi]] 7gortofdms18ta27bzdmznz6ywbxfbq 3939062 3939061 2026-11-05T14:32:06Z Toponim-HR 187638 /* Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma */ 3939062 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Zaklopna endonukleaza 1''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid = 7774922 | doi = 10.1016/0888-7543(95)80129-A }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FEN1 flap structure-specific endonuclease 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2237}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MGIQGLAKLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADVAPSAIRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NDIKSYFGRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAIDASMSIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QFLIAVRQGG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVLQNEEGET {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSHLMGMFYR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIRMMENGIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVYVFDGKPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLKSGELAKR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SERRAEAEKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQQAQAAGAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QEVEKFTKRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKVTKQHNDE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKHLLSLMGI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PYLDAPSEAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASCAALVKAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVYAAATEDM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCLTFGSPVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MRHLTASEAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KLPIQEFHLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RILQELGLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQFVDLCILL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GSDYCESIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IGPKRAVDLI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKHKSIEEIV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRLDPNKYPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PENWLHKEAH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLFLEPEVLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PESVELKWSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PNEEELIKFM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CGEKQFSEER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRSGVKRLSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRQGSTQGRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDFFKVTGSL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAKRKEPEP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSTKKKAKT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAAGKFKRGK {{!)}} </table> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen uklanja 5' previseće "zaklopce" (ili kratke dijelove jednolančane DNK koji "vise" jer su njihove nukleotidne baze spriječene da se vežu za svoj komplementarni bazni par - uprkos bilo kakvom sparivanju baza nizvodno) tokom popravke DNK i obrađuje 5' krajeve [[Okazaki fragmenti|Okazaki fragmenta]] u sintezi zaostalog lanca DNK. Direktna fizička interakcija između ovog proteina i [[AP endonukleaza 1]] (APEX1) tokom popravke ekscizijom baza dugog dijela omogućava koordinirano učitavanje proteina na supstrat, čime se supstrat prenosi s jednog enzima na drugi. Protein je član porodice endonukleaza XPG/RAD2 i jedan je od deset proteina neophodnih za replikaciju DNK bez ćelija. Sekundarna struktura DNK može inhibirati obradu zaklopca na određenim [[trinukleotidnim ponavljanjima]] na način koji zavisi od dužine, skrivajući 5' kraj zaklopca koji je neophodan i za vezivanje i za cijepanje proteinom koji kodira ovaj gen. Stoga, sekundarna struktura može spriječiti zaštitnu funkciju ovog proteina, što dovodi do ekspanzije trinukleotida specifičnih za mjesto.<ref name="entrez" /> ==Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma== FEN1 je prekomjerno eksprimiran kod većine karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal | vauthors = Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B | display-authors = 6 | title = Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers | journal = Molecular Cancer Research | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1710–1717 | date = November 2008 | pmid = 19010819 | pmc = 2948671 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal | vauthors = Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS | display-authors = 6 | title = Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score | journal = BJU International | volume = 98 | issue = 2 | pages = 445–451 | date = August 2006 | pmid = 16879693 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x | s2cid = 22165252 }}</ref> [[rak želuca|želuca]],<ref name="pmid15701830">{{cite journal | vauthors = Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS | display-authors = 6 | title = Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells | journal = Clinical Cancer Research | volume = 11 | issue = 2 Pt 1 | pages = 473–482 | date = January 2005 | pmid = 15701830 | doi = 10.1158/1078-0432.473.11.2 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal | vauthors = Wang K, Xie C, Chen D | title = Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis | journal = International Journal of Molecular Medicine | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1268–1274 | date = May 2014 | pmid = 24590400 | doi = 10.3892/ijmm.2014.1682 | doi-access = free }}</ref> [[neuroblastom]]a,<ref name="pmid15922863">{{cite journal | vauthors = Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A | display-authors = 6 | title = Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening | journal = Cancer Letters | volume = 225 | issue = 1 | pages = 111–120 | date = July 2005 | pmid = 15922863 | doi = 10.1016/j.canlet.2004.10.035 | s2cid = 44644467 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00157917/file/Cancer_Letters_2004.pdf }}</ref> [[rak gušterače|pankreasa]],<ref name="pmid12651607">{{cite journal | vauthors = Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M | display-authors = 6 | title = Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 1151–1162 | date = April 2003 | pmid = 12651607 | pmc = 1851213 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[Rak pluća|pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal | vauthors = Nikolova T, Christmann M, Kaina B | title = FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors | journal = Anticancer Research | volume = 29 | issue = 7 | pages = 2453–2459 | date = July 2009 | pmid = 19596913 }}</ref> FEN1 je esencijalni enzim u nepreciznom mehanizmu popravke dvolančanih prekida u DNK, koji se naziva alternativno spajanje krajeva zavisno od mikrohomologije ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ).<ref name="pmid25789972">{{cite journal | vauthors = Sharma S, Javadekar SM, Pandey M, Srivastava M, Kumari R, Raghavan SC | title = Homology and enzymatic requirements of microhomology-dependent alternative end joining | journal = Cell Death & Disease | volume = 6 | issue = 3 | pages = e1697 | date = March 2015 | pmid = 25789972 | pmc = 4385936 | doi = 10.1038/cddis.2015.58 | doi-access = free}}</ref> MMEJ uvijek uključuje barem malu [[delecija (genetika)|deleciju]], te stoga predstavlja mutageni mehanizam.<ref name=Liang>{{cite journal | vauthors = Liang L, Deng L, Chen Y, Li GC, Shao C, Tischfield JA | title = Modulation of DNA end joining by nuclear proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 36 | pages = 31442–31449 | date = September 2005 | pmid = 16012167 | doi = 10.1074/jbc.M503776200 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko drugih puteva također može popraviti dvolančane prekide u [[DNK]], uključujući manje neprecizan put [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ) i tačne puteve korištenjem [[homologna rekombinacija|homolognorekombinacijske]] popravke (HRR).<ref name="pmid24503142">{{cite journal | vauthors = Ottaviani D, LeCain M, Sheer D | title = The role of microhomology in genomic structural variation | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 3 | pages = 85–94 | date = March 2014 | pmid = 24503142 | doi = 10.1016/j.tig.2014.01.001 | doi-access = free }}</ref> Različiti faktori određuju koji će se mehanizam koristiti za popravak dvolančanih prekida u DNK.<ref name=Liang /> Kada dođe do prekomjerne ekspresije proteina FEN1 (što se dešava kada je njegov [[promotor (genetika)|promotor]] hipometiliran<ref name=Singh />), može doći do favoriziranja mehanizma MMEJ, koji je izuzetno neprecizan, što uzrokuje veću stopu mutacija i povećan rizik od nastanka raka. Kod malignih oboljenja vrlo često dolazi do smanjene ekspresije jednog ili više gena uključenih u [[popravak DNK]], dok je prekomjerna ekspresija takvih gena rijetka pojava. Naprimjer, mutacije u najmanje 36 enzima za popravak DNK, ako su prisutne u germinativnim ćelijama, dovode do povećanog rizika od raka (nasljedni [[sindromi raka]]). Slično tome, utvrđeno je da je ekspresija najmanje 12 gena za popravak DNK često epigenetički potisnuta kod jedne ili više vrsta raka. Obično, nedovoljna ekspresija enzima za popravak DNK rezultira povećanim brojem nepopravljenih oštećenja DNK, što putem grešaka pri replikaciji ([[Replikacija DNK|sinteza preko oštećenja]]) dovodi do [[mutacija]] i nastanka raka. Međutim, budući da je MMEJ popravak posredovan proteinom FEN1 izuzetno neprecizan, u ovom slučaju upravo prekomjerna ekspresija – a ne smanjena ekspresija – dovodi do nastanka raka. ==Terapijska meta kod malignih oboljenja kod ljudi== Terapijske mete za maligne bolesti povezane s defektima u genima [[BRCA1]] ili [[BRCA2]] identificirane su analizom [[sintetska letalnost|sintetski letalnih odnosa]], pri čemu su kao modelni sistemi korišteni kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ljudske ćelijske linije i [[miševi]].<ref name="pmid32719125">{{cite journal | vauthors = Guo E, Ishii Y, Mueller J, Srivatsan A, Gahman T, Putnam CD, Wang JY, Kolodner RD | display-authors = 6 | title = FEN1 endonuclease as a therapeutic target for human cancers with defects in homologous recombination | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 32 | pages = 19415–19424 | date = August 2020 | pmid = 32719125 | pmc = 7431096 | doi = 10.1073/pnas.2009237117 | bibcode = 2020PNAS..11719415G | doi-access = free }}</ref> Uočeno je da inhibicija proteina za popravak DNK, FEN1, pomoću inhibitora malih molekula, selektivno uništava ćelijske linije raka kod kojih već postoji nedostatak ekspresije proteina BRCA1 i BRCA2. Vrste raka kod kojih se često javlja poremećena ekspresija BRCA1 ili BRCA2 uključuju [[rak dojke]] i [[rak jajnika]]. Kod takvih oblika raka prisutan je nedostatak u procesu [[popravka DNK]] putem [[homologna rekombinacija| homologne rekombinacije]] (HR). Protein FEN1 je ključan za alternativni put popravka DNK, poznat kao [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). Stoga, inhibicija FEN1 proteina – koji učestvuje u MMEJ putu popravka – u ćelijama raka koje već imaju defektan HR put popravka, dovodi do nefunkcionalnosti i drugog mehanizma popravka, što rezultira [[sintetska letalnost|sintetskom letalnošću]]. == Interakcije == Pokazano je da endonukleaza 1 specifična za strukturu režnja [[interakcija protein-protein |interraguje]] sa:{{div col|colwidth=20em}} * [[APEX1]],<ref name = pmid11601988/> * [[protein Bloomovog sindroma|BLM]]<ref name = pmid14688284/> * [[Cikllin-zavisna kinaza 2|CDK2]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–4313 | date = July 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | s2cid = 5787920 | doi-access = }}</ref> * [[Ciklin A2|CCNA2]],<ref name = pmid12853968/> * [[EP300]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }}</ref> * [[Heterogeni jedarni ribonukleoprotein A1|HNRNPA1]],<ref name = pmid14690413>{{cite journal | vauthors = Chai Q, Zheng L, Zhou M, Turchi JJ, Shen B | title = Interaction and stimulation of human FEN-1 nuclease activities by heterogeneous nuclear ribonucleoprotein A1 in alpha-segment processing during Okazaki fragment maturation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 51 | pages = 15045–15052 | date = December 2003 | pmid = 14690413 | doi = 10.1021/bi035364t }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–12644 | date = October 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i }}</ref><ref name = pmid12853968/><ref name = pmid11430825/><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | display-authors = 6 | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–489 | date = January 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | s2cid = 39144360 | doi-access = }}</ref> i * [[ATP-zavisna helikaza Wernerovog sindroma |WRN]].<ref name = pmid14688284>{{cite journal | vauthors = Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–9856 | date = March 2004 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11598021>{{cite journal | vauthors = Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | display-authors = 6 | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–5801 | date = October 2001 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791 }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Finger LD, Blanchard MS, Theimer CA, Sengerová B, Singh P, Chavez V, Liu F, Grasby JA, Shen B | display-authors = 6 | title = The 3'-flap pocket of human flap endonuclease 1 is critical for substrate binding and catalysis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 33 | pages = 22184–22194 | date = August 2009 | pmid = 19525235 | pmc = 2755943 | doi = 10.1074/jbc.M109.015065 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = Journal of Immunotherapy | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | date = November 1992 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–22112 | date = September 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Robins P, Pappin DJ, Wood RD, Lindahl T | title = Structural and functional homology between mammalian DNase IV and the 5'-nuclease domain of Escherichia coli DNA polymerase I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 46 | pages = 28535–28538 | date = November 1994 | pmid = 7961795 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)61935-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Murray JM, Tavassoli M, al-Harithy R, Sheldrick KS, Lehmann AR, Carr AM, Watts FZ | title = Structural and functional conservation of the human homolog of the Schizosaccharomyces pombe rad2 gene, which is required for chromosome segregation and recovery from DNA damage | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = 4878–4888 | date = July 1994 | pmid = 8007985 | pmc = 358860 | doi = 10.1128/MCB.14.7.4878 }} * {{cite journal | vauthors = Harrington JJ, Lieber MR | title = The characterization of a mammalian DNA structure-specific endonuclease | journal = The EMBO Journal | volume = 13 | issue = 5 | pages = 1235–1246 | date = March 1994 | pmid = 8131753 | pmc = 394933 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06373.x }} * {{cite journal | vauthors = Shen B, Nolan JP, Sklar LA, Park MS | title = Essential amino acids for substrate binding and catalysis of human flap endonuclease 1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 16 | pages = 9173–9176 | date = April 1996 | pmid = 8621570 | doi = 10.1074/jbc.271.16.9173 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = Homologous regions of Fen1 and p21Cip1 compete for binding to the same site on PCNA: a potential mechanism to co-ordinate DNA replication and repair | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 19 | pages = 2313–2321 | date = May 1997 | pmid = 9178907 | doi = 10.1038/sj.onc.1201072 | s2cid = 29525059 | doi-access = }} * {{cite journal | vauthors = Klungland A, Lindahl T | title = Second pathway for completion of human DNA base excision-repair: reconstitution with purified proteins and requirement for DNase IV (FEN1) | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 11 | pages = 3341–3348 | date = June 1997 | pmid = 9214649 | pmc = 1169950 | doi = 10.1093/emboj/16.11.3341 }} * {{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stöhr H, Marquardt A, Rivera A, Cooper PR, Nowak NJ, Shows TB, Gerhard DS, Weber BH | display-authors = 6 | title = A gene map of the Best's vitelliform macular dystrophy region in chromosome 11q12-q13.1 | journal = Genome Research | volume = 8 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = January 1998 | pmid = 9445487 | pmc = 310689 | doi = 10.1101/gr.8.1.48 }} * {{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Heatherington W, Lane DP, Glover DM | title = PCNA binding proteins in Drosophila melanogaster: the analysis of a conserved PCNA binding domain | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 17 | pages = 3925–3932 | date = September 1998 | pmid = 9705499 | pmc = 147798 | doi = 10.1093/nar/26.17.3925 }} * {{cite journal | vauthors = Hosfield DJ, Mol CD, Shen B, Tainer JA | title = Structure of the DNA repair and replication endonuclease and exonuclease FEN-1: coupling DNA and PCNA binding to FEN-1 activity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 1 | pages = 135–146 | date = October 1998 | pmid = 9778254 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81789-4 | s2cid = 8283941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dianov GL, Jensen BR, Kenny MK, Bohr VA | title = Replication protein A stimulates proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of abasic sites in DNA by human cell extracts | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 34 | pages = 11021–11025 | date = August 1999 | pmid = 10460157 | doi = 10.1021/bi9908890 }} * {{cite journal | vauthors = Greene AL, Snipe JR, Gordenin DA, Resnick MA | title = Functional analysis of human FEN1 in Saccharomyces cerevisiae and its role in genome stability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2263–2273 | date = November 1999 | pmid = 10545607 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2263 | doi-access = free | url = https://zenodo.org/records/1234333/files/article.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto Y, Kim K, Hurwitz J, Gary R, Levin DS, Tomkinson AE, Park MS | title = Reconstitution of proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of apurinic/apyrimidinic sites with purified human proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33703–33708 | date = November 1999 | pmid = 10559261 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33703 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Spiro C, Pelletier R, Rolfsmeier ML, Dixon MJ, Lahue RS, Gupta G, Park MS, Chen X, Mariappan SV, McMurray CT | display-authors = 6 | title = Inhibition of FEN-1 processing by DNA secondary structure at trinucleotide repeats | journal = Molecular Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1079–1085 | date = December 1999 | pmid = 10635332 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80236-1 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caldwell RB, Braselmann H, Schoetz U, Heuer S, Scherthan H, Zitzelsberger H | title = Positive Cofactor 4 (PC4) is critical for DNA repair pathway re-routing in DT40 cells | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 28890 | date = July 2016 | pmid = 27374870 | pmc = 4931448 | doi = 10.1038/srep28890 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...628890C }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=2237}} {{Esteraze}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija: Ljudski proteini]] [[Kategorija: Enzimi]] heclaf56dshu7jkvy9444711x77m88o 3939063 3939062 2026-11-05T14:36:32Z Toponim-HR 187638 /* Aminokiselinska sekvenca */ 3939063 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Zaklopna endonukleaza 1''' jeste [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FEN1'''.<ref name="pmid7774922">{{cite journal | vauthors = Hiraoka LR, Harrington JJ, Gerhard DS, Lieber MR, Hsieh CL | title = Sequence of human FEN-1, a structure-specific endonuclease, and chromosomal localization of the gene (FEN1) in mouse and human | journal = Genomics | volume = 25 | issue = 1 | pages = 220–225 | date = January 1995 | pmid = 7774922 | doi = 10.1016/0888-7543(95)80129-A }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FEN1 flap structure-specific endonuclease 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2237}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MGIQGLAKLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADVAPSAIRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NDIKSYFGRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAIDASMSIY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QFLIAVRQGG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DVLQNEEGET {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSHLMGMFYR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIRMMENGIK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PVYVFDGKPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLKSGELAKR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SERRAEAEKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQQAQAAGAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QEVEKFTKRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKVTKQHNDE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CKHLLSLMGI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PYLDAPSEAE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASCAALVKAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVYAAATEDM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DCLTFGSPVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MRHLTASEAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KLPIQEFHLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RILQELGLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQFVDLCILL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GSDYCESIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IGPKRAVDLI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKHKSIEEIV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRLDPNKYPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PENWLHKEAH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QLFLEPEVLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PESVELKWSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PNEEELIKFM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CGEKQFSEER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IRSGVKRLSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRQGSTQGRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDFFKVTGSL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSAKRKEPEP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGSTKKKAKT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAAGKFKRGK {{!)}} </table> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen uklanja 5' previseće "zaklopce" (ili kratke dijelove jednolančane DNK koji "vise" jer su njihove nukleotidne baze spriječene da se vežu za svoj komplementarni bazni par - uprkos bilo kakvom sparivanju baza nizvodno) tokom popravke DNK i obrađuje 5' krajeve [[Okazaki fragmenti|Okazaki fragmenta]] u sintezi zaostalog lanca DNK. Direktna fizička interakcija između ovog proteina i [[AP endonukleaza 1]] (APEX1) tokom popravke ekscizijom baza dugog dijela omogućava koordinirano učitavanje proteina na supstrat, čime se supstrat prenosi s jednog enzima na drugi. Protein je član porodice endonukleaza XPG/RAD2 i jedan je od deset proteina neophodnih za replikaciju DNK bez ćelija. Sekundarna struktura DNK može inhibirati obradu zaklopca na određenim [[trinukleotidnim ponavljanjima]] na način koji zavisi od dužine, skrivajući 5' kraj zaklopca koji je neophodan i za vezivanje i za cijepanje proteinom koji kodira ovaj gen. Stoga, sekundarna struktura može spriječiti zaštitnu funkciju ovog proteina, što dovodi do ekspanzije trinukleotida specifičnih za mjesto.<ref name="entrez" /> ==Prekomjerna ekspresija FEN1 kod karcinoma== FEN1 je prekomjerno eksprimiran kod većine karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal | vauthors = Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B | display-authors = 6 | title = Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers | journal = Molecular Cancer Research | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1710–1717 | date = November 2008 | pmid = 19010819 | pmc = 2948671 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal | vauthors = Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS | display-authors = 6 | title = Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score | journal = BJU International | volume = 98 | issue = 2 | pages = 445–451 | date = August 2006 | pmid = 16879693 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x | s2cid = 22165252 }}</ref> [[rak želuca|želuca]],<ref name="pmid15701830">{{cite journal | vauthors = Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS | display-authors = 6 | title = Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells | journal = Clinical Cancer Research | volume = 11 | issue = 2 Pt 1 | pages = 473–482 | date = January 2005 | pmid = 15701830 | doi = 10.1158/1078-0432.473.11.2 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal | vauthors = Wang K, Xie C, Chen D | title = Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis | journal = International Journal of Molecular Medicine | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1268–1274 | date = May 2014 | pmid = 24590400 | doi = 10.3892/ijmm.2014.1682 | doi-access = free }}</ref> [[neuroblastom]]a,<ref name="pmid15922863">{{cite journal | vauthors = Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A | display-authors = 6 | title = Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening | journal = Cancer Letters | volume = 225 | issue = 1 | pages = 111–120 | date = July 2005 | pmid = 15922863 | doi = 10.1016/j.canlet.2004.10.035 | s2cid = 44644467 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00157917/file/Cancer_Letters_2004.pdf }}</ref> [[rak gušterače|pankreasa]],<ref name="pmid12651607">{{cite journal | vauthors = Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M | display-authors = 6 | title = Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 1151–1162 | date = April 2003 | pmid = 12651607 | pmc = 1851213 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[Rak pluća|pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal | vauthors = Nikolova T, Christmann M, Kaina B | title = FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors | journal = Anticancer Research | volume = 29 | issue = 7 | pages = 2453–2459 | date = July 2009 | pmid = 19596913 }}</ref> FEN1 je esencijalni enzim u nepreciznom mehanizmu popravke dvolančanih prekida u DNK, koji se naziva alternativno spajanje krajeva zavisno od mikrohomologije ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ).<ref name="pmid25789972">{{cite journal | vauthors = Sharma S, Javadekar SM, Pandey M, Srivastava M, Kumari R, Raghavan SC | title = Homology and enzymatic requirements of microhomology-dependent alternative end joining | journal = Cell Death & Disease | volume = 6 | issue = 3 | pages = e1697 | date = March 2015 | pmid = 25789972 | pmc = 4385936 | doi = 10.1038/cddis.2015.58 | doi-access = free}}</ref> MMEJ uvijek uključuje barem malu [[delecija (genetika)|deleciju]], te stoga predstavlja mutageni mehanizam.<ref name=Liang>{{cite journal | vauthors = Liang L, Deng L, Chen Y, Li GC, Shao C, Tischfield JA | title = Modulation of DNA end joining by nuclear proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 36 | pages = 31442–31449 | date = September 2005 | pmid = 16012167 | doi = 10.1074/jbc.M503776200 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko drugih puteva također može popraviti dvolančane prekide u [[DNK]], uključujući manje neprecizan put [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ) i tačne puteve korištenjem [[homologna rekombinacija|homolognorekombinacijske]] popravke (HRR).<ref name="pmid24503142">{{cite journal | vauthors = Ottaviani D, LeCain M, Sheer D | title = The role of microhomology in genomic structural variation | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 3 | pages = 85–94 | date = March 2014 | pmid = 24503142 | doi = 10.1016/j.tig.2014.01.001 | doi-access = free }}</ref> Različiti faktori određuju koji će se mehanizam koristiti za popravak dvolančanih prekida u DNK.<ref name=Liang /> Kada dođe do prekomjerne ekspresije proteina FEN1 (što se dešava kada je njegov [[promotor (genetika)|promotor]] hipometiliran<ref name=Singh />), može doći do favoriziranja mehanizma MMEJ, koji je izuzetno neprecizan, što uzrokuje veću stopu mutacija i povećan rizik od nastanka raka. Kod malignih oboljenja vrlo često dolazi do smanjene ekspresije jednog ili više gena uključenih u [[popravak DNK]], dok je prekomjerna ekspresija takvih gena rijetka pojava. Naprimjer, mutacije u najmanje 36 enzima za popravak DNK, ako su prisutne u germinativnim ćelijama, dovode do povećanog rizika od raka (nasljedni [[sindromi raka]]). Slično tome, utvrđeno je da je ekspresija najmanje 12 gena za popravak DNK često epigenetički potisnuta kod jedne ili više vrsta raka. Obično, nedovoljna ekspresija enzima za popravak DNK rezultira povećanim brojem nepopravljenih oštećenja DNK, što putem grešaka pri replikaciji ([[Replikacija DNK|sinteza preko oštećenja]]) dovodi do [[mutacija]] i nastanka raka. Međutim, budući da je MMEJ popravak posredovan proteinom FEN1 izuzetno neprecizan, u ovom slučaju upravo prekomjerna ekspresija – a ne smanjena ekspresija – dovodi do nastanka raka. ==Terapijska meta kod malignih oboljenja kod ljudi== Terapijske mete za maligne bolesti povezane s defektima u genima [[BRCA1]] ili [[BRCA2]] identificirane su analizom [[sintetska letalnost|sintetski letalnih odnosa]], pri čemu su kao modelni sistemi korišteni kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', ljudske ćelijske linije i [[miševi]].<ref name="pmid32719125">{{cite journal | vauthors = Guo E, Ishii Y, Mueller J, Srivatsan A, Gahman T, Putnam CD, Wang JY, Kolodner RD | display-authors = 6 | title = FEN1 endonuclease as a therapeutic target for human cancers with defects in homologous recombination | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 117 | issue = 32 | pages = 19415–19424 | date = August 2020 | pmid = 32719125 | pmc = 7431096 | doi = 10.1073/pnas.2009237117 | bibcode = 2020PNAS..11719415G | doi-access = free }}</ref> Uočeno je da inhibicija proteina za popravak DNK, FEN1, pomoću inhibitora malih molekula, selektivno uništava ćelijske linije raka kod kojih već postoji nedostatak ekspresije proteina BRCA1 i BRCA2. Vrste raka kod kojih se često javlja poremećena ekspresija BRCA1 ili BRCA2 uključuju [[rak dojke]] i [[rak jajnika]]. Kod takvih oblika raka prisutan je nedostatak u procesu [[popravka DNK]] putem [[homologna rekombinacija| homologne rekombinacije]] (HR). Protein FEN1 je ključan za alternativni put popravka DNK, poznat kao [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). Stoga, inhibicija FEN1 proteina – koji učestvuje u MMEJ putu popravka – u ćelijama raka koje već imaju defektan HR put popravka, dovodi do nefunkcionalnosti i drugog mehanizma popravka, što rezultira [[sintetska letalnost|sintetskom letalnošću]]. == Interakcije == Pokazano je da endonukleaza 1 specifična za strukturu režnja [[interakcija protein-protein |interraguje]] sa:{{div col|colwidth=20em}} * [[APEX1]],<ref name = pmid11601988/> * [[protein Bloomovog sindroma|BLM]]<ref name = pmid14688284/> * [[Cikllin-zavisna kinaza 2|CDK2]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–4313 | date = July 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | s2cid = 5787920 | doi-access = }}</ref> * [[Ciklin A2|CCNA2]],<ref name = pmid12853968/> * [[EP300]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }}</ref> * [[Heterogeni jedarni ribonukleoprotein A1|HNRNPA1]],<ref name = pmid14690413>{{cite journal | vauthors = Chai Q, Zheng L, Zhou M, Turchi JJ, Shen B | title = Interaction and stimulation of human FEN-1 nuclease activities by heterogeneous nuclear ribonucleoprotein A1 in alpha-segment processing during Okazaki fragment maturation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 51 | pages = 15045–15052 | date = December 2003 | pmid = 14690413 | doi = 10.1021/bi035364t }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–12644 | date = October 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i }}</ref><ref name = pmid12853968/><ref name = pmid11430825/><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | display-authors = 6 | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–489 | date = January 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | s2cid = 39144360 | doi-access = }}</ref> i * [[ATP-zavisna helikaza Wernerovog sindroma |WRN]].<ref name = pmid14688284>{{cite journal | vauthors = Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–9856 | date = March 2004 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11598021>{{cite journal | vauthors = Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | display-authors = 6 | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–5801 | date = October 2001 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791 }}</ref> {{Div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Finger LD, Blanchard MS, Theimer CA, Sengerová B, Singh P, Chavez V, Liu F, Grasby JA, Shen B | display-authors = 6 | title = The 3'-flap pocket of human flap endonuclease 1 is critical for substrate binding and catalysis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 33 | pages = 22184–22194 | date = August 2009 | pmid = 19525235 | pmc = 2755943 | doi = 10.1074/jbc.M109.015065 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = Journal of Immunotherapy | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | date = November 1992 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–22112 | date = September 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Robins P, Pappin DJ, Wood RD, Lindahl T | title = Structural and functional homology between mammalian DNase IV and the 5'-nuclease domain of Escherichia coli DNA polymerase I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 46 | pages = 28535–28538 | date = November 1994 | pmid = 7961795 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)61935-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Murray JM, Tavassoli M, al-Harithy R, Sheldrick KS, Lehmann AR, Carr AM, Watts FZ | title = Structural and functional conservation of the human homolog of the Schizosaccharomyces pombe rad2 gene, which is required for chromosome segregation and recovery from DNA damage | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = 4878–4888 | date = July 1994 | pmid = 8007985 | pmc = 358860 | doi = 10.1128/MCB.14.7.4878 }} * {{cite journal | vauthors = Harrington JJ, Lieber MR | title = The characterization of a mammalian DNA structure-specific endonuclease | journal = The EMBO Journal | volume = 13 | issue = 5 | pages = 1235–1246 | date = March 1994 | pmid = 8131753 | pmc = 394933 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06373.x }} * {{cite journal | vauthors = Shen B, Nolan JP, Sklar LA, Park MS | title = Essential amino acids for substrate binding and catalysis of human flap endonuclease 1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 16 | pages = 9173–9176 | date = April 1996 | pmid = 8621570 | doi = 10.1074/jbc.271.16.9173 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–11602 | date = October 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9311597C }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = Homologous regions of Fen1 and p21Cip1 compete for binding to the same site on PCNA: a potential mechanism to co-ordinate DNA replication and repair | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 19 | pages = 2313–2321 | date = May 1997 | pmid = 9178907 | doi = 10.1038/sj.onc.1201072 | s2cid = 29525059 | doi-access = }} * {{cite journal | vauthors = Klungland A, Lindahl T | title = Second pathway for completion of human DNA base excision-repair: reconstitution with purified proteins and requirement for DNase IV (FEN1) | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 11 | pages = 3341–3348 | date = June 1997 | pmid = 9214649 | pmc = 1169950 | doi = 10.1093/emboj/16.11.3341 }} * {{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–24529 | date = September 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stöhr H, Marquardt A, Rivera A, Cooper PR, Nowak NJ, Shows TB, Gerhard DS, Weber BH | display-authors = 6 | title = A gene map of the Best's vitelliform macular dystrophy region in chromosome 11q12-q13.1 | journal = Genome Research | volume = 8 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = January 1998 | pmid = 9445487 | pmc = 310689 | doi = 10.1101/gr.8.1.48 }} * {{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–2425 | date = April 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Heatherington W, Lane DP, Glover DM | title = PCNA binding proteins in Drosophila melanogaster: the analysis of a conserved PCNA binding domain | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 17 | pages = 3925–3932 | date = September 1998 | pmid = 9705499 | pmc = 147798 | doi = 10.1093/nar/26.17.3925 }} * {{cite journal | vauthors = Hosfield DJ, Mol CD, Shen B, Tainer JA | title = Structure of the DNA repair and replication endonuclease and exonuclease FEN-1: coupling DNA and PCNA binding to FEN-1 activity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 1 | pages = 135–146 | date = October 1998 | pmid = 9778254 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81789-4 | s2cid = 8283941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dianov GL, Jensen BR, Kenny MK, Bohr VA | title = Replication protein A stimulates proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of abasic sites in DNA by human cell extracts | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 34 | pages = 11021–11025 | date = August 1999 | pmid = 10460157 | doi = 10.1021/bi9908890 }} * {{cite journal | vauthors = Greene AL, Snipe JR, Gordenin DA, Resnick MA | title = Functional analysis of human FEN1 in Saccharomyces cerevisiae and its role in genome stability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2263–2273 | date = November 1999 | pmid = 10545607 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2263 | doi-access = free | url = https://zenodo.org/records/1234333/files/article.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto Y, Kim K, Hurwitz J, Gary R, Levin DS, Tomkinson AE, Park MS | title = Reconstitution of proliferating cell nuclear antigen-dependent repair of apurinic/apyrimidinic sites with purified human proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33703–33708 | date = November 1999 | pmid = 10559261 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33703 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Spiro C, Pelletier R, Rolfsmeier ML, Dixon MJ, Lahue RS, Gupta G, Park MS, Chen X, Mariappan SV, McMurray CT | display-authors = 6 | title = Inhibition of FEN-1 processing by DNA secondary structure at trinucleotide repeats | journal = Molecular Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1079–1085 | date = December 1999 | pmid = 10635332 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80236-1 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | display-authors = 6 | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–1231 | date = June 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00272-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caldwell RB, Braselmann H, Schoetz U, Heuer S, Scherthan H, Zitzelsberger H | title = Positive Cofactor 4 (PC4) is critical for DNA repair pathway re-routing in DT40 cells | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 28890 | date = July 2016 | pmid = 27374870 | pmc = 4931448 | doi = 10.1038/srep28890 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...628890C }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=2237}} {{Esteraze}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija: Ljudski proteini]] [[Kategorija: Enzimi]] ae5ete0rtnvcjtseuv5se227s2pc471 0 539269 3939067 2026-11-05T14:59:06Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1383712990|Maya peoples]]" 3939067 wikitext text/x-wiki [[File:Mayamap.png|mini| [[Područje Maja]] unutar Mezoamerike]] '''Maya''' ( {{IPAc-en|ˈ|m|aɪ|ə}} MY -ə ,{{IPA|es|ˈmaʝa|lang}} ) su [[etnolingvistička grupa]] [[Domorodački narodi Amerike|autohtonih naroda]] u [[Mezoamerika|Mezoamerici]]. Majanski narodi uglavnom potiču od istih populacija koje su naseljavale regiju tokom drevne [[Civilizacija Maja|majanske civilizacije]]. Danas uglavnom žive u [[Gvatemala|Gvatemali]], jugoistočnom [[Meksiko|Meksiku]], [[Beliz|Belizeu]] i najzapadnijem [[El Salvador|El Salvadoru]] i [[Honduras|Hondurasu]]. yyyy yyyy Termin "Maje" je moderni kolektivni termin za narode regije; taj termin historijski nisu koristili sami autohtoni narodi. Nije postojao zajednički osjećaj identiteta ili političkog jedinstva među različitim populacijama, društvima i etničkim grupama jer je svaka od njih imala svoje posebne tradicije, kulture i historijski identitet.<ref>{{Cite book|last=Restall|first=Matthew|title=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars|last2=Asselbergs|first2=Florine|publisher=Pennsylvania State University Press|year=2007|isbn=978-0-271-02758-6|page=4|quote=We call this civilization "Maya", although the term would not have meant anything to the Mayas in Guatemala (it was a Yucatec Maya word) and there was never a common sense of identity or political unity among all the various groups we call Maya.}}</ref> [[File:Chichen_Itza_3.jpg|mini| <nowiki><i id="mwnw">El Castillo</i></nowiki> u Chichen Itzi]] [[File:Dr_Luna_Kan_(2010).jpg|lijevo|mini| Bivši guverner Yucatána, Francisco Luna Kan, bio je Maja s vrlo uobičajenim prezimenom "Kan".]] [[File:Mujeres_Ixiles_de_Nebaj.jpg|mini| Žena i djevojčica iz plemena [[Narod Ixil|Ixil]], 2007.]] [[File:Chichicastenango-004.jpg|lijevo|mini| Gvatemalske djevojke u tradicionalnoj odjeći iz grada Santa Catarina Palopó na [[Jezero Atitlán|jezeru Atitlán]]]] == Reference == {{Refspisak|30em}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gvatemalski Indijanci]] [[Kategorija:Meksički Indijanci]] [[Kategorija:CS1 održavanje: arhivirana kopija u naslovu]] q6me0dqb8k16yj6apduoxcgwsj7lx7b 3939069 3939067 2026-11-05T15:00:14Z Palapa 383 3939069 wikitext text/x-wiki [[File:Mayamap.png|mini| [[Područje Maja]] unutar Mezoamerike]] '''Maje''' su [[etnolingvistička grupa]] [[Domorodački narodi Amerike|autohtonih naroda]] u [[Mezoamerika|Mezoamerici]]. Majanski narodi uglavnom potiču od istih populacija koje su naseljavale regiju tokom drevne [[Civilizacija Maja|majanske civilizacije]]. Danas uglavnom žive u [[Gvatemala|Gvatemali]], jugoistočnom [[Meksiko|Meksiku]], [[Beliz|Belizeu]] i najzapadnijem [[El Salvador|El Salvadoru]] i [[Honduras|Hondurasu]]. Termin "Maje" je moderni kolektivni termin za narode regije; taj termin historijski nisu koristili sami autohtoni narodi. Nije postojao zajednički osjećaj identiteta ili političkog jedinstva među različitim populacijama, društvima i etničkim grupama jer je svaka od njih imala svoje posebne tradicije, kulture i historijski identitet.<ref>{{Cite book|last=Restall|first=Matthew|title=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars|last2=Asselbergs|first2=Florine|publisher=Pennsylvania State University Press|year=2007|isbn=978-0-271-02758-6|page=4|quote=We call this civilization "Maya", although the term would not have meant anything to the Mayas in Guatemala (it was a Yucatec Maya word) and there was never a common sense of identity or political unity among all the various groups we call Maya.}}</ref> [[File:Chichen_Itza_3.jpg|mini| <nowiki><i id="mwnw">El Castillo</i></nowiki> u Chichen Itzi]] [[File:Dr_Luna_Kan_(2010).jpg|lijevo|mini| Bivši guverner Yucatána, Francisco Luna Kan, bio je Maja s vrlo uobičajenim prezimenom "Kan".]] [[File:Mujeres_Ixiles_de_Nebaj.jpg|mini| Žena i djevojčica iz plemena [[Narod Ixil|Ixil]], 2007.]] [[File:Chichicastenango-004.jpg|lijevo|mini| Gvatemalske djevojke u tradicionalnoj odjeći iz grada Santa Catarina Palopó na [[Jezero Atitlán|jezeru Atitlán]]]] == Reference == {{Refspisak|30em}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gvatemalski Indijanci]] [[Kategorija:Meksički Indijanci]] [[Kategorija:CS1 održavanje: arhivirana kopija u naslovu]] e4qai1c1b9fzqgc7aex68koey9ip420 0 539270 3939078 2026-11-05T16:36:21Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Fillon_Maillet_Q._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_2871.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Quentin Fillon Maillet]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Kina}}, [[Peking]] | datum = 8. februar 2022. | broj_učesnika = 92 | broj_zemalja = 28 | broj_ekipa = | godina = 2022 | vrsta = Zimskim | zlato = Quenti... 3939078 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Fillon_Maillet_Q._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_2871.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Quentin Fillon Maillet]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Kina}}, [[Peking]] | datum = 8. februar 2022. | broj_učesnika = 92 | broj_zemalja = 28 | broj_ekipa = | godina = 2022 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Quentin Fillon Maillet]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Anton Smolski]] | srebro_NOK = BLR | bronza = [[Johannes Thingnes Bø]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|2018.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|2026.]] }} {{Biatlon na ZOI 2022.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.}} '''Takmičenje u utrci ba 20&nbsp;km''' na [[Zimske olimpijske igre 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] u [[Peking]]u održalo se u biatlonskom kompleksu [[Centar za nordijsko skijanje i biatlon Kuyangshu]] u gradu [[Zhangjiakou]], [[Kineski okruzi|okrugu]] [[Chongli]], koji se nalazi u [[Kina Koreja|kineskoj]] [[Kineske pokrajine|pokrajine]] [[Hebei]] 8. februara 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|title=Beijing Organising Committee for the 2022 Olympic and Paralympic Winter Games|website=www.beijing2022.cn|access-date=2021-07-18|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720142206/https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|url-status=live}}</ref> s početkom u 16:00 sati po lokalnom vremenu: ==Pravila takmičenja== Disciplina [[Biatlon#Discipline|20 km]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 20 kilometara. Trči se 5 krugova po 4&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno, a startuju u intervalu od 30 sekundi. U toku trke gađa se četiri puta: poslije prvog i trećeg kruga iz ležećeg, a poslije drugog i četvrtog iz stojećeg položaja,ukupno 20 meta. Svaki promašaj donosi dodatnu minutu. == Zemlje učesnice == {{SEKCIJA}} == Rezultati == Start utrke bio je u 20:20.<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/1718/BT/SWRL/OG__/SMIN/BT_C73A_1.0.pdf Zvanični rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji]</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- |- | {{gold1}} || 11 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 48:47.4 || 2 (0+1+1+0) || |- | {{silver2}} || 28 || align=left|[[Anton Smolski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 49:02.2 || 0 (0+0+0+0) || {{sort|+0:14.8|+14.8}} |- | {{bronze3}} || 2 || align=left|[[Johannes Thingnes Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 49:18.5 || 2 (1+0+0+1) || {{sort|+0:31.1|+31.1}} |- | 4 || 1 || align=left|[[Maksim Cvetkov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 49:22.3 || 1 (0+0+0+1) || {{sort|+0:34.9|+34.9}} |- | 5 || 9 || align=left|[[Scott Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 49:53.0 || 1 (0+1+0+0) || +1:05.6 |- | 6 || 44 || align=left|[[Benedikt Doll]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 49:54.5 || 2 (1+0+0+1) || +1:07.1 |- | 7 || 54 || align=left|[[Roman Rees]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 50:09.0 || 1 (0+0+1+0) || +1:21.6 |- | 8 || 5 || align=left|[[Tarjei Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 50:17.0 || 1 (0+0+0+1) || +1:29.6 |- | 9 || 48 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 50:25.5 || 2 (1+1+0+0) || +1:38.1 |- | 10 || 31 || align=left|[[Aleksandar Loginov (biathlon)|Aleksandar Loginov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 50:27.6 || 3 (0+1+0+2) || +1:40.2 |- | 11 || 47 || align=left|[[Eduard Latipov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 51:13.1 || 3 (0+1+1+1) || +2:25.7 |- | 12 || 16 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 51:16.8 || 3 (2+0+0+1) || +2:29.4 |- | 13 || 23 || align=left|[[Vetle Sjåstad Christiansen]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 51:21.3 || 3 (1+2+0+0) || +2:33.9 |- | 14 || 39 || align=left|[[Dominik Windisch]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 51:25.6 || 2 (0+0+1+1) || +2:38.2 |- | 15 || 53 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 51:28.1 || 3 (1+1+1+0) || +2:40.7 |- | 16 || 36 || align=left|[[Felix Leitner]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 51:41.7 || 1 (1+0+0+0) || +2:54.3 |- | 17 || 15 || align=left|[[Simon Desthieux]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 51:46.8 || 3 (1+2+0+0) || +2:59.4 |- | 18 || 21 || align=left|[[Dmitro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 51:49.3 || 3 (0+1+1+1) || +3:01.9 |- | 19 || 57 || align=left|[[Benjamin Weger]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 52:06.9 || 2 (0+0+1+1) || +3:19.5 |- | 20 || 13 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 52:09.4 || 2 (0+0+1+1) || +3:22.0 |- | 21 || 20 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 52:10.4 || 1 (0+0+0+1) || +3:23.0 |- | 22 || 32 || align=left|[[Joscha Burkhalter]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 52:12.4 || 2 (0+2+0+0) || +3:25.0 |- | 23 || 92 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 52:14.3 || 2 (0+2+0+0) || +3:26.9 |- | 24 || 37 || align=left|[[Christian Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 52:21.9 || 2 (0+0+2+0) || +3:34.5 |- | 25 || 40 || align=left|[[Vladislav Kirejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2022|Zimskim}} || 52:29.2 || 0 (0+0+0+0) || +3:41.8 |- | 26 || 3 || align=left|[[Pavel Magazejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2022|Zimskim}} || 52:41.7 || 2 (1+1+0+0) || +3:54.3 |- | 27 || 35 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 52:43.6 || 2 (0+2+0+0) || +3:56.2 |- | 28 || 75 || align=left|[[Jake Brown (biatlonac)|Jake Brown]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 52:45.4 || 2 (0+0+2+0) || +3:58.0 |- | 29 || 29 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 52:48.0 || 3 (1+1+0+1) || +4:00.6 |- | 30 || 33 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 52:51.7 || 3 (1+1+1+0) || +4:04.3 |- | 31 || 66 || align=left|[[Mikuláš Karlík]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 52:56.3 || 3 (0+0+0+3) || +4:08.9 |- | 32 || 22 || align=left|[[Campbell Wright]] || align=left|{{ZastavaMOK|NZL|2022|Zimskim}} || 52:59.8 || 2 (0+1+1+0) || +4:12.4 |- | 33 || 90 || align=left|[[Adam Runnalls]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 53:24.7 || 3 (1+0+0+2) || +4:37.3 |- | 34 || 56 || align=left|[[Said Karimulla Khalili]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 53:26.5 || 4 (2+1+0+1) || +4:39.1 |- | 35 || 30 || align=left|[[Paul Schommer]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 53:27.6 || 3 (0+1+0+2) || +4:40.2 |- | 36 || 78 || align=left|[[Jules Burnotte]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 53:32.3 || 3 (1+1+1+0) || +4:44.9 |- | 37 || 46 || align=left|[[Artem Prima]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 53:36.2 || 4 (1+2+0+1) || +4:48.8 |- | 38 || 45 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 53:39.4 || 2 (0+0+0+2) || +4:52.0 |- | 39 || 49 || align=left|[[Yan Xingyuan]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 53:40.6 || 3 (1+1+1+0) || +4:53.2 |- | 40 || 71 || align=left|[[Peppe Femling]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 53:43.6 || 2 (1+0+0+1) || +4:56.2 |- | 41 || 42 || align=left|[[Dimitar Gerdžikov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 53:54.2 || 2 (1+0+1+0) || +5:06.8 |- | 42 || 55 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 53:55.8 || 4 (1+1+1+1) || +5:08.4 |- | 43 || 6 || align=left|[[Michal Šíma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 54:09.0 || 2 (0+1+0+1) || +5:21.6 |- | 44 || 34 || align=left|[[Tsukasa Kobonoki]] || align=left|{{ZastavaMOK|JPN|2022|Zimskim}} || 54:16.6 || 3 (1+0+1+1) || +5:29.2 |- | 45 || 65 || align=left|[[David Komatz]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 54:24.1 || 3 (1+0+1+1) || +5:36.7 |- | 46 || 76 || align=left|[[Lovro Planko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 54:27.9 || 4 (2+1+0+1) || +5:40.5 |- | 47 || 73 || align=left|[[Mikita Labastau]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 54:29.7 || 4 (1+2+0+1) || +5:42.3 |- | 48 || 79 || align=left|[[Didier Bionaz]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 54:44.7 || 3 (1+1+1+0) || +5:57.3 |- | 49 || 24 || align=left|[[Grzegorz Guzik]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2022|Zimskim}} || 54:47.9 || 3 (0+1+1+1) || +6:00.5 |- | 50 || 63 || align=left|[[Anton Dudčenko]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 54:54.9 || 4 (1+0+1+2) || +6:07.5 |- | 51 || 8 || align=left|[[Johannes Kühn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 54:58.0 || 6 (3+2+1+0) || +6:10.6 |- | 52 || 12 || align=left|[[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandar Muhin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2022|Zimskim}} || 55:00.4 || 4 (1+1+0+2) || +6:13.0 |- | 53 || 80 || align=left|[[Sebastian Stalder]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 55:12.6 || 3 (0+1+1+1) || +6:25.2 |- | 54 || 81 || align=left|[[Rok Tršan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 55:14.7 || 1 (1+0+0+0) || +6:27.3 |- | 55 || 91 || align=left|[[Bogdan Cimbal]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 55:19.0 || 4 (3+0+1+0) || +6:31.6 |- | 56 || 77 || align=left|[[Niklas Hartweg]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 55:19.7 || 4 (0+2+0+2) || +6:32.3 |- | 57 || 88 || align=left|[[Harald Lemmerer]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 55:22.7 || 4 (0+1+2+1) || +6:35.3 |- | 58 || 14 || align=left|[[Dmitrij Lazouski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 55:26.4 || 4 (3+0+1+0) || +6:39.0 |- | 59 || 41 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:27.9 || 5 (0+1+3+1) || +6:40.5 |- | 60 || 74 || align=left|[[Kristo Siimer]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 55:32.7 || 3 (0+0+1+2) || +6:45.3 |- | 61 || 7 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 55:37.5 || 5 (2+1+1+1) || +6:50.1 |- | 62 || 83 || align=left|[[Milan Žemlička]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:44.3 || 2 (0+1+0+1) || +6:56.9 |- | 63 || 67 || align=left|[[Thomas Bormolini]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 55:48.6 || 5 (0+1+2+2) || +7:01.2 |- | 64 || 60 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 55:49.7 || 5 (0+2+0+3) || +7:02.3 |- | 65 || 17 || align=left|[[Jakub Štvrtecký]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:52.7 || 5 (0+3+0+2) || +7:05.3 |- | 66 || 4 || align=left|[[Heikki Laitinen]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 55:52.8 || 5 (0+2+1+2) || +7:05.4 |- | 67 || 27 || align=left|[[Erik Lesser]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 55:59.5 || 5 (0+3+0+2) || +7:12.1 |- | 68 || 38 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 56:06.0 || 3 (0+0+1+2) || +7:18.6 |- | 69 || 10 || align=left|[[Cheng Fangming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 56:07.8 || 6 (2+1+0+3) || +7:20.4 |- | 70 || 69 || align=left|[[Tomas Kaukėnas]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 56:30.0 || 5 (1+0+2+2) || +7:42.6 |- | 71 || 43 || align=left|[[Karol Dombrovski]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 56:30.1 || 4 (0+1+0+3) || +7:42.7 |- | 72 || 26 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 56:31.4 || 7 (0+3+2+2) || +7:44.0 |- | 73 || 86 || align=left|[[Raido Ränkel]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 56:32.4 || 5 (0+2+1+2) || +7:45.0 |- | 74 || 50 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 56:45.6 || 5 (0+2+0+3) || +7:58.2 |- | 75 || 19 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || 57:11.2 || 5 (0+2+3+0) || +8:23.8 |- | 76 || 18 || align=left|[[Timofej Lapšin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KOR|2022|Zimskim}} || 57:13.0 || 5 (1+1+2+1) || +8:25.6 |- | 77 || 61 || align=left|[[Thierry Langer]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || 57:18.3 || 5 (1+1+2+1) || +8:30.9 |- | 78 || 25 || align=left|[[Kalev Ermits]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 57:21.3 || 6 (2+2+0+2) || +8:33.9 |- | 79 || 84 || align=left|[[Linas Banys]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 57:46.2 || 3 (1+1+0+1) || +8:58.8 |- | 80 || 70 || align=left|[[Tomáš Sklenárik]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 58:08.1 || 5 (2+2+1+0) || +9:20.7 |- | 81 || 62 || align=left|[[Tuomas Harjula]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 58:14.9 || 4 (1+2+1+0) || +9:27.5 |- | 82 || 52 || align=left|[[Kosuke Ozaki (biatlonac)|Kosuke Ozaki]] || align=left|{{ZastavaMOK|JPN|2022|Zimskim}} || 58:37.9 || 6 (1+0+4+1) || +9:50.5 |- | 83 || 85 || align=left|[[Zhu Zhenyu]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 58:42.6 || 4 (1+2+1+0) || +9:55.2 |- | 84 || 87 || align=left|[[Matej Baloga]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 58:47.1 || 4 (0+1+1+2) || +9:59.7 |- | 85 || 72 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 58:47.6 || 6 (2+1+1+2) || +10:00.2 |- | 86 || 51 || align=left|[[Maksim Varabej]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 58:59.5 || 8 (1+3+2+2) || +10:12.1 |- | 87 || 89 || align=left|[[Leif Nordgren]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 59:29.8 || 7 (2+2+1+2) || +10:42.4 |- | 88 || 58 || align=left|[[Šimon Bartko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 59:47.8 || 7 (2+3+1+1) || +11:00.4 |- | 89 || 59 || align=left|[[George Colțea]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2022|Zimskim}} || {{sort|61:55.5|1:01:55.5}} || 8 (1+4+0+3) || +13:08.1 |- | 90 || 68 || align=left|[[Tom Lahaye-Goffart]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || {{sort|62:26.2|1:02:26.2}} || 7 (2+1+3+1) || +13:38.8 |- | 91 || 82 || align=left|[[César Beauvais]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || {{sort|62:50.5|1:02:50.5}} || 7 (1+1+1+4) || +14:03.1 |- | 92 || 64 || align=left|[[Zhang Chunyu]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || {{sort|67:12.2|1:07:12.2}} || 12 (2+4+5+1) || +18:24.8 |} == Osvojene medalje == {{ZOI osvojene medalje u biatlonu 20 km}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022 Winter Olympics}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] dn2d4bjabclt040xe4vvcxnpoy1ipmf 3939082 3939078 2026-11-05T17:00:06Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939082 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Fillon_Maillet_Q._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_2871.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Quentin Fillon Maillet]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Kina}}, [[Peking]] | datum = 8. februar 2022. | broj_učesnika = 92 | broj_zemalja = 28 | broj_ekipa = | godina = 2022 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Quentin Fillon Maillet]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Anton Smolski]] | srebro_NOK = BLR | bronza = [[Johannes Thingnes Bø]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|2018.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|2026.]] }} {{Biatlon na ZOI 2022.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.}} '''Takmičenje u utrci ba 20&nbsp;km''' na [[Zimske olimpijske igre 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] u [[Peking]]u održalo se u biatlonskom kompleksu [[Centar za nordijsko skijanje i biatlon Kuyangshu]] u gradu [[Zhangjiakou]], [[Kineski okruzi|okrugu]] [[Chongli]], koji se nalazi u [[Kina Koreja|kineskoj]] [[Kineske pokrajine|pokrajine]] [[Hebei]] 8. februara 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|title=Beijing Organising Committee for the 2022 Olympic and Paralympic Winter Games|website=www.beijing2022.cn|access-date=2021-07-18|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720142206/https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|url-status=live}}</ref> s početkom u 16:00 sati po lokalnom vremenu: ==Pravila takmičenja== Disciplina [[Biatlon#Discipline|20 km]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 20 kilometara. Trči se 5 krugova po 4&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno, a startuju u intervalu od 30 sekundi. U toku trke gađa se četiri puta: poslije prvog i trećeg kruga iz ležećeg, a poslije drugog i četvrtog iz stojećeg položaja,ukupno 20 meta. Svaki promašaj donosi dodatnu minutu. == Zemlje učesnice == {{SEKCIJA}} == Rezultati == Start utrke bio je u 20:20.<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/1718/BT/SWRL/OG__/SMIN/BT_C73A_1.0.pdf Zvanični rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji]</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- |- | {{gold1}} || 11 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 48:47.4 || 2 (0+1+1+0) || |- | {{silver2}} || 28 || align=left|[[Anton Smolski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 49:02.2 || 0 (0+0+0+0) || {{sort|+0:14.8|+14.8}} |- | {{bronze3}} || 2 || align=left|[[Johannes Thingnes Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 49:18.5 || 2 (1+0+0+1) || {{sort|+0:31.1|+31.1}} |- | 4 || 1 || align=left|[[Maksim Cvetkov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 49:22.3 || 1 (0+0+0+1) || {{sort|+0:34.9|+34.9}} |- | 5 || 9 || align=left|[[Scott Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 49:53.0 || 1 (0+1+0+0) || +1:05.6 |- | 6 || 44 || align=left|[[Benedikt Doll]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 49:54.5 || 2 (1+0+0+1) || +1:07.1 |- | 7 || 54 || align=left|[[Roman Rees]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 50:09.0 || 1 (0+0+1+0) || +1:21.6 |- | 8 || 5 || align=left|[[Tarjei Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 50:17.0 || 1 (0+0+0+1) || +1:29.6 |- | 9 || 48 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 50:25.5 || 2 (1+1+0+0) || +1:38.1 |- | 10 || 31 || align=left|[[Aleksandar Loginov (biathlon)|Aleksandar Loginov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 50:27.6 || 3 (0+1+0+2) || +1:40.2 |- | 11 || 47 || align=left|[[Eduard Latipov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 51:13.1 || 3 (0+1+1+1) || +2:25.7 |- | 12 || 16 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 51:16.8 || 3 (2+0+0+1) || +2:29.4 |- | 13 || 23 || align=left|[[Vetle Sjåstad Christiansen]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 51:21.3 || 3 (1+2+0+0) || +2:33.9 |- | 14 || 39 || align=left|[[Dominik Windisch]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 51:25.6 || 2 (0+0+1+1) || +2:38.2 |- | 15 || 53 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 51:28.1 || 3 (1+1+1+0) || +2:40.7 |- | 16 || 36 || align=left|[[Felix Leitner]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 51:41.7 || 1 (1+0+0+0) || +2:54.3 |- | 17 || 15 || align=left|[[Simon Desthieux]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 51:46.8 || 3 (1+2+0+0) || +2:59.4 |- | 18 || 21 || align=left|[[Dmitro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 51:49.3 || 3 (0+1+1+1) || +3:01.9 |- | 19 || 57 || align=left|[[Benjamin Weger]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 52:06.9 || 2 (0+0+1+1) || +3:19.5 |- | 20 || 13 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 52:09.4 || 2 (0+0+1+1) || +3:22.0 |- | 21 || 20 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 52:10.4 || 1 (0+0+0+1) || +3:23.0 |- | 22 || 32 || align=left|[[Joscha Burkhalter]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 52:12.4 || 2 (0+2+0+0) || +3:25.0 |- | 23 || 92 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 52:14.3 || 2 (0+2+0+0) || +3:26.9 |- | 24 || 37 || align=left|[[Christian Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 52:21.9 || 2 (0+0+2+0) || +3:34.5 |- | 25 || 40 || align=left|[[Vladislav Kirejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2022|Zimskim}} || 52:29.2 || 0 (0+0+0+0) || +3:41.8 |- | 26 || 3 || align=left|[[Pavel Magazejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2022|Zimskim}} || 52:41.7 || 2 (1+1+0+0) || +3:54.3 |- | 27 || 35 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 52:43.6 || 2 (0+2+0+0) || +3:56.2 |- | 28 || 75 || align=left|[[Jake Brown (biatlonac)|Jake Brown]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 52:45.4 || 2 (0+0+2+0) || +3:58.0 |- | 29 || 29 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 52:48.0 || 3 (1+1+0+1) || +4:00.6 |- | 30 || 33 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 52:51.7 || 3 (1+1+1+0) || +4:04.3 |- | 31 || 66 || align=left|[[Mikuláš Karlík]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 52:56.3 || 3 (0+0+0+3) || +4:08.9 |- | 32 || 22 || align=left|[[Campbell Wright]] || align=left|{{ZastavaMOK|NZL|2022|Zimskim}} || 52:59.8 || 2 (0+1+1+0) || +4:12.4 |- | 33 || 90 || align=left|[[Adam Runnalls]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 53:24.7 || 3 (1+0+0+2) || +4:37.3 |- | 34 || 56 || align=left|[[Said Karimulla Khalili]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 53:26.5 || 4 (2+1+0+1) || +4:39.1 |- | 35 || 30 || align=left|[[Paul Schommer]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 53:27.6 || 3 (0+1+0+2) || +4:40.2 |- | 36 || 78 || align=left|[[Jules Burnotte]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 53:32.3 || 3 (1+1+1+0) || +4:44.9 |- | 37 || 46 || align=left|[[Artem Prima]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 53:36.2 || 4 (1+2+0+1) || +4:48.8 |- | 38 || 45 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 53:39.4 || 2 (0+0+0+2) || +4:52.0 |- | 39 || 49 || align=left|[[Yan Xingyuan]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 53:40.6 || 3 (1+1+1+0) || +4:53.2 |- | 40 || 71 || align=left|[[Peppe Femling]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 53:43.6 || 2 (1+0+0+1) || +4:56.2 |- | 41 || 42 || align=left|[[Dimitar Gerdžikov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 53:54.2 || 2 (1+0+1+0) || +5:06.8 |- | 42 || 55 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 53:55.8 || 4 (1+1+1+1) || +5:08.4 |- | 43 || 6 || align=left|[[Michal Šíma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 54:09.0 || 2 (0+1+0+1) || +5:21.6 |- | 44 || 34 || align=left|[[Tsukasa Kobonoki]] || align=left|{{ZastavaMOK|JPN|2022|Zimskim}} || 54:16.6 || 3 (1+0+1+1) || +5:29.2 |- | 45 || 65 || align=left|[[David Komatz]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 54:24.1 || 3 (1+0+1+1) || +5:36.7 |- | 46 || 76 || align=left|[[Lovro Planko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 54:27.9 || 4 (2+1+0+1) || +5:40.5 |- | 47 || 73 || align=left|[[Mikita Labastau]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 54:29.7 || 4 (1+2+0+1) || +5:42.3 |- | 48 || 79 || align=left|[[Didier Bionaz]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 54:44.7 || 3 (1+1+1+0) || +5:57.3 |- | 49 || 24 || align=left|[[Grzegorz Guzik]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2022|Zimskim}} || 54:47.9 || 3 (0+1+1+1) || +6:00.5 |- | 50 || 63 || align=left|[[Anton Dudčenko]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 54:54.9 || 4 (1+0+1+2) || +6:07.5 |- | 51 || 8 || align=left|[[Johannes Kühn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 54:58.0 || 6 (3+2+1+0) || +6:10.6 |- | 52 || 12 || align=left|[[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandar Muhin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2022|Zimskim}} || 55:00.4 || 4 (1+1+0+2) || +6:13.0 |- | 53 || 80 || align=left|[[Sebastian Stalder]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 55:12.6 || 3 (0+1+1+1) || +6:25.2 |- | 54 || 81 || align=left|[[Rok Tršan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 55:14.7 || 1 (1+0+0+0) || +6:27.3 |- | 55 || 91 || align=left|[[Bogdan Cimbal]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 55:19.0 || 4 (3+0+1+0) || +6:31.6 |- | 56 || 77 || align=left|[[Niklas Hartweg]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 55:19.7 || 4 (0+2+0+2) || +6:32.3 |- | 57 || 88 || align=left|[[Harald Lemmerer]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 55:22.7 || 4 (0+1+2+1) || +6:35.3 |- | 58 || 14 || align=left|[[Dmitrij Lazouski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 55:26.4 || 4 (3+0+1+0) || +6:39.0 |- | 59 || 41 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:27.9 || 5 (0+1+3+1) || +6:40.5 |- | 60 || 74 || align=left|[[Kristo Siimer]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 55:32.7 || 3 (0+0+1+2) || +6:45.3 |- | 61 || 7 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 55:37.5 || 5 (2+1+1+1) || +6:50.1 |- | 62 || 83 || align=left|[[Milan Žemlička]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:44.3 || 2 (0+1+0+1) || +6:56.9 |- | 63 || 67 || align=left|[[Thomas Bormolini]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 55:48.6 || 5 (0+1+2+2) || +7:01.2 |- | 64 || 60 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 55:49.7 || 5 (0+2+0+3) || +7:02.3 |- | 65 || 17 || align=left|[[Jakub Štvrtecký]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:52.7 || 5 (0+3+0+2) || +7:05.3 |- | 66 || 4 || align=left|[[Heikki Laitinen]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 55:52.8 || 5 (0+2+1+2) || +7:05.4 |- | 67 || 27 || align=left|[[Erik Lesser]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 55:59.5 || 5 (0+3+0+2) || +7:12.1 |- | 68 || 38 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 56:06.0 || 3 (0+0+1+2) || +7:18.6 |- | 69 || 10 || align=left|[[Cheng Fangming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 56:07.8 || 6 (2+1+0+3) || +7:20.4 |- | 70 || 69 || align=left|[[Tomas Kaukėnas]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 56:30.0 || 5 (1+0+2+2) || +7:42.6 |- | 71 || 43 || align=left|[[Karol Dombrovski]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 56:30.1 || 4 (0+1+0+3) || +7:42.7 |- | 72 || 26 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 56:31.4 || 7 (0+3+2+2) || +7:44.0 |- | 73 || 86 || align=left|[[Raido Ränkel]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 56:32.4 || 5 (0+2+1+2) || +7:45.0 |- | 74 || 50 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 56:45.6 || 5 (0+2+0+3) || +7:58.2 |- | 75 || 19 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || 57:11.2 || 5 (0+2+3+0) || +8:23.8 |- | 76 || 18 || align=left|[[Timofej Lapšin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KOR|2022|Zimskim}} || 57:13.0 || 5 (1+1+2+1) || +8:25.6 |- | 77 || 61 || align=left|[[Thierry Langer]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || 57:18.3 || 5 (1+1+2+1) || +8:30.9 |- | 78 || 25 || align=left|[[Kalev Ermits]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 57:21.3 || 6 (2+2+0+2) || +8:33.9 |- | 79 || 84 || align=left|[[Linas Banys]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 57:46.2 || 3 (1+1+0+1) || +8:58.8 |- | 80 || 70 || align=left|[[Tomáš Sklenárik]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 58:08.1 || 5 (2+2+1+0) || +9:20.7 |- | 81 || 62 || align=left|[[Tuomas Harjula]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 58:14.9 || 4 (1+2+1+0) || +9:27.5 |- | 82 || 52 || align=left|[[Kosuke Ozaki (biatlonac)|Kosuke Ozaki]] || align=left|{{ZastavaMOK|JPN|2022|Zimskim}} || 58:37.9 || 6 (1+0+4+1) || +9:50.5 |- | 83 || 85 || align=left|[[Zhu Zhenyu]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 58:42.6 || 4 (1+2+1+0) || +9:55.2 |- | 84 || 87 || align=left|[[Matej Baloga]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 58:47.1 || 4 (0+1+1+2) || +9:59.7 |- | 85 || 72 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 58:47.6 || 6 (2+1+1+2) || +10:00.2 |- | 86 || 51 || align=left|[[Maksim Varabej]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 58:59.5 || 8 (1+3+2+2) || +10:12.1 |- | 87 || 89 || align=left|[[Leif Nordgren]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 59:29.8 || 7 (2+2+1+2) || +10:42.4 |- | 88 || 58 || align=left|[[Šimon Bartko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 59:47.8 || 7 (2+3+1+1) || +11:00.4 |- | 89 || 59 || align=left|[[George Colțea]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2022|Zimskim}} || {{sort|61:55.5|1:01:55.5}} || 8 (1+4+0+3) || +13:08.1 |- | 90 || 68 || align=left|[[Tom Lahaye-Goffart]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || {{sort|62:26.2|1:02:26.2}} || 7 (2+1+3+1) || +13:38.8 |- | 91 || 82 || align=left|[[César Beauvais]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || {{sort|62:50.5|1:02:50.5}} || 7 (1+1+1+4) || +14:03.1 |- | 92 || 64 || align=left|[[Zhang Chunyu]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || {{sort|67:12.2|1:07:12.2}} || 12 (2+4+5+1) || +18:24.8 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 16 |Logo = Olympic_rings.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|6|2|4|12}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|0|0|2}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} | 5. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="2"| 8. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|2|1|3}} | 11. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | 12. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} |} |} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022 Winter Olympics}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] e1epavbmueggb8x2gpjr4ct1ydbjecd 3939083 3939082 2026-11-05T17:00:21Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939083 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 20 km (muškarci) | slika = Fillon_Maillet_Q._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_2871.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Quentin Fillon Maillet]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Kina}}, [[Peking]] | datum = 8. februar 2022. | broj_učesnika = 92 | broj_zemalja = 28 | broj_ekipa = | godina = 2022 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Quentin Fillon Maillet]] | zlato_NOK = FRA | srebro = [[Anton Smolski]] | srebro_NOK = BLR | bronza = [[Johannes Thingnes Bø]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 20 km|2018.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|2026.]] }} {{Biatlon na ZOI 2022.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.}} '''Takmičenje u utrci ba 20&nbsp;km''' na [[Zimske olimpijske igre 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] u [[Peking]]u održalo se u biatlonskom kompleksu [[Centar za nordijsko skijanje i biatlon Kuyangshu]] u gradu [[Zhangjiakou]], [[Kineski okruzi|okrugu]] [[Chongli]], koji se nalazi u [[Kina Koreja|kineskoj]] [[Kineske pokrajine|pokrajine]] [[Hebei]] 8. februara 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|title=Beijing Organising Committee for the 2022 Olympic and Paralympic Winter Games|website=www.beijing2022.cn|access-date=2021-07-18|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720142206/https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|url-status=live}}</ref> s početkom u 16:00 sati po lokalnom vremenu: ==Pravila takmičenja== Disciplina [[Biatlon#Discipline|20 km]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 20 kilometara. Trči se 5 krugova po 4&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno, a startuju u intervalu od 30 sekundi. U toku trke gađa se četiri puta: poslije prvog i trećeg kruga iz ležećeg, a poslije drugog i četvrtog iz stojećeg položaja,ukupno 20 meta. Svaki promašaj donosi dodatnu minutu. == Zemlje učesnice == {{SEKCIJA}} == Rezultati == Start utrke bio je u 20:20.<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/1718/BT/SWRL/OG__/SMIN/BT_C73A_1.0.pdf Zvanični rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji]</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni broj !! Ime !! Država !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- |- | {{gold1}} || 11 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 48:47.4 || 2 (0+1+1+0) || |- | {{silver2}} || 28 || align=left|[[Anton Smolski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 49:02.2 || 0 (0+0+0+0) || {{sort|+0:14.8|+14.8}} |- | {{bronze3}} || 2 || align=left|[[Johannes Thingnes Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 49:18.5 || 2 (1+0+0+1) || {{sort|+0:31.1|+31.1}} |- | 4 || 1 || align=left|[[Maksim Cvetkov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 49:22.3 || 1 (0+0+0+1) || {{sort|+0:34.9|+34.9}} |- | 5 || 9 || align=left|[[Scott Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 49:53.0 || 1 (0+1+0+0) || +1:05.6 |- | 6 || 44 || align=left|[[Benedikt Doll]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 49:54.5 || 2 (1+0+0+1) || +1:07.1 |- | 7 || 54 || align=left|[[Roman Rees]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 50:09.0 || 1 (0+0+1+0) || +1:21.6 |- | 8 || 5 || align=left|[[Tarjei Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 50:17.0 || 1 (0+0+0+1) || +1:29.6 |- | 9 || 48 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 50:25.5 || 2 (1+1+0+0) || +1:38.1 |- | 10 || 31 || align=left|[[Aleksandar Loginov (biathlon)|Aleksandar Loginov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 50:27.6 || 3 (0+1+0+2) || +1:40.2 |- | 11 || 47 || align=left|[[Eduard Latipov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 51:13.1 || 3 (0+1+1+1) || +2:25.7 |- | 12 || 16 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 51:16.8 || 3 (2+0+0+1) || +2:29.4 |- | 13 || 23 || align=left|[[Vetle Sjåstad Christiansen]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 51:21.3 || 3 (1+2+0+0) || +2:33.9 |- | 14 || 39 || align=left|[[Dominik Windisch]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 51:25.6 || 2 (0+0+1+1) || +2:38.2 |- | 15 || 53 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 51:28.1 || 3 (1+1+1+0) || +2:40.7 |- | 16 || 36 || align=left|[[Felix Leitner]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 51:41.7 || 1 (1+0+0+0) || +2:54.3 |- | 17 || 15 || align=left|[[Simon Desthieux]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 51:46.8 || 3 (1+2+0+0) || +2:59.4 |- | 18 || 21 || align=left|[[Dmitro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 51:49.3 || 3 (0+1+1+1) || +3:01.9 |- | 19 || 57 || align=left|[[Benjamin Weger]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 52:06.9 || 2 (0+0+1+1) || +3:19.5 |- | 20 || 13 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 52:09.4 || 2 (0+0+1+1) || +3:22.0 |- | 21 || 20 || align=left|[[Vytautas Strolia]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 52:10.4 || 1 (0+0+0+1) || +3:23.0 |- | 22 || 32 || align=left|[[Joscha Burkhalter]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 52:12.4 || 2 (0+2+0+0) || +3:25.0 |- | 23 || 92 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 52:14.3 || 2 (0+2+0+0) || +3:26.9 |- | 24 || 37 || align=left|[[Christian Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 52:21.9 || 2 (0+0+2+0) || +3:34.5 |- | 25 || 40 || align=left|[[Vladislav Kirejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2022|Zimskim}} || 52:29.2 || 0 (0+0+0+0) || +3:41.8 |- | 26 || 3 || align=left|[[Pavel Magazejev]] || align=left|{{ZastavaMOK|MDA|2022|Zimskim}} || 52:41.7 || 2 (1+1+0+0) || +3:54.3 |- | 27 || 35 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 52:43.6 || 2 (0+2+0+0) || +3:56.2 |- | 28 || 75 || align=left|[[Jake Brown (biatlonac)|Jake Brown]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 52:45.4 || 2 (0+0+2+0) || +3:58.0 |- | 29 || 29 || align=left|[[Jakov Fak]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 52:48.0 || 3 (1+1+0+1) || +4:00.6 |- | 30 || 33 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 52:51.7 || 3 (1+1+1+0) || +4:04.3 |- | 31 || 66 || align=left|[[Mikuláš Karlík]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 52:56.3 || 3 (0+0+0+3) || +4:08.9 |- | 32 || 22 || align=left|[[Campbell Wright]] || align=left|{{ZastavaMOK|NZL|2022|Zimskim}} || 52:59.8 || 2 (0+1+1+0) || +4:12.4 |- | 33 || 90 || align=left|[[Adam Runnalls]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 53:24.7 || 3 (1+0+0+2) || +4:37.3 |- | 34 || 56 || align=left|[[Said Karimulla Khalili]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 53:26.5 || 4 (2+1+0+1) || +4:39.1 |- | 35 || 30 || align=left|[[Paul Schommer]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 53:27.6 || 3 (0+1+0+2) || +4:40.2 |- | 36 || 78 || align=left|[[Jules Burnotte]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 53:32.3 || 3 (1+1+1+0) || +4:44.9 |- | 37 || 46 || align=left|[[Artem Prima]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 53:36.2 || 4 (1+2+0+1) || +4:48.8 |- | 38 || 45 || align=left|[[Miha Dovžan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 53:39.4 || 2 (0+0+0+2) || +4:52.0 |- | 39 || 49 || align=left|[[Yan Xingyuan]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 53:40.6 || 3 (1+1+1+0) || +4:53.2 |- | 40 || 71 || align=left|[[Peppe Femling]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 53:43.6 || 2 (1+0+0+1) || +4:56.2 |- | 41 || 42 || align=left|[[Dimitar Gerdžikov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 53:54.2 || 2 (1+0+1+0) || +5:06.8 |- | 42 || 55 || align=left|[[Sean Doherty (biatlonac)|Sean Doherty]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 53:55.8 || 4 (1+1+1+1) || +5:08.4 |- | 43 || 6 || align=left|[[Michal Šíma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 54:09.0 || 2 (0+1+0+1) || +5:21.6 |- | 44 || 34 || align=left|[[Tsukasa Kobonoki]] || align=left|{{ZastavaMOK|JPN|2022|Zimskim}} || 54:16.6 || 3 (1+0+1+1) || +5:29.2 |- | 45 || 65 || align=left|[[David Komatz]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 54:24.1 || 3 (1+0+1+1) || +5:36.7 |- | 46 || 76 || align=left|[[Lovro Planko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 54:27.9 || 4 (2+1+0+1) || +5:40.5 |- | 47 || 73 || align=left|[[Mikita Labastau]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 54:29.7 || 4 (1+2+0+1) || +5:42.3 |- | 48 || 79 || align=left|[[Didier Bionaz]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 54:44.7 || 3 (1+1+1+0) || +5:57.3 |- | 49 || 24 || align=left|[[Grzegorz Guzik]] || align=left|{{ZastavaMOK|POL|2022|Zimskim}} || 54:47.9 || 3 (0+1+1+1) || +6:00.5 |- | 50 || 63 || align=left|[[Anton Dudčenko]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 54:54.9 || 4 (1+0+1+2) || +6:07.5 |- | 51 || 8 || align=left|[[Johannes Kühn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 54:58.0 || 6 (3+2+1+0) || +6:10.6 |- | 52 || 12 || align=left|[[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandar Muhin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KAZ|2022|Zimskim}} || 55:00.4 || 4 (1+1+0+2) || +6:13.0 |- | 53 || 80 || align=left|[[Sebastian Stalder]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 55:12.6 || 3 (0+1+1+1) || +6:25.2 |- | 54 || 81 || align=left|[[Rok Tršan]] || align=left|{{ZastavaMOK|SLO|2022|Zimskim}} || 55:14.7 || 1 (1+0+0+0) || +6:27.3 |- | 55 || 91 || align=left|[[Bogdan Cimbal]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 55:19.0 || 4 (3+0+1+0) || +6:31.6 |- | 56 || 77 || align=left|[[Niklas Hartweg]] || align=left|{{ZastavaMOK|SUI|2022|Zimskim}} || 55:19.7 || 4 (0+2+0+2) || +6:32.3 |- | 57 || 88 || align=left|[[Harald Lemmerer]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 55:22.7 || 4 (0+1+2+1) || +6:35.3 |- | 58 || 14 || align=left|[[Dmitrij Lazouski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 55:26.4 || 4 (3+0+1+0) || +6:39.0 |- | 59 || 41 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:27.9 || 5 (0+1+3+1) || +6:40.5 |- | 60 || 74 || align=left|[[Kristo Siimer]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 55:32.7 || 3 (0+0+1+2) || +6:45.3 |- | 61 || 7 || align=left|[[Vladimir Ilijev]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 55:37.5 || 5 (2+1+1+1) || +6:50.1 |- | 62 || 83 || align=left|[[Milan Žemlička]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:44.3 || 2 (0+1+0+1) || +6:56.9 |- | 63 || 67 || align=left|[[Thomas Bormolini]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 55:48.6 || 5 (0+1+2+2) || +7:01.2 |- | 64 || 60 || align=left|[[Jesper Nelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 55:49.7 || 5 (0+2+0+3) || +7:02.3 |- | 65 || 17 || align=left|[[Jakub Štvrtecký]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 55:52.7 || 5 (0+3+0+2) || +7:05.3 |- | 66 || 4 || align=left|[[Heikki Laitinen]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 55:52.8 || 5 (0+2+1+2) || +7:05.4 |- | 67 || 27 || align=left|[[Erik Lesser]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 55:59.5 || 5 (0+3+0+2) || +7:12.1 |- | 68 || 38 || align=left|[[Rene Zahkna]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 56:06.0 || 3 (0+0+1+2) || +7:18.6 |- | 69 || 10 || align=left|[[Cheng Fangming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 56:07.8 || 6 (2+1+0+3) || +7:20.4 |- | 70 || 69 || align=left|[[Tomas Kaukėnas]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 56:30.0 || 5 (1+0+2+2) || +7:42.6 |- | 71 || 43 || align=left|[[Karol Dombrovski]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 56:30.1 || 4 (0+1+0+3) || +7:42.7 |- | 72 || 26 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 56:31.4 || 7 (0+3+2+2) || +7:44.0 |- | 73 || 86 || align=left|[[Raido Ränkel]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 56:32.4 || 5 (0+2+1+2) || +7:45.0 |- | 74 || 50 || align=left|[[Olli Hiidensalo]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 56:45.6 || 5 (0+2+0+3) || +7:58.2 |- | 75 || 19 || align=left|[[Florent Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || 57:11.2 || 5 (0+2+3+0) || +8:23.8 |- | 76 || 18 || align=left|[[Timofej Lapšin]] || align=left|{{ZastavaMOK|KOR|2022|Zimskim}} || 57:13.0 || 5 (1+1+2+1) || +8:25.6 |- | 77 || 61 || align=left|[[Thierry Langer]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || 57:18.3 || 5 (1+1+2+1) || +8:30.9 |- | 78 || 25 || align=left|[[Kalev Ermits]] || align=left|{{ZastavaMOK|EST|2022|Zimskim}} || 57:21.3 || 6 (2+2+0+2) || +8:33.9 |- | 79 || 84 || align=left|[[Linas Banys]] || align=left|{{ZastavaMOK|LTU|2022|Zimskim}} || 57:46.2 || 3 (1+1+0+1) || +8:58.8 |- | 80 || 70 || align=left|[[Tomáš Sklenárik]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 58:08.1 || 5 (2+2+1+0) || +9:20.7 |- | 81 || 62 || align=left|[[Tuomas Harjula]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 58:14.9 || 4 (1+2+1+0) || +9:27.5 |- | 82 || 52 || align=left|[[Kosuke Ozaki (biatlonac)|Kosuke Ozaki]] || align=left|{{ZastavaMOK|JPN|2022|Zimskim}} || 58:37.9 || 6 (1+0+4+1) || +9:50.5 |- | 83 || 85 || align=left|[[Zhu Zhenyu]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 58:42.6 || 4 (1+2+1+0) || +9:55.2 |- | 84 || 87 || align=left|[[Matej Baloga]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 58:47.1 || 4 (0+1+1+2) || +9:59.7 |- | 85 || 72 || align=left|[[Anton Sinapov]] || align=left|{{ZastavaMOK|BUL|2022|Zimskim}} || 58:47.6 || 6 (2+1+1+2) || +10:00.2 |- | 86 || 51 || align=left|[[Maksim Varabej]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 58:59.5 || 8 (1+3+2+2) || +10:12.1 |- | 87 || 89 || align=left|[[Leif Nordgren]] || align=left|{{ZastavaMOK|USA|2022|Zimskim}} || 59:29.8 || 7 (2+2+1+2) || +10:42.4 |- | 88 || 58 || align=left|[[Šimon Bartko]] || align=left|{{ZastavaMOK|SVK|2022|Zimskim}} || 59:47.8 || 7 (2+3+1+1) || +11:00.4 |- | 89 || 59 || align=left|[[George Colțea]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROU|2022|Zimskim}} || {{sort|61:55.5|1:01:55.5}} || 8 (1+4+0+3) || +13:08.1 |- | 90 || 68 || align=left|[[Tom Lahaye-Goffart]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || {{sort|62:26.2|1:02:26.2}} || 7 (2+1+3+1) || +13:38.8 |- | 91 || 82 || align=left|[[César Beauvais]] || align=left|{{ZastavaMOK|BEL|2022|Zimskim}} || {{sort|62:50.5|1:02:50.5}} || 7 (1+1+1+4) || +14:03.1 |- | 92 || 64 || align=left|[[Zhang Chunyu]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || {{sort|67:12.2|1:07:12.2}} || 12 (2+4+5+1) || +18:24.8 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960.]] godine}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}}{{efn|name=ZOI 2010|U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|pojedinačnoj utrci na 20 km]] u muškoj konkurenciji na [[ZOI 2010.]] dodijeljene su dvije srebrne medalje.}} |Broj = 17 |Logo = Olympic_rings.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|6|2|4|12}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|URS|3|3|3|9}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|0|0|2}} |- {{PCT|6}} |- | 4. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|4|1|6}} | 5. {{Bilans medalja/RedOI|GDR|1|3|1|5}} | rowspan="2"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|SWE|1|0|2|3}} {{Bilans medalja/RedOI|RUS|1|0|2|3}} | rowspan="2"| 8. {{Bilans medalja/RedOI|FRG|1|0|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|EUN|1|0|0|1}} | 10. {{Bilans medalja/RedOI|BLR|0|2|1|3}} | 11. {{Bilans medalja/RedOI|FIN|0|2|0|2}} | 12. {{Bilans medalja/RedOI|ITA|0|1|1|2}} | 13. {{Bilans medalja/RedOI|SLO|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} |} |} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022 Winter Olympics}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] cnjzkxhp9wtfjqb3us2qiqqjlyjq4gc 0 539271 3939092 2026-11-05T17:17:36Z AnToni 2325 Nova stranica: == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|1|2|5}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|2}} |... 3939092 wikitext text/x-wiki == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|1|2|5}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|2}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="3"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|Swe|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 7. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} |} o7evoab5oquxiieriag9iumn27pqpft 3939094 3939092 2026-11-05T17:22:19Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939094 wikitext text/x-wiki == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|0|3|5}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="2"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="3"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SWE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|4|4|4|12}} |} |} cqdwe5mh0lktvmhhgfomcbj7hagfkh2 3939097 3939094 2026-11-05T17:24:54Z AnToni 2325 3939097 wikitext text/x-wiki == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|0|3|5}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="2"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="3"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SWE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|4|4|4|12}} |} |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] 2fwa6hc7oqyw8t6a9lkvgf85evnkvu9 3939098 3939097 2026-11-05T17:25:11Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939098 wikitext text/x-wiki == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|0|3|5}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="2"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} | rowspan="3"| 6. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SWE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] sgfqkzk76ejv1mbtpgzl0gghkwrqobg 3939099 3939098 2026-11-05T17:26:31Z AnToni 2325 /* Osvojene medalje */ 3939099 wikitext text/x-wiki == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|0|3|5}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="3"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SWE|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 7. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] 7p4af5h48y0fczmr25ndwbgrshwv03t 3939147 3939099 2026-11-06T08:49:28Z AnToni 2325 3939147 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – masovni start (muškarci) | slika = Biathlon pictogram.svg | veličina_slike = 80px | opis_slike = | mjesto = {{ZID|Kina}}, [[Peking]] | datum = 18. februar 2026. | broj_učesnika = 30 | broj_zemalja = 13 | broj_ekipa = | godina = 2022 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Johannes Thingnes Bø]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Martin Ponsiluoma]] | srebro_NOK = SWE | bronza = [[Vetle Sjåstad Christiansen]] | bronza_NOK = NOR | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – masovni start (muškarci)|2018.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – masovni start (muškarci)|2026.]] }} {{Biatlon na ZOI 2022.}} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.}} '''Takmičenje u [[Biatlon#Discipline|masovnom startu]] u muškoj konkurenciji''' na [[Zimske olimpijske igre 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] u [[Peking]]u održalo se u biatlonskom kompleksu [[Centar za nordijsko skijanje i biatlon Kuyangshu]] u gradu [[Zhangjiakou]], [[Kineski okruzi|okrugu]] [[Chongli]], koji se nalazi u [[Kina|kineskoj]] [[Kineske pokrajine|pokrajini]] [[Hebei]] 18. februara 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|title=Beijing Organising Committee for the 2022 Olympic and Paralympic Winter Games|website=www.beijing2022.cn|access-date=2021-07-18|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720142206/https://www.beijing2022.cn//en/olympics_/biathlon.htm|url-status=live}}</ref> ==Pravila takmičenja== == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br>broj !! Ime !! Država !!Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold1}} || 2 || align=left|[[Johannes Thingnes Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 38:14.4 || 4 (1+0+1+2) || — |- | {{silver2}} || 18 || align=left|[[Martin Ponsiluoma]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 38:54.7 || 2 (1+0+0+1) || {{sort|+0:40.3|+40.3}} |- | {{bronze3}} || 8 || align=left|[[Vetle Sjåstad Christiansen]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 39:26.9 || 3 (2+0+1+0) || +1:12.5 |- | 4 || 1 || align=left|[[Quentin Fillon Maillet]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 39:40.0 || 5 (1+1+0+3) || +1:25.6 |- | 5 || 23 || align=left|[[Dominik Windisch]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 39:52.8 || 3 (0+2+1+0) || +1:38.4 |- | 6 || 9 || align=left|[[Sturla Holm Lægreid]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 40:00.5 || 5 (1+2+1+1) || +1:46.1 |- | 7 || 26 || align=left|[[Simon Eder]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 40:10.8 || 2 (2+0+0+0) || +1:56.4 |- | 8 || 12 || align=left|[[Benedikt Doll]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 40:45.8 || 6 (0+0+2+4) || +2:31.4 |- | 9 || 14 || align=left|[[Tero Seppälä]] || align=left|{{ZastavaMOK|FIN|2022|Zimskim}} || 40:47.1 || 5 (1+0+2+2) || +2:32.7 |- | 10 || 15 || align=left|[[Johannes Kühn]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 40:52.7 || 5 (1+0+2+2) || +2:38.3 |- | 11 || 7 || align=left|[[Sebastian Samuelsson]] || align=left|{{ZastavaMOK|SWE|2022|Zimskim}} || 41:01.0 || 4 (0+0+1+3) || +2:46.6 |- | 12 || 4 || align=left|[[Tarjei Bø]] || align=left|{{ZastavaMOK|NOR|2022|Zimskim}} || 41:01.8 || 4 (0+1+2+1) || +2:47.4 |- | 13 || 25 || align=left|[[Christian Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 41:02.5 || 3 (0+0+0+3) || +2:48.1 |- | 14 || 17 || align=left|[[Roman Rees]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 41:05.2 || 3 (0+0+1+2) || +2:50.8 |- | 15 || 10 || align=left|[[Aleksandar Loginov (biatlonac)|Aleksandar Loginov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 41:06.2 || 7 (2+0+2+3) || +2:51.8 |- | 16 || 11 || align=left|[[Simon Desthieux]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 41:11.4 || 5 (1+2+1+1) || +2:57.0 |- | 17 || 3 || align=left|[[Anton Smolski]] || align=left|{{ZastavaMOK|BLR|2022|Zimskim}} || 41:22.3 || 4 (1+1+0+2) || +3:07.9 |- | 18 || 29 || align=left|[[Jules Burnotte]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 41:35.0 || 5 (2+1+1+1) || +3:20.6 |- | 19 || 5 || align=left|[[Eduard Latipov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 41:35.4 || 7 (1+3+1+2) || +3:21.0 |- | 20 || 16 || align=left|[[Maksim Cvetkov]] || align=left|{{ZastavaMOK|ROK|2022|Zimskim}} || 41:37.7 || 6 (1+1+2+2) || +3:23.3 |- | 21 || 28 || align=left|[[Michal Krčmář]] || align=left|{{ZastavaMOK|CZE|2022|Zimskim}} || 41:54.9 || 5 (0+1+1+3) || +3:40.5 |- | 22 || 6 || align=left|[[Émilien Jacquelin]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 42:08.7 || 5 (2+1+0+2) || +3:54.3 |- | 23 || 27 || align=left|[[Philipp Nawrath]] || align=left|{{ZastavaMOK|GER|2022|Zimskim}} || 42:10.1 || 7 (0+0+3+4) || +3:55.7 |- | 24 || 20 || align=left|[[DmItro Pidrušnji]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 42:16.2 || 7 (0+3+2+2) || +4:01.8 |- | 25 || 21 || align=left|[[Scott Gow]] || align=left|{{ZastavaMOK|CAN|2022|Zimskim}} || 42:17.6 || 7 (0+4+2+1) || +4:03.2 |- | 26 || 13 || align=left|[[Fabien Claude]] || align=left|{{ZastavaMOK|FRA|2022|Zimskim}} || 42:49.8 || 5 (1+2+1+1) || +4:35.4 |- | 27 || 19 || align=left|[[Lukas Hofer]] || align=left|{{ZastavaMOK|ITA|2022|Zimskim}} || 42:58.8 || 6 (1+1+2+2) || +4:44.4 |- | 28 || 24 || align=left|[[Artem Prima]] || align=left|{{ZastavaMOK|UKR|2022|Zimskim}} || 43:12.6 || 7 (2+1+3+1) || +4:58.2 |- | 29 || 22 || align=left|[[Felix Leitner]] || align=left|{{ZastavaMOK|AUT|2022|Zimskim}} || 43:37.9 || 7 (2+1+2+2) || +5:23.5 |- | 30 || 30 || align=left|[[Cheng Fangming]] || align=left|{{ZastavaMOK|CHN|2022|Zimskim}} || 44:26.8 || 4 (4+0+0+0) || +6:12.4 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medaljaOI |Sport = Biatlon (m){{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]}}{{Doping ZOI 2010. biatlon}} |Broj = 5 |Logo = Olympic_rings.svg |Naziv = }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/RedOI|FRA|2|1|0|3}} | 2. {{Bilans medalja/RedOI|NOR|2|0|3|5}} | 3. {{Bilans medalja/RedOI|GER|1|1|0|1}} |- {{PCT|6}} |- | rowspan="3"| 4. {{Bilans medalja/RedOI|POL|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SVK|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/RedOI|SWE|0|1|0|1}} | rowspan="2"| 7. {{Bilans medalja/RedOI|CZE|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedOI|AUT|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|5|5|5|15}} |} |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} {{Commonscat|Biathlon at the 2022|Zimskim Olympics}} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] 90djv883akpu2in0e90jgdjoxm9n7rg 0 539272 3939125 2026-11-05T22:36:47Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3939125 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Bachelor of Arts |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:NU Diploma (redacted).jpg|263px]] |slikastil = padding-top: 0.5em; |tekst = Diploma Bachelor of Arts<br/> (Sjeverozapadni univerzitet) |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Skraćenice |podaci1 = BA, AB |oznaka2 = Vrsta stepena |podaci2 = Akademski stepen prvog ciklusa |oznaka3 = Područje |podaci3 = Humanističke i društvene nauke, liberalne umjetnosti |oznaka4 = Trajanje studija |podaci4 = 3 do 4 godine (zavisno od države i sistema) |ispodstil = |ispod = }} '''Bachelor of Arts''' (skraćeno '''BA''' ili '''AB'''; {{la|baccalaureus artium, baccalaureus in artibus ili artium baccalaureus}}) akademski je stepen koji se stječe završetkom prvog ciklusa [[visoko obrazovanje|visokog obrazovanja]]. Tradicionalno je povezan s obrazovanjem iz oblasti humanističkih i [[društvene nauke|društvenih nauka]] te [[liberalne umjetnosti|liberalnih umjetnosti]], ali se u različitim obrazovnim sistemima dodjeljuje i za studijske programe iz drugih oblasti. Trajanje i struktura studija razlikuju se zavisno od države, visokoškolske ustanove i studijskog programa. == Definicija i karakteristike == ''Bachelor of Arts'' je akademski stepen prvog ciklusa visokog obrazovanja. Njegov sadržaj i usmjerenje zavise od obrazovnog sistema i programa na kojem se stječe. U tradicionalnom značenju povezuje se s liberalnim umjetnostima, odnosno širim obrazovanjem koje obuhvata različite discipline, naročito humanističke i društvene nauke. U pojedinim obrazovnim sistemima BA se razlikuje od stepena ''[[Bachelor of Science]]'' (BS ili BSc), koji se češće dodjeljuje za studijske programe iz prirodnih, matematičkih i tehničkih nauka. Međutim, ova podjela nije univerzalna: naziv akademskog stepena ne određuje uvijek isključivo naučnu oblast, a pojedine visokoškolske ustanove dodjeljuju BA i za programe iz [[ekonomija|ekonomije]], [[psihologija|psihologije]], [[obrazovanje|obrazovanja]] ili drugih disciplina.<ref name="SAGE_Enc_2020">{{cite book |editor1-last=David |editor1-first=Miriam E. |editor2-last=Amey |editor2-first=Marilyn J. |title=The SAGE Encyclopedia of Higher Education |publisher=SAGE Publications, Inc. |date=2020 |doi=10.4135/9781529714395 |url-access=subscription |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/the-sage-encyclopedia-of-higher-education/toc#_ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Studij koji vodi do stjecanja BA može trajati tri, četiri ili više godina, u zavisnosti od nacionalnog sistema visokog obrazovanja i programa. U nekim državama studij je organizovan kroz obaveznu glavnu oblast studiranja (''major'') i izborne ili sporedne oblasti (''minor''), dok druge ustanove primjenjuju drugačiju strukturu nastavnog plana. Stepen BA uobičajeno omogućava nastavak obrazovanja na drugom ciklusu, odnosno upis [[master|master studija]], uz ispunjavanje uslova koje propisuje visokoškolska ustanova. == Historija == ''Bachelor of Arts'' historijski je povezan s tradicionalnim univerzitetskim obrazovanjem u [[Evropa|Evropi]] i izučavanjem liberalnih umjetnosti. U srednjovjekovnim univerzitetima obrazovanje iz ove oblasti obuhvatalo je sedam slobodnih umjetnosti, podijeljenih na trivij ([[gramatika]], [[logika]] i retorika) i kvadrivij ([[aritmetika]], [[geometrija]], [[astronomija]] i [[muzika]]). Liberalne umjetnosti predstavljale su osnovu općeg obrazovanja prije prelaska na naprednije studije iz [[teologija|teologije]], [[pravo|prava]] i [[Medicina|medicine]]. Stjecanje stepena ''Bachelora'' bilo je dio univerzitetskog sistema u kojem su akademski stepeni označavali različite faze obrazovanja. S vremenom se sadržaj studija proširivao, a BA je postao jedan od osnovnih akademskih stepena prvog ciklusa visokog obrazovanja u brojnim zemljama.<ref name="SAGE_Enc_2020" /> == Akademski stepen po državama == === Evropa === ==== Bosna i Hercegovina ==== U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] visoko obrazovanje organizovano je u tri ciklusa. Prvi ciklus vodi do akademskog zvanja završenog dodiplomskog studija, odnosno stepena ''Bachelor'', koji se stječe nakon najmanje tri, a najviše četiri godine redovnog studija i vrednuje sa najmanje 180 ili 240 ECTS bodova. Konkretan akademski naziv dodjeljuje se u skladu s odobrenim studijskim programom.<ref>{{cite web |title=Visoko obrazovanje u BiH |publisher=Centar za informisanje i priznavanje dokumenata iz oblasti visokog obrazovanja |url=https://cip.gov.ba/pages/1065/visoko-obrazovanje-u-bih |access-date=5. 11. 2026 |language=bs}}</ref> Pojedine visokoškolske ustanove u Bosni i Hercegovini koriste naziv ''Bachelor of Arts'' (BA) za programe prvog ciklusa. [[Internacionalni univerzitet u Sarajevu]] dodjeljuje ovaj stepen za studijske programe iz oblasti umjetnosti, društvenih nauka i jezika u trajanju od četiri godine (240 ECTS bodova).<ref>{{cite web |title=Bachelor Studies |publisher=International University of Sarajevo |url=https://www.ius.edu.ba/en/bachelor-studies |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> [[Sarajevska škola za nauku i tehnologiju]] također dodjeljuje BA za pojedine studijske programe, uključujući [[političke nauke]] i [[međunarodni odnosi]] te [[engleski jezik]].<ref>{{cite web |title=Degree Programmes |publisher=Sarajevo School of Science and Technology |url=https://ssst.edu.ba/en/page/degree-programmes/20 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ==== Nizozemska ==== U [[Nizozemska|Nizozemskoj]] su akademski stepeni ''Bachelor'' i ''Master'' uvedeni 2002. u okviru reforme visokog obrazovanja povezane s [[Bolonjski proces|Bolonjskim procesom]]. Prije uvođenja ovog sistema, u većini akademskih oblasti koristio se stepen ''doctorandus'' (drs.), koji je obuhvatao obrazovanje približno jednako kombinovanom prvom i drugom ciklusu studija. U pojedinim oblastima koristili su se posebni nazivi, kao što su ''meester'' (Mr.) u pravu i ''ingenieur'' (Ir.) u inženjerstvu.<ref>{{cite web |title=Tertiary (higher) education |publisher=Government of the Netherlands |url=https://www.government.nl/themes/education/secondary-vocational-education-mbo-and-tertiary-higher-education/tertiary-higher-education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ==== Njemačka ==== U [[Njemačka|Njemačkoj]] se visoko obrazovanje odvija na univerzitetima ({{de|Universitäten}}) i univerzitetima primijenjenih nauka ({{de|Fachhochschulen}}), koji pripadaju kategoriji visokoškolskih ustanova ({{de|Hochschulen}}). Univerziteti su tradicionalno više usmjereni na teorijska i naučna istraživanja, dok su univerziteti primijenjenih nauka usmjereni na praktično i profesionalno obrazovanje. Stepeni koje dodjeljuju ove ustanove pravno su izjednačeni. Studij koji vodi do stjecanja BA u pravilu traje tri do tri i po godine, odnosno šest ili sedam semestara, i vrednuje se sa 180 do 210 [[ECTS]] bodova.<ref name="Eurydice_Germany_Bachelor_2026">{{cite web |title=Germany: First-cycle programmes – Bachelor |publisher=Eurydice Network, European Commission |date=31. 3. 2026 |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/germany/bachelor |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ==== Ujedinjeno Kraljevstvo i Irska ==== U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], izuzev Škotske, i [[Irska|Irskoj]], dodiplomski studij koji vodi do stjecanja BA uobičajeno traje tri godine. Univerziteti najčešće razlikuju akademske stepene iz oblasti umjetnosti i humanističkih nauka (BA) od stepena iz prirodnih i srodnih nauka (BSc), iako praksa zavisi od ustanove i studijskog programa. Univerziteti [[Univerzitet u Oxfordu|Oxford]] i [[Univerzitet u Cambridgeu|Cambridge]] zadržali su tradicionalnu praksu dodjele BA nakon završetka propisanih završnih ispita. Na ovim ustanovama diplomanti mogu, pod određenim uslovima i nakon proteka propisanog vremena od upisa, steći i naziv [[Master of Arts]] (MA), bez dodatnog pohađanja master studija. Riječ je o posebnoj institucionalnoj tradiciji koja se razlikuje od uobičajenog sistema dodjele master stepena. U [[Škotska|Škotskoj]], pojedini univerziteti tradicionalno dodjeljuju stepen ''Master of Arts'' (MA) diplomantima humanističkih i umjetničkih studija, dok se diplomantima prirodnih i tehničkih nauka dodjeljuje BSc. Studij za stjecanje počasnog stepena u pravilu traje četiri godine, dok pojedini redovni programi traju tri godine. U britanskom sistemu počasni BA stepen (BA (Hons)) može biti razvrstan u četiri klase: prvu klasu, višu drugu klasu, nižu drugu klasu i treću klasu. U pojedinim slučajevima dodjeljuje se i obični stepen bez počasnog statusa.<ref name="Smith_Prospects_2026">{{cite web |last1=Smith |first1=Jemma |title=Understanding university grades in the UK |publisher=Prospects |date=2026 |url=https://www.prospects.ac.uk/applying-for-university/university-life/understanding-university-grades-in-the-uk/ |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> === Sjeverna Amerika === ==== Kanada ==== Visoko obrazovanje u [[Kanada|Kanadi]] uređuju provincije i teritorije, zbog čega se organizacija studija razlikuje među njima. ''Bachelor of Arts'' programi u većem dijelu zemlje uobičajeno traju četiri godine, dok se u pojedinim provincijama i na određenim univerzitetima nude i trogodišnji programi. Neke visokoškolske ustanove razlikuju redovni BA od počasnog stepena (''Honours BA''). Počasni programi obično uključuju veću specijalizaciju u odabranoj oblasti, dodatne nastavne obaveze ili istraživački rad. U pojedinim slučajevima mogu omogućiti direktan upis na [[doktorski studij]], bez prethodnog završetka master studija, ako kandidat ispunjava posebne uslove univerziteta. U [[Québec]]u BA programi uglavnom traju tri godine. Ovakva organizacija povezana je s posebnim sistemom obrazovanja u toj provinciji, u kojem se između srednje škole i univerziteta pohađa koledžski nivo obrazovanja poznat kao CEGEP. Za studente koji ne dolaze iz tog obrazovnog sistema postoje i četverogodišnji programi.<ref>{{cite web |title=Québec education system |url=https://www.quebec.ca/en/education/study-quebec/education-system |website=Gouvernement du Québec |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ==== Sjedinjene Američke Države ==== U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] BA je, uz ''Bachelor of Science'' (BS), jedan od najčešće dodjeljivanih akademskih stepena prvog ciklusa. Studij uobičajeno traje četiri godine redovnog obrazovanja na koledžu ili [[univerzitet]]u. Pojedini univerziteti koriste latinsku oznaku ''A.B.'' ili ''AB'', izvedenu iz naziva ''Artium Baccalaureus'', umjesto skraćenice BA. Ovakva oznaka prisutna je, između ostalog, na univerzitetima [[Univerzitet Harvard|Harvard]], [[Univerzitet Princeton|Princeton]] i [[Univerzitet Brown|Brown]] te na [[Univerzitet u Chicagu|Univerzitetu u Chicagu]]. Oznake BA i AB označavaju isti akademski stepen, a njihova upotreba zavisi od tradicije i pravila pojedine ustanove.<ref>{{cite web |title=Harvard AB/AM and AB/SM |publisher=Harvard Kenneth C. Griffin Graduate School of Arts and Sciences |url=https://gsas.harvard.edu/program/harvard-abam-and-absm |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Program of Study for the Degree of Bachelor of Arts |publisher=Princeton University |url=https://ua.princeton.edu/policies-resources/undergraduate-program/program-study-degree-bachelor-arts |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> === Ostale države === ==== Australija ==== U [[Australija|Australiji]] se ''Bachelor of Arts'' dodjeljuje nakon završetka dodiplomskog studija na univerzitetu. Programi uobičajeno obuhvataju glavnu oblast studiranja, a u zavisnosti od ustanove i programa mogu uključivati i drugu glavnu oblast, sporednu oblast ili izborne predmete iz drugih disciplina. Struktura i trajanje studija određuju se pravilima univerziteta i akreditovanim studijskim programom.<ref>{{cite web |title=Double degrees, combined degrees and double majors explained |publisher=The University of Sydney |url=https://www.sydney.edu.au/study/help/advice/double-degrees-combined-degrees-and-double-majors-explained.html |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ==== Indija ==== U [[Indija|Indiji]] je ''Bachelor of Arts'' tradicionalno bio trogodišnji dodiplomski studij. Nakon usvajanja Nacionalne obrazovne politike iz 2020. i novih smjernica Univerzitetske komisije za dodjelu grantova, uvedena je fleksibilnija organizacija dodiplomskog obrazovanja, s mogućnostima višestrukog ulaska i izlaska iz studijskog programa. U okviru novog sistema predviđeni su trogodišnji i četverogodišnji programi, uključujući četverogodišnje programe s počasnim statusom i istraživačkom komponentom.<ref>{{cite web |title=Curriculum and Credit Framework for Undergraduate Programmes |publisher=University Grants Commission |url=https://www.ugc.gov.in/KeyInitiative?ID=yiPY1rgAlvz9%2F1chFf86gg%3D%3D |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ==== Pakistan ==== U [[Pakistan|Pakistanu]] su se ranije nudili dvogodišnji programi BA i BSc. Komisija za visoko obrazovanje Pakistana (HEC) postepeno je ukinula ove programe i zamijenila ih dvogodišnjim programima stjecanja stručnog stepena ''Associate Degree''. Prema obrazovnoj politici HEC-a, osnovni četverogodišnji dodiplomski stepen iz oblasti [[umjetnost]]i i [[nauka]] nosi naziv ''Bachelor of Studies'' (BS).<ref>{{cite web |title=Undergraduate Education Policy (V 1.1) |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/HEDP/Documents/UGE-Policy.pdf |date=2023 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=HEC Cautions Students against Admission in 2-year BA, BSc and MA, MSc Degree Programmes |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |date=21. 6. 2024 |url=https://www.hec.gov.pk/english/news/news/Pages/Degree-Programs.aspx |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Associate of Arts]] * [[Bachelor of Applied Arts]] * [[Bachelor of Business Administration]] * [[Bachelor of Fine Arts]] * [[Bachelor of Independent Studies]] * [[Bachelor of Science]] * [[Lady Literate in Arts]] * [[Master of Arts]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Bachelor of Arts}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bachelor diplome]] [[Kategorija:Liberalne umjetnosti]] 33ousyzkdpjd3oa08r8r2j7xer52noq 0 539273 3939127 2026-11-06T00:11:32Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3939127 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = |slikastil = |tekst = |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Skraćenica |podaci1 = ECTS |oznaka2 = Vrsta sistema |podaci2 = Sistem bodovanja u visokom obrazovanju |oznaka3 = Uvođenje |podaci3 = 1989. (program Erasmus) |oznaka4 = Obim po godini |podaci4 = 60 ECTS bodova (30 bodova po semestru) |oznaka5 = Radno opterećenje |podaci5 = 25 do 30 sati po jednom bodu |oznaka6 = Područje primjene |podaci6 = Evropski prostor visokog obrazovanja (EHEA) |ispodstil = |ispod = }} '''Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova''' ('''ECTS''', {{en|European Credit Transfer and Accumulation System}}) je sistem bodovanja koji se primjenjuje u [[visoko obrazovanje|visokom obrazovanju]] radi vrednovanja opterećenja studenata, olakšavanja priznavanja studijskih obaveza i podsticanja akademske mobilnosti. Zasnovan je na ishodima učenja i procijenjenom ukupnom radu koji student treba uložiti da bi ih ostvario. U okviru ECTS-a, 60 bodova odgovara opterećenju redovnog studenta tokom jedne akademske godine (odnosno 30 bodova po semestru).<ref name="EC-ECTS">{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/education-levels/higher-education/inclusive-and-connected-higher-education/european-credit-transfer-and-accumulation-system |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=Evropska komisija |website=European Education Area |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ECTS je razvijen u okviru programa [[Erasmus]] 1989, prvobitno radi prenošenja bodova ostvarenih tokom studijskog boravka u inostranstvu na matičnu visokoškolsku ustanovu. Njegova primjena kasnije je proširena s prenošenja na akumulaciju bodova i postala je jedan od instrumenata [[Bolonjski proces|Bolonjskog procesa]]. Sistem se primjenjuje u većini zemalja [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]] (EHEA), a koristi se i u međunarodnoj akademskoj saradnji izvan Evrope.<ref name="EC-ECTS" /><ref name="EHEA-ECTS">{{cite web |url=https://ehea.info/page-ects |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=European Higher Education Area |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == ECTS je uveden 1989. kao pilot-projekt u okviru programa Erasmus Evropske zajednice. Njegova prvobitna namjena bila je olakšavanje priznavanja studijskih obaveza koje su studenti ispunili na visokoškolskim ustanovama u drugim evropskim zemljama tokom razmjene. Bodovi stečeni na ustanovi domaćinu prenosili su se na matičnu ustanovu i uračunavali u studijski program studenta.<ref name="EHEA-ECTS" /> Bolonjskom deklaracijom, koju su 19. juna 1999. potpisali ministri nadležni za visoko obrazovanje iz 29 evropskih zemalja, uspostavljanje sistema bodova, poput ECTS-a, postavljeno je kao jedan od ciljeva reforme evropskog visokog obrazovanja. Sistem je postepeno dobio širu funkciju: osim prijenosa bodova između ustanova, počeo se koristiti i za vrednovanje i akumulaciju studijskih obaveza unutar studijskih programa.<ref>{{cite web |url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-bologna-process-setting-up-the-european-higher-education-area.html |title=The Bologna process: setting up the european higher education area |publisher=Evropska unija |website=EUR-Lex |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] zvanično je uspostavljen 2010, nakon potpisivanja Budimpeštansko-bečke deklaracije. ECTS je postao jedan od zajedničkih instrumenata za unapređenje uporedivosti studijskih programa, priznavanje kvalifikacija i mobilnost studenata unutar tog prostora.<ref name="Declaration_2010">{{cite web |title=Budimpeštansko-bečka deklaracija o Evropskom prostoru visokog obrazovanja |publisher=Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta (HEA) |date=12. 3. 2010 |url=https://hea.gov.ba/Content/Open/901?n=Budimpe%C5%A1ta_%E2%80%93Be%C4%8D__2010..pdf |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/higher-education-and-research/european-higher-education-area |title=European Higher Education Area |publisher=Vijeće Evrope |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom razvoja sistema mijenjao se i način predstavljanja studentskih ocjena. U ranijoj verziji ECTS-a korištena je skala od pet prolaznih ocjena (A, B, C, D i E), uz neprolaznu ocjenu F. U Vodiču za korisnike ECTS-a iz 2009. uvedene su tabele raspodjele ocjena kao zamjena za tu skalu. Tabele prikazuju statističku raspodjelu prolaznih ocjena koje se dodjeljuju studentima u određenom studijskom programu ili oblasti studija, čime se omogućava transparentnije poređenje različitih nacionalnih sistema ocjenjivanja.<ref>{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/sites/default/files/document-library-docs/ects-users-guide_en.pdf |title=ECTS Users’ Guide 2015 |publisher=Evropska komisija |year=2015 |pages=39–41 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Principi i način funkcionisanja == ECTS se zasniva na dva povezana elementa: [[Obrazovanje zasnovano na ishodima učenja|ishodima učenja]] i ukupnom opterećenju studenta. Ishodi učenja opisuju šta student treba znati, razumjeti i moći uraditi nakon završetka određene nastavne cjeline ili studijskog programa. Opterećenje studenta predstavlja procijenjeno vrijeme potrebno za ostvarivanje tih ishoda.<ref name="Guide">{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/sites/default/files/document-library-docs/ects-users-guide_en.pdf |title=ECTS Users’ Guide 2015 |publisher=Evropska komisija |year=2015 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U ukupno opterećenje studenta uračunavaju se različiti oblici učenja i studijskih obaveza, među kojima su: * prisustvovanje predavanjima, seminarima i vježbama; * praktični rad, laboratorijske aktivnosti i stručna praksa; * samostalno učenje i istraživanje; * priprema i izrada seminarskih, projektnih i drugih radova; * priprema i polaganje ispita i drugih oblika provjere znanja. Bodovi se dodjeljuju na osnovu procijenjenog opterećenja potrebnog za ostvarivanje definisanih ishoda učenja, a ne samo na osnovu broja sati neposredne nastave. Zbog toga predmet s manjim brojem nastavnih sati može imati veći broj ECTS bodova ako zahtijeva više samostalnog rada, praktičnih aktivnosti ili drugih obaveza.<ref name="Guide" /> === Broj bodova i radno opterećenje === U standardnom modelu, 60 ECTS bodova odgovara jednoj akademskoj godini redovnog studija (odnosno 30 bodova po semestru), dok uobičajeno godišnje opterećenje iznosi između 1.500 i 1.800 sati rada. To znači da jedan ECTS bod predstavlja približno 25 do 30 sati ukupnog rada studenta. Stvarno opterećenje i način njegovog obračuna mogu se razlikovati u zavisnosti od nacionalnih propisa, studijskog programa i organizacije studija.<ref name="Guide" /><ref name="ENIC">{{cite web |url=https://www.enic-naric.net/index/page-ECTS |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=ENIC-NARIC Networks |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Broj bodova koji se dodjeljuje pojedinom predmetu ili drugoj nastavnoj cjelini određuje se prema njegovom udjelu u ukupnom opterećenju studenta tokom akademske godine. Bodovi se mogu dodijeliti i za praktičnu nastavu, stručnu praksu, izradu završnog rada i druge aktivnosti koje su dio studijskog programa i povezane s utvrđenim ishodima učenja.<ref name="Guide" /> ECTS bodovi predstavljaju mjeru obima studijskih obaveza, ali sami po sebi ne označavaju nivo složenosti ili akademski nivo stečenog znanja. Nivo kvalifikacije određuje se na osnovu ishoda učenja i deskriptora odgovarajućeg nacionalnog ili evropskog kvalifikacijskog okvira. Zbog toga dvije kvalifikacije mogu imati jednak broj ECTS bodova, a pripadati različitim nivoima obrazovanja.<ref name="Guide" /> === Prijenos i akumulacija bodova === ECTS ima dvije povezane funkcije: prijenos i akumulaciju bodova. Prijenos omogućava da se bodovi ostvareni na jednoj visokoškolskoj ustanovi priznaju na drugoj, najčešće tokom međunarodne studentske razmjene. Akumulacija podrazumijeva sabiranje bodova koje student stječe ispunjavanjem nastavnih i drugih obaveza unutar studijskog programa, radi završetka određene cjeline ili stjecanja kvalifikacije.<ref name="EC-ECTS" /> Za olakšavanje prijenosa i priznavanja bodova koriste se dokumenti i postupci koji omogućavaju jasno utvrđivanje sadržaja i obima studijskih obaveza. Među njima su: * katalog predmeta, s opisom sadržaja, ishoda učenja, načina izvođenja nastave i vrednovanja; * ugovor o učenju ({{en|Learning Agreement}}), kojim se prije početka mobilnosti utvrđuju predmeti i obaveze koje će student ispunjavati na ustanovi domaćinu; * prijepis ocjena ({{en|Transcript of Records}}), koji prikazuje ostvarene rezultate i bodove; * [[dodatak diplomi]], koji pruža dodatne informacije o stečenoj kvalifikaciji i završenom studiju. Ovi dokumenti olakšavaju razumijevanje i poređenje studijskih programa i postupak priznavanja rezultata ostvarenih na drugoj visokoškolskoj ustanovi. Priznavanje se provodi u skladu s dogovorima između ustanova i važećim pravilima, a broj bodova sam po sebi ne znači da su svi predmeti ili studijske obaveze automatski međusobno zamjenjivi.<ref name="EC-ECTS" /><ref name="Guide" /> === Ocjenjivanje === ECTS bodovi i ocjene predstavljaju različite podatke o studentskom postignuću. Bodovi izražavaju obim rada i ostvarene ishode učenja, dok ocjena pokazuje uspješnost studenta u ispunjavanju postavljenih zahtjeva. ECTS ne propisuje jedinstvenu numeričku ili slovnu skalu ocjenjivanja za sve zemlje i visokoškolske ustanove.<ref name="Guide" /> Radi lakšeg poređenja ocjena iz različitih sistema, Vodič za korisnike ECTS-a preporučuje korištenje tabela raspodjele ocjena. One prikazuju učestalost dodjeljivanja prolaznih ocjena u određenom studijskom programu ili oblasti studija. Na taj način se ocjena iz jednog sistema može tumačiti u odnosu na statističku raspodjelu ocjena u drugom sistemu, bez pretpostavke da različite nacionalne skale imaju potpuno istu strukturu i kriterije.<ref name="Guide" /> == Primjena u evropskim zemljama == ECTS je prihvaćen kao nacionalni sistem bodovanja u većini zemalja [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]]. Ipak, način njegove primjene i nazivi kreditnih jedinica nisu svuda isti. Pojedine zemlje koriste naziv ECTS bodovi, dok druge primjenjuju nacionalne sisteme koji su usklađeni s ECTS-om ili omogućavaju preračunavanje bodova u evropski sistem.<ref name="EC-ECTS"/> U sljedećoj tabeli prikazani su primjeri primjene sistema u odabranim zemljama. Podaci se odnose na redovni studij i uobičajeno godišnje opterećenje. Vrijednosti za nacionalne sisteme koji nisu identični ECTS-u prikazane su odvojeno, kako se različite kreditne jedinice ne bi pogrešno poistovjećivale. {| class="wikitable sortable" |+ Primjeri primjene ECTS-a i povezanih nacionalnih sistema ! Država ili obrazovni sistem ! Bodovi po akademskoj godini ! Opterećenje po bodu ! Naziv bodova ili sistema |- | [[Austrija]] | 60 | približno 25 sati | ECTS, {{de|ECTS-Punkte}} |- | [[Bosna i Hercegovina]] | 60 (30 po semestru) | 25–30 sati | ECTS bodovi |- | [[Hrvatska]] | 60 | 30 sati | ECTS bodovi |- | [[Francuska]] | 60 | 25–30 sati | ECTS, {{fr|crédits européens}} |- | [[Njemačka]] | 60 | 25–30 sati | ECTS, {{de|Leistungspunkte}} (LP) |- | [[Latvija]] | 60 | 25–30 sati | ECTS kredītpunkts |- | [[Srbija]] | 60 | Nije zasebno izraženo kao jedinstven broj sati po bodu | ESPB bodovi |- | [[Švedska]] | 60 | Nije zasebno propisano u navedenom izvoru | {{sv|högskolepoäng}} |- | [[Engleska]], [[Vels]] i [[Sjeverna Irska]] | 120 nacionalnih bodova (60 ECTS) | 10 sati po nacionalnom bodu | Nacionalni kreditni sistem |- | [[Škotska]] | 120 SCQF bodova (60 ECTS) | 10 sati po SCQF bodu | Škotski okvir kreditnih i kvalifikacijskih nivoa (SCQF) |} <small>Napomena: U tabeli su prikazani primjeri, a ne potpuni popis svih zemalja EHEA. Vrijednosti za pojedine nacionalne sisteme nisu neposredno uporedive s ECTS bodovima. U Škotskoj dva SCQF boda odgovaraju jednom ECTS bodu, dok se u Engleskoj, Velsu i Sjevernoj Irskoj uobičajeno primjenjuje odnos od dva nacionalna kreditna boda prema jednom ECTS bodu.</small><ref name="Austria">{{cite web |title=ECTS System |publisher=Federal Ministry of Education, Science and Research (BMFWF) |url=https://www.bmfwf.gv.at/en/science/recognition-of-qualifications/ects-system.html |access-date=6. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BiH">{{cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/srednjobosanski-kanton/zakon-o-visokom-obrazovanju.html |title=Zakon o visokom obrazovanju Srednjobosanskog kantona |publisher=Paragraf Lex |access-date=5. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Croatia">{{cite web |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2022_10_119_1834.html |title=Zakon o visokom obrazovanju i znanstvenoj djelatnosti |publisher=Narodne novine |date=2022 |access-date=5. 11. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="France">{{cite web |title=Arrêté du 22 janvier 2014 fixant le cadre national des formations conduisant à la délivrance des diplômes nationaux de licence, de licence professionnelle et de master |publisher=Légifrance |date=22. 1. 2014 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028543525 |access-date=6. 11. 2026 |language=fr}}</ref><ref name="Germany">{{cite web |url=https://www.arbeitsagentur.de/bildung/studium/hochschul-abc |title=Hochschul-ABC |publisher=Bundesagentur für Arbeit |access-date=5. 11. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Latvia">{{cite web |url=https://aic.lv/en/education-in-latvia/credit-point-system/ |title=Credit point system |publisher=Academic Information Centre of Latvia |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Serbia">{{cite web |url=https://pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/skupstina/zakon/2017/88/2/reg |title=Zakon o visokom obrazovanju |publisher=Pravno-informacioni sistem Republike Srbije |access-date=5. 11. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Sweden">{{cite web |url=https://uhr.se/en/start/recognition-of-foreign-qualifications/enic-naric-sweden/the-swedish-higher-education-system/ |title=The Swedish higher education system |publisher=Swedish Council for Higher Education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="QAA">{{cite web |url=https://www.qaa.ac.uk/the-quality-code/higher-education-credit-framework-for-england |title=Higher Education Credit Framework for England |publisher=Quality Assurance Agency for Higher Education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SCQF">{{cite web |url=https://scqf.org.uk/the-framework/scqf-register |title=SCQF Register |publisher=Scottish Credit and Qualifications Framework Partnership |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SCQF-FAQ">{{cite web |url=https://scqf.org.uk/faqs |title=SCQF Partnership FAQs |publisher=Scottish Credit and Qualifications Framework Partnership |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] se ECTS primjenjuje u visokom obrazovanju u skladu s načelima [[Bolonjski proces|Bolonjskog procesa]]. Jedna akademska godina redovnog studija vrednuje se sa 60 ECTS bodova (30 bodova po semestru), a jedan bod predstavlja između 25 i 30 sati ukupnog rada studenta. U taj rad uključuju se nastava, samostalno učenje, priprema i polaganje ispita, izrada radova i druge studijske obaveze.<ref name="ENIC" /><ref name="BiH" /> U [[Latvija|Latviji]] je raniji nacionalni sistem kreditnih jedinica bio zasnovan na sedmičnom opterećenju redovnog studija. Jedna stara latvijska kreditna jedinica odgovarala je 1,5 ECTS bodova, a godišnje opterećenje iznosilo je 40 latvijskih bodova, odnosno 60 ECTS bodova. Izmjenama Zakona o visokoškolskim ustanovama koje su stupile na snagu 11. oktobra 2022, sistem je usklađen s ECTS-om: 60 bodova odgovara jednoj akademskoj godini, a jedan bod predstavlja 25–30 sati rada studenta.<ref name="Latvia" /> U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] koriste se i nacionalni sistemi bodovanja. U [[Engleska|Engleskoj]], [[Vels]]u i [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]] uobičajena akademska godina vrednuje se sa 120 nacionalnih kreditnih bodova, što odgovara 60 ECTS bodova. U Škotskoj se primjenjuju bodovi Škotskog okvira kreditnih i kvalifikacijskih nivoa (SCQF), pri čemu jedan bod predstavlja deset sati ukupnog učenja, a dva SCQF boda odgovaraju jednom ECTS bodu.<ref name="QAA" /><ref name="SCQF" /><ref name="SCQF-FAQ" /> == Primjena izvan Evrope == Iako je ECTS razvijen za potrebe evropskog visokog obrazovanja, njegova primjena nije ograničena na zemlje [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]]. Koristi se i u međunarodnim programima saradnje, zajedničkim studijskim programima i na visokoškolskim ustanovama izvan Evrope, posebno radi olakšavanja poređenja studijskih obaveza i priznavanja perioda studiranja. Evropska komisija navodi da se ECTS sve više primjenjuje i izvan EHEA.<ref name="EC-ECTS" /> == Također pogledajte == * [[Bolonjski proces]] * [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] * [[Evropski kvalifikacijski okvir]] * [[Studentska mobilnost]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:ECTS}} [[Kategorija:Akademsko priznavanje]] [[Kategorija:Obrazovna politika i inicijative Evropske unije]] [[Kategorija:Univerziteti u Evropi]] iha81vz5on3c48nhyp9fla0owupctvb 3939129 3939127 2026-11-06T00:54:27Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika 3939129 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:ECTS Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova (bosanski jezik).png|263px]] |slikastil = |tekst = |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Skraćenica |podaci1 = ECTS |oznaka2 = Vrsta sistema |podaci2 = Sistem bodovanja u visokom obrazovanju |oznaka3 = Uvođenje |podaci3 = 1989. (program Erasmus) |oznaka4 = Obim po godini |podaci4 = 60 ECTS bodova (30 bodova po semestru) |oznaka5 = Radno opterećenje |podaci5 = 25 do 30 sati po jednom bodu |oznaka6 = Područje primjene |podaci6 = [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] (EHEA) |ispodstil = |ispod = }} '''Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova''' ('''ECTS''', {{en|European Credit Transfer and Accumulation System}}) je sistem bodovanja koji se primjenjuje u [[visoko obrazovanje|visokom obrazovanju]] radi vrednovanja opterećenja studenata, olakšavanja priznavanja studijskih obaveza i podsticanja akademske mobilnosti. Zasnovan je na ishodima učenja i procijenjenom ukupnom radu koji student treba uložiti da bi ih ostvario. U okviru ECTS-a, 60 bodova odgovara opterećenju redovnog studenta tokom jedne akademske godine (odnosno 30 bodova po semestru).<ref name="EC-ECTS">{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/education-levels/higher-education/inclusive-and-connected-higher-education/european-credit-transfer-and-accumulation-system |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=Evropska komisija |website=European Education Area |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ECTS je razvijen u okviru programa [[Erasmus]] 1989, prvobitno radi prenošenja bodova ostvarenih tokom studijskog boravka u inostranstvu na matičnu visokoškolsku ustanovu. Njegova primjena kasnije je proširena s prenošenja na akumulaciju bodova i postala je jedan od instrumenata [[Bolonjski proces|Bolonjskog procesa]]. Sistem se primjenjuje u većini zemalja [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]] (EHEA), a koristi se i u međunarodnoj akademskoj saradnji izvan Evrope.<ref name="EC-ECTS" /><ref name="EHEA-ECTS">{{cite web |url=https://ehea.info/page-ects |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=European Higher Education Area |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == ECTS je uveden 1989. kao pilot-projekt u okviru programa Erasmus Evropske zajednice. Njegova prvobitna namjena bila je olakšavanje priznavanja studijskih obaveza koje su studenti ispunili na visokoškolskim ustanovama u drugim evropskim zemljama tokom razmjene. Bodovi stečeni na ustanovi domaćinu prenosili su se na matičnu ustanovu i uračunavali u studijski program studenta.<ref name="EHEA-ECTS" /> Bolonjskom deklaracijom, koju su 19. juna 1999. potpisali ministri nadležni za visoko obrazovanje iz 29 evropskih zemalja, uspostavljanje sistema bodova, poput ECTS-a, postavljeno je kao jedan od ciljeva reforme evropskog visokog obrazovanja. Sistem je postepeno dobio širu funkciju: osim prijenosa bodova između ustanova, počeo se koristiti i za vrednovanje i akumulaciju studijskih obaveza unutar studijskih programa.<ref>{{cite web |url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-bologna-process-setting-up-the-european-higher-education-area.html |title=The Bologna process: setting up the european higher education area |publisher=Evropska unija |website=EUR-Lex |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] zvanično je uspostavljen 2010, nakon potpisivanja Budimpeštansko-bečke deklaracije. ECTS je postao jedan od zajedničkih instrumenata za unapređenje uporedivosti studijskih programa, priznavanje kvalifikacija i mobilnost studenata unutar tog prostora.<ref name="Declaration_2010">{{cite web |title=Budimpeštansko-bečka deklaracija o Evropskom prostoru visokog obrazovanja |publisher=Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta (HEA) |date=12. 3. 2010 |url=https://hea.gov.ba/Content/Open/901?n=Budimpe%C5%A1ta_%E2%80%93Be%C4%8D__2010..pdf |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/higher-education-and-research/european-higher-education-area |title=European Higher Education Area |publisher=Vijeće Evrope |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom razvoja sistema mijenjao se i način predstavljanja studentskih ocjena. U ranijoj verziji ECTS-a korištena je skala od pet prolaznih ocjena (A, B, C, D i E), uz neprolaznu ocjenu F. U Vodiču za korisnike ECTS-a iz 2009. uvedene su tabele raspodjele ocjena kao zamjena za tu skalu. Tabele prikazuju statističku raspodjelu prolaznih ocjena koje se dodjeljuju studentima u određenom studijskom programu ili oblasti studija, čime se omogućava transparentnije poređenje različitih nacionalnih sistema ocjenjivanja.<ref>{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/sites/default/files/document-library-docs/ects-users-guide_en.pdf |title=ECTS Users’ Guide 2015 |publisher=Evropska komisija |year=2015 |pages=39–41 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Principi i način funkcionisanja == ECTS se zasniva na dva povezana elementa: [[Obrazovanje zasnovano na ishodima učenja|ishodima učenja]] i ukupnom opterećenju studenta. Ishodi učenja opisuju šta student treba znati, razumjeti i moći uraditi nakon završetka određene nastavne cjeline ili studijskog programa. Opterećenje studenta predstavlja procijenjeno vrijeme potrebno za ostvarivanje tih ishoda.<ref name="Guide">{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/sites/default/files/document-library-docs/ects-users-guide_en.pdf |title=ECTS Users’ Guide 2015 |publisher=Evropska komisija |year=2015 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U ukupno opterećenje studenta uračunavaju se različiti oblici učenja i studijskih obaveza, među kojima su: * prisustvovanje predavanjima, seminarima i vježbama; * praktični rad, laboratorijske aktivnosti i stručna praksa; * samostalno učenje i istraživanje; * priprema i izrada seminarskih, projektnih i drugih radova; * priprema i polaganje ispita i drugih oblika provjere znanja. Bodovi se dodjeljuju na osnovu procijenjenog opterećenja potrebnog za ostvarivanje definisanih ishoda učenja, a ne samo na osnovu broja sati neposredne nastave. Zbog toga predmet s manjim brojem nastavnih sati može imati veći broj ECTS bodova ako zahtijeva više samostalnog rada, praktičnih aktivnosti ili drugih obaveza.<ref name="Guide" /> === Broj bodova i radno opterećenje === U standardnom modelu, 60 ECTS bodova odgovara jednoj akademskoj godini redovnog studija (odnosno 30 bodova po semestru), dok uobičajeno godišnje opterećenje iznosi između 1.500 i 1.800 sati rada. To znači da jedan ECTS bod predstavlja približno 25 do 30 sati ukupnog rada studenta. Stvarno opterećenje i način njegovog obračuna mogu se razlikovati u zavisnosti od nacionalnih propisa, studijskog programa i organizacije studija.<ref name="Guide" /><ref name="ENIC">{{cite web |url=https://www.enic-naric.net/index/page-ECTS |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=ENIC-NARIC Networks |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Broj bodova koji se dodjeljuje pojedinom predmetu ili drugoj nastavnoj cjelini određuje se prema njegovom udjelu u ukupnom opterećenju studenta tokom akademske godine. Bodovi se mogu dodijeliti i za praktičnu nastavu, stručnu praksu, izradu završnog rada i druge aktivnosti koje su dio studijskog programa i povezane s utvrđenim ishodima učenja.<ref name="Guide" /> ECTS bodovi predstavljaju mjeru obima studijskih obaveza, ali sami po sebi ne označavaju nivo složenosti ili akademski nivo stečenog znanja. Nivo kvalifikacije određuje se na osnovu ishoda učenja i deskriptora odgovarajućeg nacionalnog ili evropskog kvalifikacijskog okvira. Zbog toga dvije kvalifikacije mogu imati jednak broj ECTS bodova, a pripadati različitim nivoima obrazovanja.<ref name="Guide" /> === Prijenos i akumulacija bodova === ECTS ima dvije povezane funkcije: prijenos i akumulaciju bodova. Prijenos omogućava da se bodovi ostvareni na jednoj visokoškolskoj ustanovi priznaju na drugoj, najčešće tokom međunarodne studentske razmjene. Akumulacija podrazumijeva sabiranje bodova koje student stječe ispunjavanjem nastavnih i drugih obaveza unutar studijskog programa, radi završetka određene cjeline ili stjecanja kvalifikacije.<ref name="EC-ECTS" /> Za olakšavanje prijenosa i priznavanja bodova koriste se dokumenti i postupci koji omogućavaju jasno utvrđivanje sadržaja i obima studijskih obaveza. Među njima su: * katalog predmeta, s opisom sadržaja, ishoda učenja, načina izvođenja nastave i vrednovanja; * ugovor o učenju ({{en|Learning Agreement}}), kojim se prije početka mobilnosti utvrđuju predmeti i obaveze koje će student ispunjavati na ustanovi domaćinu; * prijepis ocjena ({{en|Transcript of Records}}), koji prikazuje ostvarene rezultate i bodove; * [[dodatak diplomi]], koji pruža dodatne informacije o stečenoj kvalifikaciji i završenom studiju. Ovi dokumenti olakšavaju razumijevanje i poređenje studijskih programa i postupak priznavanja rezultata ostvarenih na drugoj visokoškolskoj ustanovi. Priznavanje se provodi u skladu s dogovorima između ustanova i važećim pravilima, a broj bodova sam po sebi ne znači da su svi predmeti ili studijske obaveze automatski međusobno zamjenjivi.<ref name="EC-ECTS" /><ref name="Guide" /> === Ocjenjivanje === ECTS bodovi i ocjene predstavljaju različite podatke o studentskom postignuću. Bodovi izražavaju obim rada i ostvarene ishode učenja, dok ocjena pokazuje uspješnost studenta u ispunjavanju postavljenih zahtjeva. ECTS ne propisuje jedinstvenu numeričku ili slovnu skalu ocjenjivanja za sve zemlje i visokoškolske ustanove.<ref name="Guide" /> Radi lakšeg poređenja ocjena iz različitih sistema, Vodič za korisnike ECTS-a preporučuje korištenje tabela raspodjele ocjena. One prikazuju učestalost dodjeljivanja prolaznih ocjena u određenom studijskom programu ili oblasti studija. Na taj način se ocjena iz jednog sistema može tumačiti u odnosu na statističku raspodjelu ocjena u drugom sistemu, bez pretpostavke da različite nacionalne skale imaju potpuno istu strukturu i kriterije.<ref name="Guide" /> == Primjena u evropskim zemljama == ECTS je prihvaćen kao nacionalni sistem bodovanja u većini zemalja [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]]. Ipak, način njegove primjene i nazivi kreditnih jedinica nisu svuda isti. Pojedine zemlje koriste naziv ECTS bodovi, dok druge primjenjuju nacionalne sisteme koji su usklađeni s ECTS-om ili omogućavaju preračunavanje bodova u evropski sistem.<ref name="EC-ECTS"/> U sljedećoj tabeli prikazani su primjeri primjene sistema u odabranim zemljama. Podaci se odnose na redovni studij i uobičajeno godišnje opterećenje. Vrijednosti za nacionalne sisteme koji nisu identični ECTS-u prikazane su odvojeno, kako se različite kreditne jedinice ne bi pogrešno poistovjećivale. {| class="wikitable sortable" |+ Primjeri primjene ECTS-a i povezanih nacionalnih sistema ! Država ili obrazovni sistem ! Bodovi po akademskoj godini ! Opterećenje po bodu ! Naziv bodova ili sistema |- | [[Austrija]] | 60 | približno 25 sati | ECTS, {{de|ECTS-Punkte}} |- | [[Bosna i Hercegovina]] | 60 (30 po semestru) | 25–30 sati | ECTS bodovi |- | [[Hrvatska]] | 60 | 30 sati | ECTS bodovi |- | [[Francuska]] | 60 | 25–30 sati | ECTS, {{fr|crédits européens}} |- | [[Njemačka]] | 60 | 25–30 sati | ECTS, {{de|Leistungspunkte}} (LP) |- | [[Latvija]] | 60 | 25–30 sati | ECTS kredītpunkts |- | [[Srbija]] | 60 | Nije zasebno izraženo kao jedinstven broj sati po bodu | ESPB bodovi |- | [[Švedska]] | 60 | Nije zasebno propisano u navedenom izvoru | {{sv|högskolepoäng}} |- | [[Engleska]], [[Vels]] i [[Sjeverna Irska]] | 120 nacionalnih bodova (60 ECTS) | 10 sati po nacionalnom bodu | Nacionalni kreditni sistem |- | [[Škotska]] | 120 SCQF bodova (60 ECTS) | 10 sati po SCQF bodu | Škotski okvir kreditnih i kvalifikacijskih nivoa (SCQF) |} <small>Napomena: U tabeli su prikazani primjeri, a ne potpuni popis svih zemalja EHEA. Vrijednosti za pojedine nacionalne sisteme nisu neposredno uporedive s ECTS bodovima. U Škotskoj dva SCQF boda odgovaraju jednom ECTS bodu, dok se u Engleskoj, Velsu i Sjevernoj Irskoj uobičajeno primjenjuje odnos od dva nacionalna kreditna boda prema jednom ECTS bodu.</small><ref name="Austria">{{cite web |title=ECTS System |publisher=Federal Ministry of Education, Science and Research (BMFWF) |url=https://www.bmfwf.gv.at/en/science/recognition-of-qualifications/ects-system.html |access-date=6. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BiH">{{cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/srednjobosanski-kanton/zakon-o-visokom-obrazovanju.html |title=Zakon o visokom obrazovanju Srednjobosanskog kantona |publisher=Paragraf Lex |access-date=5. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Croatia">{{cite web |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2022_10_119_1834.html |title=Zakon o visokom obrazovanju i znanstvenoj djelatnosti |publisher=Narodne novine |date=2022 |access-date=5. 11. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="France">{{cite web |title=Arrêté du 22 janvier 2014 fixant le cadre national des formations conduisant à la délivrance des diplômes nationaux de licence, de licence professionnelle et de master |publisher=Légifrance |date=22. 1. 2014 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028543525 |access-date=6. 11. 2026 |language=fr}}</ref><ref name="Germany">{{cite web |url=https://www.arbeitsagentur.de/bildung/studium/hochschul-abc |title=Hochschul-ABC |publisher=Bundesagentur für Arbeit |access-date=5. 11. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Latvia">{{cite web |url=https://aic.lv/en/education-in-latvia/credit-point-system/ |title=Credit point system |publisher=Academic Information Centre of Latvia |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Serbia">{{cite web |url=https://pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/skupstina/zakon/2017/88/2/reg |title=Zakon o visokom obrazovanju |publisher=Pravno-informacioni sistem Republike Srbije |access-date=5. 11. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Sweden">{{cite web |url=https://uhr.se/en/start/recognition-of-foreign-qualifications/enic-naric-sweden/the-swedish-higher-education-system/ |title=The Swedish higher education system |publisher=Swedish Council for Higher Education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="QAA">{{cite web |url=https://www.qaa.ac.uk/the-quality-code/higher-education-credit-framework-for-england |title=Higher Education Credit Framework for England |publisher=Quality Assurance Agency for Higher Education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SCQF">{{cite web |url=https://scqf.org.uk/the-framework/scqf-register |title=SCQF Register |publisher=Scottish Credit and Qualifications Framework Partnership |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SCQF-FAQ">{{cite web |url=https://scqf.org.uk/faqs |title=SCQF Partnership FAQs |publisher=Scottish Credit and Qualifications Framework Partnership |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] se ECTS primjenjuje u visokom obrazovanju u skladu s načelima [[Bolonjski proces|Bolonjskog procesa]]. Jedna akademska godina redovnog studija vrednuje se sa 60 ECTS bodova (30 bodova po semestru), a jedan bod predstavlja između 25 i 30 sati ukupnog rada studenta. U taj rad uključuju se nastava, samostalno učenje, priprema i polaganje ispita, izrada radova i druge studijske obaveze.<ref name="ENIC" /><ref name="BiH" /> U [[Latvija|Latviji]] je raniji nacionalni sistem kreditnih jedinica bio zasnovan na sedmičnom opterećenju redovnog studija. Jedna stara latvijska kreditna jedinica odgovarala je 1,5 ECTS bodova, a godišnje opterećenje iznosilo je 40 latvijskih bodova, odnosno 60 ECTS bodova. Izmjenama Zakona o visokoškolskim ustanovama koje su stupile na snagu 11. oktobra 2022, sistem je usklađen s ECTS-om: 60 bodova odgovara jednoj akademskoj godini, a jedan bod predstavlja 25–30 sati rada studenta.<ref name="Latvia" /> U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] koriste se i nacionalni sistemi bodovanja. U [[Engleska|Engleskoj]], [[Vels]]u i [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]] uobičajena akademska godina vrednuje se sa 120 nacionalnih kreditnih bodova, što odgovara 60 ECTS bodova. U Škotskoj se primjenjuju bodovi Škotskog okvira kreditnih i kvalifikacijskih nivoa (SCQF), pri čemu jedan bod predstavlja deset sati ukupnog učenja, a dva SCQF boda odgovaraju jednom ECTS bodu.<ref name="QAA" /><ref name="SCQF" /><ref name="SCQF-FAQ" /> == Primjena izvan Evrope == Iako je ECTS razvijen za potrebe evropskog visokog obrazovanja, njegova primjena nije ograničena na zemlje [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]]. Koristi se i u međunarodnim programima saradnje, zajedničkim studijskim programima i na visokoškolskim ustanovama izvan Evrope, posebno radi olakšavanja poređenja studijskih obaveza i priznavanja perioda studiranja. Evropska komisija navodi da se ECTS sve više primjenjuje i izvan EHEA.<ref name="EC-ECTS" /> == Također pogledajte == * [[Bolonjski proces]] * [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] * [[Evropski kvalifikacijski okvir]] * [[Studentska mobilnost]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:ECTS}} [[Kategorija:Akademsko priznavanje]] [[Kategorija:Obrazovna politika i inicijative Evropske unije]] [[Kategorija:Univerziteti u Evropi]] cyxc1gi2xdba06sa4j1nzpb8353527i 3939135 3939129 2026-11-06T01:45:50Z Bosancica by MK 173186 3939135 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:ECTS Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova (bosanski jezik).png|263px]] |slikastil = |tekst = |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Skraćenica |podaci1 = ECTS |oznaka2 = Vrsta sistema |podaci2 = Sistem bodovanja u visokom obrazovanju |oznaka3 = Uvođenje |podaci3 = 1989. (program Erasmus) |oznaka4 = Obim po godini |podaci4 = 60 ECTS bodova (30 bodova po semestru) |oznaka5 = Radno opterećenje |podaci5 = 25 do 30 sati po jednom bodu |oznaka6 = Područje primjene |podaci6 = [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] (EHEA) |ispodstil = |ispod = }} '''Evropski sistem prijenosa i akumulacije bodova''' ('''ECTS''', {{en|European Credit Transfer and Accumulation System}}) je sistem bodovanja koji se primjenjuje u [[visoko obrazovanje|visokom obrazovanju]] radi vrednovanja opterećenja studenata, olakšavanja priznavanja studijskih obaveza i podsticanja akademske mobilnosti. Zasnovan je na ishodima učenja i procijenjenom ukupnom radu koji student treba uložiti da bi ih ostvario. U okviru ECTS-a, 60 bodova odgovara opterećenju redovnog studenta tokom jedne akademske godine (odnosno 30 bodova po semestru).<ref name="EC-ECTS">{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/education-levels/higher-education/inclusive-and-connected-higher-education/european-credit-transfer-and-accumulation-system |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=Evropska komisija |website=European Education Area |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> ECTS je razvijen u okviru programa [[Erasmus]] 1989, prvobitno radi prenošenja bodova ostvarenih tokom studijskog boravka u inostranstvu na matičnu visokoškolsku ustanovu. Njegova primjena kasnije je proširena s prenošenja na akumulaciju bodova i postala je jedan od instrumenata [[Bolonjski proces|Bolonjskog procesa]]. Sistem se primjenjuje u većini zemalja [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]] (EHEA), a koristi se i u međunarodnoj akademskoj saradnji izvan Evrope.<ref name="EC-ECTS" /><ref name="EHEA-ECTS">{{cite web |url=https://ehea.info/page-ects |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=European Higher Education Area |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == ECTS je uveden 1989. kao pilot-projekt u okviru programa Erasmus Evropske zajednice. Njegova prvobitna namjena bila je olakšavanje priznavanja studijskih obaveza koje su studenti ispunili na visokoškolskim ustanovama u drugim evropskim zemljama tokom razmjene. Bodovi stečeni na ustanovi domaćinu prenosili su se na matičnu ustanovu i uračunavali u studijski program studenta.<ref name="EHEA-ECTS" /> Bolonjskom deklaracijom, koju su 19. juna 1999. potpisali ministri nadležni za visoko obrazovanje iz 29 evropskih zemalja, uspostavljanje sistema bodova, poput ECTS-a, postavljeno je kao jedan od ciljeva reforme evropskog visokog obrazovanja. Sistem je postepeno dobio širu funkciju: osim prijenosa bodova između ustanova, počeo se koristiti i za vrednovanje i akumulaciju studijskih obaveza unutar studijskih programa.<ref>{{cite web |url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-bologna-process-setting-up-the-european-higher-education-area.html |title=The Bologna process: setting up the european higher education area |publisher=Evropska unija |website=EUR-Lex |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] zvanično je uspostavljen 2010, nakon potpisivanja Budimpeštansko-bečke deklaracije. ECTS je postao jedan od zajedničkih instrumenata za unapređenje uporedivosti studijskih programa, priznavanje kvalifikacija i mobilnost studenata unutar tog prostora.<ref name="Declaration_2010">{{cite web |title=Budimpeštansko-bečka deklaracija o Evropskom prostoru visokog obrazovanja |publisher=Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta (HEA) |date=12. 3. 2010 |url=https://hea.gov.ba/Content/Open/901?n=Budimpe%C5%A1ta_%E2%80%93Be%C4%8D__2010..pdf |access-date=6. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/higher-education-and-research/european-higher-education-area |title=European Higher Education Area |publisher=Vijeće Evrope |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Tokom razvoja sistema mijenjao se i način predstavljanja studentskih ocjena. U ranijoj verziji ECTS-a korištena je skala od pet prolaznih ocjena (A, B, C, D i E), uz neprolaznu ocjenu F. U Vodiču za korisnike ECTS-a iz 2009. uvedene su tabele raspodjele ocjena kao zamjena za tu skalu. Tabele prikazuju statističku raspodjelu prolaznih ocjena koje se dodjeljuju studentima u određenom studijskom programu ili oblasti studija, čime se omogućava transparentnije poređenje različitih nacionalnih sistema ocjenjivanja.<ref>{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/sites/default/files/document-library-docs/ects-users-guide_en.pdf |title=ECTS Users’ Guide 2015 |publisher=Evropska komisija |year=2015 |pages=39–41 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> == Principi i način funkcionisanja == ECTS se zasniva na dva povezana elementa: [[Obrazovanje zasnovano na ishodima učenja|ishodima učenja]] i ukupnom opterećenju studenta. Ishodi učenja opisuju šta student treba znati, razumjeti i moći uraditi nakon završetka određene nastavne cjeline ili studijskog programa. Opterećenje studenta predstavlja procijenjeno vrijeme potrebno za ostvarivanje tih ishoda.<ref name="Guide">{{cite web |url=https://education.ec.europa.eu/sites/default/files/document-library-docs/ects-users-guide_en.pdf |title=ECTS Users’ Guide 2015 |publisher=Evropska komisija |year=2015 |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U ukupno opterećenje studenta uračunavaju se različiti oblici učenja i studijskih obaveza, među kojima su: * prisustvovanje predavanjima, seminarima i vježbama; * praktični rad, laboratorijske aktivnosti i stručna praksa; * samostalno učenje i istraživanje; * priprema i izrada seminarskih, projektnih i drugih radova; * priprema i polaganje ispita i drugih oblika provjere znanja. Bodovi se dodjeljuju na osnovu procijenjenog opterećenja potrebnog za ostvarivanje definisanih ishoda učenja, a ne samo na osnovu broja sati neposredne nastave. Zbog toga predmet s manjim brojem nastavnih sati može imati veći broj ECTS bodova ako zahtijeva više samostalnog rada, praktičnih aktivnosti ili drugih obaveza.<ref name="Guide" /> === Broj bodova i radno opterećenje === U standardnom modelu, 60 ECTS bodova odgovara jednoj akademskoj godini redovnog studija (odnosno 30 bodova po semestru), dok uobičajeno godišnje opterećenje iznosi između 1.500 i 1.800 sati rada. To znači da jedan ECTS bod predstavlja približno 25 do 30 sati ukupnog rada studenta. Stvarno opterećenje i način njegovog obračuna mogu se razlikovati u zavisnosti od nacionalnih propisa, studijskog programa i organizacije studija.<ref name="Guide" /><ref name="ENIC">{{cite web |url=https://www.enic-naric.net/index/page-ECTS |title=European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) |publisher=ENIC-NARIC Networks |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> Broj bodova koji se dodjeljuje pojedinom predmetu ili drugoj nastavnoj cjelini određuje se prema njegovom udjelu u ukupnom opterećenju studenta tokom akademske godine. Bodovi se mogu dodijeliti i za praktičnu nastavu, stručnu praksu, izradu završnog rada i druge aktivnosti koje su dio studijskog programa i povezane s utvrđenim ishodima učenja.<ref name="Guide" /> ECTS bodovi predstavljaju mjeru obima studijskih obaveza, ali sami po sebi ne označavaju nivo složenosti ili akademski nivo stečenog znanja. Nivo kvalifikacije određuje se na osnovu ishoda učenja i deskriptora odgovarajućeg nacionalnog ili evropskog kvalifikacijskog okvira. Zbog toga dvije kvalifikacije mogu imati jednak broj ECTS bodova, a pripadati različitim nivoima obrazovanja.<ref name="Guide" /> === Prijenos i akumulacija bodova === ECTS ima dvije povezane funkcije: prijenos i akumulaciju bodova. Prijenos omogućava da se bodovi ostvareni na jednoj visokoškolskoj ustanovi priznaju na drugoj, najčešće tokom međunarodne studentske razmjene. Akumulacija podrazumijeva sabiranje bodova koje student stječe ispunjavanjem nastavnih i drugih obaveza unutar studijskog programa, radi završetka određene cjeline ili stjecanja kvalifikacije.<ref name="EC-ECTS" /> Za olakšavanje prijenosa i priznavanja bodova koriste se dokumenti i postupci koji omogućavaju jasno utvrđivanje sadržaja i obima studijskih obaveza. Među njima su: * katalog predmeta, s opisom sadržaja, ishoda učenja, načina izvođenja nastave i vrednovanja; * ugovor o učenju ({{en|Learning Agreement}}), kojim se prije početka mobilnosti utvrđuju predmeti i obaveze koje će student ispunjavati na ustanovi domaćinu; * prijepis ocjena ({{en|Transcript of Records}}), koji prikazuje ostvarene rezultate i bodove; * [[dodatak diplomi]], koji pruža dodatne informacije o stečenoj kvalifikaciji i završenom studiju. Ovi dokumenti olakšavaju razumijevanje i poređenje studijskih programa i postupak priznavanja rezultata ostvarenih na drugoj visokoškolskoj ustanovi. Priznavanje se provodi u skladu s dogovorima između ustanova i važećim pravilima, a broj bodova sam po sebi ne znači da su svi predmeti ili studijske obaveze automatski međusobno zamjenjivi.<ref name="EC-ECTS" /><ref name="Guide" /> === Ocjenjivanje === ECTS bodovi i ocjene predstavljaju različite podatke o studentskom postignuću. Bodovi izražavaju obim rada i ostvarene ishode učenja, dok ocjena pokazuje uspješnost studenta u ispunjavanju postavljenih zahtjeva. ECTS ne propisuje jedinstvenu numeričku ili slovnu skalu ocjenjivanja za sve zemlje i visokoškolske ustanove.<ref name="Guide" /> Radi lakšeg poređenja ocjena iz različitih sistema, Vodič za korisnike ECTS-a preporučuje korištenje tabela raspodjele ocjena. One prikazuju učestalost dodjeljivanja prolaznih ocjena u određenom studijskom programu ili oblasti studija. Na taj način se ocjena iz jednog sistema može tumačiti u odnosu na statističku raspodjelu ocjena u drugom sistemu, bez pretpostavke da različite nacionalne skale imaju potpuno istu strukturu i kriterije.<ref name="Guide" /> == Primjena u evropskim zemljama == ECTS je prihvaćen kao nacionalni sistem bodovanja u većini zemalja [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]]. Ipak, način njegove primjene i nazivi kreditnih jedinica nisu svuda isti. Pojedine zemlje koriste naziv ECTS bodovi, dok druge primjenjuju nacionalne sisteme koji su usklađeni s ECTS-om ili omogućavaju preračunavanje bodova u evropski sistem.<ref name="EC-ECTS"/> U sljedećoj tabeli prikazani su primjeri primjene sistema u odabranim zemljama. Podaci se odnose na redovni studij i uobičajeno godišnje opterećenje. Vrijednosti za nacionalne sisteme koji nisu identični ECTS-u prikazane su odvojeno, kako se različite kreditne jedinice ne bi pogrešno poistovjećivale. {| class="wikitable sortable" |+ Primjeri primjene ECTS-a i povezanih nacionalnih sistema ! Država ili obrazovni sistem ! Bodovi po akademskoj godini ! Opterećenje po bodu ! Naziv bodova ili sistema |- | [[Austrija]] | 60 | približno 25 sati | ECTS, {{de|ECTS-Punkte}} |- | [[Bosna i Hercegovina]] | 60 (30 po semestru) | 25–30 sati | ECTS bodovi |- | [[Hrvatska]] | 60 | 30 sati | ECTS bodovi |- | [[Francuska]] | 60 | 25–30 sati | ECTS, {{fr|crédits européens}} |- | [[Njemačka]] | 60 | 25–30 sati | ECTS, {{de|Leistungspunkte}} (LP) |- | [[Latvija]] | 60 | 25–30 sati | ECTS kredītpunkts |- | [[Srbija]] | 60 | Nije zasebno izraženo kao jedinstven broj sati po bodu | ESPB bodovi |- | [[Švedska]] | 60 | Nije zasebno propisano u navedenom izvoru | {{sv|högskolepoäng}} |- | [[Engleska]], [[Vels]] i [[Sjeverna Irska]] | 120 nacionalnih bodova (60 ECTS) | 10 sati po nacionalnom bodu | Nacionalni kreditni sistem |- | [[Škotska]] | 120 SCQF bodova (60 ECTS) | 10 sati po SCQF bodu | Škotski okvir kreditnih i kvalifikacijskih nivoa (SCQF) |} <small>Napomena: U tabeli su prikazani primjeri, a ne potpuni popis svih zemalja EHEA. Vrijednosti za pojedine nacionalne sisteme nisu neposredno uporedive s ECTS bodovima. U Škotskoj dva SCQF boda odgovaraju jednom ECTS bodu, dok se u Engleskoj, Velsu i Sjevernoj Irskoj uobičajeno primjenjuje odnos od dva nacionalna kreditna boda prema jednom ECTS bodu.</small><ref name="Austria">{{cite web |title=ECTS System |publisher=Federal Ministry of Education, Science and Research (BMFWF) |url=https://www.bmfwf.gv.at/en/science/recognition-of-qualifications/ects-system.html |access-date=6. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BiH">{{cite web |url=https://www.paragraf.ba/propisi/srednjobosanski-kanton/zakon-o-visokom-obrazovanju.html |title=Zakon o visokom obrazovanju Srednjobosanskog kantona |publisher=Paragraf Lex |access-date=5. 11. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Croatia">{{cite web |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2022_10_119_1834.html |title=Zakon o visokom obrazovanju i znanstvenoj djelatnosti |publisher=Narodne novine |date=2022 |access-date=5. 11. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="France">{{cite web |title=Arrêté du 22 janvier 2014 fixant le cadre national des formations conduisant à la délivrance des diplômes nationaux de licence, de licence professionnelle et de master |publisher=Légifrance |date=22. 1. 2014 |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028543525 |access-date=6. 11. 2026 |language=fr}}</ref><ref name="Germany">{{cite web |url=https://www.arbeitsagentur.de/bildung/studium/hochschul-abc |title=Hochschul-ABC |publisher=Bundesagentur für Arbeit |access-date=5. 11. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Latvia">{{cite web |url=https://aic.lv/en/education-in-latvia/credit-point-system/ |title=Credit point system |publisher=Academic Information Centre of Latvia |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Serbia">{{cite web |url=https://pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/skupstina/zakon/2017/88/2/reg |title=Zakon o visokom obrazovanju |publisher=Pravno-informacioni sistem Republike Srbije |access-date=5. 11. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Sweden">{{cite web |url=https://uhr.se/en/start/recognition-of-foreign-qualifications/enic-naric-sweden/the-swedish-higher-education-system/ |title=The Swedish higher education system |publisher=Swedish Council for Higher Education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="QAA">{{cite web |url=https://www.qaa.ac.uk/the-quality-code/higher-education-credit-framework-for-england |title=Higher Education Credit Framework for England |publisher=Quality Assurance Agency for Higher Education |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SCQF">{{cite web |url=https://scqf.org.uk/the-framework/scqf-register |title=SCQF Register |publisher=Scottish Credit and Qualifications Framework Partnership |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SCQF-FAQ">{{cite web |url=https://scqf.org.uk/faqs |title=SCQF Partnership FAQs |publisher=Scottish Credit and Qualifications Framework Partnership |access-date=5. 11. 2026 |language=en}}</ref> U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] se ECTS primjenjuje u visokom obrazovanju u skladu s načelima [[Bolonjski proces|Bolonjskog procesa]]. Jedna akademska godina redovnog studija vrednuje se sa 60 ECTS bodova (30 bodova po semestru), a jedan bod predstavlja između 25 i 30 sati ukupnog rada studenta. U taj rad uključuju se nastava, samostalno učenje, priprema i polaganje ispita, izrada radova i druge studijske obaveze.<ref name="ENIC" /><ref name="BiH" /> U [[Latvija|Latviji]] je raniji nacionalni sistem kreditnih jedinica bio zasnovan na sedmičnom opterećenju redovnog studija. Jedna stara latvijska kreditna jedinica odgovarala je 1,5 ECTS bodova, a godišnje opterećenje iznosilo je 40 latvijskih bodova, odnosno 60 ECTS bodova. Izmjenama Zakona o visokoškolskim ustanovama koje su stupile na snagu 11. oktobra 2022, sistem je usklađen s ECTS-om: 60 bodova odgovara jednoj akademskoj godini, a jedan bod predstavlja 25–30 sati rada studenta.<ref name="Latvia" /> U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] koriste se i nacionalni sistemi bodovanja. U [[Engleska|Engleskoj]], [[Vels]]u i [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]] uobičajena akademska godina vrednuje se sa 120 nacionalnih kreditnih bodova, što odgovara 60 ECTS bodova. U Škotskoj se primjenjuju bodovi Škotskog okvira kreditnih i kvalifikacijskih nivoa (SCQF), pri čemu jedan bod predstavlja deset sati ukupnog učenja, a dva SCQF boda odgovaraju jednom ECTS bodu.<ref name="QAA" /><ref name="SCQF" /><ref name="SCQF-FAQ" /> == Primjena izvan Evrope == Iako je ECTS razvijen za potrebe evropskog visokog obrazovanja, njegova primjena nije ograničena na zemlje [[Evropski prostor visokog obrazovanja|Evropskog prostora visokog obrazovanja]]. Koristi se i u međunarodnim programima saradnje, zajedničkim studijskim programima i na visokoškolskim ustanovama izvan Evrope, posebno radi olakšavanja poređenja studijskih obaveza i priznavanja perioda studiranja. Evropska komisija navodi da se ECTS sve više primjenjuje i izvan EHEA.<ref name="EC-ECTS" /> == Također pogledajte == * [[Bolonjski proces]] * [[Evropski prostor visokog obrazovanja]] * [[Evropski kvalifikacijski okvir]] * [[Studentska mobilnost]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|ECTS}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:ECTS}} [[Kategorija:Akademsko priznavanje]] [[Kategorija:Obrazovna politika i inicijative Evropske unije]] [[Kategorija:Univerziteti u Evropi]] gxs882mig1qs6owdql4t534ay340n2z 6 539274 3939131 2026-11-06T01:30:55Z Bosancica by MK 173186 {{Infoslika |Opis= Portret bh. izvođačice sevdalinki Zekije Čuturić (1939–2023). Slika je niske rezolucije i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije preminule osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://www.avaz.ba/showbiz/muzika/919799/zekija-cuturic-prva-godisnjica-smrti-jedne-od-najboljih-interpretatorica-sevdalinki |Datum= 6. novembar 2026 (datum učitavanja) |Autor= Nepoznat (autorsko pravo najvjerovatnije pripada novinskoj agenciji ili fotografu navedenog medija) |O... 3939131 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Portret bh. izvođačice sevdalinki Zekije Čuturić (1939–2023). Slika je niske rezolucije i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije preminule osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://www.avaz.ba/showbiz/muzika/919799/zekija-cuturic-prva-godisnjica-smrti-jedne-od-najboljih-interpretatorica-sevdalinki |Datum= 6. novembar 2026 (datum učitavanja) |Autor= Nepoznat (autorsko pravo najvjerovatnije pripada novinskoj agenciji ili fotografu navedenog medija) |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Zekija Čuturić]]. Fotografija prikazuje preminulu osobu za koju nije moguće napraviti novu slobodnu fotografiju, čime je zadovoljen kriterijum nezamjenjivosti. Koristi se u edukativne i enciklopedijske svrhe te ne narušava tržišnu vrijednost originalnog medija. }} == Licenciranje == {{Neslobodna historijska slika|datoteka ima obrazloženje=da}} 3gtrqih5duif3sxnohalh387lecuoon 0 539275 3939139 2026-11-06T07:36:12Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija civilni konflikt | naslov = Sukobi u Al-Aqsi 2022. | podnaslov = | dio = [[Izraelsko-palestinski sukob]] | slika = Temple Mount (Aerial view, 2007) 05.jpg | opis_slike = [[Al-Aqsa|Kompleks Al-Aqsa]], poznat i kao [[Brdo hrama]], gdje su se dogodili sukobi | datum = {{Početni datum i godine|2022|4|15}} | lokacija = [[Al-Aqsa]], [[Jerusalem]] | coord = <!--Koordinate. Koristi {{Coord}}--> | uzroci = Zabr... 3939139 wikitext text/x-wiki {{Infokutija civilni konflikt | naslov = Sukobi u Al-Aqsi 2022. | podnaslov = | dio = [[Izraelsko-palestinski sukob]] | slika = Temple Mount (Aerial view, 2007) 05.jpg | opis_slike = [[Al-Aqsa|Kompleks Al-Aqsa]], poznat i kao [[Brdo hrama]], gdje su se dogodili sukobi | datum = {{Početni datum i godine|2022|4|15}} | lokacija = [[Al-Aqsa]], [[Jerusalem]] | coord = <!--Koordinate. Koristi {{Coord}}--> | uzroci = Zabrinutost Palestinaca zbog statusa quo u džamiji Al-Aksa<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/04/22/world/middleeast/israel-palestinians-aqsa-temple-mount.html|title=A Site Holy to Jews and Muslims Returns as the Nexus of Conflict|first=Patrick|last=Kingsley| newspaper=The New York Times |date=April 22, 2022|quote=For months, the Israeli police protected Jewish worshipers at the site, breaking a decades-old understanding, aimed at preventing conflict, that allowed Jews to visit but not worship there. That change has created the impression among Palestinians that Israel is trying to unilaterally change the delicate status quo, and further undermine Muslim access to and oversight of one of the most sacred places in Islam.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/15/middleeast/jerusalem-violence-intl/index.html|title=Jerusalem on edge as violence flares at key holy site|author=Andrew Carey, Abeer Salman, Hadas Gold, Amir Tal and Michael Schwartz|website=CNN|date=15 April 2022 }}</ref><br/>Palestinci bacaju kamenje na izraelsku policiju<ref name = "NYTCalm">{{cite web | title=Jerusalem Calms After Israeli-Palestinian Clashes at Holy Site | website=The New York Times | date=2022-04-15 | url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/15/world/jerusalem-al-aqsa-mosque | ref={{sfnref | The New York Times | 2022}} | access-date=2022-04-22}}</ref> | ciljevi = | metode = | status = | ishod = | strana1 = *{{flagicon image|Flag of the Israel Police.svg}} [[Izraelska policija]] | strana2 = * Palestinci u kompleksu džamije Al-Aqsa | strana3 = | strana4 = | vodeća_osoba1 = | vodeća_osoba2 = | vodeća_osoba3 = | vodeća_osoba4 = | broj1 = | broj2 = | broj3 = | broj4 = | žrtve1 = 3 policajca ozlijeđena<ref name="auto1">{{Cite news |date=2022-04-15 |title=Jerusalem: Over 150 hurt in clashes at al-Aqsa Mosque compound |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-61105497 |access-date=2022-04-16}}</ref> | žrtve2 = 1 palestinski civil ubijen gumenim metkom, više od 200 povrijeđenih<ref>{{cite web |author1=((MEE Staff)) |title=Palestinian dies from wounds sustained in Israeli raid at al-Aqsa Mosque |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-dies-wounds-raid-al-aqsa-mosque |website=Middle East Eye |date=14 May 2022}}</ref><br/>400 uhapšenih | žrtve3 = | žrtve4 = | oznaka_žrtve = | ozlijeđenih = | umrlih = | uhapšenih = | zadržanih = | optuženih = | kažnjenih = | napomene = }} Dana 15. aprila 2022, na platou [[Al-Aqsa|džamije Al-Aqsa]] u Starom gradu u [[Jerusalem]]u izbili su sukobi između Palestinaca i [[Izraelske snage sigurnosne|izraelskih snaga sigurnosnih]]. Prema riječima specijalnog koordinatora [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za mirovni proces na Bliskom istoku, sukobi su počeli kada su Palestinci na izraelske policajce bacali kamenje, petarde i druge teške predmete. Policajci su protiv Palestinaca upotrijebili suzavac, šok-bombe i policijske palice.<ref name=":3">{{Cite web |title=Tor Wennesland Special Coordinator for the Middle East Peace Process, Briefing to the Security Council on the Situation in the Middle East, 25 April 2022 - occupied Palestinian territory |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/tor-wennesland-special-coordinator-middle-east-peace-process-8 |access-date=2022-04-29 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=20 April 2022 |title=Jerusalem clashes destabilising for Israel and Palestine |url=http://country.eiu.com/article.aspx?articleid=832038866&Country=Israel&topic=Politics&subtopic=Forecast&subsubtopic=International+relations |publisher=[[The Economist Group]] |quote=On both days, however, Israeli police stormed Al Aqsa in order to stop stone‑throwing and make arrests, crossing what many Palestinians regard as a red line.}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kingsley |first1=Patrick |last2=Abdulrahim |first2=Raja |date=April 17, 2022 |title=Israeli Government Crisis Deepens After Closing of Major Mosque |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/17/world/middleeast/jerusalem-al-aqsa-mosque.html |quote=The clashes on Sunday followed a more intense incident on Friday, when Israeli riot police officers, firing rubber-tipped bullets and stun grenades, stormed the main mosque in the compound to detain hundreds of Palestinians, many of whom had been throwing stones at them.}}</ref> Neki Palestinci su se nakon toga zabarikadirali unutar džamije Al-Aqsa i nastavili bacati kamenje na policajce.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Kao odgovor na to, policija je ušla u džamiju i uhapsila one koji su se unutra zabarikadirali. Također, nastala je određena šteta na samom objektu džamije.<ref name=":3" /><ref name="auto2">{{Cite news |last1=Kingsley |first1=Patrick |last2=Abdulrahim |first2=Raja |date=2022-04-15 |title=Clashes Erupt at Jerusalem Holy Site on Day With Overlapping Holidays |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/15/world/jerusalem-al-aqsa-mosque |access-date=2022-04-16 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="AlArabiya1">{{Cite web |date=15 April 2022 |title=Clashes erupt at Jerusalem's al-Aqsa mosque, at least 152 injured |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/04/15/Clashes-erupt-at-Jerusalem-s-al-Aqsa-mosque-at-least-59-injured |publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref> Tokom sukoba povrijeđeno je oko 160 Palestinaca, uključujući čuvara Vakufa koji je pogođen gumenim metkom u oko,<ref name="AlArabiya1" /> zatim 4 žene, 27 djece i jednog novinara. Uhapšeno je približno 400 osoba, od kojih je većina puštena na slobodu kasnije tog dana.<ref name=":3" /><ref name=":0">{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |last2=Boxerman |first2=Aaron |last3=staff |first3=T. O. I. |title=Over 150 injured, 400 arrested as Palestinians clash with cops on Temple Mount |url=https://www.timesofisrael.com/jerusalem-on-edge-clashes-break-out-between-police-and-palestinians-at-al-aqsa/ |access-date=2022-04-16 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Ranjena su i tri izraelska policajca.<ref name=":3" /><ref name="auto1" /> Izražena je zabrinutost zbog moguće prekomjerne upotrebe sile od strane izraelskih snaga.<ref name=":3" /> Ulazak policije u džamiju izazvao je uznemirenost u palestinskoj javnosti, kao i brojne reakcije međunarodne zajednice.<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> U medijima na arapskom jeziku ovi sukobi su opisani kao upad u džamiju Al-Aqsa,<ref name="auto" /><ref>{{Cite web |last=Chughtai |first=Dalia Hatuqa, Alia |title=Timeline: Al-Aqsa raids, closures and restrictions |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/20/timeline-raids-closures-and-restrictions-on-al-aqsa |access-date=2022-05-20 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> dok izraelske vlasti i mediji za ove događaje često koriste termin "neredi".<ref>{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=Palestinians skirmish with police in latest riots on Temple Mount |url=https://www.timesofisrael.com/palestinians-skirmish-with-police-in-latest-morning-riots-on-temple-mount/ |access-date=2022-05-20 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |title=Violent Clashes Erupt at Al-Aqsa Mosque on the Last Friday of Ramadan |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/israel-news/thousands-of-israeli-police-deploy-on-temple-mount-for-last-friday-of-ramadan-1.10769427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429065433/https://www.haaretz.com/israel-news/thousands-of-israeli-police-deploy-on-temple-mount-for-last-friday-of-ramadan-1.10769427 |url-status=dead |archive-date=29 April 2022 |access-date=2022-05-20}}</ref> U danima koji su uslijedili, na lokacijama svetih mjesta, kao i u Starom gradu i njegovoj okolini, došlo je do novih, iako ograničenijih, sukoba.<ref name=":3" /> == Pozadina == Dana 14. aprila, [[Al Jazeera]] je izvijestila o povećanoj vjerovatnoći novog izraelsko-palestinskog sukoba uslijed rastućih tenzija u Izraelu i na palestinskim teritorijama.<ref name= "AJ1">{{Cite web |last=Tahhan |first=Maram Humaid, Zena Al |title='Ripe for explosion': Israel-Palestine tensions rise in Ramadan |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/14/fear-violence-israeli-palestinian-tensions-rise-ramadan |website=www.aljazeera.com}}</ref> U martu i aprilu 2022, Palestinci i izraelski Arapi izveli su niz nasilnih napada u kojima je poginulo 17 Izraelaca, što je ovaj period učinilo najsmrtonosnijim još od 2006.<ref name=":22">{{Cite news |date=5 May 2022 |title=Elad attack: Three dead in central Israeli city |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-61339751 |url-status=live |access-date=5 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506015117/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-61339751 |archive-date=6 May 2022}}</ref> Jedna agencija Ujedinjenih nacija procijenila je da su izraelske snage od februara, kada su tenzije počele rasti, ubile najmanje 40 Palestinaca.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/30/israeli-and-palestinian-killed-in-separate-west-bank-shootings|title=Israeli and Palestinian killed in separate West Bank shootings|date=April 30, 2022|website=the Guardian}}</ref> Brdo hrama u Jerusalemu jedno je od najspornijih vjerskih mjesta na svijetu. Smatra se najsvetijim mjestom u [[Judaizam|judaizmu]], budući da su se u antičko doba na toj lokaciji nalazila dva jevrejska hrama. Za muslimane, ovo mjesto je lokacija treće najsvetije džamije u islamu – džamije Al-Aqsa. Iako je ovo područje pod kontrolom Izraela još od 1967, njime upravlja [[Jerusalemski vakuf]] pod nadzorom [[Jordan]]a. Neki Palestinci vjeruju da [[Izrael]] na različite načine pokušava promijeniti status quo, na primjer, omogućavanjem Jevrejima da se mole na Brdu hrama.<ref name="nytimes.com">{{Cite news |last1=Kingsley |first1=Patrick |last2=Rasgon |first2=Adam |date=August 24, 2021 |title=In Shift, Israel Quietly Allows Jewish Prayer on Temple Mount |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/08/24/world/middleeast/israel-temple-mount-prayer.html}}</ref><ref name="Kingsley">{{Cite news |last=Kingsley |first=Patrick |date=April 22, 2022 |title=A Site Holy to Jews and Muslims Returns as the Nexus of Conflict |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/22/world/middleeast/israel-palestinians-aqsa-temple-mount.html}}</ref><ref name="auto2" /> Prema njihovom mišljenju, Izrael je prekršio višedecenijski dogovor<ref name="nytimes.com" /> koji je Jevrejima dozvoljavao posjete, ali ne i obavljanje vjerskih obreda na tom mjestu.<ref name="Kingsley" /> Neposredno prije incidenta, jedna ekstremistička jevrejska vjerska grupa, pod nazivom "Povratak na goru", najavila je namjeru da tokom jevrejskog praznika [[Pesah]]a prinese žrtve na Brdu hrama.<ref>{{Cite web |author=Andrew Carey, Abeer Salman, Hadas Gold, Amir Tal and Michael Schwartz |title=Jerusalem on edge as violence flares at key holy site |url=https://www.cnn.com/2022/04/15/middleeast/jerusalem-violence-intl/index.html |access-date=2022-04-17 |website=CNN|date=15 April 2022 }}</ref><ref name=":0" /><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/15/israeli-forces-raid-al-aqsa-mosque-over-50-palestinians-injured|title=Israeli forces raid Al-Aqsa Mosque, over 90 Palestinians injured|website=www.aljazeera.com}}</ref> Dana 14. aprila uhapšeno je šest članova te grupe dok su planirali prinošenje žrtve – koze.<ref>{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=Six extremist Jews arrested for planning animal sacrifice atop Temple Mount |url=https://www.timesofisrael.com/four-extremist-jews-arrested-for-planning-animal-sacrifice-atop-temple-mount/ |access-date=2022-04-16 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Na društvenim mrežama kružile su glasine da radikalni Jevreji planiraju tokom vikenda ući u džamiju Al-Aqsa.<ref name="auto2"/> Tokom muslimanskog svetog mjeseca [[ramazan]]a prethodne godine, noćne demonstracije povodom iseljavanja u Jerusalemu, kao i upadi u kompleks džamije Al-Aqsa, doveli su – četiri dana kasnije – do [[Izraelsko–palestinska kriza 2021.|jedanaestodnevnog sukoba]] između Izraela i Gaze.<ref name = AJ1 /> == Događaji == Prema navodima izraelske policije, palestinski demonstranti počeli su marširati oko 4:00 sata ujutro, noseći palestinske zastave i zastave [[Hamas|Hamasa]], na području oko džamije. Policijski izvještaji navode da su protesti postali nasilni kada su demonstranti počeli bacati kamenje na [[Zid plača]] i aktivirati petarde,<ref name=":0" /> na šta je policija odgovorila upotrebom suzavca i šok-bombi protiv okupljene mase.<ref name=":1">{{Cite web |author=Andrew Carey, Abeer Salman, Hadas Gold, Amir Tal and Michael Schwartz |title=Jerusalem on edge as violence flares at key holy site |url=https://www.cnn.com/2022/04/15/middleeast/jerusalem-violence-intl/index.html |access-date=2022-04-16 |website=CNN|date=15 April 2022 }}</ref> Navodi se da su demonstranti potom napali policajce kamenjem, pri čemu su trojica policajaca povrijeđena.<ref name=":0" /> Sukobi su se, prema izvještajima, odvijali u blizini Lavljih vrata.<ref name=":1" /> Al Jazeera je izvijestila da su se "pripadnici okupacijskih snaga popeli na krovove zgrada koje okružuju džamiju Al-Aqsa. Ispraznili su dvorište džamije Al-Aqsa i zatvorili većinu ulaza koji vode do nje".<ref name="auto" /> Prema navodima portala [[Ynet]] i agencije [[Reuters]], "policija tvrdi da su snage ušle u kompleks nakon jutarnje molitve u mjesecu ramazanu kako bi rastjerale nasilnu grupu koja je izazvala nerede na svetom mjestu i bacala kamenje prema obližnjem jevrejskom molitvenom prostoru kod Zida plača; policija dodaje da su tri policajca lakše povrijeđena, kao i 59 učesnika nereda".<ref name="auto3">{{Cite news |agency=Reuters |date=2022-04-15 |title=Police forces, Palestinians clash at Temple Mount |language=en |work=Ynetnews |url=https://www.ynetnews.com/article/hjwkryu4q |access-date=2022-04-24}}</ref> Neki Palestinci zabarikadirali su se unutar džamije Al-Aqsa.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gantz ends West Bank closure amid Temple Mount violence |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-704234 |access-date=2022-04-22 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> Policija je navela da su Palestinci gomilali kamenje i bacali ga iz džamije.<ref name=":0" /> List [[The New York Times]] objavio je da je sukob počeo oko 5:30 sati ujutro.<ref name= NYTCalm /> Palestinci tvrde da su izraelski policajci ušli u objekat odmah nakon što je mujezin proučio ezan, dok policija navodi da su sačekali završetak molitve. Policajci su uz upotrebu palica evakuisali vjernike iz džamije,<ref name="auto2"/> dok su šok-bombe i petarde korištene u sukobima stvorile gust oblak dima. Izraelska policija privremeno je blokirala [[Damaskuska kapija|Damaskusku kapiju]] i ograničila pristup na drugim ulazima, onemogućivši ulazak mlađim muškarcima, dok je ženama, starijim muškarcima i djeci bio dozvoljen prolaz.<ref name=":1" /> Policija se povukla šest sati kasnije, nakon čega se život u džamiji nastavio odvijati uobičajenim tokom, bez daljnjih incidenata.<ref name=":2">{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=At least 130 rioters remain detained after Friday's Temple Mount clashes |url=https://www.timesofisrael.com/at-least-130-rioters-remain-detained-after-fridays-temple-mount-clashes/ |access-date=2022-04-16 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Palestinsko društvo Crvenog polumjeseca saopštilo je da je povrijeđeno 158 Palestinaca, uglavnom uslijed djelovanja gumenih metaka, šok-bombi i policijskih palica.<ref>{{Cite news |date=2022-04-15 |title=Violence erupts between Palestinian protesters and Israeli riot police at Jerusalem holy site |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2022-04-16/al-aqsa-mosque-palestinians-detained-israeli-riot-police/100994998 |access-date=2022-04-16}}</ref> Izraelske snage privele su oko 470 osoba.<ref name=":2" /> Dana 16. aprila objavljeno je da je 130 osoba i dalje u pritvoru. Šezdeset pet maloljetnika pušteno je na slobodu uz izrečene mjere zabrane, a 200 privedenih osoba pušteno je nakon ispitivanja od strane organa za provođenje zakona.<ref name=":2" /> == Posljedice == U petak navečer, stotine izraelskih Arapa u [[Umm al-Fahm|Umm al-Fahmu]] organizovale su demonstracije protiv izraelskog upada, pri čemu su neki od skupova prerasli u nerede.<ref>{{Cite web |title=Arab-Israelis arrested in riot over Temple Mount violence |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-704310 |access-date=2022-04-16 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> Istog dana, jedna palestinska tinejdžerka izbola je i ranila muškarca u [[Haifa|Haifi]]. Djevojka je kasnije priznala da je to učinila kao odgovor na upad u džamiju.<ref>{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=Suspect in Haifa terror stabbing said to be daughter of ex-Shin Bet informant |url=https://www.timesofisrael.com/suspect-in-haifa-terror-stabbing-said-to-be-daughter-of-ex-shin-bet-informant/ |access-date=2022-04-16 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |title=15-year-old Stabs Man in Northern Israel in Suspected Politically-motivated Attack |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/israel-news/15-year-old-stabs-man-in-northern-israel-in-suspected-politically-motivated-attack-1.10744633 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415132424/https://www.haaretz.com/israel-news/15-year-old-stabs-man-in-northern-israel-in-suspected-politically-motivated-attack-1.10744633 |url-status=dead |archive-date=15 April 2022 |access-date=2022-04-16}}</ref> Kanal 12 je 16. aprila izvijestio da su egipatske vlasti uvjerile palestinsku militantnu grupu Hamas da ne ispaljuje rakete kao odgovor na događaje.<ref>{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=Report: Egypt talked Hamas down from rocket fire after Temple Mount clashes |url=https://www.timesofisrael.com/report-egypt-talked-hamas-down-from-rocket-fire-after-temple-mount-clashes/ |access-date=2022-04-17 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Dana 17. aprila došlo je do novog nasilja kada je policija zatvorila muslimane koji su se već nalazili unutar kompleksa, dok je muslimanima koji su bili izvan njega onemogućila pristup. Jevreji su se kretali oko kompleksa uz naoružanu policijsku pratnju.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/04/17/world/middleeast/jerusalem-al-aqsa-mosque.html|title=Israeli Government Crisis Deepens After Closing of Major Mosque|first1=Patrick|last1=Kingsley|first2=Raja|last2=Abdulrahim| newspaper=The New York Times |date=April 17, 2022}}</ref> Palestinci su kamenovali tri autobusa koja su se kretala prema Zapadnom zidu. Tom prilikom povrijeđeno je sedam putnika.<ref>{{Cite web |title=Arab rioters stone buses en route to Western Wall |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-704375 |access-date=2022-04-17 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> U Starom gradu napadnuti su jevrejski vjernici koji su nosili molitvene šalove.<ref>{{Cite web |title=WATCH: Jewish worshippers attacked in Jerusalem's Old City |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-704397 |access-date=2022-04-17 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> Policajci su ponovo ušli na Brdo hrama, navodeći da palestinske grupe pokušavaju spriječiti nemuslimane da uđu na to područje.<ref>{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=Palestinians hurl rocks at Old City buses; cops enter Temple Mount to prevent riots |url=https://www.timesofisrael.com/meeting-resistance-cops-enter-temple-mount-to-thwart-obstruction-of-jewish-visitors/ |access-date=2022-04-17 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Devet osoba je uhapšeno, a palestinske medicinske službe izvijestile su da je 17 osoba ranjeno.<ref>{{Cite web |date=2022-04-17 |title=Clashes erupt again near flashpoint Jerusalem holy site |url=https://apnews.com/article/middle-east-religion-jerusalem-israel-arrests-03ebd01a1e69b177941165c1f3db7d75 |access-date=2022-04-17 |website=AP NEWS |language=en}}</ref> Sigurnosne snage spriječile su pokušaj napada nožem u izraelskom naselju [[Beit El]].<ref>{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=Attempted terror stabbing thwarted in West Bank settlement |url=https://www.timesofisrael.com/attempted-terror-stabbing-thwarted-in-west-bank-settlement/ |access-date=2022-04-17 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Stranka Ra'am objavila je da privremeno obustavlja svoje učešće u vladajućoj koaliciji Izraela, u znak protesta zbog situacije u džamiji Al-Aqsa.<ref name= "JP17">{{Cite web |title=Israeli forces given 'free hand' as clashes break out on Temple Mount |url=https://www.jpost.com/arab-israeli-conflict/article-704366 |access-date=2022-04-17 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalni sekretar UN-a]] [[António Guterres]] izjavio je 15. aprila da provokacije na Platou džamija (Brdo hrama) moraju prestati, te da se status quo mora održati i poštovati.<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/provocations-jerusalem-s-holy-esplanade-must-stop-now|title=Provocations on Jerusalem's Holy Esplanade Must Stop Now, Secretary-General Says, Stressing Need to Respect, Uphold Status Quo at Holy Sites - occupied Palestinian territory &#124; ReliefWeb|website=reliefweb.int}}</ref> Prema navodima [[State Department|State Departmenta]] SAD-a, [[Državni sekretar Sjedinjenih Američkih Država|američki državni sekretar]] [[Antony Blinken]] i jordanski ministar vanjskih poslova [[Ayman Safadi]] razgovarali su o situaciji 18. aprila, pri čemu je "državni sekretar Blinken naglasio važnost očuvanja historijskog statusa quo na području Haram al-Sharifa / Brda hrama, te izrazio uvažavanje posebne uloge Hašemitske Kraljevine Jordan kao čuvara muslimanskih svetih mjesta u Jerusalemu". Jordanski kralj [[Abdulah II, kralj Jordana|Abdullah]] je, u razgovoru s generalnim sekretarom UN-a Antoniom Guterresom, izjavio da "provokativni postupci" Izraela narušavaju "pravni i historijski status quo" muslimanskih svetih mjesta.<ref name= JP17 /><ref>{{Cite web|url=https://arab.news/mpdbm|title=US Blinken stresses importance of status quo at Jerusalem holy sites -statement|date=April 19, 2022|website=Arab News}}</ref> Dana 22. aprila, izraelska policija u punoj opremi za suzbijanje nereda upala je u džamiju nakon što su Palestinci kamenovali kapiju kod koje su policajci bili stacionirani.<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2022/04/22/1094237785/israeli-police-storm-jerusalem-holy-site-after-rock-throwing|title=Israeli police storm Jerusalem holy site after rock-throwing|agency=Associated Press|date=April 22, 2022|website=NPR}}</ref><ref>{{Cite web |title=Renewed violence on Temple Mount following afternoon prayers |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-704830 |access-date=2022-04-22 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> Prema navodima policije, izgrednici su rano ujutro zasuli policajce kamenjem i petardama, te su se zabarikadirali unutar džamije.<ref>{{Cite web |title=As Temple Mount riots continue, Hamas warns against Jews entering site |url=https://www.jpost.com/arab-israeli-conflict/article-704773 |access-date=2022-04-22 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> Izraelska policija je upotrijebila dron za ispaljivanje suzavca na grupe Palestinaca.<ref>{{cite web | title=Brief Bouts of Unrest Erupt After Jerusalem Friday Prayers | website=The New York Times | date=2022-04-22 | url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/22/world/jerusalem-al-aqsa-mosque | ref={{sfnref | The New York Times | 2022}} | access-date=2022-04-22}}</ref> Dana 29. aprila, posljednjeg petka ramazana, došlo je do novih sukoba kod džamije, nakon višesedmičnog nasilja u Izraelu i na [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]]. Ranjena su 42 Palestinca.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20220429-clashes-erupt-at-jerusalem-s-al-aqsa-mosque-on-final-friday-of-ramadan|title=Clashes erupt at Jerusalem's Al-Aqsa mosque on final Friday of Ramadan|date=April 29, 2022|website=France 24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/29/dozens-injured-in-israeli-raid-on-al-aqsa-mosque-compound|title=Israeli forces raid Al-Aqsa mosque, over 40 Palestinians injured|work=Al Jazeera|date=29 April 2022}}</ref> === Status quo === Dana 8. maja, izraelski premijer [[Naftali Bennett]] izjavio je da će Izrael samostalno donositi odluke o Jerusalemu i Brdu hrama. Ova izjava uslijedila je nakon što je [[Mansour Abbas]], lider stranke Ra’am, rekao: "Stav stranke Ra’am u koaliciji, kada je riječ o blagoslovljenoj džamiji Al-Aqsa, zavisit će od ishoda zajedničkih izraelsko-jordansko-međunarodnih sastanaka."<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/bennett-there-wont-be-any-foreign-interference-in-decisions-regarding-temple-mount/|title=Bennett: There won't be any foreign interference in decisions regarding Temple Mount|first1=T. O. I.|last1=staff|first2=Aaron|last2=Boxerman|website=[[The Times of Israel]] |issn=0040-7909}}</ref> Dana 10. maja objavljeno je da će se predsjednik Biden 13. maja sastati s jordanskim kraljem Abdullahom. Jedna od tema razgovora bit će i očuvanje statusa quo u džamiji Al-Aqsa. Očekuje se da će izraelski i jordanski zvaničnici u bliskoj budućnosti razgovarati o situaciji u Jerusalemu.<ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/2022/05/10/jordan-king-abdullah-biden-white-house-meeting-jeruslaem|title=Jordan's King Abdullah to meet Biden at White House to discuss Jerusalem tensions|first=Barak|last=Ravid|date=May 10, 2022|website=Axios}}</ref> == Reakcije == === Palestinska uprava === Ministar za pitanja Jerusalema u Palestinskoj upravi, [[Fadi al-Hadami]], oštro je osudio upad izraelskih snaga u džamiju Al-Aqsa. Okrivio je Izrael za ove postupke i pozvao međunarodnu zajednicu na hitnu intervenciju kako bi se zaustavile izraelske akcije usmjerene protiv muslimanskih svetih mjesta.<ref>{{Cite web|url=https://urdu.alarabiya.net/middle-east/2022/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AC-%DA%A9%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%B5%DB%8C-%D9%BE%D8%B1-%D8%AF%DA%BE%D8%A7%D9%88%D8%A7-%D8%8C-%D8%A2%D9%86%D8%B3%D9%88-%DA%AF%DB%8C%D8%B3-%DA%A9%DB%92-%DA%AF%D9%88%D9%84%D9%88%DA%BA-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84|title=اسرائیلی فوج کا مسجد اقصی پر دھاوا، نمازیوں پر سٹن گرینیڈز اور آنسو گیس کا استعمال|date=April 15, 2022|website=العربیہ اردو}}</ref> [[Husein al-Šeik]], visoki zvaničnik [[Palestinska oslobodilačka organizacija|Palestinske oslobodilačke organizacije]] (PLO), upozorio je na navodne pokušaje Izraela da podijeli Brdo hrama između muslimana i Jevreja.<ref>{{Cite web |title=Palestinian Authority warns Israel against 'dividing' Temple Mount |url=https://www.jpost.com/arab-israeli-conflict/article-704415 |access-date=2022-04-17 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US |issn=0792-822X}}</ref> === Međunarodne organizacije === Specijalni koordinator Ujedinjenih nacija za mirovni proces na Bliskom istoku, [[Tor Venesland]], izrazio je duboku zabrinutost zbog događaja u gradu Jerusalemu i džamiji Al-Aqsa. Izjavio je: "Duboko sam zabrinut zbog pogoršanja situacije u gradu Jerusalemu tokom ovih svetih dana." Zvaničnik UN-a zatražio je da se provokacije na prostoru Al-Haram al-Šarifa (Brda hrama) odmah zaustave.<ref>[https://www.dostor.org/4059141 الأمم المتحدة تطالب بوقف استفزازات الاحتلال فى الأقصى], الدستور, published on 15 April 2022.</ref> === Druge zemlje === U zajedničkoj izjavi, [[Njemačka]], [[Francuska]], [[Italija]] i [[Španija]] pozvale su na poštivanje trenutnog statusa svetih mjesta u Jerusalemu, kao i uloge Jordana u vezi s tim mjestima, te su pozvale "sve strane na maksimalnu suzdržanost i uzdržavanje od nasilja i svih oblika provokacija".<ref>[https://www.alarabiya.net/arab-and-world/2022/04/15/قلق-أوروبي-من-تصاعد-العنف-في-القدس-ودعوات-لضبط-النفس قلق أوروبي من تصاعد العنف في القدس.. ودعوات لضبط النفس]، العربية.</ref> [[Saudijska Arabija]] je osudila upad izraelskih odbrambenih snaga u džamiju Al-Aqsa, zatvaranje njenih kapija, te napade na nenaoružane vjernike unutar džamije i na njenim vanjskim platoima. Također je ocijenila da "ova sistematska eskalacija predstavlja flagrantan napad na svetost džamije Al-Aqsa i kršenje međunarodnih rezolucija i sporazuma".<ref name=":8">[https://www.alarabiya.net/saudi-today/2022/04/15/السعودية-التصعيد-الاسرائيلي-اعتداء-صارخ-على-حرمة-المسجد-الأقصى- السعودية: التصعيد الإسرائيلي اعتداء صارخ على حرمة الأقصى]، العربية.</ref> [[Kuvajt]] je izrazio oštru osudu upada izraelskih odbrambenih snaga u džamiju Al-Aqsa i napada na vjernike. Također je naveo da "ovi napadi predstavljaju opasnu eskalaciju i flagrantno kršenje svih međunarodnih konvencija i rezolucija, te doprinose raspirivanju nasilja i podrivanju stabilnosti u regiji".<ref>[https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=3035312 دولة الكويت تدين وتستنكر بشدة اقتحام قوات الاحتلال الإسرائيلي للمسجد الأقصى والاعتداء على المصلين]، كونا.</ref> Glasnogovornik Ministarstva vanjskih poslova [[Egipta]], ambasador [[Ahmed Hafez]], "osudio je upad izraelskih snaga u blagoslovljenu džamiju Al-Aqsa, kao i nasilje koje je uslijedilo nakon tog upada nad Palestincima u dvorištima džamije Al-Aqsa", što je rezultiralo povređivanjem i hapšenjem desetina vjernika. Naglasio je "neophodnost suzdržanosti, pružanja potpune zaštite muslimanskim vjernicima i omogućavanja da obavljaju islamske obrede u džamiji Al-Aqsa, koja je isključivo islamska zadužbina (vakuf) namijenjena muslimanima."<ref>[https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2022/4/15/2209001/الخارجية-تدين-اقتحام-القوات-الإسرائيلية-المسجد-الأقصى-الم-بارك الخارجية تدين اقتحام القوات الإسرائيلية المسجد الأقصى المُبارك]، مصراوي، published on 15 April 2022.</ref> [[Iran]] je oštro osudio upad Izraelskih odbrambenih snaga u džamiju Al-Aqsa. [[Hossein Amir-Abdollahian]], ministar vanjskih poslova Irana, tokom telefonskog razgovora s [[Ismail Haniyeh|Ismailom Haniyehom]], šefom političkog biroa Hamasa, izjavio je da ovaj incident predstavlja znak otpora herojskog i hrabrog palestinskog naroda, kao i očaj cionista. Također, [[Saeed Khatibzadeh]], glasnogovornik iranskog Ministarstva vanjskih poslova, ocijenio je operacije izraelskih snaga kršenjem međunarodnog prava i ljudskih prava.<ref>{{cite web |title=Iranian FM Strongly Condemns Desecration of Al-Aqsa Mosque |url=https://www.farsnews.ir/en/news/14010127000140/Iranian-FM-Srngly-Cndemns-Desecrain-f-Al-Asa-Mse |website=[[Fars News Agency]]}}</ref> Upad su također osudili [[Bahrein]], [[Maroko]] i [[Ujedinjeni Arapski Emirati]], koji su dvije godine ranije normalizirali odnose s Izraelom.<ref name=":5">{{cite news |last=staff |first=T. O. I. |title=UAE, Bahrain join condemnation of police actions during Temple Mount clashes |url=https://www.timesofisrael.com/uae-bahrain-join-condemnation-of-police-actions-amid-temple-mount-clashes/ |access-date=2022-04-16 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-04-16 |title=Morocco condemns Israeli raid on Jerusalem's Al Aqsa mosque |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/morocco-condemns-israeli-raid-jerusalems-al-aqsa-mosque-2022-04-16/ |access-date=2022-04-18}}</ref> Lideri Jordana, Egipta i Ujedinjenih Arapskih Emirata sastali su se 24. aprila kako bi razgovarali o uspostavljanju mira u Jerusalemu.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/news/egypt-uae-jordan-discuss-al-aqsa-ukraine-meeting|title=Egypt, UAE, Jordan discuss Al-Aqsa, Ukraine in meeting|first=The New Arab|last=Staff|date=April 25, 2022|website=english.alaraby.co.uk|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425150104/https://english.alaraby.co.uk/news/egypt-uae-jordan-discuss-al-aqsa-ukraine-meeting|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} ==External links== * [https://www.aljazeera.com/news/2022/4/20/timeline-raids-closures-and-restrictions-on-al-aqsa Hronologija: Upadi u džamiju Al-Aqsa, zatvaranja i ograničenja] {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:2022. u Palestini]] [[Kategorija:2022. u Izraelu]] [[Kategorija:Historija Palestine]] [[Kategorija:Historija Izraela]] [[Kategorija:Vojna historija Izraela]] [[Kategorija:Vojna historija Palestine]] 4qg3utjxruzfv2lt8t1c8uqftgnnck2 1 539276 3939140 2026-11-06T07:36:57Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-azijski-mjesec-bs-2026 3939140 wikitext text/x-wiki {{Azijski mjesec 2026 - članak}} 3jgtr7on3k3cem51l0w2nxltd5liyje 0 539277 3939150 2026-11-06T09:09:30Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Aset Djusenov | slika = Dyussenov_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_7624.jpg | opis_slike = | puno ime = Aset Aleksandrovič Djusenov | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|15}} | mjesto rođenja = [[Semipalatinsk]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje... 3939150 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Aset Djusenov | slika = Dyussenov_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_7624.jpg | opis_slike = | puno ime = Aset Aleksandrovič Djusenov | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|15}} | mjesto rođenja = [[Semipalatinsk]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = CSK | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''95.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''80.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|2022]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024.]]) | medalje_EP = '''0''' | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 1 | 0 }} |ažurirano = 6. 11. 2026. }} '''Aset Djusenov''', ({{jez-kk|Әсет Назарұлы Дүйсенов}}) rođen 15. januara 1997. u [[Semipalatinsk]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 6. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409199701|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|61]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Aset Djusenov je nastupiosamo jednom na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji mu je rezultat bilo 25-o mjesto na ZOI 2022. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s 3:41.8&nbsp;min i bez promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. --> === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|78]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|89]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 45-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štaf]]<nowiki/>osvojiona SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. --> === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|121]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|115]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2022}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 20 km|52]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 10 km|29]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – potjera (muškarci)|41]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2024}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|62]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|76]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|22]] | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|EP 2022]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|EP 2024]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2023-2024-hommes-epm131213.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2023/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Djusenova u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|sezoni 2021/21.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|6]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu srebrnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Djusenov, Aset}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Semipalatinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] nomc8110cfp93i8omvpy5ira5rzpxrv 3939151 3939150 2026-11-06T09:10:18Z AnToni 2325 3939151 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Aset Djusenov | slika = Dyussenov_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_7624.jpg | opis_slike = | puno ime = Aset Nazarovič Djusenov | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|15}} | mjesto rođenja = [[Semipalatinsk]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = CSK | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''95.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''80.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|2022]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024.]]) | medalje_EP = '''0''' | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 1 | 0 }} |ažurirano = 6. 11. 2026. }} '''Aset Djusenov''', ({{jez-kk|Әсет Назарұлы Дүйсенов}}) rođen 15. januara 1997. u [[Semipalatinsk]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 6. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409199701|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|61]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Aset Djusenov je nastupiosamo jednom na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji mu je rezultat bilo 25-o mjesto na ZOI 2022. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s 3:41.8&nbsp;min i bez promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. --> === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|78]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|89]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 45-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štaf]]<nowiki/>osvojiona SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Aset Djusenov|Asetom Djusenovim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. --> === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|121]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|115]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2022}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 20 km|52]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 10 km|29]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – potjera (muškarci)|41]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2024}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|62]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|76]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|22]] | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|EP 2022]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|EP 2024]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2023-2024-hommes-epm131213.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2023/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Djusenova u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|sezoni 2021/21.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|6]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu srebrnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Djusenov, Aset}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Semipalatinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] fkpixkrhhqhn8061hha620pw45jk5hu 3939161 3939151 2026-11-06T09:18:29Z AnToni 2325 3939161 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Aset Djusenov | slika = Dyussenov_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_7624.jpg | opis_slike = | puno ime = Aset Nazarovič Djusenov | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|15}} | mjesto rođenja = [[Semipalatinsk]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = CSK | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''95.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''80.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|2022]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024.]]) | medalje_EP = '''0''' | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 1 | 0 }} |ažurirano = 6. 11. 2026. }} '''Aset Djusenov''', ({{jez-kk|Әсет Назарұлы Дүйсенов}}) rođen 15. januara 1997. u [[Semipalatinsk]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 6. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409199701|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|61]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Aset Djusenov je nastupiosamo jednom na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat bilo 61-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s 3:07.2&nbsp;min i dva promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|78]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|89]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 68-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štafeti]] na SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|121]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|115]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2022}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 20 km|52]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 10 km|29]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – potjera (muškarci)|41]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2024}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|62]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|76]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|22]] | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|EP 2022]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|EP 2024]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2023-2024-hommes-epm131213.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2023/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Djusenova u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|sezoni 2021/21.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|6]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu srebrnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Djusenov, Aset}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Semipalatinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] 2kv83ucr3ey30m21szclqk9e1fxckuo 3939163 3939161 2026-11-06T09:21:44Z AnToni 2325 /* Svjetski kup */ 3939163 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Aset Djusenov | slika = Dyussenov_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_7624.jpg | opis_slike = | puno ime = Aset Nazarovič Djusenov | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|15}} | mjesto rođenja = [[Semipalatinsk]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = CSK | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''95.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''80.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|2022]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024.]]) | medalje_EP = '''0''' | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 1 | 0 }} |ažurirano = 6. 11. 2026. }} '''Aset Djusenov''', ({{jez-kk|Әсет Назарұлы Дүйсенов}}) rođen 15. januara 1997. u [[Semipalatinsk]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 6. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409199701|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|61]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Aset Djusenov je nastupiosamo jednom na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat bilo 61-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s 3:07.2&nbsp;min i dva promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|78]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|89]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 68-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štafeti]] na SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|121]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|115]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2022}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 20 km|52]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 10 km|29]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – potjera (muškarci)|41]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2024}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|62]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|76]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|22]] | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|EP 2022]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|EP 2024]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2023-2024-hommes-epm131213.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2023/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Djusenova u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|sezoni 2021/22.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|6]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu srebrnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Djusenov, Aset}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Semipalatinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] kuwlqpp7ftp21zag5zglipizzgz4xtl 3939165 3939163 2026-11-06T09:26:22Z ~2026-58851-01 187666 /* Olimpijske igre */ 3939165 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Aset Djusenov | slika = Dyussenov_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_7624.jpg | opis_slike = | puno ime = Aset Nazarovič Djusenov | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|15}} | mjesto rođenja = [[Semipalatinsk]] | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = CSK | trener = | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| '''95.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''80.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = | pobjede EK štafeta= 0 <!-- Evropska prvenstva --> | prvi_EP = | nastup_EP = '''3''' ([[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|2022]], [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024.]]) | medalje_EP = '''0''' | zlato_EP = | kraj karijere = <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = aktivan <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 1 | 0 }} |ažurirano = 6. 11. 2026. }} '''Aset Djusenov''', ({{jez-kk|Әсет Назарұлы Дүйсенов}}) rođen 15. januara 1997. u [[Semipalatinsk]]u, [[Kazahstan]] je [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web |title= Athlete Statistics - real biathlon |accessdate = 6. 11. 2026 |website = www.realbiathlon.com |url = https://www.realbiathlon.com/athletes.html?ibuId=BTKAZ12409199701|language=en }}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 20 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|61]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] |} Aset Djusenov je nastupio samo jednom na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat bilo 61-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s 3:07.2&nbsp;min i dva promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuskog]] biatlonca [[Quentin Fillon Maillet|Quentina Fillona Mailleta]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama mu je 21-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milana Geneva|Milanom Genevom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Ajša Rakiševa|Ajšom Rakiševom]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|78]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|68]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškarci)|10]] | | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 20 km|89]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (muškarci)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvojio ni jednu medalju. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 68-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|utrci na 10 km]]; a u ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat bilo deseto mjesto u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (muškraci)|štafeti]] na SP 2024, koje je osvojio s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Nikita Akimov|Nikitom Akimovim]]. === Evropska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Evropsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviEPB|2021}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 20 km|121]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 10 km|115]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2022}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 20 km|52]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – 10 km|29]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – potjera (muškarci)|41]] | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviEPB|2024}} | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|62]] | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 10 km|76]] | | | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022 – štafeta (mješovito)|22]] | |} Djusenov je nastupio tri puta na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|Evropskim prvenstvima u biatlonu]]: na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2021.|EP 2021]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2022.|EP 2022]],<ref> {{cite web | url= https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2021-2022-hommes-epm117508.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2020/2021| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> i [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2024.|EP 2024]],<ref> {{cite web | url=https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-2023-2024-hommes-epm131213.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 2023/2023| authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =6. 11. 2026 | language =fr }}</ref> ali nije osvajao medalje. <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 37-o mjesto na [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 20 km|utrci na 20 km]]; a u štafeti mu je najbolji rezultat bilo 12-o mjesto u [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačnoj štafeti]], koje je osvojio s [[Ljudmila Ahatova|Ljudmilom Ahatovom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Djusenova u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|sezoni 2021/22.]] <!-- Na prvom nastupu na [[Östersund]]u 3. decembra 2014. u utrci na 20&nbsp;km osvojio je 87-o mjesto. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama mu je 33-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 5. decembra 2015. u utrci na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem bio 2:23.5&nbsp;min sporiji od pobjednika francuskog biatlonca [[Martin Fourcade]]. Najbolji rezultat u štafeti mu je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] 26. novembra 2017. u [[Östersund]]u s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. --> === Azijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2025}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2025.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – 10 km|6]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|2]] |} Na [[Azijske igre|Azijskim igrama]] u [[Biatlon na Azijskim igrama|biatlonu]] nastupio je samo jednom.<ref>{{cite news |title=Men's 10km Sprint |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM10KMSP------------FNL-000100--_DT_PDF_C73B.pdf |access-date=8 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref><ref>{{cite news |title=Men's 4x7.5km Relay |url=https://mis.harbin2025.com/data/AWG2025/data/BTH/BTHM4X7.5KM-----------FNL-000100--_DT_PDF_C73C.pdf |access-date=9 March 2025 |work=Harbin 2025 official website}}</ref> Osvojio je jednu srebrnu medalju u [[Biatlon na Azijskim igrama 2025 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Aleksandar Muhin (biatlonac)|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Kiril Bauer|Kirilom Bauerom]]. == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365-m|-}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Djusenov, Aset}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Semipalatinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Biatlonci na Azijskim igrama 2025.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Azijskim igrama 2025.]] 5peqvdjwl9n10hxyxnww4a4aa6j0mwp 1 539278 3939154 2026-11-06T09:12:11Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-azijski-mjesec-bs-2026 3939154 wikitext text/x-wiki {{Azijski mjesec 2026 - članak}} 3jgtr7on3k3cem51l0w2nxltd5liyje 6 539279 3939160 2026-11-06T09:17:44Z Bosancica by MK 173186 {{Infoslika |Opis= Portret bosanskohercegovačkog pjesnika i književnika Safeta Kafedžića. Slika se koristi u svrhu vizuelne identifikacije osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 |Datum= 6. novembar 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= Nepoznat |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Safet Kafedžić]]. Fotografija prikazuje preminulu osobu za koju nije moguće napraviti ili pronaći novu, slobodnu fotografiju, čime... 3939160 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Portret bosanskohercegovačkog pjesnika i književnika Safeta Kafedžića. Slika se koristi u svrhu vizuelne identifikacije osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 |Datum= 6. novembar 2026 (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= Nepoznat |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Safet Kafedžić]]. Fotografija prikazuje preminulu osobu za koju nije moguće napraviti ili pronaći novu, slobodnu fotografiju, čime je zadovoljen kriterij nezamjenjivosti. Slika služi isključivo u edukativne svrhe i ne ugrožava originalnu tržišnu ulogu niti komercijalnu vrijednost zaštićenog medija. }} == Licenciranje == {{Neslobodna historijska slika|datoteka ima obrazloženje=da}} 7lrfpn1xbid1z29sz8xerto7uwdscyx 0 539280 3939166 2026-11-06T09:34:18Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = {{subst:PAGENAMEBASE}} | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1922|6|10}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2009|4|23|1922|6|10}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = |... 3939166 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Omer Behmen | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1922|6|10}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2009|4|23|1922|6|10}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Omer Behmen''' (10. juni 1922 – 23. april 2009) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]]. Bio je jedan od najbližih saradnika [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]], prvog [[Spisak predsjednika Bosne i Hercegovine|predsjednika Bosne i Hercegovine]]. Behmen je također bio jedan od osnivača političke stranke [[Stranka demokratske akcije]].<ref>{{cite web|url=http://www.klix.ba/vijesti/bih/umro-omer-behmen-utemeljitelj-sda/090423092|title=Umro Omer Behmen, utemeljitelj SDA|publisher=Klix|date=23 April 2009|accessdate=5 January 2015}}</ref> == Zatvaranje == U aprilu 1983, Behmen i dvanaest drugih bošnjačkih aktivista (uključujući budućeg predsjednika Aliju Izetbegovića, [[Melika Salihbegović|Meliku Salihbegović]], [[Edhem Bičakčić|Edhema Bičakčića]], [[Mustafa Spahić|Mustafu Spahića]] i [[Hasan Čengić|Hasana Čengića]]) našli su se pred sarajevskim sudom pod optužbama za "djela koja predstavljaju neprijateljsku djelatnost inspirisanu muslimanskim nacionalizmom, udruživanje radi neprijateljske djelatnosti i neprijateljsku propagandu". Svi optuženi su proglašeni krivima, a Behmen je osuđen na dvanaest godina zatvora.<ref>{{cite web|url=http://radiosarajevo.ba/novost/2184/preminuo-omer-behmen|title=Preminuo Omer Behmen|publisher=Radio Sarajevo|date=23 April 2009|accessdate=5 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105134215/http://radiosarajevo.ba/novost/2184/preminuo-omer-behmen|archive-date=5 January 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vecernji.ba/serijski-ubojice-najbolji-zatvorenici-381025|title=ZENIČKI BLUES: Serijski ubojice najbolji zatvorenici|publisher=Večernji|date=27 February 2012|accessdate=5 January 2015}}</ref> Presuda je naišla na oštre kritike organizacija za ljudska prava, uključujući [[Amnesty International]] i [[Helsinki Watch]], koje su tvrdile da se slučaj zasnivao na "komunističkoj propagandi", te da optuženi nisu bili terećeni za upotrebu ili zagovaranje nasilja. Godine 1988, dok je komunistička vlast slabila, Behmen je pomilovan i pušten na slobodu nakon gotovo pet godina provedenih u zatvoru. ==Reference== {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Behmen, Omer}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1979.]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari iz Mostara]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bošnjački političari]] 82xozq343dyf6i328qbuxtm5244o83y 3939169 3939166 2026-11-06T09:47:19Z Panasko 146730 3939169 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Omer Behmen | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1922|6|10}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2009|4|23|1922|6|10}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Omer Behmen''' (10. juni 1922 – 23. april 2009) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]]. Bio je jedan od najbližih saradnika [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]], prvog [[Spisak predsjednika Bosne i Hercegovine|predsjednika Bosne i Hercegovine]]. Behmen je također bio jedan od osnivača političke stranke [[Stranka demokratske akcije]].<ref>{{cite web|url=http://www.klix.ba/vijesti/bih/umro-omer-behmen-utemeljitelj-sda/090423092|title=Umro Omer Behmen, utemeljitelj SDA|publisher=Klix|date=23 April 2009|accessdate=5 January 2015}}</ref> == Zatvaranje == U aprilu 1983, Behmen i dvanaest drugih bošnjačkih aktivista (uključujući budućeg predsjednika Aliju Izetbegovića, [[Melika Salihbegović|Meliku Salihbegović]], [[Edhem Bičakčić|Edhema Bičakčića]], [[Mustafa Spahić|Mustafu Spahića]] i [[Hasan Čengić|Hasana Čengića]]) našli su se pred sarajevskim sudom pod optužbama za "djela koja predstavljaju neprijateljsku djelatnost inspirisanu muslimanskim nacionalizmom, udruživanje radi neprijateljske djelatnosti i neprijateljsku propagandu". Svi optuženi su proglašeni krivima, a Behmen je osuđen na dvanaest godina zatvora.<ref>{{cite web|url=http://radiosarajevo.ba/novost/2184/preminuo-omer-behmen|title=Preminuo Omer Behmen|publisher=Radio Sarajevo|date=23 April 2009|accessdate=5 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105134215/http://radiosarajevo.ba/novost/2184/preminuo-omer-behmen|archive-date=5 January 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vecernji.ba/serijski-ubojice-najbolji-zatvorenici-381025|title=ZENIČKI BLUES: Serijski ubojice najbolji zatvorenici|publisher=Večernji|date=27 February 2012|accessdate=5 January 2015}}</ref> Presuda je naišla na oštre kritike organizacija za ljudska prava, uključujući [[Amnesty International]] i [[Helsinki Watch]], koje su tvrdile da se slučaj zasnivao na "komunističkoj propagandi", te da optuženi nisu bili terećeni za upotrebu ili zagovaranje nasilja. Godine 1988, dok je komunistička vlast slabila, Behmen je pomilovan i pušten na slobodu nakon gotovo pet godina provedenih u zatvoru. ==Reference== {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Behmen, Omer}} [[Kategorija:Rođeni 1922.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari iz Mostara]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bošnjački političari]] ar35k2kr8zn0q99x9fldj6o7y26uehi 0 539281 3939174 2026-11-06T09:55:12Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Izmjena u toku}} [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei" ili "neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]] i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuze... 3939174 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei" ili "neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]] i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuzeli vlast. Zastava Demokratske Kampućije nalikovala je [[Zastava Vijetnama|vijetnamskoj zastavi]]. Umjesto žute petokrake zvijezde na crvenoj podlozi, sadržavala je stilizirani prikaz hrama [[Angkor Wat]] s tri tornja, bez ikakvih obruba ili kontura. Jednostavan dizajn zastave odražavao je političku filozofiju koja je zagovarala jednostavnost i suzbijala kreativnost. [[Pol Pot|Saloth Sâr]], koji je postao poznat kao "[[Generalni sekretar Komunističke partije Kambodžde|Brat broj jedan]]", pretvorio je Kambodžu u zatvoreno društvo, izolirano od ostatka svijeta. Pol Pot je težio tome da Kambodža postane nalik [[Kmerskom Carstvu]] – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] kao vrhunsku, suverenu i moćnu državu – kako bi se uskladila s njihovim [[marksističko]]-[[lenjinističkim]] ustrojem. Cilj tog ustroja bio je izgraditi novu "Kambodžu" kao socijalistički raj koji bi mogao opstati samostalno, bez vanjskog utjecaja, zamjenjujući pritom i monarhističko uređenje i [[Kmersku Republiku]] (pod vodstvom [[Lon Nola]]) novim poretkom Demokratske Kampućije, uspostavljenim ustavom iz 1976. Zastava je prikazivala stiliziranu žutu siluetu hrama Angkor Wat s tri tornja na crvenoj podlozi, koja je simbolizirala revoluciju i krv naroda, dok je žuti hram predstavljao nacionalnu tradiciju i blagostanje. Pol Pot, koji se školovao u [[Pariz]]u i pritom pao pod snažan utjecaj djela povezanih s razdobljem "vladavine terora" tijekom [[Francuske revolucije]] – čiji je predvodnik bio [[Maximilien Robespierre]] – donio je u Kambodžu spoj te baštine i ekstremne komunističke ideologije. <!-- To je simboliziralo spoj revolucionarnog komunizma (crveno polje) s drevnom, imperijalnom i agrarnom tradicijom nacije. Zahtijevalo se potpuno pokoravanje Angkaru ("Organizaciji") – koji se postavio kao "majka, otac i bog" naroda, svojevrsna moderna kolektivna inačica apsolutnog "božanskog kralja" ("devaraja") – dok su njegovi vođe težili radikalnom "ponovnom rođenju" kambodžanske nacije. To su namjeravali postići spajanjem drevne imperijalne slave s marksističkom i maoističkom ideologijom; vjerovali su da, baš kao što su njihovi preci mogli izgraditi Angkor Wat, tako i "novi" revolucionarni narod može ostvariti bilo koji cilj pukom snagom volje. Pritom su nastojali uništiti ili ukinuti klasne hijerarhije i vjerske strukture u korist "diktature proletarijata", istovremeno odsijecajući i izolirajući Kambodžu od globalne (međunarodne) zajednice. Ideologija Angkara bila je, zapravo, pogubna mješavina jakobinizma, komunizma i ekstremnog kmerskog nacionalizma. U Kambodži su ukinuti svi oblici privatnog vlasništva i valuta. Čak su i osnovni osobni predmeti, poput posuda za kuhanje, ponekad bili zabranjeni kako bi se nametnuo kolektivni način života; privatno kuhanje bilo je zabranjeno, a građani su bili prisiljeni konzumirati oskudne obroke – poput kaše ili juhe – u zajedničkim blagovaonicama. Zbog ekstremne gladi, svako traženje dodatne hrane, poput ribolova ili lova, kažnjavalo se smrću. Svi kambodžanski građani, uključujući partijske kadrove, dužnosnike i vođe, morali su nositi identične crne "seljačke" uniforme (odjeću) te crveno-bijele "krame" (marame). Privatni život bio je ukinut; čak je i održavanje bliskih prijateljstava bilo zabranjeno zbog ekstremne sumnjičavosti partijskih kadrova, koji su takve odnose tumačili kao nedostatak lojalnosti Angkaru. Ljude se poticalo da se jedni drugima obraćaju isključivo riječima "druže" ili "prijatelju", i to u strogo političkom smislu. Djeca su odvajana od roditelja i smještana u logore za prisilni rad ili u vojne postrojbe. Ondje su indoktrinirana da uhode odrasle – uključujući vlastite obitelji – te da prijavljuju svaku nezakonitu radnju. To se događalo nakon što su prošla "revolucionarni odgoj" usmjeren na rad, pri čemu su igračke, igre i priče zamijenjene vojnom obukom umjesto uobičajenih školskih predmeta. Nakon radnih dana koji su trajali od 16 do 18 sati, ljudi su bili prisiljeni sudjelovati u svakodnevnim "sastancima o životu" – često kasno u noć ili prije zore, dok su bili pospani – koji su služili za političku indoktrinaciju i sesije "samokritike". Na tim su sastancima pojedinci morali priznati svoje "grijehe" ili prijaviti druge organizaciji Angkar. Život u Demokratskoj Kampućiji bio je strog i brutalan zbog intenzivne kontrole i emocionalne manipulacije. Vikanje te teško fizičko i verbalno zlostavljanje sustavno su korišteni kao oruđa državne vlasti kako bi se nametnula poslušnost, kaznila navodna lijenost ili iznudila priznanja. Crveni Kmeri indoktrinirali su djecu – odvojenu od roditelja već u dobi od pet, sedam ili osam godina – potičući ih da uhode i prijavljuju vlastite roditelje. Djeca su živjela u zajedničkim barakama ili na radilištima, a korištena su kao vojnici, glasnici i špijuni koji su nadzirali odrasle (uključujući vlastite roditelje) i prijavljivali ih za "izdajnička" djela, poput skrivanja hrane ili iskazivanja naklonosti. Sve je to bilo dio smišljenog nastojanja da se uništi tradicionalna obiteljska zajednica i uspostavi apsolutna, potpuna poslušnost organizaciji Angkar; pritom su se bolest i iscrpljenost često tretirale kao čin "sabotaže" ili "lijenosti" usmjeren protiv revolucije. == Klasifikacija == "Godina nula" bila je nadahnuta "[[Godinom prvom]]" [[Francuskog revolucionarnog kalendara]], uvedenog na prijedlog [[Maximiliena Robespierrea]] tijekom [[Francuske revolucije]] u [[Parizu]], a usvojenog od strane [[Pariške komune (1789.–1795.)|Pariške komune]]. To je označavalo radikalan, potpuni raskid s prošlošću, s ciljem brisanja svih postojećih tradicija, kulture i stranih utjecaja (poput [[francuskog]] i [[američkog imperijalizma]]) kako bi se izgradila "nova" [[Kambodža]] kao [[socijalistička država]] utemeljena na agrarnom socijalizmu. Unatoč odbacivanju prošlosti, režim je idealizirao [[Kmersko Carstvo]] (poznato i kao Angkorsko Carstvo) iz 12. stoljeća – koje je utemeljio [[Jayavarman II.]] – smatrajući ga "zlatnim dobom". Namjeravali su obnoviti tu moć koristeći marksističko-lenjinistički ili maoistički okvir izgradnje nacije, vjerujući da, ako su njihovi preci mogli izgraditi "veličanstveno čudo" poput Angkor Wata, onda i "novi" revolucionarni narod može postići bilo što. Većina vodećih dužnosnika [[Crvenih Kmera]] bili su intelektualci školovani u Parizu krajem 1949. godine, gdje su došli pod utjecaj [[Francuske komunističke partije]] i marksističke teorije. Zastava [[Demokratske Kampućije]] (DK) sastojala se od crvenog polja (koje je simboliziralo revolucionarni pokret, borbu za oslobođenje i krv) sa stiliziranim žutim prikazom Angkor Wata s tri tornja u sredini (što je predstavljalo tradiciju, baštinu i poljoprivredni prosperitet nacije). Crveni Kmeri ("kambodžanski crveni") nastojali su pretvoriti Kambodžu u isključivo poljoprivrednu, komunističku državu, ugledajući se pritom na [[Narodnu Republiku Kinu]] i [[Sjevernu Koreju]] kao na svoje uzore. Odmah nakon pada Phnom Penha 17. travnja 1975., kada je vlast preuzela Komunistička partija Kampućije – poznata kao Angkar ("Organizacija") – Crveni Kmeri naredili su evakuaciju svih gradova (uključujući više od 2 milijuna ljudi iz Phnom Penha) u ruralna područja, gdje su stanovnici trebali raditi kao poljoprivredni radnici. Cilj je bio "slomiti" staro društvo, ukloniti potencijalni antikomunistički otpor te uspostaviti radikalan, besklasan agrarni sustav. Crveni Kmeri propisali su jedinstvenu odjeću za sve građane, uključujući partijske kadrove, vođe i dužnosnike: jednostavnu crnu pamučnu odjeću bez ovratnika (nalik pidžami) te crveno-bijeli karirani šal zvan "krama" (tradicionalni šal). Ta je odjeća trebala izbrisati klasne i rodne razlike. Stanovništvo je bilo podijeljeno u kategorije ovisno o tome koliko je režim imao povjerenja u pojedine skupine, pri čemu su "stari ljudi" (seosko stanovništvo) bili jasno razdvojeni od "novih ljudi" (gradskog stanovništva i intelektualaca). Ostale kategorije uključivale su "seljake", "proletarijat", "buržoaziju", "feudalce", "radnike" i "kapitaliste" – a svi su oni smatrani prijetnjom novom režimu, koji je spajao intenzivan agrarizam s ekstremnim nacionalizmom. "Novim ljudima" sustavno su oduzimana prava, imovina, a često i obiteljske tradicije. Režim je zabranio privatno vlasništvo, pripremu hrane kod kuće, novac, tržnice, igračke, kao i radio, glazbu, kozmetiku, čitanje, pisanje i religiju. Potraga za hranom u prirodi bila je nezakonita. Djecu se poticalo da djeluju kao špijuni i da budu stoički suzdržana, čime su iz djetinjstva uklonjeni elementi poput igre ili izražavanja emocija. Iako su Crveni Kmeri ideološki težili besklasnom društvu, oni su – baš kao i tijekom razdoblja "vladavine terora" u Francuskoj – kategorizirali stanovništvo kako bi lakše provodili društvenu kontrolu. Crveni Kmeri posebno su definirali klase poput "seljaka", "radnika", "sitne buržoazije" i "intelektualaca". Cilj Angkara bio je potpuno iskorijeniti individualnost. Smijanje, osmijesi, plač i iskazivanje naklonosti smatrani su "feudalnim" ili "kapitalističkim" te su bili strogo obeshrabrivani ili kažnjavani. Stanovnici ruralnih područja bili su klasificirani kao "stari ljudi" ("neak chas" ili "osnovni narod"). Angkar ih je smatrao pouzdanijima i vjerodostojnijima, iako su mnogi od njih također patili pod teškim radnim zahtjevima režima. S druge strane, gradsko stanovništvo bilo je klasificirano kao "novi ljudi" ("neak thmei"); na njih se gledalo sa sumnjom, često su tretirani kao robovi i prisiljavani na najteže fizičke poslove. Zastrašujuća krilatica koja se odnosila na "nove ljude" – "Od vas nema koristi, a vaš nestanak nije gubitak" – doista je korištena od strane Crvenih Kmera kako bi se opravdalo brutalno postupanje, mučenje i pogubljivanje pripadnika te skupine. Svaki Kambodžanac bio je prisiljen na 16 do 18 sati teškog fizičkog rada dnevno (kopanje kanala, sadnja riže), bez odgovarajuće hrane ili lijekova. Zaljubljivanje, izlasci, ljubavne veze ili bilo kakva seksualna aktivnost izvan dogovorenog braka postali su teški zločini kažnjivi smrću. Ljudima nije bilo dopušteno stvarati bliske osobne veze; imati bliske prijatelje – ili prijateljstvo općenito – smatralo se prijetnjom ideologiji režima. Obroci su bili oskudni, a mnogi su bili prisiljeni živjeti od malih porcija rijetke rižine kaše sa soli. Hrana je uskraćivana onima koji su proglašeni "neprijateljima" ili onima koji nisu mogli raditi; sustav raspodjele hrane služio je kao sredstvo kontrole. Masovna glad, bolesti, iscrpljenost od prekomjernog rada i izravna pogubljenja bili su glavni uzroci smrti. Politika Crvenih Kmera bila je pod snažnim utjecajem "Velikog skoka naprijed" (osobito prisilne kolektivizacije i usmjerenosti na poljoprivredu) te "Kulturne revolucije" (napose "Crvenog kolovoza") koje je provodio Mao Zedong. Ti su uvjeti bili slični onima u sjevernokorejskim radnim logorima u ruralnim područjima – sustavu koji je uspostavio Kim Il Sung nakon što je 9. rujna 1948. postao apsolutni diktator Sjeverne Koreje. On je 1950-ih uveo i kastinski sustav "songbun", kojim se cjelokupno stanovništvo razvrstava u "lojalne", "kolebljive" ili "neprijateljske" skupine, ovisno o postupcima njihovih predaka. U oba slučaja, država koristi prošlost osobe kao nepromjenjivu presudu o njezinu pravu na postojanje. --><ref>{{cite book |first=Soizick |last=Crochet |title=Le Cambodge |publisher=Karthala |location=Pariz |date=1997 |isbn=2-86537-722-9 |page=115 |language=fr |quote=à vous garder nul profit, à vous éliminer nulle perte}}.</ref><ref name="Staub">{{citation |title=The Roots of Evil |first=Ervin |last=Staub |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn= 9780521422147 |page=192}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Historija Kambodže]] lj42aabur4tk137yanwojdg08f5etda 3939176 3939174 2026-11-06T10:01:07Z AnToni 2325 3939176 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei}} ili {{jez-km|neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]] i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuzeli vlast. [[Zastava Demokratske Kampućije]] nalikovala je [[Zastava Vijetnama|vijetnamskoj zastavi]]. Umjesto žute petokrake zvijezde na crvenoj podlozi, sadržavala je stilizirani prikaz hrama [[Angkor Wat]] s tri tornja, bez ikakvih obruba ili kontura. Jednostavan dizajn zastave odražavao je političku filozofiju koja je zagovarala jednostavnost i suzbijala kreativnost. [[Pol Pot|Saloth Sâr]], koji je postao poznat kao "[[Generalni sekretar Komunističke partije Kambodžde|Brat broj jedan]]", pretvorio je Kambodžu u zatvoreno društvo, izolirano od ostatka svijeta. Pol Pot je težio tome da Kambodža postane nalik [[Kmersko Carstvo|Kmerskom Carstvu]] – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] kao vrhunsku, suverenu i moćnu državu – kako bi se uskladila s njihovim [[Marksizam|marksističko]]-[[Lenjinizam|lenjinističkim]] ustrojem. Cilj tog ustroja bio je izgraditi novu "Kambodžu" kao socijalistički raj koji bi mogao opstati samostalno, bez vanjskog utjecaja, zamjenjujući pritom i monarhističko uređenje i [[Kmersky Republika|Kmersku Republiku]] (pod vodstvom [[Lon Nola]]]) novim poretkom Demokratske Kampućije, uspostavljenim Ustavom iz 1976. Zastava je prikazivala stiliziranu žutu siluetu hrama Angkor Wat s tri tornja na crvenoj podlozi, koja je simbolizirala revoluciju i krv naroda, dok je žuti hram predstavljao nacionalnu tradiciju i blagostanje. Pol Pot, koji se školovao u [[Pariz]]u i pritom pao pod snažan utjecaj djela povezanih s razdobljem [[Jakobinska diktatura|Jakobinske diktature]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] – čiji je predvodnik bio [[Maximilien Robespierre]] – donio je u Kambodžu spoj te baštine i ekstremne [[Komunizam|komunističke]] ideologije. To je simboliziralo spoj revolucionarnog komunizma (crveno polje) s drevnom, imperijalnom i agrarnom tradicijom nacije. Zahtijevalo se potpuno pokoravanje Angkaru – koji se postavio kao "majka, otac i bog" naroda, svojevrsna moderna kolektivna varijanta apsolutnog "božanskog kralja" ("[[devaraja]]") – dok su njegovi vođe težili radikalnom "ponovnom rođenju" kambodžanske nacije. To su namjeravali postići spajanjem drevne imperijalne slave s marksističkom i [[Maoizam|maoističkom]] ideologijom; vjerovali su da, baš kao što su njihovi preci mogli izgraditi Angkor Wat, tako i "novi" revolucionarni narod može ostvariti bilo koji cilj pukom snagom volje. Pritom su nastojali uništiti ili ukinuti klasne hijerarhije i vjerske strukture u korist [[Diktatura proletarijata|diktature proletarijata]], istovremeno odsijecajući i izolirajući Kambodžu od globalne međunarodne zajednice. Ideologija Angkara bila je, zapravo, pogubna mješavina jakobinizma, komunizma i ekstremnog kmerskog nacionalizma. <!-- U Kambodži su ukinuti svi oblici privatnog vlasništva i valuta. Čak su i osnovni osobni predmeti, poput posuda za kuhanje, ponekad bili zabranjeni kako bi se nametnuo kolektivni način života; privatno kuhanje bilo je zabranjeno, a građani su bili prisiljeni konzumirati oskudne obroke – poput kaše ili juhe – u zajedničkim blagovaonicama. Zbog ekstremne gladi, svako traženje dodatne hrane, poput ribolova ili lova, kažnjavalo se smrću. Svi kambodžanski građani, uključujući partijske kadrove, dužnosnike i vođe, morali su nositi identične crne "seljačke" uniforme (odjeću) te crveno-bijele "krame" (marame). Privatni život bio je ukinut; čak je i održavanje bliskih prijateljstava bilo zabranjeno zbog ekstremne sumnjičavosti partijskih kadrova, koji su takve odnose tumačili kao nedostatak lojalnosti Angkaru. Ljude se poticalo da se jedni drugima obraćaju isključivo riječima "druže" ili "prijatelju", i to u strogo političkom smislu. Djeca su odvajana od roditelja i smještana u logore za prisilni rad ili u vojne postrojbe. Ondje su indoktrinirana da uhode odrasle – uključujući vlastite obitelji – te da prijavljuju svaku nezakonitu radnju. To se događalo nakon što su prošla "revolucionarni odgoj" usmjeren na rad, pri čemu su igračke, igre i priče zamijenjene vojnom obukom umjesto uobičajenih školskih predmeta. Nakon radnih dana koji su trajali od 16 do 18 sati, ljudi su bili prisiljeni sudjelovati u svakodnevnim "sastancima o životu" – često kasno u noć ili prije zore, dok su bili pospani – koji su služili za političku indoktrinaciju i sesije "samokritike". Na tim su sastancima pojedinci morali priznati svoje "grijehe" ili prijaviti druge organizaciji Angkar. Život u Demokratskoj Kampućiji bio je strog i brutalan zbog intenzivne kontrole i emocionalne manipulacije. Vikanje te teško fizičko i verbalno zlostavljanje sustavno su korišteni kao oruđa državne vlasti kako bi se nametnula poslušnost, kaznila navodna lijenost ili iznudila priznanja. Crveni Kmeri indoktrinirali su djecu – odvojenu od roditelja već u dobi od pet, sedam ili osam godina – potičući ih da uhode i prijavljuju vlastite roditelje. Djeca su živjela u zajedničkim barakama ili na radilištima, a korištena su kao vojnici, glasnici i špijuni koji su nadzirali odrasle (uključujući vlastite roditelje) i prijavljivali ih za "izdajnička" djela, poput skrivanja hrane ili iskazivanja naklonosti. Sve je to bilo dio smišljenog nastojanja da se uništi tradicionalna obiteljska zajednica i uspostavi apsolutna, potpuna poslušnost organizaciji Angkar; pritom su se bolest i iscrpljenost često tretirale kao čin "sabotaže" ili "lijenosti" usmjeren protiv revolucije. == Klasifikacija == "Godina nula" bila je nadahnuta "[[Godinom prvom]]" [[Francuskog revolucionarnog kalendara]], uvedenog na prijedlog [[Maximiliena Robespierrea]] tijekom [[Francuske revolucije]] u [[Parizu]], a usvojenog od strane [[Pariške komune (1789.–1795.)|Pariške komune]]. To je označavalo radikalan, potpuni raskid s prošlošću, s ciljem brisanja svih postojećih tradicija, kulture i stranih utjecaja (poput [[francuskog]] i [[američkog imperijalizma]]) kako bi se izgradila "nova" [[Kambodža]] kao [[socijalistička država]] utemeljena na agrarnom socijalizmu. Unatoč odbacivanju prošlosti, režim je idealizirao [[Kmersko Carstvo]] (poznato i kao Angkorsko Carstvo) iz 12. stoljeća – koje je utemeljio [[Jayavarman II.]] – smatrajući ga "zlatnim dobom". Namjeravali su obnoviti tu moć koristeći marksističko-lenjinistički ili maoistički okvir izgradnje nacije, vjerujući da, ako su njihovi preci mogli izgraditi "veličanstveno čudo" poput Angkor Wata, onda i "novi" revolucionarni narod može postići bilo što. Većina vodećih dužnosnika [[Crvenih Kmera]] bili su intelektualci školovani u Parizu krajem 1949. godine, gdje su došli pod utjecaj [[Francuske komunističke partije]] i marksističke teorije. Zastava [[Demokratske Kampućije]] (DK) sastojala se od crvenog polja (koje je simboliziralo revolucionarni pokret, borbu za oslobođenje i krv) sa stiliziranim žutim prikazom Angkor Wata s tri tornja u sredini (što je predstavljalo tradiciju, baštinu i poljoprivredni prosperitet nacije). Crveni Kmeri ("kambodžanski crveni") nastojali su pretvoriti Kambodžu u isključivo poljoprivrednu, komunističku državu, ugledajući se pritom na [[Narodnu Republiku Kinu]] i [[Sjevernu Koreju]] kao na svoje uzore. Odmah nakon pada Phnom Penha 17. travnja 1975., kada je vlast preuzela Komunistička partija Kampućije – poznata kao Angkar ("Organizacija") – Crveni Kmeri naredili su evakuaciju svih gradova (uključujući više od 2 milijuna ljudi iz Phnom Penha) u ruralna područja, gdje su stanovnici trebali raditi kao poljoprivredni radnici. Cilj je bio "slomiti" staro društvo, ukloniti potencijalni antikomunistički otpor te uspostaviti radikalan, besklasan agrarni sustav. Crveni Kmeri propisali su jedinstvenu odjeću za sve građane, uključujući partijske kadrove, vođe i dužnosnike: jednostavnu crnu pamučnu odjeću bez ovratnika (nalik pidžami) te crveno-bijeli karirani šal zvan "krama" (tradicionalni šal). Ta je odjeća trebala izbrisati klasne i rodne razlike. Stanovništvo je bilo podijeljeno u kategorije ovisno o tome koliko je režim imao povjerenja u pojedine skupine, pri čemu su "stari ljudi" (seosko stanovništvo) bili jasno razdvojeni od "novih ljudi" (gradskog stanovništva i intelektualaca). Ostale kategorije uključivale su "seljake", "proletarijat", "buržoaziju", "feudalce", "radnike" i "kapitaliste" – a svi su oni smatrani prijetnjom novom režimu, koji je spajao intenzivan agrarizam s ekstremnim nacionalizmom. "Novim ljudima" sustavno su oduzimana prava, imovina, a često i obiteljske tradicije. Režim je zabranio privatno vlasništvo, pripremu hrane kod kuće, novac, tržnice, igračke, kao i radio, glazbu, kozmetiku, čitanje, pisanje i religiju. Potraga za hranom u prirodi bila je nezakonita. Djecu se poticalo da djeluju kao špijuni i da budu stoički suzdržana, čime su iz djetinjstva uklonjeni elementi poput igre ili izražavanja emocija. Iako su Crveni Kmeri ideološki težili besklasnom društvu, oni su – baš kao i tijekom razdoblja "vladavine terora" u Francuskoj – kategorizirali stanovništvo kako bi lakše provodili društvenu kontrolu. Crveni Kmeri posebno su definirali klase poput "seljaka", "radnika", "sitne buržoazije" i "intelektualaca". Cilj Angkara bio je potpuno iskorijeniti individualnost. Smijanje, osmijesi, plač i iskazivanje naklonosti smatrani su "feudalnim" ili "kapitalističkim" te su bili strogo obeshrabrivani ili kažnjavani. Stanovnici ruralnih područja bili su klasificirani kao "stari ljudi" ("neak chas" ili "osnovni narod"). Angkar ih je smatrao pouzdanijima i vjerodostojnijima, iako su mnogi od njih također patili pod teškim radnim zahtjevima režima. S druge strane, gradsko stanovništvo bilo je klasificirano kao "novi ljudi" ("neak thmei"); na njih se gledalo sa sumnjom, često su tretirani kao robovi i prisiljavani na najteže fizičke poslove. Zastrašujuća krilatica koja se odnosila na "nove ljude" – "Od vas nema koristi, a vaš nestanak nije gubitak" – doista je korištena od strane Crvenih Kmera kako bi se opravdalo brutalno postupanje, mučenje i pogubljivanje pripadnika te skupine. Svaki Kambodžanac bio je prisiljen na 16 do 18 sati teškog fizičkog rada dnevno (kopanje kanala, sadnja riže), bez odgovarajuće hrane ili lijekova. Zaljubljivanje, izlasci, ljubavne veze ili bilo kakva seksualna aktivnost izvan dogovorenog braka postali su teški zločini kažnjivi smrću. Ljudima nije bilo dopušteno stvarati bliske osobne veze; imati bliske prijatelje – ili prijateljstvo općenito – smatralo se prijetnjom ideologiji režima. Obroci su bili oskudni, a mnogi su bili prisiljeni živjeti od malih porcija rijetke rižine kaše sa soli. Hrana je uskraćivana onima koji su proglašeni "neprijateljima" ili onima koji nisu mogli raditi; sustav raspodjele hrane služio je kao sredstvo kontrole. Masovna glad, bolesti, iscrpljenost od prekomjernog rada i izravna pogubljenja bili su glavni uzroci smrti. Politika Crvenih Kmera bila je pod snažnim utjecajem "Velikog skoka naprijed" (osobito prisilne kolektivizacije i usmjerenosti na poljoprivredu) te "Kulturne revolucije" (napose "Crvenog kolovoza") koje je provodio Mao Zedong. Ti su uvjeti bili slični onima u sjevernokorejskim radnim logorima u ruralnim područjima – sustavu koji je uspostavio Kim Il Sung nakon što je 9. rujna 1948. postao apsolutni diktator Sjeverne Koreje. On je 1950-ih uveo i kastinski sustav "songbun", kojim se cjelokupno stanovništvo razvrstava u "lojalne", "kolebljive" ili "neprijateljske" skupine, ovisno o postupcima njihovih predaka. U oba slučaja, država koristi prošlost osobe kao nepromjenjivu presudu o njezinu pravu na postojanje. --><ref>{{cite book |first=Soizick |last=Crochet |title=Le Cambodge |publisher=Karthala |location=Pariz |date=1997 |isbn=2-86537-722-9 |page=115 |language=fr |quote=à vous garder nul profit, à vous éliminer nulle perte}}.</ref><ref name="Staub">{{citation |title=The Roots of Evil |first=Ervin |last=Staub |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn= 9780521422147 |page=192}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Historija Kambodže]] lyhvlaf60iw0qfqjx1o4t8vwaddrpsx 3939177 3939176 2026-11-06T10:01:37Z AnToni 2325 3939177 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei}} ili {{jez-km|neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]] i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuzeli vlast. [[Zastava Demokratske Kampućije]] nalikovala je [[Zastava Vijetnama|vijetnamskoj zastavi]]. Umjesto žute petokrake zvijezde na crvenoj podlozi, sadržavala je stilizirani prikaz hrama [[Angkor Wat]] s tri tornja, bez ikakvih obruba ili kontura. Jednostavan dizajn zastave odražavao je političku filozofiju koja je zagovarala jednostavnost i suzbijala kreativnost. [[Pol Pot|Saloth Sâr]], koji je postao poznat kao "[[Generalni sekretar Komunističke partije Kambodžde|Brat broj jedan]]", pretvorio je Kambodžu u zatvoreno društvo, izolirano od ostatka svijeta. Pol Pot je težio tome da Kambodža postane nalik [[Kmersko Carstvo|Kmerskom Carstvu]] – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] kao vrhunsku, suverenu i moćnu državu – kako bi se uskladila s njihovim [[Marksizam|marksističko]]-[[Lenjinizam|lenjinističkim]] ustrojem. Cilj tog ustroja bio je izgraditi novu "Kambodžu" kao socijalistički raj koji bi mogao opstati samostalno, bez vanjskog utjecaja, zamjenjujući pritom i monarhističko uređenje i [[Kmersky Republika|Kmersku Republiku]] (pod vodstvom [[Lon Nola]]) novim poretkom Demokratske Kampućije, uspostavljenim Ustavom iz 1976. Zastava je prikazivala stiliziranu žutu siluetu hrama Angkor Wat s tri tornja na crvenoj podlozi, koja je simbolizirala revoluciju i krv naroda, dok je žuti hram predstavljao nacionalnu tradiciju i blagostanje. Pol Pot, koji se školovao u [[Pariz]]u i pritom pao pod snažan utjecaj djela povezanih s razdobljem [[Jakobinska diktatura|Jakobinske diktature]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] – čiji je predvodnik bio [[Maximilien Robespierre]] – donio je u Kambodžu spoj te baštine i ekstremne [[Komunizam|komunističke]] ideologije. To je simboliziralo spoj revolucionarnog komunizma (crveno polje) s drevnom, imperijalnom i agrarnom tradicijom nacije. Zahtijevalo se potpuno pokoravanje Angkaru – koji se postavio kao "majka, otac i bog" naroda, svojevrsna moderna kolektivna varijanta apsolutnog "božanskog kralja" ("[[devaraja]]") – dok su njegovi vođe težili radikalnom "ponovnom rođenju" kambodžanske nacije. To su namjeravali postići spajanjem drevne imperijalne slave s marksističkom i [[Maoizam|maoističkom]] ideologijom; vjerovali su da, baš kao što su njihovi preci mogli izgraditi Angkor Wat, tako i "novi" revolucionarni narod može ostvariti bilo koji cilj pukom snagom volje. Pritom su nastojali uništiti ili ukinuti klasne hijerarhije i vjerske strukture u korist [[Diktatura proletarijata|diktature proletarijata]], istovremeno odsijecajući i izolirajući Kambodžu od globalne međunarodne zajednice. Ideologija Angkara bila je, zapravo, pogubna mješavina jakobinizma, komunizma i ekstremnog kmerskog nacionalizma. <!-- U Kambodži su ukinuti svi oblici privatnog vlasništva i valuta. Čak su i osnovni osobni predmeti, poput posuda za kuhanje, ponekad bili zabranjeni kako bi se nametnuo kolektivni način života; privatno kuhanje bilo je zabranjeno, a građani su bili prisiljeni konzumirati oskudne obroke – poput kaše ili juhe – u zajedničkim blagovaonicama. Zbog ekstremne gladi, svako traženje dodatne hrane, poput ribolova ili lova, kažnjavalo se smrću. Svi kambodžanski građani, uključujući partijske kadrove, dužnosnike i vođe, morali su nositi identične crne "seljačke" uniforme (odjeću) te crveno-bijele "krame" (marame). Privatni život bio je ukinut; čak je i održavanje bliskih prijateljstava bilo zabranjeno zbog ekstremne sumnjičavosti partijskih kadrova, koji su takve odnose tumačili kao nedostatak lojalnosti Angkaru. Ljude se poticalo da se jedni drugima obraćaju isključivo riječima "druže" ili "prijatelju", i to u strogo političkom smislu. Djeca su odvajana od roditelja i smještana u logore za prisilni rad ili u vojne postrojbe. Ondje su indoktrinirana da uhode odrasle – uključujući vlastite obitelji – te da prijavljuju svaku nezakonitu radnju. To se događalo nakon što su prošla "revolucionarni odgoj" usmjeren na rad, pri čemu su igračke, igre i priče zamijenjene vojnom obukom umjesto uobičajenih školskih predmeta. Nakon radnih dana koji su trajali od 16 do 18 sati, ljudi su bili prisiljeni sudjelovati u svakodnevnim "sastancima o životu" – često kasno u noć ili prije zore, dok su bili pospani – koji su služili za političku indoktrinaciju i sesije "samokritike". Na tim su sastancima pojedinci morali priznati svoje "grijehe" ili prijaviti druge organizaciji Angkar. Život u Demokratskoj Kampućiji bio je strog i brutalan zbog intenzivne kontrole i emocionalne manipulacije. Vikanje te teško fizičko i verbalno zlostavljanje sustavno su korišteni kao oruđa državne vlasti kako bi se nametnula poslušnost, kaznila navodna lijenost ili iznudila priznanja. Crveni Kmeri indoktrinirali su djecu – odvojenu od roditelja već u dobi od pet, sedam ili osam godina – potičući ih da uhode i prijavljuju vlastite roditelje. Djeca su živjela u zajedničkim barakama ili na radilištima, a korištena su kao vojnici, glasnici i špijuni koji su nadzirali odrasle (uključujući vlastite roditelje) i prijavljivali ih za "izdajnička" djela, poput skrivanja hrane ili iskazivanja naklonosti. Sve je to bilo dio smišljenog nastojanja da se uništi tradicionalna obiteljska zajednica i uspostavi apsolutna, potpuna poslušnost organizaciji Angkar; pritom su se bolest i iscrpljenost često tretirale kao čin "sabotaže" ili "lijenosti" usmjeren protiv revolucije. == Klasifikacija == "Godina nula" bila je nadahnuta "[[Godinom prvom]]" [[Francuskog revolucionarnog kalendara]], uvedenog na prijedlog [[Maximiliena Robespierrea]] tijekom [[Francuske revolucije]] u [[Parizu]], a usvojenog od strane [[Pariške komune (1789.–1795.)|Pariške komune]]. To je označavalo radikalan, potpuni raskid s prošlošću, s ciljem brisanja svih postojećih tradicija, kulture i stranih utjecaja (poput [[francuskog]] i [[američkog imperijalizma]]) kako bi se izgradila "nova" [[Kambodža]] kao [[socijalistička država]] utemeljena na agrarnom socijalizmu. Unatoč odbacivanju prošlosti, režim je idealizirao [[Kmersko Carstvo]] (poznato i kao Angkorsko Carstvo) iz 12. stoljeća – koje je utemeljio [[Jayavarman II.]] – smatrajući ga "zlatnim dobom". Namjeravali su obnoviti tu moć koristeći marksističko-lenjinistički ili maoistički okvir izgradnje nacije, vjerujući da, ako su njihovi preci mogli izgraditi "veličanstveno čudo" poput Angkor Wata, onda i "novi" revolucionarni narod može postići bilo što. Većina vodećih dužnosnika [[Crvenih Kmera]] bili su intelektualci školovani u Parizu krajem 1949. godine, gdje su došli pod utjecaj [[Francuske komunističke partije]] i marksističke teorije. Zastava [[Demokratske Kampućije]] (DK) sastojala se od crvenog polja (koje je simboliziralo revolucionarni pokret, borbu za oslobođenje i krv) sa stiliziranim žutim prikazom Angkor Wata s tri tornja u sredini (što je predstavljalo tradiciju, baštinu i poljoprivredni prosperitet nacije). Crveni Kmeri ("kambodžanski crveni") nastojali su pretvoriti Kambodžu u isključivo poljoprivrednu, komunističku državu, ugledajući se pritom na [[Narodnu Republiku Kinu]] i [[Sjevernu Koreju]] kao na svoje uzore. Odmah nakon pada Phnom Penha 17. travnja 1975., kada je vlast preuzela Komunistička partija Kampućije – poznata kao Angkar ("Organizacija") – Crveni Kmeri naredili su evakuaciju svih gradova (uključujući više od 2 milijuna ljudi iz Phnom Penha) u ruralna područja, gdje su stanovnici trebali raditi kao poljoprivredni radnici. Cilj je bio "slomiti" staro društvo, ukloniti potencijalni antikomunistički otpor te uspostaviti radikalan, besklasan agrarni sustav. Crveni Kmeri propisali su jedinstvenu odjeću za sve građane, uključujući partijske kadrove, vođe i dužnosnike: jednostavnu crnu pamučnu odjeću bez ovratnika (nalik pidžami) te crveno-bijeli karirani šal zvan "krama" (tradicionalni šal). Ta je odjeća trebala izbrisati klasne i rodne razlike. Stanovništvo je bilo podijeljeno u kategorije ovisno o tome koliko je režim imao povjerenja u pojedine skupine, pri čemu su "stari ljudi" (seosko stanovništvo) bili jasno razdvojeni od "novih ljudi" (gradskog stanovništva i intelektualaca). Ostale kategorije uključivale su "seljake", "proletarijat", "buržoaziju", "feudalce", "radnike" i "kapitaliste" – a svi su oni smatrani prijetnjom novom režimu, koji je spajao intenzivan agrarizam s ekstremnim nacionalizmom. "Novim ljudima" sustavno su oduzimana prava, imovina, a često i obiteljske tradicije. Režim je zabranio privatno vlasništvo, pripremu hrane kod kuće, novac, tržnice, igračke, kao i radio, glazbu, kozmetiku, čitanje, pisanje i religiju. Potraga za hranom u prirodi bila je nezakonita. Djecu se poticalo da djeluju kao špijuni i da budu stoički suzdržana, čime su iz djetinjstva uklonjeni elementi poput igre ili izražavanja emocija. Iako su Crveni Kmeri ideološki težili besklasnom društvu, oni su – baš kao i tijekom razdoblja "vladavine terora" u Francuskoj – kategorizirali stanovništvo kako bi lakše provodili društvenu kontrolu. Crveni Kmeri posebno su definirali klase poput "seljaka", "radnika", "sitne buržoazije" i "intelektualaca". Cilj Angkara bio je potpuno iskorijeniti individualnost. Smijanje, osmijesi, plač i iskazivanje naklonosti smatrani su "feudalnim" ili "kapitalističkim" te su bili strogo obeshrabrivani ili kažnjavani. Stanovnici ruralnih područja bili su klasificirani kao "stari ljudi" ("neak chas" ili "osnovni narod"). Angkar ih je smatrao pouzdanijima i vjerodostojnijima, iako su mnogi od njih također patili pod teškim radnim zahtjevima režima. S druge strane, gradsko stanovništvo bilo je klasificirano kao "novi ljudi" ("neak thmei"); na njih se gledalo sa sumnjom, često su tretirani kao robovi i prisiljavani na najteže fizičke poslove. Zastrašujuća krilatica koja se odnosila na "nove ljude" – "Od vas nema koristi, a vaš nestanak nije gubitak" – doista je korištena od strane Crvenih Kmera kako bi se opravdalo brutalno postupanje, mučenje i pogubljivanje pripadnika te skupine. Svaki Kambodžanac bio je prisiljen na 16 do 18 sati teškog fizičkog rada dnevno (kopanje kanala, sadnja riže), bez odgovarajuće hrane ili lijekova. Zaljubljivanje, izlasci, ljubavne veze ili bilo kakva seksualna aktivnost izvan dogovorenog braka postali su teški zločini kažnjivi smrću. Ljudima nije bilo dopušteno stvarati bliske osobne veze; imati bliske prijatelje – ili prijateljstvo općenito – smatralo se prijetnjom ideologiji režima. Obroci su bili oskudni, a mnogi su bili prisiljeni živjeti od malih porcija rijetke rižine kaše sa soli. Hrana je uskraćivana onima koji su proglašeni "neprijateljima" ili onima koji nisu mogli raditi; sustav raspodjele hrane služio je kao sredstvo kontrole. Masovna glad, bolesti, iscrpljenost od prekomjernog rada i izravna pogubljenja bili su glavni uzroci smrti. Politika Crvenih Kmera bila je pod snažnim utjecajem "Velikog skoka naprijed" (osobito prisilne kolektivizacije i usmjerenosti na poljoprivredu) te "Kulturne revolucije" (napose "Crvenog kolovoza") koje je provodio Mao Zedong. Ti su uvjeti bili slični onima u sjevernokorejskim radnim logorima u ruralnim područjima – sustavu koji je uspostavio Kim Il Sung nakon što je 9. rujna 1948. postao apsolutni diktator Sjeverne Koreje. On je 1950-ih uveo i kastinski sustav "songbun", kojim se cjelokupno stanovništvo razvrstava u "lojalne", "kolebljive" ili "neprijateljske" skupine, ovisno o postupcima njihovih predaka. U oba slučaja, država koristi prošlost osobe kao nepromjenjivu presudu o njezinu pravu na postojanje. --><ref>{{cite book |first=Soizick |last=Crochet |title=Le Cambodge |publisher=Karthala |location=Pariz |date=1997 |isbn=2-86537-722-9 |page=115 |language=fr |quote=à vous garder nul profit, à vous éliminer nulle perte}}.</ref><ref name="Staub">{{citation |title=The Roots of Evil |first=Ervin |last=Staub |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn= 9780521422147 |page=192}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Historija Kambodže]] f4vj0v3qnd009hgz211gwkrdbm65yqz 3939181 3939177 2026-11-06T10:15:10Z AnToni 2325 3939181 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei}} ili {{jez-km|neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]] i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuzeli vlast. [[Zastava Demokratske Kampućije]] nalikovala je [[Zastava Vijetnama|vijetnamskoj zastavi]]. Umjesto žute petokrake zvijezde na crvenoj podlozi, sadržavala je stilizirani prikaz hrama [[Angkor Wat]] s tri tornja, bez ikakvih obruba ili kontura. Jednostavan dizajn zastave odražavao je političku filozofiju koja je zagovarala jednostavnost i suzbijala kreativnost. [[Pol Pot|Saloth Sâr]], koji je postao poznat kao "[[Generalni sekretar Komunističke partije Kambodžde|Brat broj jedan]]", pretvorio je Kambodžu u zatvoreno društvo, izolirano od ostatka svijeta. Pol Pot je težio tome da Kambodža postane nalik [[Kmersko Carstvo|Kmerskom Carstvu]] – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] kao vrhunsku, suverenu i moćnu državu – kako bi se uskladila s njihovim [[Marksizam|marksističko]]-[[Lenjinizam|lenjinističkim]] ustrojem. Cilj tog ustroja bio je izgraditi novu "Kambodžu" kao socijalistički raj koji bi mogao opstati samostalno, bez vanjskog utjecaja, zamjenjujući pritom i monarhističko uređenje i [[Kmersky Republika|Kmersku Republiku]] (pod vodstvom [[Lon Nola]]) novim poretkom Demokratske Kampućije, uspostavljenim Ustavom iz 1976. Zastava je prikazivala stiliziranu žutu siluetu hrama Angkor Wat s tri tornja na crvenoj podlozi, koja je simbolizirala revoluciju i krv naroda, dok je žuti hram predstavljao nacionalnu tradiciju i blagostanje. Pol Pot, koji se školovao u [[Pariz]]u i pritom pao pod snažan utjecaj djela povezanih s razdobljem [[Jakobinska diktatura|Jakobinske diktature]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] – čiji je predvodnik bio [[Maximilien Robespierre]] – donio je u Kambodžu spoj te baštine i ekstremne [[Komunizam|komunističke]] ideologije. To je simboliziralo spoj revolucionarnog komunizma (crveno polje) s drevnom, imperijalnom i agrarnom tradicijom nacije. Zahtijevalo se potpuno pokoravanje Angkaru – koji se postavio kao "majka, otac i bog" naroda, svojevrsna moderna kolektivna varijanta apsolutnog "božanskog kralja" ("[[devaraja]]") – dok su njegovi vođe težili radikalnom "ponovnom rođenju" kambodžanske nacije. To su namjeravali postići spajanjem drevne imperijalne slave s marksističkom i [[Maoizam|maoističkom]] ideologijom; vjerovali su da, baš kao što su njihovi preci mogli izgraditi Angkor Wat, tako i "novi" revolucionarni narod može ostvariti bilo koji cilj pukom snagom volje. Pritom su nastojali uništiti ili ukinuti klasne hijerarhije i vjerske strukture u korist [[Diktatura proletarijata|diktature proletarijata]], istovremeno odsijecajući i izolirajući Kambodžu od globalne međunarodne zajednice. Ideologija Angkara bila je, zapravo, pogubna mješavina jakobinizma, komunizma i ekstremnog kmerskog nacionalizma. U Kambodži su ukinuti svi oblici privatnog vlasništva i valuta. Čak su i osnovni osobni predmeti, poput posuda za kuhanje, ponekad bili zabranjeni kako bi se nametnuo kolektivni način života; privatno kuhanje bilo je zabranjeno, a građani su bili prisiljeni konzumirati oskudne obroke – poput kaše ili juhe – u zajedničkim blagovaonicama. Zbog ekstremne gladi, svako traženje dodatne hrane, poput ribolova ili lova, kažnjavalo se smrću. Svi kambodžanski građani, uključujući partijske kadrove, dužnosnike i vođe, morali su nositi identične crne "seljačke" uniforme te crveno-bijele marame. Privatni život bio je ukinut; čak je i održavanje bliskih prijateljstava bilo zabranjeno zbog ekstremne sumnjičavosti partijskih kadrova, koji su takve odnose tumačili kao nedostatak lojalnosti Angkaru. Ljude se poticalo da se jedni drugima obraćaju isključivo riječima "druže" ili "prijatelju", i to u strogo političkom smislu. Djeca su odvajana od roditelja i smještana u logore za prisilni rad ili u vojne postrojbe. Ondje su indoktrinirana da uhode odrasle – uključujući vlastite obitelji – te da prijavljuju svaku nezakonitu radnju. To se događalo nakon što su prošla "revolucionarni odgoj" usmjeren na rad, pri čemu su igračke, igre i priče zamijenjene vojnom obukom umjesto uobičajenih školskih predmeta. Nakon radnih dana koji su trajali od 16 do 18 sati, ljudi su bili prisiljeni sudjelovati u svakodnevnim "sastancima o životu" – često kasno u noć ili prije zore, dok su bili pospani – koji su služili za političku indoktrinaciju i sesije "samokritike". Na tim su sastancima pojedinci morali priznati svoje "grijehe" ili prijaviti druge organizaciji Angkar. Život u Demokratskoj Kampućiji bio je strog i brutalan zbog intenzivne kontrole i emocionalne manipulacije. Vikanje te teško fizičko i verbalno zlostavljanje sustavno su korišteni kao oruđa državne vlasti kako bi se nametnula poslušnost, kaznila navodna lijenost ili iznudila priznanja. Crveni Kmeri indoktrinirali su djecu – odvojenu od roditelja već u dobi od pet, sedam ili osam godina – potičući ih da uhode i prijavljuju vlastite roditelje. Djeca su živjela u zajedničkim barakama ili na radilištima, a korištena su kao vojnici, glasnici i špijuni koji su nadzirali odrasle (uključujući vlastite roditelje) i prijavljivali ih za "izdajnička" djela, poput skrivanja hrane ili iskazivanja naklonosti. Sve je to bilo dio smišljenog nastojanja da se uništi tradicionalna obiteljska zajednica i uspostavi apsolutna, potpuna poslušnost organizaciji Angkar; pritom su se bolest i iscrpljenost često tretirale kao čin "sabotaže" ili "lijenosti" usmjeren protiv revolucije. == Klasifikacija == "[[Nulta godina]]" bila je nadahnuta "Prvom godinom" prvom [[Francuski republikanski kalendar|Francuskog revolucionarnog kalendara]], uvedenog na prijedlog [[Maximilien Robespierre|Maximiliena Robespierrea]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] u [[Pariz]]u, a usvojenog od strane [[Pariška komuna (Francuska revolucija)|Pariške komune]]. To je označavalo radikalan, potpuni raskid s prošlošću, s ciljem brisanja svih postojećih tradicija, kulture i stranih utjecaja (poputfrancuskog i američkog imperijalizma) kako bi se izgradila "nova" [[Kambodža]] kao [[socijalistička država]] utemeljena na agrarnom socijalizmu. Unatoč odbacivanju prošlosti, režim je idealizirao [[Kmersko Carstvo]] (poznato i kao Angkorsko Carstvo) iz 12. stoljeća – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] – smatrajući ga "zlatnim dobom". Namjeravali su obnoviti tu moć koristeći marksističko-lenjinistički ili maoistički okvir izgradnje nacije, vjerujući da, ako su njihovi preci mogli izgraditi "veličanstveno čudo" poput Angkor Wata, onda i "novi" revolucionarni narod može postići bilo što. Većina vodećih dužnosnika Crvenih Kmera bili su intelektualci školovani u Parizu krajem 1949, gdje su došli pod utjecaj [[Francuska komunistička partija|Francuske komunističke partije]] i marksističke teorije. Crveni Kmeri nastojali su pretvoriti Kambodžu u isključivo poljoprivrednu, komunističku državu, ugledajući se pritom na [[Narodna Republika Kina|Narodnu Republiku Kinu]] i [[Sjeverna Koreja|Sjevernu Koreju]] kao na svoje uzore. Odmah nakon pada [[Phnom Penh]]a 17. aprila 1975, kada je vlast preuzela Komunistička partija Kampućije, Crveni Kmeri naredili su evakuaciju svih gradova (uključujući više od 2 miliona ljudi iz Phnom Penha) u ruralna područja, gdje su stanovnici trebali raditi kao poljoprivredni radnici. Cilj je bio "slomiti" staro društvo, ukloniti potencijalni antikomunistički otpor te uspostaviti radikalan, besklasan agrarni sustav. Crveni Kmeri propisali su jedinstvenu odjeću za sve građane, uključujući partijske kadrove, vođe i dužnosnike: jednostavnu crnu pamučnu odjeću bez ovratnika (nalik pidžami) te crveno-bijeli karirani šal zvan "krama" (tradicionalni šal). Ta je odjeća trebala izbrisati klasne i rodne razlike. Stanovništvo je bilo podijeljeno u kategorije ovisno o tome koliko je režim imao povjerenja u pojedine skupine, pri čemu su "stari ljudi" (seosko stanovništvo) bili jasno razdvojeni od "novih ljudi" (gradskog stanovništva i intelektualaca). Ostale kategorije uključivale su "seljake", "proletarijat", "buržoaziju", "feudalce", "radnike" i "kapitaliste" – a svi su oni smatrani prijetnjom novom režimu, koji je spajao intenzivan agrarizam s ekstremnim nacionalizmom. "Novim ljudima" sustavno su oduzimana prava, imovina, a često i obiteljske tradicije. Režim je zabranio privatno vlasništvo, pripremu hrane kod kuće, novac, tržnice, igračke, kao i radio, glazbu, kozmetiku, čitanje, pisanje i religiju. Potraga za hranom u prirodi bila je nezakonita. Djecu se poticalo da djeluju kao špijuni i da budu stoički suzdržana, čime su iz djetinjstva uklonjeni elementi poput igre ili izražavanja emocija. Iako su Crveni Kmeri ideološki težili besklasnom društvu, oni su – baš kao i tijekom razdoblja "vladavine terora" u Francuskoj – kategorizirali stanovništvo kako bi lakše provodili društvenu kontrolu. Crveni Kmeri posebno su definirali klase poput "seljaka", "radnika", "sitne buržoazije" i "intelektualaca". Cilj Angkara bio je potpuno iskorijeniti individualnost. Smijanje, osmijesi, plač i iskazivanje naklonosti smatrani su "feudalnim" ili "kapitalističkim" te su bili strogo obeshrabrivani ili kažnjavani. Stanovnici ruralnih područja bili su klasificirani kao "stari ljudi" ("neak chas" ili "osnovni narod"). Angkar ih je smatrao pouzdanijima i vjerodostojnijima, iako su mnogi od njih također patili pod teškim radnim zahtjevima režima. S druge strane, gradsko stanovništvo bilo je klasificirano kao "novi ljudi"; na njih se gledalo sa sumnjom, često su tretirani kao robovi i prisiljavani na najteže fizičke poslove. Zastrašujuća krilatica koja se odnosila na "nove ljude" – "Od vas nema koristi, a vaš nestanak nije gubitak" – doista je korištena od strane Crvenih Kmera kako bi se opravdalo brutalno postupanje, mučenje i pogubljivanje pripadnika te skupine. Svaki Kambodžanac bio je prisiljen na 16 do 18 sati teškog fizičkog rada dnevno (kopanje kanala, sadnja riže), bez odgovarajuće hrane ili lijekova. Zaljubljivanje, izlasci, ljubavne veze ili bilo kakva seksualna aktivnost izvan dogovorenog braka postali su teški zločini kažnjivi smrću. Ljudima nije bilo dopušteno stvarati bliske osobne veze; imati bliske prijatelje – ili prijateljstvo općenito – smatralo se prijetnjom ideologiji režima. Obroci su bili oskudni, a mnogi su bili prisiljeni živjeti od malih porcija rijetke rižine kaše sa soli. Hrana je uskraćivana onima koji su proglašeni "neprijateljima" ili onima koji nisu mogli raditi; sustav raspodjele hrane služio je kao sredstvo kontrole. Masovna glad, bolesti, iscrpljenost od prekomjernog rada i izravna pogubljenja bili su glavni uzroci smrti. Politika Crvenih Kmera bila je pod snažnim utjecajem "[[Veliki skok naprijed|Velikog skoka naprijed]]" (osobito prisilne kolektivizacije i usmjerenosti na poljoprivredu) te "[[Kulturna revolucija|Kulturne revolucije]]" (napose "[[Crveni august|Crvenog augusta]]") koje je provodio [[Mao Zedong]]. Ti su uvjeti bili slični onima u sjevernokorejskim radnim logorima u ruralnim područjima – sustavu koji je uspostavio [[Kim Il Sung]] nakon što je 9. septembra 1948. postao apsolutni diktator Sjeverne Koreje. On je 1950-ih uveo i kastinski sustav "songbun", kojim se cjelokupno stanovništvo razvrstava u "lojalne", "kolebljive" ili "neprijateljske" skupine, ovisno o postupcima njihovih predaka. U oba slučaja, država koristi prošlost osobe kao nepromjenjivu presudu o njezinu pravu na postojanje.<ref>{{cite book |first=Soizick |last=Crochet |title=Le Cambodge |publisher=Karthala |location=Pariz |date=1997 |isbn=2-86537-722-9 |page=115 |language=fr |quote=à vous garder nul profit, à vous éliminer nulle perte}}.</ref><ref name="Staub">{{citation |title=The Roots of Evil |first=Ervin |last=Staub |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn= 9780521422147 |page=192}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Historija Kambodže]] [[Kategorija:Kambodžanski genocid]] ccxsilorm5gbrrglswkk3q3yw0ou3gy 3939182 3939181 2026-11-06T10:16:38Z AnToni 2325 3939182 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei}} ili {{jez-km|neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]] i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuzeli vlast. [[Zastava Demokratske Kampućije]] nalikovala je [[Zastava Vijetnama|vijetnamskoj zastavi]]. Umjesto žute petokrake zvijezde na crvenoj podlozi, sadržavala je stilizirani prikaz hrama [[Angkor Wat]] s tri tornja, bez ikakvih obruba ili kontura. Jednostavan dizajn zastave odražavao je političku filozofiju koja je zagovarala jednostavnost i suzbijala kreativnost. [[Pol Pot|Saloth Sâr]], koji je postao poznat kao "[[Generalni sekretar Komunističke partije Kambodžde|Brat broj jedan]]", pretvorio je Kambodžu u zatvoreno društvo, izolirano od ostatka svijeta. Pol Pot je težio tome da Kambodža postane nalik [[Kmersko Carstvo|Kmerskom Carstvu]] – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] kao vrhunsku, suverenu i moćnu državu – kako bi se uskladila s njihovim [[Marksizam|marksističko]]-[[Lenjinizam|lenjinističkim]] ustrojem. Cilj tog ustroja bio je izgraditi novu "Kambodžu" kao socijalistički raj koji bi mogao opstati samostalno, bez vanjskog utjecaja, zamjenjujući pritom i monarhističko uređenje i [[Kmersky Republika|Kmersku Republiku]] (pod vodstvom [[Lon Nola]]) novim poretkom Demokratske Kampućije, uspostavljenim Ustavom iz 1976. Zastava je prikazivala stiliziranu žutu siluetu hrama Angkor Wat s tri tornja na crvenoj podlozi, koja je simbolizirala revoluciju i krv naroda, dok je žuti hram predstavljao nacionalnu tradiciju i blagostanje. Pol Pot, koji se školovao u [[Pariz]]u i pritom pao pod snažan utjecaj djela povezanih s razdobljem [[Jakobinska diktatura|Jakobinske diktature]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] – čiji je predvodnik bio [[Maximilien Robespierre]] – donio je u Kambodžu spoj te baštine i ekstremne [[Komunizam|komunističke]] ideologije. To je simboliziralo spoj revolucionarnog komunizma (crveno polje) s drevnom, imperijalnom i agrarnom tradicijom nacije. Zahtijevalo se potpuno pokoravanje Angkaru – koji se postavio kao "majka, otac i bog" naroda, svojevrsna moderna kolektivna varijanta apsolutnog "božanskog kralja" ("[[devaraja]]") – dok su njegovi vođe težili radikalnom "ponovnom rođenju" kambodžanske nacije. To su namjeravali postići spajanjem drevne imperijalne slave s marksističkom i [[Maoizam|maoističkom]] ideologijom; vjerovali su da, baš kao što su njihovi preci mogli izgraditi Angkor Wat, tako i "novi" revolucionarni narod može ostvariti bilo koji cilj pukom snagom volje. Pritom su nastojali uništiti ili ukinuti klasne hijerarhije i vjerske strukture u korist [[Diktatura proletarijata|diktature proletarijata]], istovremeno odsijecajući i izolirajući Kambodžu od globalne međunarodne zajednice. Ideologija Angkara bila je, zapravo, pogubna mješavina jakobinizma, komunizma i ekstremnog kmerskog nacionalizma. U Kambodži su ukinuti svi oblici privatnog vlasništva i valuta. Čak su i osnovni osobni predmeti, poput posuda za kuhanje, ponekad bili zabranjeni kako bi se nametnuo kolektivni način života; privatno kuhanje bilo je zabranjeno, a građani su bili prisiljeni konzumirati oskudne obroke – poput kaše ili juhe – u zajedničkim blagovaonicama. Zbog ekstremne gladi, svako traženje dodatne hrane, poput ribolova ili lova, kažnjavalo se smrću. Svi kambodžanski građani, uključujući partijske kadrove, dužnosnike i vođe, morali su nositi identične crne "seljačke" uniforme te crveno-bijele marame. Privatni život bio je ukinut; čak je i održavanje bliskih prijateljstava bilo zabranjeno zbog ekstremne sumnjičavosti partijskih kadrova, koji su takve odnose tumačili kao nedostatak lojalnosti Angkaru. Ljude se poticalo da se jedni drugima obraćaju isključivo riječima "druže" ili "prijatelju", i to u strogo političkom smislu. Djeca su odvajana od roditelja i smještana u logore za prisilni rad ili u vojne postrojbe. Ondje su indoktrinirana da uhode odrasle – uključujući vlastite obitelji – te da prijavljuju svaku nezakonitu radnju. To se događalo nakon što su prošla "revolucionarni odgoj" usmjeren na rad, pri čemu su igračke, igre i priče zamijenjene vojnom obukom umjesto uobičajenih školskih predmeta. Nakon radnih dana koji su trajali od 16 do 18 sati, ljudi su bili prisiljeni sudjelovati u svakodnevnim "sastancima o životu" – često kasno u noć ili prije zore, dok su bili pospani – koji su služili za političku indoktrinaciju i sesije "samokritike". Na tim su sastancima pojedinci morali priznati svoje "grijehe" ili prijaviti druge organizaciji Angkar. Život u Demokratskoj Kampućiji bio je strog i brutalan zbog intenzivne kontrole i emocionalne manipulacije. Vikanje te teško fizičko i verbalno zlostavljanje sustavno su korišteni kao oruđa državne vlasti kako bi se nametnula poslušnost, kaznila navodna lijenost ili iznudila priznanja. Crveni Kmeri indoktrinirali su djecu – odvojenu od roditelja već u dobi od pet, sedam ili osam godina – potičući ih da uhode i prijavljuju vlastite roditelje. Djeca su živjela u zajedničkim barakama ili na radilištima, a korištena su kao vojnici, glasnici i špijuni koji su nadzirali odrasle (uključujući vlastite roditelje) i prijavljivali ih za "izdajnička" djela, poput skrivanja hrane ili iskazivanja naklonosti. Sve je to bilo dio smišljenog nastojanja da se uništi tradicionalna obiteljska zajednica i uspostavi apsolutna, potpuna poslušnost organizaciji Angkar; pritom su se bolest i iscrpljenost često tretirale kao čin "sabotaže" ili "lijenosti" usmjeren protiv revolucije. == Klasifikacija == "[[Nulta godina]]" bila je nadahnuta "Prvom godinom" prvom [[Francuski republikanski kalendar|Francuskog revolucionarnog kalendara]], uvedenog na prijedlog [[Maximilien Robespierre|Maximiliena Robespierrea]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] u [[Pariz]]u, a usvojenog od strane [[Pariška komuna (Francuska revolucija)|Pariške komune]]. To je označavalo radikalan, potpuni raskid s prošlošću, s ciljem brisanja svih postojećih tradicija, kulture i stranih utjecaja (poputfrancuskog i američkog imperijalizma) kako bi se izgradila "nova" [[Kambodža]] kao [[socijalistička država]] utemeljena na agrarnom socijalizmu. Unatoč odbacivanju prošlosti, režim je idealizirao [[Kmersko Carstvo]] (poznato i kao Angkorsko Carstvo) iz 12. stoljeća – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] – smatrajući ga "zlatnim dobom". Namjeravali su obnoviti tu moć koristeći marksističko-lenjinistički ili maoistički okvir izgradnje nacije, vjerujući da, ako su njihovi preci mogli izgraditi "veličanstveno čudo" poput Angkor Wata, onda i "novi" revolucionarni narod može postići bilo što. Većina vodećih dužnosnika Crvenih Kmera bili su intelektualci školovani u Parizu krajem 1949, gdje su došli pod utjecaj [[Francuska komunistička partija|Francuske komunističke partije]] i marksističke teorije. Crveni Kmeri nastojali su pretvoriti Kambodžu u isključivo poljoprivrednu, komunističku državu, ugledajući se pritom na [[Narodna Republika Kina|Narodnu Republiku Kinu]] i [[Sjeverna Koreja|Sjevernu Koreju]] kao na svoje uzore. Odmah nakon pada [[Phnom Penh]]a 17. aprila 1975, kada je vlast preuzela Komunistička partija Kampućije, Crveni Kmeri naredili su evakuaciju svih gradova (uključujući više od 2 miliona ljudi iz Phnom Penha) u ruralna područja, gdje su stanovnici trebali raditi kao poljoprivredni radnici. Cilj je bio "slomiti" staro društvo, ukloniti potencijalni antikomunistički otpor te uspostaviti radikalan, besklasan agrarni sustav. Crveni Kmeri propisali su jedinstvenu odjeću za sve građane, uključujući partijske kadrove, vođe i dužnosnike: jednostavnu crnu pamučnu odjeću bez ovratnika (nalik pidžami) te crveno-bijeli karirani šal zvan "krama" (tradicionalni šal). Ta je odjeća trebala izbrisati klasne i rodne razlike. Stanovništvo je bilo podijeljeno u kategorije ovisno o tome koliko je režim imao povjerenja u pojedine skupine, pri čemu su "stari ljudi" (seosko stanovništvo) bili jasno razdvojeni od "novih ljudi" (gradskog stanovništva i intelektualaca). Ostale kategorije uključivale su "seljake", "proletarijat", "buržoaziju", "feudalce", "radnike" i "kapitaliste" – a svi su oni smatrani prijetnjom novom režimu, koji je spajao intenzivan agrarizam s ekstremnim nacionalizmom. "Novim ljudima" sustavno su oduzimana prava, imovina, a često i obiteljske tradicije. Režim je zabranio privatno vlasništvo, pripremu hrane kod kuće, novac, tržnice, igračke, kao i radio, glazbu, kozmetiku, čitanje, pisanje i religiju. Potraga za hranom u prirodi bila je nezakonita. Djecu se poticalo da djeluju kao špijuni i da budu stoički suzdržana, čime su iz djetinjstva uklonjeni elementi poput igre ili izražavanja emocija. Iako su Crveni Kmeri ideološki težili besklasnom društvu, oni su – baš kao i tijekom razdoblja "vladavine terora" u Francuskoj – kategorizirali stanovništvo kako bi lakše provodili društvenu kontrolu. Crveni Kmeri posebno su definirali klase poput "seljaka", "radnika", "sitne buržoazije" i "intelektualaca". Cilj Angkara bio je potpuno iskorijeniti individualnost. Smijanje, osmijesi, plač i iskazivanje naklonosti smatrani su "feudalnim" ili "kapitalističkim" te su bili strogo obeshrabrivani ili kažnjavani. Stanovnici ruralnih područja bili su klasificirani kao "stari ljudi" ("neak chas" ili "osnovni narod"). Angkar ih je smatrao pouzdanijima i vjerodostojnijima, iako su mnogi od njih također patili pod teškim radnim zahtjevima režima. S druge strane, gradsko stanovništvo bilo je klasificirano kao "novi ljudi"; na njih se gledalo sa sumnjom, često su tretirani kao robovi i prisiljavani na najteže fizičke poslove. Zastrašujuća krilatica koja se odnosila na "nove ljude" – "Od vas nema koristi, a vaš nestanak nije gubitak" – doista je korištena od strane Crvenih Kmera kako bi se opravdalo brutalno postupanje, mučenje i pogubljivanje pripadnika te skupine. Svaki Kambodžanac bio je prisiljen na 16 do 18 sati teškog fizičkog rada dnevno (kopanje kanala, sadnja riže), bez odgovarajuće hrane ili lijekova. Zaljubljivanje, izlasci, ljubavne veze ili bilo kakva seksualna aktivnost izvan dogovorenog braka postali su teški zločini kažnjivi smrću. Ljudima nije bilo dopušteno stvarati bliske osobne veze; imati bliske prijatelje – ili prijateljstvo općenito – smatralo se prijetnjom ideologiji režima. Obroci su bili oskudni, a mnogi su bili prisiljeni živjeti od malih porcija rijetke rižine kaše sa soli. Hrana je uskraćivana onima koji su proglašeni "neprijateljima" ili onima koji nisu mogli raditi; sustav raspodjele hrane služio je kao sredstvo kontrole. Masovna glad, bolesti, iscrpljenost od prekomjernog rada i izravna pogubljenja bili su glavni uzroci smrti. Politika Crvenih Kmera bila je pod snažnim utjecajem "[[Veliki skok naprijed|Velikog skoka naprijed]]" (osobito prisilne kolektivizacije i usmjerenosti na poljoprivredu) te "[[Kulturna revolucija|Kulturne revolucije]]" (napose "[[Crveni august|Crvenog augusta]]") koje je provodio [[Mao Zedong]]. Ti su uvjeti bili slični onima u sjevernokorejskim radnim logorima u ruralnim područjima – sustavu koji je uspostavio [[Kim Il Sung]] nakon što je 9. septembra 1948. postao apsolutni diktator Sjeverne Koreje. On je 1950-ih uveo i kastinski sustav "songbun", kojim se cjelokupno stanovništvo razvrstava u "lojalne", "kolebljive" ili "neprijateljske" skupine, ovisno o postupcima njihovih predaka. U oba slučaja, država koristi prošlost osobe kao nepromjenjivu presudu o njezinu pravu na postojanje.<ref>{{cite book |first=Soizick |last=Crochet |title=Le Cambodge |publisher=Karthala |location=Pariz |date=1997 |isbn=2-86537-722-9 |page=115 |language=fr |quote=à vous garder nul profit, à vous éliminer nulle perte}}.</ref><ref name="Staub">{{citation |title=The Roots of Evil |first=Ervin |last=Staub |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn= 9780521422147 |page=192}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Historija Kambodže]] [[Kategorija:Kambodžanski genocid]] [[Kategorija:Demokratska Kampućija]] 1kbaodbp2rxvclz2ukmv13dl40pqeq3 3939195 3939182 2026-11-06T10:21:52Z AnToni 2325 3939195 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Democratic Kampuchea (variant 2).svg|thumb|Zastava Demokratske Kampućije]] '''Novi ljudi''' ({{jez-km|neak thmei}} ili {{jez-km|neak dap pram pii mesa}} – doslovno: "ljudi od 17. aprila") bili su kambodžanski civili koje su kontrolirali i iskorištavali pripadnici [[Komunistička partija Kambodžde|Angkar]]a i [[Crveni Kmeri]] u [[Kambodža|Kambodži]] – tada poznatoj kao [[Demokratska Kampućija]] (DK) – nakon što su 17. aprila 1975. preuzeli vlast. [[Zastava Demokratske Kampućije]] nalikovala je [[Zastava Vijetnama|vijetnamskoj zastavi]]. Umjesto žute petokrake zvijezde na crvenoj podlozi, sadržavala je stilizirani prikaz hrama [[Angkor Wat]] s tri tornja, bez ikakvih obruba ili kontura. Jednostavan dizajn zastave odražavao je političku filozofiju koja je zagovarala jednostavnost i suzbijala kreativnost. [[Pol Pot|Saloth Sâr]], koji je postao poznat kao "[[Generalni sekretar Komunističke partije Kambodžde|Brat broj jedan]]", pretvorio je Kambodžu u zatvoreno društvo, izolirano od ostatka svijeta. Pol Pot je težio tome da Kambodža postane nalik [[Kmersko Carstvo|Kmerskom Carstvu]] – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] kao vrhunsku, suverenu i moćnu državu – kako bi se uskladila s njihovim [[Marksizam|marksističko]]-[[Lenjinizam|lenjinističkim]] ustrojem. Cilj tog ustroja bio je izgraditi novu "Kambodžu" kao socijalistički raj koji bi mogao opstati samostalno, bez vanjskog utjecaja, zamjenjujući pritom i monarhističko uređenje i [[Kmersky Republika|Kmersku Republiku]] (pod vodstvom [[Lon Nola]]) novim poretkom Demokratske Kampućije, uspostavljenim Ustavom iz 1976. Zastava je prikazivala stiliziranu žutu siluetu hrama Angkor Wat s tri tornja na crvenoj podlozi, koja je simbolizirala revoluciju i krv naroda, dok je žuti hram predstavljao nacionalnu tradiciju i blagostanje. Pol Pot, koji se školovao u [[Pariz]]u i pritom pao pod snažan utjecaj djela povezanih s razdobljem [[Jakobinska diktatura|Jakobinske diktature]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] – čiji je predvodnik bio [[Maximilien Robespierre]] – donio je u Kambodžu spoj te baštine i ekstremne [[Komunizam|komunističke]] ideologije. To je simboliziralo spoj revolucionarnog komunizma (crveno polje) s drevnom, imperijalnom i agrarnom tradicijom nacije. Zahtijevalo se potpuno pokoravanje Angkaru – koji se postavio kao "majka, otac i bog" naroda, svojevrsna moderna kolektivna varijanta apsolutnog "božanskog kralja" ("[[devaraja]]") – dok su njegovi vođe težili radikalnom "ponovnom rođenju" kambodžanske nacije. To su namjeravali postići spajanjem drevne imperijalne slave s marksističkom i [[Maoizam|maoističkom]] ideologijom; vjerovali su da, baš kao što su njihovi preci mogli izgraditi Angkor Wat, tako i "novi" revolucionarni narod može ostvariti bilo koji cilj pukom snagom volje. Pritom su nastojali uništiti ili ukinuti klasne hijerarhije i vjerske strukture u korist [[Diktatura proletarijata|diktature proletarijata]], istovremeno odsijecajući i izolirajući Kambodžu od globalne međunarodne zajednice. Ideologija Angkara bila je, zapravo, pogubna mješavina jakobinizma, komunizma i ekstremnog kmerskog nacionalizma. U Kambodži su ukinuti svi oblici privatnog vlasništva i valuta. Čak su i osnovni osobni predmeti, poput posuda za kuhanje, ponekad bili zabranjeni kako bi se nametnuo kolektivni način života; privatno kuhanje bilo je zabranjeno, a građani su bili prisiljeni konzumirati oskudne obroke – poput kaše ili juhe – u zajedničkim blagovaonicama. Zbog ekstremne gladi, svako traženje dodatne hrane, poput ribolova ili lova, kažnjavalo se smrću. Svi kambodžanski građani, uključujući partijske kadrove, dužnosnike i vođe, morali su nositi identične crne "seljačke" uniforme te crveno-bijele marame. Privatni život bio je ukinut; čak je i održavanje bliskih prijateljstava bilo zabranjeno zbog ekstremne sumnjičavosti partijskih kadrova, koji su takve odnose tumačili kao nedostatak lojalnosti Angkaru. Ljude se poticalo da se jedni drugima obraćaju isključivo riječima "druže" ili "prijatelju", i to u strogo političkom smislu. Djeca su odvajana od roditelja i smještana u logore za prisilni rad ili u vojne postrojbe. Ondje su indoktrinirana da uhode odrasle – uključujući vlastite obitelji – te da prijavljuju svaku nezakonitu radnju. To se događalo nakon što su prošla "revolucionarni odgoj" usmjeren na rad, pri čemu su igračke, igre i priče zamijenjene vojnom obukom umjesto uobičajenih školskih predmeta. Nakon radnih dana koji su trajali od 16 do 18 sati, ljudi su bili prisiljeni sudjelovati u svakodnevnim "sastancima o životu" – često kasno u noć ili prije zore, dok su bili pospani – koji su služili za političku indoktrinaciju i sesije "samokritike". Na tim su sastancima pojedinci morali priznati svoje "grijehe" ili prijaviti druge organizaciji Angkar. Život u Demokratskoj Kampućiji bio je strog i brutalan zbog intenzivne kontrole i emocionalne manipulacije. Vikanje te teško fizičko i verbalno zlostavljanje sustavno su korišteni kao oruđa državne vlasti kako bi se nametnula poslušnost, kaznila navodna lijenost ili iznudila priznanja. Crveni Kmeri indoktrinirali su djecu – odvojenu od roditelja već u dobi od pet, sedam ili osam godina – potičući ih da uhode i prijavljuju vlastite roditelje. Djeca su živjela u zajedničkim barakama ili na radilištima, a korištena su kao vojnici, glasnici i špijuni koji su nadzirali odrasle (uključujući vlastite roditelje) i prijavljivali ih za "izdajnička" djela, poput skrivanja hrane ili iskazivanja naklonosti. Sve je to bilo dio smišljenog nastojanja da se uništi tradicionalna obiteljska zajednica i uspostavi apsolutna, potpuna poslušnost organizaciji Angkar; pritom su se bolest i iscrpljenost često tretirale kao čin "sabotaže" ili "lijenosti" usmjeren protiv revolucije. == Klasifikacija == "[[Nulta godina]]" bila je nadahnuta "Prvom godinom" prvom [[Francuski republikanski kalendar|Francuskog revolucionarnog kalendara]], uvedenog na prijedlog [[Maximilien Robespierre|Maximiliena Robespierrea]] tijekom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] u [[Pariz]]u, a usvojenog od strane [[Pariška komuna (Francuska revolucija)|Pariške komune]]. To je označavalo radikalan, potpuni raskid s prošlošću, s ciljem brisanja svih postojećih tradicija, kulture i stranih utjecaja (poputfrancuskog i američkog imperijalizma) kako bi se izgradila "nova" [[Kambodža]] kao [[socijalistička država]] utemeljena na agrarnom socijalizmu. Unatoč odbacivanju prošlosti, režim je idealizirao [[Kmersko Carstvo]] (poznato i kao Angkorsko Carstvo) iz 12. stoljeća – koje je utemeljio [[Jayavarman II]] – smatrajući ga "zlatnim dobom". Namjeravali su obnoviti tu moć koristeći marksističko-lenjinistički ili maoistički okvir izgradnje nacije, vjerujući da, ako su njihovi preci mogli izgraditi "veličanstveno čudo" poput Angkor Wata, onda i "novi" revolucionarni narod može postići bilo što. Većina vodećih dužnosnika Crvenih Kmera bili su intelektualci školovani u Parizu krajem 1949, gdje su došli pod utjecaj [[Francuska komunistička partija|Francuske komunističke partije]] i marksističke teorije. Crveni Kmeri nastojali su pretvoriti Kambodžu u isključivo poljoprivrednu, komunističku državu, ugledajući se pritom na [[Narodna Republika Kina|Narodnu Republiku Kinu]] i [[Sjeverna Koreja|Sjevernu Koreju]] kao na svoje uzore. Odmah nakon pada [[Phnom Penh]]a 17. aprila 1975, kada je vlast preuzela Komunistička partija Kampućije, Crveni Kmeri naredili su evakuaciju svih gradova (uključujući više od 2 miliona ljudi iz Phnom Penha) u ruralna područja, gdje su stanovnici trebali raditi kao poljoprivredni radnici. Cilj je bio "slomiti" staro društvo, ukloniti potencijalni antikomunistički otpor te uspostaviti radikalan, besklasan agrarni sustav. Crveni Kmeri propisali su jedinstvenu odjeću za sve građane, uključujući partijske kadrove, vođe i dužnosnike: jednostavnu crnu pamučnu odjeću bez ovratnika (nalik pidžami) te crveno-bijeli karirani šal zvan "krama" (tradicionalni šal). Ta je odjeća trebala izbrisati klasne i rodne razlike. Stanovništvo je bilo podijeljeno u kategorije ovisno o tome koliko je režim imao povjerenja u pojedine skupine, pri čemu su "stari ljudi" (seosko stanovništvo) bili jasno razdvojeni od "novih ljudi" (gradskog stanovništva i intelektualaca). Ostale kategorije uključivale su "seljake", "proletarijat", "buržoaziju", "feudalce", "radnike" i "kapitaliste" – a svi su oni smatrani prijetnjom novom režimu, koji je spajao intenzivan agrarizam s ekstremnim nacionalizmom. "Novim ljudima" sustavno su oduzimana prava, imovina, a često i obiteljske tradicije. Režim je zabranio privatno vlasništvo, pripremu hrane kod kuće, novac, tržnice, igračke, kao i radio, glazbu, kozmetiku, čitanje, pisanje i religiju. Potraga za hranom u prirodi bila je nezakonita. Djecu se poticalo da djeluju kao špijuni i da budu stoički suzdržana, čime su iz djetinjstva uklonjeni elementi poput igre ili izražavanja emocija. Iako su Crveni Kmeri ideološki težili besklasnom društvu, oni su – baš kao i tijekom razdoblja "vladavine terora" u Francuskoj – kategorizirali stanovništvo kako bi lakše provodili društvenu kontrolu. Crveni Kmeri posebno su definirali klase poput "seljaka", "radnika", "sitne buržoazije" i "intelektualaca". Cilj Angkara bio je potpuno iskorijeniti individualnost. Smijanje, osmijesi, plač i iskazivanje naklonosti smatrani su "feudalnim" ili "kapitalističkim" te su bili strogo obeshrabrivani ili kažnjavani. Stanovnici ruralnih područja bili su klasificirani kao "stari ljudi" ("neak chas" ili "osnovni narod"). Angkar ih je smatrao pouzdanijima i vjerodostojnijima, iako su mnogi od njih također patili pod teškim radnim zahtjevima režima. S druge strane, gradsko stanovništvo bilo je klasificirano kao "novi ljudi"; na njih se gledalo sa sumnjom, često su tretirani kao robovi i prisiljavani na najteže fizičke poslove. Zastrašujuća krilatica koja se odnosila na "nove ljude" – "Od vas nema koristi, a vaš nestanak nije gubitak" – doista je korištena od strane Crvenih Kmera kako bi se opravdalo brutalno postupanje, mučenje i pogubljivanje pripadnika te skupine. Svaki Kambodžanac bio je prisiljen na 16 do 18 sati teškog fizičkog rada dnevno (kopanje kanala, sadnja riže), bez odgovarajuće hrane ili lijekova. Zaljubljivanje, izlasci, ljubavne veze ili bilo kakva seksualna aktivnost izvan dogovorenog braka postali su teški zločini kažnjivi smrću. Ljudima nije bilo dopušteno stvarati bliske osobne veze; imati bliske prijatelje – ili prijateljstvo općenito – smatralo se prijetnjom ideologiji režima. Obroci su bili oskudni, a mnogi su bili prisiljeni živjeti od malih porcija rijetke rižine kaše sa soli. Hrana je uskraćivana onima koji su proglašeni "neprijateljima" ili onima koji nisu mogli raditi; sustav raspodjele hrane služio je kao sredstvo kontrole. Masovna glad, bolesti, iscrpljenost od prekomjernog rada i izravna pogubljenja bili su glavni uzroci smrti. Politika Crvenih Kmera bila je pod snažnim utjecajem "[[Veliki skok naprijed|Velikog skoka naprijed]]" (osobito prisilne kolektivizacije i usmjerenosti na poljoprivredu) te "[[Kulturna revolucija|Kulturne revolucije]]" (napose "[[Crveni august|Crvenog augusta]]") koje je provodio [[Mao Zedong]]. Ti su uvjeti bili slični onima u sjevernokorejskim radnim logorima u ruralnim područjima – sustavu koji je uspostavio [[Kim Il Sung]] nakon što je 9. septembra 1948. postao apsolutni diktator Sjeverne Koreje. On je 1950-ih uveo i kastinski sustav "songbun", kojim se cjelokupno stanovništvo razvrstava u "lojalne", "kolebljive" ili "neprijateljske" skupine, ovisno o postupcima njihovih predaka. U oba slučaja, država koristi prošlost osobe kao nepromjenjivu presudu o njezinu pravu na postojanje.<ref>{{cite book |first=Soizick |last=Crochet |title=Le Cambodge |publisher=Karthala |location=Pariz |date=1997 |isbn=2-86537-722-9 |page=115 |language=fr |quote=à vous garder nul profit, à vous éliminer nulle perte}}.</ref><ref name="Staub">{{citation |title=The Roots of Evil |first=Ervin |last=Staub |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn= 9780521422147 |page=192}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Crveni Kmeri]] [[Kategorija:Historija Kambodže]] [[Kategorija:Kambodžanski genocid]] [[Kategorija:Demokratska Kampućija]] t61brmvs3vqzm0mspwkl63by8mxm8mm 1 539282 3939178 2026-11-06T10:01:54Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-azijski-mjesec-bs-2026 3939178 wikitext text/x-wiki {{Azijski mjesec 2026 - članak}} 3jgtr7on3k3cem51l0w2nxltd5liyje 0 539283 3939180 2026-11-06T10:14:43Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija politički vođa | ime = Hasan Čengić | slika = | opis_slike = | redoslijed = Zamjenik [[Ministar odbrane Federacije Bosne i Hercegovine|federalnog ministra odbrane]] | vrijeme_na_vlasti = 31. maj 1994 – 4. novembar 1996. | prethodnik = osnovan ured | nasljednik = [[Sakib Mahmuljin]] | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3... 3939180 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Hasan Čengić | slika = | opis_slike = | redoslijed = Zamjenik [[Ministar odbrane Federacije Bosne i Hercegovine|federalnog ministra odbrane]] | vrijeme_na_vlasti = 31. maj 1994 – 4. novembar 1996. | prethodnik = osnovan ured | nasljednik = [[Sakib Mahmuljin]] | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1957|8|10}} | mjesto_rođenja = [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča-Ustikolina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2021|11|7|1957|8|10}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | supružnik = Fahira Čengić | djeca = | obrazovanje = | zanimanje = | vjera = [[islam]] | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Hasan Čengić''' (30. august 1957 – 7. novembar 2021) bio je [[Bošnjaci|bošnjački]] [[političar]] koji je obnašao dužnosti zamjenika premijera i zamjenika ministra odbrane Federacije Bosne i Hercegovine. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Čengić je bio glavni prikupljač sredstava i nabavljač oružja za administraciju [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]]. Smatran tvrdokornim muslimanskim političarem i jednom od najutjecajnijih ličnosti u Sarajevu, Čengić je zagovarao [[iran]]ski utjecaj u Bosni i Hercegovini. == Rani život == Čengić je rođen u [[Odžak]]u (općina Foča-Ustikolina), u SR Bosni i Hercegovini (SFR Jugoslavija) – od oca Halida i majke Merjeme, rođene Lutvikadić. Bio je daleki rođak bosanskohercegovačkog političara [[Adil Zulfikarpašić|Adila Zulfikarpašića]].{{sfn|Zulfikarpašić|1998|p=135}} Kao mladi imam, Čengić je predvodio grupu poznatu kao "Tabački mesdžid", koja je osuđivala diskoteke i mješovite brakove, te zagovarala nošenje [[hidžab]]a i zabranu [[alkohol]]a.{{sfn|Calic|2019|pp=229-230}} Prema Loftusu, Čengić je bio simpatizer [[Iranska revolucija|iranske revolucije]] koji je "prepoznavao veliki potencijal u novom internacionalizmu" i zagovarao panislamski kurs za svoju zajednicu.{{sfn|Loftus|2022|pp=76-77}} Godine 1981. Čengić je u časopisu "Glasnik" objavio članak o primjeni [[šerijat]]skog prava. U tom tekstu istraživao je primjenu šerijata u islamskom svijetu, a za Iran je napisao da pokazuje "rastuću tendenciju raskida sa zapadnim modelima i odlučnost da se vrate vlastitim zakonima, kulturi i civilizaciji". Pored sudanskog lidera [[Gaafar Nimeiry|Gaafara Nimeirya]] i pakistanskog lidera Muhameda [[Zija-ul-Hak|Zije-ul-Haka]], u članku se uveliko oslanjao na [[Ruholah Homeini|Ruholaha Homeinija]], opširno ga citirajući. Loftus navodi da Čengić u tom članku iransku revoluciju – uz naftni embargo iz 1973. – vidi kao "najreprezentativniji trenutak snage nove muslimanske koalicije". U tom članku Čengić iznosi stav da "muslimani raspolažu prostorom, stanovništvom, dinamizmom, snagom, energijom i novcem", te zaključuje da ne postoji razlog zbog kojeg ne bi mogli postati "gospodari svijeta sutrašnjice". Loftus dalje piše da, iako Čengić u članku ne spominje jugoslavenske muslimane, on "implicitno ostavlja prostor za vlastitu zajednicu" unutar "potencijalne koalicije islamskih ‘gospodara sutrašnjice’".{{sfn|Loftus|2022|pp=75-76}} == Sarajevski proces == Čengić je bio član [[Mladi muslimani|Mladih muslimana]], organizacije koju je predvodio [[Alija Izetbegović]]. Članovima organizacije, uključujući Izetbegovića i Čengića, suđeno je 1983. [[Hamdija Pozderac]], predsjednik [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]], izjavio je da je organizacija težila panislamizmu koji bi doveo do "etnički očišćene Bosne i Hercegovine", te da su nastojali ostvariti saradnju s muslimanskim svijetom, a posebno s Iranom. Tužioci su tvrdili da su se optuženi poistovjećivali s Islamskom revolucijom i da su neki od njih tajno otputovali u [[Teheran]] kako bi obilježili godišnjicu revolucije; kao dokaz ovih veza korišteni su tekstovi optuženih, a posebno "[[Islamska deklaracija]]", čiji je autor bio Izetbegović. Na kraju suđenja, svaki od optuženih osuđen je na 14 godina zatvora zbog različitih muslimanskih nacionalističkih aktivnosti.{{sfn|Loftus|2022|p=79}}{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=41}} == Rat u Bosni i Hercegovini == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Alija Izetbegović imenovao je Čengića za glavnog prikupljača sredstava i nabavljača oružja,{{sfn|Andreas|2008|p=97, 124}} povjerivši mu zadatak pregovaranja o tajnim nabavkama naoružanja.{{sfn|Andreas|2008|p=111}} Čengić je putovao u inostranstvo kako bi pregovarao o isporuci oružja , između ostalog i u Iran.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=41}} Zbog čestih putovanja u islamske zemlje, dobio je nadimak "leteći imam".{{sfn|Schindler|2007|p=70}} Također je bio član savjetodavnog odbora organizacije ''[[Third World Relief Agency]]'' (TWRA), za koju se pretpostavlja da je tokom ratnog perioda od 1992. do 1995. osigurala 350 miliona dolara za [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine|vladu Republike Bosne i Hercegovine]], pri čemu je najmanje polovina tog iznosa iskorištena za krijumčarenje oružja. Većina novca pristigla je iz zemalja [[Bliski istok|Bliskog istoka]], uključujući Iran, a posebno [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]]. Donacije su stizale i iz [[Turska|Turske]], [[Sudan]]a, [[Brunej]]a, [[Malezija|Malezije]] i [[Pakistan]]a.{{sfn|Andreas|2008|p=111}} U drugoj polovini 1991, [[Stranka demokratske akcije]] (SDA) bila je veoma aktivna u pripremama za rat, za koji je rukovodstvo stranke znalo da je neizbježan. U junu 1991. – prije nego što su [[Slovenija]] i [[Hrvatska]] proglasile nezavisnost, a deset mjeseci prije izbijanja sukoba u Bosni i Hercegovini – SDA je donijela odluku o formiranju vlastite formacije, [[Patriotska liga|Patriotske lige]], na čije je čelo postavljen Čengić, tada 43-godišnji imam. Budući da su Patriotskoj ligi bili potrebni oružje, municija, zalihe i uniforme, Čengić je posjetio islamske zemlje tražeći podršku.{{sfn|Schindler|2007|pp=69-70}} Čengić je, zajedno sa svojim ocem, bio zadužen za održavanje [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH), snabdijevanje, kontrolu kretanja, transport, te medicinske i veterinarske usluge. Ove pozicije omogućile su im veliki uticaj, koji su intenzivno koristili. Čengić je preferirao uniforme na kopčanje bez kragne, izrađene po uzoru na iranske uniforme, a bio je poznat i kao čvrst, beskompromisan čovjek.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=41}} List ''[[Slobodna Bosna]]'' iznio je tvrdnju da je Čengić bio poslovni partner ruskog trgovca oružjem i bivšeg oficira KGB-a Viktora Bouta, poznatijeg pod nadimkom "trgovac smrću".<ref>[[NATO]]-[[SFOR]] (quoting ''[[Slobodna Bosna]]''), [http://www.nato.int/sfor/media/2004/ms040611.htm Main News Summary], 11 June 2004, accessed 7 August 2013</ref><ref>[[Douglas Farah]], [http://www.douglasfarah.com/article/79/while-lebanon-boils-watch-bosnia While Lebanon Boils, Watch Bosnia], 19 July 2006, accessed 28 November 2007</ref> U maju 2006, kada je 200.000 jurišnih pušaka [[AK-47]] nestalo tokom transporta iz Bosne i Hercegovine u Irak, jedna od aviokompanija u vlasništvu Bouta bila je prevoznik.<ref>[https://www.mirror.co.uk/news/tm_objectid=17055497&method=full&siteid=94762&headline=have-200-000-missing-ak47s-fallen-into-the-hands-of-iraq-terrorists---name_page.html,HAVE 200,000 AK47S FALLEN INTO THE HANDS OF IRAQ TERRORISTS?] [[Daily Mirror]], 10 May 2006, accessed 28 November 2007</ref> == Poslijeratni period == === Ministarstvo odbrane === Nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] u martu 1994. i uspostavljanja zajedničke bošnjačko-hrvatske [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], Čengić je obavljao dužnost u Ministarstvu odbrane Federacije Bosne i Hercegovine kao zamjenik [[Vladimir Šoljić|Vladimira Šoljića]], Hrvata imenovanog na funkciju ministra odbrane.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=39}} Čengić je bio poznat kao musliman tvrdolinijaških stavova, a održavao je bliske veze s umjerenijim Izetbegovićem. Čengić je imao bliske veze s Iranom, a američki ambasador u Sarajevu, [[James W. Pardew]], smatrao ga je iranskim agentom. Tokom rata, [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] su ignorisale činjenicu da Iran snabdijeva bošnjačku stranu oružjem. Međutim, u poslijeratnom periodu, uklanjanje iranskih boraca i uticajnih pojedinaca bio je nezaobilazan uslov za provedbu [[Program opremi i obući|Programa opremi i obući]] (T&E).{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|pp=41-42}} Tokom rata, na strani Bošnjaka borile su se stotine mudžahedina iz cijelog muslimanskog svijeta. Njihova vojna vrijednost bila je upitna, a mnogi od njih borili su se u sastavu 4, 7. i 8. muslimanske brigade, koje su smatrane jednim od najboljih bošnjačkih jedinica. Istovremeno, oko 1.500 boraca i savjetnika iz [[Korpus islamske revolucionarne garde|iranske Revolucionarne garde]] pružalo je podršku bošnjačkoj strani. Iran je u Sarajevu održavao veliku ambasadu i pružao direktnu finansijsku podršku vladi, kao i sigurnosnu pomoć koja je uključivala naoružavanje i vojnu obuku bošnjačkih vojnika u Iranu. Zbog toga su mnogi mediji, kritični prema programu Opremi i obući izražavali zabrinutost da bi on mogao dovesti do naoružavanja i obučavanja islamskih ekstremista. To je bio razlog zašto su Pardew i njegov tim nastojali eliminisati iranski uticaj iz Bosne i Hercegovine i time očuvati kredibilitet programa Opremi i obući.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=42}} S druge strane, Čengić je čvrsto stajao uz Iran i oštro kritikovao Sjedinjene Države. Program Opremi i obući se odvijao uz povremene poteškoće. Bošnjaci koji su gajili simpatije prema Iranu kritikovali su program, smatrajući iransku podršku pouzdanijom. Hrvatski mediji izvijestili su da je Čengić pokrenuo antiameričku kampanju i žalio se da je oružje isporučeno putem programa "Opremi i obuči" (T&E) zastarjelo. Sarajevski list "[[Ljiljan (časopis)|Ljiljan]]", pod kontrolom SDA, objavio je intervju s iranskim diplomatom Seyyedom Mohsenom Rasidouleslamijem, koji je otkrio da Iran, u slučaju neuspjeha programa "Opremi i obuči", čeka priliku da obuči i naoruža bošnjačke snage.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=42}} U junu 1996, pokušavajući progurati Zakon o odbrani u Federaciji Bosne i Hercegovine, Pardew – koji je Čengića smatrao glavnom preprekom za program "Opremi i obuči" i predstavnikom Irana – upozorio je Izetbegovića da bi zadržavanje osoba poput Čengića vodilo ka izolacionizmu i podjeli Bosne i Hercegovine. Također je zatražio od Izetbegovića da svi Iranci povezani s mudžahedinima napuste zemlju.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=42}} Mediji su pojačali politički pritisak izvještavajući o iranskom utjecaju u Bosni i Hercegovini. Već 26. juna, Pardew je iznio podatak da su iranski i drugi strani borci protjerani, te da je u Bosni i Hercegovini ostalo manje od njih 70, koji su bili u braku s lokalnim stanovništvom. Predsjednik [[Bill Clinton|Clinton]] nije se protivio njihovom ostanku, a [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongres]] je obavijestio da su Iranci, izuzev osoblja ambasade, napustili Bosnu i Hercegovinu.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=43}} Međutim, uklanjanje Čengića bilo je znatno teže. Situacija je eskalirala do oktobra 1996, kada su Sjedinjene Države trebale isporučiti više od 40 tona oružja Bosni i Hercegovini preko luke [[Ploče]]. Pardew je insistirao da državni sekretar [[Warren Christopher]] i ministar odbrane [[William J. Perry]] potpišu pismo kojim se zahtijeva Čengićevo uklanjanje, te da se to pismo uruči Izetbegoviću. Pardew je 22. septembra predao to potpisano pismo Izetbegoviću kao ultimatum. Insistiranje na Čengićevom uklanjanju izazvalo je velike političke poteškoće u koje su bili uključeni visoki zvaničnici američke, bosanskohercegovačke i hrvatske vlade. Dok je Izetbegović razmatrao ultimatum, program "opremi i obući” (T&E) je obustavljen, a brod koji je prevozio veliku količinu oružja ostao je usidren u [[Jadransko more|Jadranskom moru]], ispred luke Ploče, počevši od 24. oktobra. Pardew je smatrao da je zaustavljanje dotoka oružja neophodno kako bi Amerikanci zadržali poluge uticaja nad Izetbegovićem. Također je uticao na američke zvaničnike koji su se sastajali s Izetbegovićem da ga nagovore na prekid veza s Čengićem.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|pp=43-44}} Izetbegović je oklijevao da prekine veze s Čengićem. Pokušao ga je uvjeriti da podnese ostavku na mjesto ministra odbrane, uz obećanje da će ga imenovati na uticajniju funkciju. Međutim, Čengić se, koristeći svoj snažan uticaj, odupro smjeni i javno optužio Sjedinjene Države za miješanje u imenovanje i razrješenje zvaničnika druge države. Izetbegović je na kraju pristao smijeniti Čengića, ali pod uslovom da dužnost napusti i ministar Šoljić, predstavnik bosanskohercegovačkih Hrvata.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=44}} Na taj način, Izetbegović je nastojao stvoriti utisak da su obojica podbacili, umjesto da izdvoji samo bošnjačkog ministra.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=96}} Pardew je prihvatio Izetbegovićev prijedlog i prenio ga [[Krešimir Zubak|Krešimiru Zubaku]], hrvatskom članu Predsjedništva BiH. Hrvatska strana je prihvatila ovu ponudu,{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=44}} te je Čengić smijenjen 4. novembra 1996. s te dužnosti.{{sfn|EIR|1997|p=55}} Zamijenio ga je [[Sakib Mahmuljin]].{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=44}} == Ministarstvo za raseljena lica i izbjeglice == Nakon smjene iz Ministarstva odbrane, Čengić je imenovan za ministra za raseljena lica i izbjeglice. Na toj funkciji, Čengić se brinuo o bošnjačkim izbjeglicama, obavljajući svoje dužnosti imajući na umu njihov raspored u slučaju izbijanja novog rata. Međutim, u augustu 1997. u Bosnu i Hercegovinu je trebalo da stigne deset tenkova [[T-55]] iz [[Egipat|Egipta]], koje je Čengić kupio krajem rata. Ova isporuka realizovana je bez znanja radne grupe "Opremi i obući" , što je ukazivalo na to da Čengić sarađuje s bošnjačkim zvaničnicima u Ministarstvu odbrane. Radna grupa je intervenisala i spriječila dopremanje tenkova. Mediji su izrazili zabrinutost zbog tajne trgovine oružjem i iranskog uticaja. Radna grupa je iskoristila situaciju kako bi pokazala da Sjedinjene Države drže kontrolu, te da bi ukazala na opasnost koju bi Čengić mogao predstavljati za Bošnjake.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=44}} Izetbegovićeva administracija, s ciljem ublažavanja štete koju je prouzrokovao Čengić, započela je tješnju saradnju s programom "Opremi i obući", nakon čega Čengić više nije ometao njegovo odvijanje.{{sfn|Lamb|Arkin|Scudder|2014|p=45}} Od 1998. do 2002. obnašao je dužnost zastupnika u parlamentu.<ref>{{cite news|url=https://bhportal.ba/preminuo-hasan-cengic-jedan-od-osnivaca-sda/|title=Preminuo Hasan Čengić, jedan od osnivača SDA|work=BH Portal|date=2021-11-07|access-date=2022-03-07}}</ref> Od 2015. do 2019. bio je predsjednik [[Sabor Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini|Sabora Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], nakon što 2018. nije uspio osigurati reizbor.<ref>{{cite news|url=http://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/muftijstvo/o-muftijstvu/item/754-sjednica-sabora-iz-hasan-cengic-novi-predsjednik-sabora|title=Sjednica Sabora IZ: Hasan Čengić novi predsjednik Sabora|work=Muftijstvo Mostarsko|date=2015-04-11|access-date=2022-03-07}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibalkan.net/2018/12/25/sarajevo-izborna-drama-hasan-cengic-izgubio-na-izborima-za-sabor/|title=SARAJEVO, IZBORNA DRAMA : Hasan Čengić izgubio na izborima za Sabor!|work=Ibalkan|date=2018-12-25|access-date=2022-03-07}}</ref> Bošnjački politički komentator [[Avdo Avdić]] napisao je da je Čengić bio vođa jednog od četiri bošnjačka politička klana, crpeći svoj uticaj isključivo iz [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]]. Avdić je naveo da je Čengić također kontrolisao [[Stranka demokratske aktivnosti|Stranku demokratske aktivnosti]] (A-SDA) – stranku nastalu odcjepljenjem od SDA, koja je svojevremeno bila značajna u Unsko-sanskom kantonu – kao i takozvani potklan "Malezija", koji kontroliše stranku [[Narod i pravda]] (NiP), kao i [[Al Jazeera Balkans|Al Jazeeru Balkans]]. Podklan "Malezija", prema Adviću, predvodi [[Amer Bukvić]], tadašnji direktor [[BBI banka|BBI banke]].{{sfn|Avdić|2020}} Čengić je preminuo 7. novembra 2021, u 64. godini života.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/preminuo-hasan-cengic-jedan-od-osnivaca-sda/211107006|title=Preminuo Hasan Čengić, jedan od osnivača SDA|date=7 November 2021|access-date=7 November 2021|language=bs|author=G.M.|publisher=Klix.ba}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} == Izvori == === Books === {{Refbegin}} * {{cite book |last=Andreas |first=Peter |date=2008 |title=Blue Helmets and Black Markets: The Business of Survival in the Siege of Sarajevo |location=Ithaca, New York |publisher=Cornell University Press |isbn=9780801443558}} * {{cite book |last=Calic |first=Marie-Janine |date=2019 |title=A History of Yugoslavia |location=West Lafayette, Indiana |publisher=Purdue University Press |isbn=9781557538383}} * {{cite book |last1=Lamb |first1=Christopher J. |last2=Arkin |first2=Sarah |last3=Scudder |first3=Sally |date=2014 |title=The Bosnian Train and Equip Program: A Lesson in Interagency Integration of Hard and Soft Power |location=Washington D.C. |publisher=Institute for National Strategic Studies, National Defense University |isbn=9781975756949}} * {{cite book |last1=Schindler |first1=John R. |title=Unholy Terror |publisher=Zenith Imprint |isbn=978-1-61673-964-5 |date=2007 |url=https://books.google.com/books?id=c8Xb6x2XYvIC |language=en}} * {{cite book |last=Zulfikarpašić |first=Adil |author-link=Adil Zulfikarpašić |date=1998 |title=The Bosniak |location=London |publisher=Hurst & Company |isbn=9781850653394}} {{Refend}} === Časopisi === {{Refbegin}} * {{cite journal |last=Loftus |first=George |date=2022 |title='Allah is in Fashion': The Iranian Revolution in Non-Aligned Yugoslavia |url= |journal=Global Histories: A Student Journal |volume=8 |issue=1 |pages=67–86 |doi=10.17169/GHSJ.2022.463}} * {{cite journal |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1997 |title=International Intelligence |journal=Executive Intelligence Review |volume=24 |issue=3 |pages=54–63 |ref={{harvid|EIR|1997}}}} {{Refend}} === Vijesti=== {{Refbegin}} * {{cite news |last=Avdić |first=Avdo |date=24 October 2020 |title=Bošnjačka politička scena za početnike: Rat klanova |trans-title=The Bosniak political scene for the beginners: the war of the clans |url=https://istraga.ba/bosnjacka-politicka-scena-za-pocetnike-rat-klanova/ |work=Istraga.ba |location=Sarajevo |access-date=19 November 2022}} {{Refend}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čengić, Hasan}} [[Kategorija:Rođeni 1957.]] [[Kategorija:umrli 2021.]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari iz Foče]] [[Kategorija:Biografije, Foča]] [[Kategorija:Bošnjački političari]] cwgglsogze81wfgthit67t7y1v77wkb 14 539284 3939189 2026-11-06T10:19:58Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Glavni|Crveni Kmeri}} [[Kategorija:Antiintelektualizam]] [[Kategorija:Kambodžanski građanski rat]] [[Kategorija:Komunističke partije u Kambodži]] [[Kategorija:Politička historija Kambodže]] 3939189 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Crveni Kmeri}} [[Kategorija:Antiintelektualizam]] [[Kategorija:Kambodžanski građanski rat]] [[Kategorija:Komunističke partije u Kambodži]] [[Kategorija:Politička historija Kambodže]] iosl8rgw5vs2aoqmfsz8jsk97zfa5nl