Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4407 74762 74739 2026-07-22T06:32:37Z CommonsDelinker 33 Removing [[:c:File:ForbiddenCity_MaoZedongPortrait_(pixinn.net).jpg|ForbiddenCity_MaoZedongPortrait_(pixinn.net).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Portrai 74762 wikitext text/x-wiki {{redirect3|Хитад|Хитад}} {{Улас |буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас'''<br />[[Файл:БНХАУ мб.png]] |уугуул_нэрэ = '''中华人民共和国''' |богони_нэрэ = Хитад |һүлдын_зураг = 中華人民共和國國徽.svg |тугай_зураг = Flag of the People's Republic of China.svg |түрын_уряа = |түрын_дуулал = {{lang-zho|义勇军进行曲}}<br />«Журамта сэрэгэй марш»<br /><center>[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]</center> <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] |газарай_зураг = CHN orthographic.svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Хитад хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =91,65% — [[Хитад үндэһэтэн]]<br>&nbsp;&nbsp;8,35 % — бусад арад түмэн |тогтносон_үйл_явдал1 = 1911 12 һара 29 үдэр |Сүвэрэнитэт = Суверенитет |ниислэл_хото = [[Бээжэн]] |тэргүүнэй_класс1 = Уласай дарга |тэргүүнэй_класс2 = [[БНХАУ-ын Түрын Зүблэл|ТЗ-эй дарга]] |тэргүүнэй_класс3 = АТИХ-ын дарга |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Си Цзиньпинь]] |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Ли Кэчянь]] |тэргүүнэй_нэрэ3 = Ю Жэншэн |хуули_тогтоогшо =Бүхэхитадай Арадай<br>Түлөөлэгшэдэй Ехэ Хурал |түүхэн_утга = Түүхэ |түүхэн_огноо1 ={{МЭҮ|221}} |түүхэн_үйл1 =Хитадай нэгэдэһэн [[Цинь улас]] |түүхэн_огноо2 =[[1912]]- 1 һара 1 |түүхэн_үйл2 =[[Дундад Иргэн улас|ДИУ]] байгуулагдаба |түүхэн_огноо3 =[[1949]]-10 һара 1 |түүхэн_үйл3 =БНХАУ тунхаглагдаһан |газар_нютаг_км2 = 9,640,821 |уһанай_процент = 2,8 % |хүн_амай_тоосоо = 1,339,724,852 хүн<ref name="Census2010">{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census |publisher=Stats.gov.cn |accessdate=1 November 2011}}</ref> |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2010 |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 139.6 |ДНБ_ХАЧ =$11.299 их наяд<ref name="imf2" /> |ДНБ_ХАЧ_он =2011 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =2 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$8,382<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =91 |ДНБ_нэрлэсэн =$7.298 их наяд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=14&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=China |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2012-04-18}}</ref> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2011 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ =2 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$5,413<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =90 |ХТББИ =41.5<ref name="Ref_">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html АНУ-ай Тагнуулын төв газрын мэдээсэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2009-05-13 }} [Gini rankings]</ref> |Илтгэлцүүр_он =2007 |Илтгэлцүүр_ангилал = |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{increase}} 0.687<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2011|year=2011|publisher=United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref> |ХХИ_он =2011 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#fc0;">дундажа</span> |ХХИ_эрэмбэ =101 |мүнгэн_тэмдэгтэ = [[БНХАУ-ай юань]] (¥) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = CNY |интернет_домэйн = [[.cn]], хоёр [[ханзы]]гаар [[.中国]], [[.中國]] |телефоной_код = +86 |сагай_бүһэ = +8 |зүүлтэ = }} '''Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас''' ({{zh-stp|s=中华人民共和国|t=中華人民共和國|p=Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}; {{zh-stp|s=中国|t=中國|p=Zhōngguó}}) — [[Ази]]ин ([[Еврази]]) [[түби газар|түбиин]] дурна зүгтэ оршодог; 9.6 сая км² газар нютагтайгаараа дэлхэйн улас оронуудһаа [[Росси]] ба [[Канада]] хоёрой арад Америктай зэргэсэжэ, 1.3 [[тэрбум]] хүнтэйгээрээ түрүүн байрада бэшэгдэдэг гээд юум юумээрээ хүшэрхэгжэһэн гүрэн мэтэ нүлөөтэй улас юм.<ref name="Census2010"/><ref name="imf2"/><ref name="Ref_"/> Хүн зон — 1 370 536 875 хүн үлүү.<ref name="HDI"/> Түүхэ [[бурангы ниигэм]]эй үедэ өөр өөр нэрэтэй маша олон «[[хитад улас]]» ээлжэ дараалан халагдажа үнгэрһэн болоод яг одоогой газар нютаг бүхы Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас 1949 ондо байгуулагдажа, хэдэн жэл хүлеэһэнэй дараа 1971 ондо [[Нэгэдэһэн Үндэһэнэй Байгуулга|НҮБ]]-ын гэшүүн [[бүрин эрхэтэ улас|бүрин эрхэтэй улас]] боложо шадаба. [[Хитадууд]] энэ уласаа тобшоор 中国 гэжэ бэшэжэ [жун^ъгуо] гэжэ дуудадаг. Энэһээ тус уласай [[Үбэр Монгол]] орондо [[монголоор]] Монгол уласайхидһаа илгаатайгаар [дунда улас] гэжэ нэрлэжэ оршуулжа, «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (думдаду улус) гэжэ бэшэжэ байгаа. == Нэрэ == [[File:Fourmont-Zhongguo-Guanhua.png|thumb|left|1742 ондо хэблэһэн «Чжунго гуанхуа» нэрэтэй ном]] Хитад хэлээр уласай нэрэнь 中国 (''Чжунго'') «Дунда улас» гэһэн удхатай. ''Чжун'' («дунда») гэдэгынь Нанхяад үндэһэтэнэй өөрһэдөө соёл эргэншэлэй түб гэжэ үзэхэ эртын дэбэргэн уламжалалһаа эхэтэй. Манзын Чин уласай дараагаар байгуулагдаһан бүгэдэ найрамдаха уласые Монголшууд [[Дундада Эргэн Улас]] ({{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠤᠯᠤᠰ|h}}) (1911—1945) гэһэн нэрлэдэг байба. ''Го'' («улас») гэдэгынь уласай олон үндэһэтэниие нэрлэхын тулада [[Сунь Ятсен]]эй һэргээн хэрэглэһэн хуушанай хэлэжэ болоно. Одоо сагта мүн Дундада улас гэхэ нэрэшэлые монголшуудаар хэрэглүүлхые ехэд хэшээдэг болоод үбэрмонголшуудай дунда тэгжэ ярижа бэшэдэг. Хитад гү, али Хань үндэһэтэниие Монголшууд [[Нанхяад]] гэжэ нэрлэжэ байһаниие [[Монголой Нюуса Тобшо]]һоо хаража болоно. Хитад гэһэн нэрэшэлээр Монголшууд [[Дунда Зуун]]ай үеын үбгэ монгол хэлэтэн [[Хитан]] үндэһэтэниие нэрыдэдэг байгаад хожомоо Хитан үндэһэтэн [[Нанхяад]]та уусаһанай дараа тэрэ зүгэй уласуудые [[монгол хэлэн]]ээ [[Хитад]] гэжэ болоо. Мүнөөнэй [[Бээжэн]]дэ [[ниислэл]]ээ хэжэ байһан [[Зүршэд]]эй байгуулһан [[Алтан улас]]ынь [[Нанхяад]]нарһаа [[хэлэн]] [[соёл]] өөр [[үндэһэтэн]] байгаа. Тодоруулбал [[зүршэд хэлэн]]иинь [[Алтай изагуур]]ай [[манжа]] [[тунгус]] [[хэлэн]]эй нэгэн һалбари хэлэн юм. == Газарзүй == {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 180 | image1 = China 100.78713E 35.63718N.jpg | caption1 = [[Огторгойн орон зай|Сансарһаа]] абаһан зураг | image2 = Longji terrace - 03.JPG | caption2 = Гуансиин [[сагаан будаа]]най терасса | image3 = 漓江山水.jpg | caption3 = Гуансиин Ли гол }} Хитадтай хилэ ниилэдэг уласууд: [[Монгол Улас]], [[Ородой Холбооной Улас]], [[Казахстан]], [[Япон]]. Мүн харисангы бага уһаар [[Хитадай тэнгис]], [[Япон тэнгис]] ойролсоо. Үргэн уудам Хитад ороной 9,640,821 км² талмайда байгаали олон янзаар бүрилдэн тогтобо. Баруун хилэ, хизгаарта [[Гималай]], [[Каракорум]], [[Памир]], [[Тэнгэри Уула]], [[Кунь-Лунь]], [[Хүхэнуур–Түбэдэй үндэрлиг]] зэргэ уулархаг орон, баруун хойто хизгаараар [[Таклакаман]], [[Гоби]] зэргэ сүлэ байдаг бол зүүн урда нютагаар [[Хүхэ мүрэн]], [[Шара мүрэн]] гэжэ дэлхэйн хоёр томо мүрэнэй һаба газар байна. Дурна эрье, хэдэн хэдэн тэнгисээрээ [[Номгон далай]]да тулажа, нара зүб тойруулбал [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирма]], [[Бутан]], [[Энэдхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Таджикистан]], [[Кыргызстан|Хиргис]], [[Казахстан|Хасаг]], [[Монгол Улас|Монгол]], [[Ородой Холбооной Улас|Росси]], [[Хойто Солонгос]] гэһэн 14 уластай газараар хилэ залгадаг. Хитад улас өөрын хэһэг гэдэгһээ боложо [[Тайвань]] 1971 онһоо хойшо олон уластай эрхэ дутуу харилсажа байна. Мүн Энэдхэгэй харьяалжа бай уулын буйда хэдэн газар, [[Япон]]ой [[Сенкаку ольтирог]], [[Вьетнам]]ай газар нютагые өөрынхи гэжэ маргадаг. Тиимэһээ 1950 ондо Түбэдтэй, 1962 ондо Энэдхэгтэй, 1969 ондо [[СССР]]-тэй 1978 ондо Вьетнамтай, дайтаж байсан. [[СССР]]-эй туршалгаар БНХАУ Хитадуудһаа үсөөн [[Хитадай арад түмэн|55 нэрын арад түмэнд]] [[өөртөө заһаха эрхэ]]тэй газар заажа үгэжэ тайтгаруулдаг хэдышье нэгэ [[үндэһэтэн]] дабамгайлһан уласай жэшээр [[нэгэдэмэл улас|нэгэдэмэл]] [[түрын байгууламжа]]тай юм. [[Коммунизм|Коммунис]] (эб хамта) улас түрын дэглэмтэй ушарһаа [[Хитадай коммунис нам|ганса намһаа]] бүхы түбшэнэй түрэ засагай ударидалгые томилжо байна. Харин эхиндээ [[Социализм|социалис]] (ниигэм журамта) эдэй засагтай байжа байгаад 1978 онһоо аажамаар [[заха зээлиин эдэй засаг]]та шэлжэжэ мүнөө [[Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ын хэмжээр дэлхэйдэ [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]]-ай дараа ородог болшохоод байна. Орон нютагаа 5 түвшэн, баһа зүг шэгэй орон гээд ойлгоходо түбэгтэй олон нэгэжэ болгон хубааһан байдагһаа нэгэдүгээр түбшэндэ 23 [[можо]], [[Өөртөө заһаха орон|өөртөө заһаха 5 орон]], [[хото|түбһөө захирдаг 4 хото]], [[орон|онсогой захиргаата 2 оронойе]] харьяалжа байна. 1,339,724,852 хүнһөө ниислэл [[Бээжэн]]дэ 18 сая, түрүүн хото [[Шанхай]]да 23 саянь амидарадаг. === Уула === [[File:West Tian Shan mountains.jpg|thumb|Тэнгэри уула]] Хитадай уула шэлэдэ [[Тэнгэри уула]], [[Уишань уула]], [[Яншань уула]], [[Бэйшань уула]], [[Наньлингай уула]], [[Ехэ Хянганай дабаан]], [[Тайханшань уула]], [[Ушань уула]], [[Фэншань уула]], [[Алтайн уула]], [[Линшань уула]], [[Алашань уула]], [[Паньшань уула]] болон [[Гималай]] зэргэ байдаг. Энэһээ гадна, Хитадай 5 хайрхан гэжэ байдаг. Энэнь тухайлбал зүүн хайрхан Тайшань уула, урда хайрхан Хен шань уула, баруун хайрхан [[Хуашань уула]], хойто хайрхан [[Хэйшань уула]], түб хайрхан [[Суншань уула]] болоно. Хитадай үндэрлигүүд дотор [[Хүхэнуур Түбэдэй үндэрлиг]] хамагһаа нэрэтэй. Далайн нюрууһаа дундажаар 4000 тухай метртэ үргэгдэһэн энэ үндэрлигэй талмай 2 сая 500 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр болоод, Хитадай нютаг дэбисхэрэй бараг 1/4 хубиие эзэлдэг. Хүхэ Нуур Түбэдэй үндэрлигһээ гадна [[Үбэр Монголой үндэрлиг]], [[Шара Хүрьһэтэ үндэрлиг]], [[Юньнань-Гуйчжоугой үндэрлиг]] байдаг. === Гол мүрэн === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = 九曲黄河第一湾1.JPG | caption1 = [[Сычуань]] можодо [[Хатан гол]] | image2 = Dusk on the Yangtze River.jpg | caption2 = [[Хүхэ мүрэн]] }} Хитад улас бол мүн гол мүрэн ехэтэй орон, Хитадай гол мүрэнүүдэй утые ниилүүлэн бодобол 430 мянган километртэ хүрэжэ, дэлхэйн бүмбэрсэгые арбаада ороожо хүрэдэг. Хитадай гол мүрэнүүд дотор [[Хүхэ мүрэн]], [[Хатан гол]] хамагһаа нэрэтэй. Хүхэ мүрэн бол дэлхэйн 3-дахи томо мүрэн, ниитэ 6380 үлүү километр ута, [[Хүхэ мүрэн|Хүхэ мүрэнэй һаба газар]] эд уурһаар элбэг дэлбэг, уһанай хүсэнэй нөөсэнь Хитадай уһанай нөөсын 40%-е эзэлдэг болоод һаба газартань 20-оод сая гектар таряан талмай, 300 үлүү сая хүн зон һуурижан амидарадаг Хитадай [[хүдөө ажахы]]н шухала нютаг болоно. Хитадай 2-дохи томо гол [[Хатан гол]]ой һаба газар бол Хитадай үндэһэтэнүүдэй үлгы юм. Хүхэнуур можын [[Баян хара уула|Баян хара уулнаас]] эхэ абаһан энэ голой ниитэ утань 5464 километр, Хүхэнуур, [[Сычуань]], [[Ганьсу]], [[Ниншя]], [[Үбэр Монгол]], [[Шаньши]], [[Шэньши]], [[Хэнань]], [[Шаньдун]] зэргэ 9 можо өөртөө засаха аймагаар урдан үнгэржэ [[Бохайн тэнгис|Бохай тэнгистэ]] шудхадаг. Хүхэ мүрэн, Хатан голһоо гадна Хитадта баһа дэлхэйн хамагай ута һубаг болохо [[Агуу һубаг|Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг]] байдаг. Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг бол Хитадай эртын уһан ажахын абарга ехэ барилга болоно. Бүри эртэ манай тоололой 605-604 оной [[Суй Ян-ди хаан]]ай үедэ татаһан юм. Энэ һубаг Лоуянгаар түб болгожо, хойшоо Бээжэн, үмэнэшүү Ханчжоу хүрэжэ, 1794 килoметр үргэлжэлдэг. [[Бээжэн]], [[Тяньцзинь]], [[Хэбэй]], [[Шаньдун]], [[Жянсү]], [[Жэжян]] зэргэ можо хотоор урлан үнгэржэ, [[Хайхэ гол]], [[Хуайхэ гол]], [[Хүхэ мүрэн]], [[Цяньтан мүрэн]]эй 5 ехэ гол мүрэнэй системые холбожо байдаг. Одоо энэ һубаг Хитадай урда нютагай уһые хойто нютагта татаха барилгын зүүн талын шугамай гол шугам болоод байна. == Түүхэ == {{main|Хитадай түүхэ}} [[Файл:Territories of Dynasties in China (ru).gif|left|250px|thumb|Хитад ороной түүхын түрэ улас (хитад нюдээр). [[Ехэ Монгол улас|Монгол]] [[Манзын Чин гүрэн|Манжа]] хоёр Хитадта ноёлһоноор Хитад улас [[Сагаан хэрэм]], [[Дотор газар]]һаа гаража тэлэбэ.]] [[Файл:Mao proclaiming the establishment of the PRC in 1949.jpg|thumb|left|250px|[[Мао Зэдун]] 1949 ондо БНХАУ-ые тунхаглаһан.]] === Үмэнэхи үе === 3000 тухай жэлэй түүхэтэй [[хитад үндэһэтэн]]эй түүхын туршада олон улас гүрэн оршон тогтоножо байгаа. Монголшууд 1279 ондо бүхы хитадые нэгэдхэн [[Юань улас]] байгуулан 1368 он хүрэтэр захиржа байба [[Мин улас]] [[1644 он]]до унажа, [[манза|манжануудай]] эрхэшээлдэ орон [[Манзын Чин гүрэн|Чин]] гүрэн гэгдэхэ болоһониинь Хитадай нютаг дээрэхи һүүлшын эзэнтэ улас байгаа. Мүн энэ Чин гүрэниинь [[Хара тамхиин дайн]]да ([[1840]]—[[1842]]) [[Англи]]да илагдаһанаар Хитадай эргүүдые баруунайхид эзэмшэжэ эхилһэн болоод тэрэндэ эсэргүү тэмсэл улас ороной үнсэгэ булан бүридэ боложо байгаа. Эсэстэнь [[1911 он]]ой [[сагаагша гахай жэлэй хубисхал]] Манзын Чин гүрэниие мүхөөжэ, [[1912]] ондо Хитад Уласые тунхаглаба. Гэбэшье сэрэгэй эрхэтэнүүдэй хоорондын зүршэл болон [[Түбэд]] зэргэ уласые эзэлэн түримхэйлхэ бодолгонь хүсэтэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан гэхэ мэтэ шалтаанай уламһаа нэгэдэһэн засаг үгы болобо.<ref>[http://savetibet.ru/img/2010/tibet-book-mong.pdf Кузьмин С. Л. Нууц Түвд орон. Тусгаар тогтнол ба эзэгнэлийн түүх. 2011. Улаанбаатар]</ref> Ийнхүү олон жил үргэлжилсэн иргэний дайны эцэст [[Хитадай Коммунист Нам]] ялж, [[1949]] онд БНХАУ байгуулагдсан түүхтэй. === Оршон үе саг === БНХАУ-ын түүхые тухайн үедэ ударидажа байһан хүнэйнь нэрээр '''Мао Зэдуний үе''' ([[1949]]—[[1978]]) болон '''Дэнь Сяопинай үе''' ([[1978]]—) гэжэ 2 хубаахань бии. [[Мао Зэдун]]ай үедэ БНХАУ социалис системэдэ хамрагдан, [[Ехэ Дэбхэрэлтын Бодолго|Ехэ Дэбхэрэлтын бодолгые]] хэрэгжүүлжэ ерэһэн болобош амжалтада хүрээгүй юм. Энэнэй уламһаа [[Соёлой хубисхал]] гаража, «хубисхалта эсэргүү» гэгдэһэн хүнүүдэй олоноорынь хороожо, улас орон даяар айдас хүйдэс ноёлһон жэлнүүд ерэһэн юм. Мао Зэдун наһа барахатай зэргэсэн энэ хубисхалшье намжажа, Мао [[Хуа Гуофенг]] залгамжалһан болобош удалгүй түрын эрхэ [[Дэнь Сяопинь]]да шэлжэбэ. Дэнь Сяопиниин үедэ БНХАУ Коммунис Нам гэжэ ганса намай системэеэ хадагалжа үлэһэн болобошье эдэй засагаа заха зээлиин системэдэ шэлжүүлхэ алахамууд хэгдэжэ, БНХАУ оршон үетэй хүл ниилүүлэн алхаха болоо. Энэ хугасаанда хүндэ хүнгэн үйлэдбэринүүд хүгжэн, «Дэлхэйн үйлэдбэри» гэжэ нэрлээгдэхэ болотороо эдэй засагынь олошоруулһан юм. Гэбэшье улас түрын хубида сүлөөгүй байдал үргэлжэлһээр байгаа болон [[1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга]] болон [[2005 он]]ой [[Һалан тусгаарлахада эсэргүү хуули]] зэргэнь БНХАУ-ай «Нэгэ Хитад, Нэгэ Улас» бодолгын элирэл юм. == Ниигэм == [[Файл:PRC Population Density.svg|thumb|Можо, ороной хүн зоной нягта һиирэг]] === Хүн зон зүй === {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хитадай хүн зоной тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн зоной зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн зоной тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} [[Файл:China linguistic map.jpg|thumb|Арад түмэн, хэлэн-угсаанай газарай зураг]] Хитад улас дэлхэйдэ [[улас оронууд хүн зоной тоогоор|эгээн олон хүнтэй]]. Эгээн ойро 2010 оной тоололгоор БНХАУ 1,370,536,875 оршон һуугшатай байба. 16,6 хубинь 15 хүрэтэрхи наһанай хүүгэд, 70,1 хуби 15-60 наһатан, 13,3% нь 60-аас дээш ахмад наһатан юм. Хүн зоной жэлэй үрэжэл 0.46% байна.<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/China#cite_note-342]</ref> Дундажаар 73,18 наһалдаг. Хэтэ үрэжэлые 1979 оной «[[Нэгэ хүүгэдэй бодолго]]»-оор болюулһан. Ядаралай хуби бууража, амижаргаанай нюруу дээшэлһэниинь һайн болобошье хүүгэд нюуха, наймаалха гэхэ мэтэ муу үрэ дагабари баһа байгаа. Түрэжэ бай хүүгэдэй [[эрэ эмын харисаа]] 105/100 боложо гажаһан болоод 2010 ондо бүри 118/100 байгаа.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 онһоо эхэнэр нүхэрэй али нэгэниинь айлай ганса хүүгэд бол хоёр хүүгэдтэй байхые зүбшөөржэ зөөлрүүлһэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> Хитадайхин хотожожо байгаа. 1990 ондо хотын хүн зон 20% байһан бол 2007 ондо 46% хотынхин болоһон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Хитадта саяһаа олон хүнтэй 160 оршом хот байгааһаа [[Шанхай]], [[Бээжэн]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]], [[Шэньжэнь]], [[Чунцин]], [[Ухань]] долоонь асанхи хүнтэй болшохоһон.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/8278325/Chinas-mega-city-the-countrys-existing-mega-cities.html "China's mega city: the country's existing mega cities".]</ref> Араһаань [[Дунгуань]], [[Чэндү]], [[Хонконг]], [[Нанжан]], [[Мүгдэн]], [[Ханьчжоу]] гээд олон хот нэхэжэ ябаа. Ажал бэдэржэ хүдөөһөө хото бараадһан 220 сая хүн бии.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Хитад үндэһэтэнэй түрэлхи, Хитад уласай газар нютагай 45,6% эзэлһэн [[Дотор газар]]та хүн зоной 93.9% оршон һуудаг. Бээжэн-Шанхайн хүрээнэй [[Хитадай ехэ тала]], Хонконг-Гуаньчжоу хабын урда нютагта бүри шэгүү һууришилтай. [[Түбэдэй өөртөө засах орон|Түбэдэй ӨЗО]]-до эгээн һиирэг, 2,2 хүн/км² байгаа. === Арад түмэн === {{main|Хитадай арад түмэн}} БНХАУ арад эргэдээ хэлэн, яһан үндэһыень харгалзан [[Хитадай арад түмэн|56 нэрээр хураан]] бүридхэдэг. Тус уласай үндэһэн хүн ам [[Хитад хэл|Хитад]] түрэлхи хэлтэй [[Хитад үндэһэтэн]] нийт хүн зоной 91.51 хубиие бүридүүлжэ, ТӨЗО ШУӨЗО хоёрһоо бусад можо, орондо хэдынээ диилэнхи олоной хубитай болоо. 70 хубинь [[Хитад хэл|умарад]] (Бээжэн багтааһан),<ref>[http://www.nytimes.com/2013/09/06/world/asia/china-400-million-cannot-speak-mandarin.html?_r=0 "China: 400 Million Cannot Speak Mandarin"]</ref> үлдсэн нь [[ү хэл|ү]] (Шанхайн), [[Хитад хэл|юэ]] (Хонконгийн [[кантон]] г.м), [[Хитад хэлэн|минь]] зэргэ аялгуутан гэхэ болобош [[Хитад хэлэн|Хитад бэшэгэй]] нэгэ дүрэмтэй. Уласай үсөөн тоото арад түмэн 8,49% хубиие эзэлжэ байгааһаа 2010 оной тоололгоор 16,9 сая [[жуан үндэһэтэн|жуан]], 10,5 сая [[хотон үндэһэтэн|хотон]], 10,3 сая [[манза үндэһэтэн|манжа]], 10,0 сая [[уйгур үндэһэтэн|уйгар]], 9,4 сая [[мяо үндэһэтэн|мяо]], 8,7 сая [[и үндэһэтэн|и]] гэжэ ябаһаар 3 мянган [[лоба омог|лоба]], [[татар үндэһэтэн|татараар]] гүйсэнэ.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> Хитадууд [[күнзын һургаал|күнзы]], [[бомбын шажан|бомбо]] (дао), [[буддын шажан|будда]] гэһэн «гурбан шажан ном»-ые эртынһээ эдеэшүүлжэ абаһан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон үндэһэтэн|Хотон Хитадуудынь]] [[лалын шажан|лалын]] шүтэлгэтэй. БНХАУ эхиндээ шажан хориглоһоншье 1980-аад онһоо хиналтатай жааханаар сүлөөлбэ. Олон яһатанай ехэнхинь урдын [[тай-кадай]] изагуурай хэлэтэй байдаг. Бүгэдэл өөрын гэһэн хубсаһан гоёл, зан заншалаараа илгарха болобошье Хитад үндэһэтэнэй хүсэтэй нэбтэрэлтээр [[Хитад хэлэн|Хитад хэлэтэй]] болоод түрэлхи хэлээ гээсхээжэ байна. Түбэд-бирма бүлэгэй хэлэтэй-[[шарын шажан]]иие үүсхэгшэ [[түбэд үндэһэтэн|түбэд]], түрэг бүлэгэй хэлэн-[[ислам]] шүтэлгэтэй [[уйгур үндэһэтэн|уйгур]], [[хасаг үндэһэтэн|хасаг]], монгол бүлэгэй хэлэн-шарын шажанай уламжалалта [[монгол үндэһэтэн|монгол]] зэргэ хизгаарай арад түмэн Хитад хэлэн һурахын хамтаар өөрын түрэлхи хэлэн бэшэгээ боломжоороо хадагалжа үлэһэн. <gallery widths="160px" heights="100px"> Chinapop.svg|lang=mn|наһа, эрэ эмэ субарга 2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|[[Бээжэнгэй олимп]]ын нээлтэдэ 56 арадай хубсаһатай багашуул Chinese temple1.JPG|Буддын хиид Shanghaiviewpic1.jpg|Шанхай хото Zhongnanhai-south-gates-3440.jpg|1956 онһоо хялбари ханзын<br> Хитад бэшэгтэй болоһон </gallery> == Улас түрэ == Хитад Улас [[хүнэй эрхэ|хүнэй ​​эрхые]] (Интернетдэ сүлөөтэй нэбтэрэлгэ, хэблэлэй эрхэ сүлөө, суулганай эрхэ сүлөө, хүүгэдтэй болохо эрхэ сүлөө, ниигэм байгуулха эрхэ сүлөө, шажан шүтэлгын эрхэ сүлөө) зүршэхэ, захиргаадалтын уласуудай нэгэн юм. Хуули баталха байгуулгань [[Бүхы Арадай Түлөөлэгшэдэй Хурал]], гүйсэдхэхэ засаглалай дээдэ байгуулгань [[Түрын зүблэл]] болоно. Хамагай дээдэ шүүхэ газар Арадай Дээдэ Шүүхэ юм. Гэбэш түрын дээдэ эрхэ мэдэл "Нам"да түблэрхэ болоод ХКН-ын тэргүүлэгшэд улас орониие ударидадаг гэхэд болоно. [[1997 он]]до [[Ехэ Британи]]һаа бусаажа абаһан [[Хонконг]] болон [[1999 он]]до [[Португал]]һаа бусаажа абаһан [[Макао]] «Нэгэ улас, хоёр системэ» гэжэ нэрлээгдэхысэ үргэн хэмжээтэй өөртөө засаха эрхэтэй. 2013 оной байдалаар БНХАУ-ай Засагай газар ба намай түрүүн албан тушаалнуудай хубаарилалта: {|class="wikitable" !Эрэмбэ !Албан тушаал !Хүн |---- |1 |[[БНХАУ-ай Юрэнхылэгшэ]]<br />[[Хитадай Коммунис Намай Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга]]<br />[[Сэрэгэй Түб Зүблэл]]эй Түрүүлэгшэ |[[Си Цзиньпин]] |---- |rowspan="2"|2 / 3 |[[БНХАУ-ай Түрын Зүблэл]]эй Юрэнхы Сайд |[[Ли Кэцян]] |---- |[[Бүхэхитад Арадай Ехэ Хурал]]ай Байнгын Хорооной Түрүүлэгшэ |[[Чжан Дэцзян]] |---- |4 |[[БНХАУ-ай Арадай Улас Түрын Зүблэлдэхэ Бага Хурал]] Бүхэхитад Хорооной Түрүүлэгшэ |[[Юй Чжэншэн]] |---- |} === Хитад Коммунис Нам === [[БНХАУ-ай Үндэһэн хуули]]да тусхагдаһан Хитадай Коммунис Намаар (ХКН) захиржа байна. Хитадай Коммунис Нам 76 сая үлүү гэшүүнтэй, дэлхэйн улас түрын эгээн томо байгуулга. 2009 ондо БНХАУ байгуулагдаһанай нэгэн жаран болоходо ХКН-ай 4-дэхи үеын ударидагшад эрхэ баряад ябажа байгаашье үнгэрһэн хугасаада Хитадай улас түрын системэдэ намай лидерынь өөрын залгамжалагшые тодоруулха талаар баталгаажаһан тогтоһон арга зам гэжэ байһангүй. [[Мао Зэдун]]иие наһа бараһанай дараа тэрэнэй залгамжалагшадые түлхин [[Дэн Сяопин]] эрхэ мэдэлые гартаа адхаха болоһон. Харин Дэн Сяопин өөрынгөө залгамжалагша гэгдэжэ байһан хоёр хүниие орхин [[Цзян Цзэминь]]дэ түрын эрхээ шэлжүүлһэнэй зэргэсээ үе алгаһан [[Ху Цзиньтао]]е тогтоожо үгэһэн байдаг. === Засаг захиргаанай хуубари === Хитад улас мүнөөдэр [[Хитадай засаг захиргаанай хубаари|можо, аймаг, хошуун, сум, гасаанай]] гэһэн 5 зэргэ дэбэй хорин [[засаг захиргаанай нэгэжэ|нэгэжээр]] газар нютгаа шаталан хубаажа байна. I дэсын 33 нютагһаа 22-нь [[можо]], 5-нь [[автономито орон]] (ӨЗО), 4-нь [[түбдэ захирагдаха хото]], 2-нь [[онсогой захиргаата орон]] (ОЗО) гэһэн зүйлэй нютаг болоно. Хоёр ОЗО ([[Хонконг]], [[Макао]]) автономито ехэ эрхэтэй. [[Тайвань|Тайваниие]] өөрынхи гэжэ зүдхэдэг. <div class="thumb tright"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжян - Уйгурай автономито орон|Шиньжян]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Үбэр Монголой өөртөө засаха орон|Үбэр-Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хара-Мүрэн можо|Хара-Мүрэн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Түбэдэй автономито орон|Түбэд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хүхэ-Нуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгой автономито орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хэбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжэн]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньцзинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хэнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунцин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн автономито орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Файл:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нютаг, өөрийн гэж мэтгэдэг 1 газрыг харууласан газрын зураг</div thumbinner></div thumb tright> {{Multiple image | align=right | direction=horizontal | width= | footer = Сагаан, улаан дарһан. | image1 = Regions of China.svg | caption1= Зүг шэгэй зургаан орон | width1 = 210 | caption2= I дэсэй дүрбэн зүйл нэгэжые үнгөөр илгаһаниинь | image2 = China provinces.png | width2 = 280 }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нютагай нэрэ ! Хитадаар ! Талмай (км²) ! Хүн зон (2010) ! Нютагай түб |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ай засаг захиргаанай хубаари|можо]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{mongolUnicode|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хэфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсу]] || {{mongolUnicode|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьчжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{mongolUnicode|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчунь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{mongolUnicode|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанчжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{mongolUnicode|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Чжэцзян]] || {{mongolUnicode|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханчжоу]] |---------- |7 || [[Цзянсу]] || {{mongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Нанжин]] |---------- |8 || [[Цзянси]] || {{mongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{mongolUnicode|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{mongolUnicode|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чэнду]] |---------- |11 || [[Фуцзянь]] || {{mongolUnicode|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фучжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{mongolUnicode|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хара-Мүрэн можо|Хара-Мүрэн]] || {{mongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хэбэй]] || {{mongolUnicode|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шицзячжуан]] |---------- |15 || [[Хэнань]] || {{mongolUnicode|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Чжэнчжоу]] |---------- |16 || [[Хүхэ-Нуур]] || {{mongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Синин]] |---------- |17 || [[Хубэй]] || {{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Ухань]] |---------- |18 || [[Хунань]] || {{mongolUnicode|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{mongolUnicode|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Цзинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{mongolUnicode|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{mongolUnicode|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Сиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Куньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|автономито орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанси - Чжуангай автономито орон|Гуанши]] || {{mongolUnicode|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Нинся - Хотонгой автономито орон|Ниншя]] || {{mongolUnicode|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Үбэр Монголой өөртөө засаха орон|Үбэр-Монгол]]|| {{mongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хүхэ хото]] |---------- |26 || [[Түбэдэй автономито орон|Түбэд]] || {{mongolUnicode|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Һаса]] |---------- |27 || [[Синьцзян - Уйгурай автономито орон|Синьцзян]] || {{mongolUnicode|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Үрэмшэ]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ай засаг захиргаанай хубаари|онсогой захиргаата орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ай засаг захиргаанай хубаари|түбдэ захирагдаха хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжэн]] || {{mongolUnicode|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжэн'' |---------- |31 || [[Тяньцзинь]] || {{mongolUnicode|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньцзинь'' |---------- |32 || [[Чунцин]] || || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунцин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{mongolUnicode|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Хотонууд === Хитадай [[ниислэл хото]] — 17 550 000 хүн зонтой [[Бээжэн]] юм. Ондоо ехэ хотонууд: [[Шанхай]] (хүн зон — 18 450 000 хүн), [[Чунцин]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]]. {| class="sortable wikitable" width=100 %; !Эрэмбэ !Буряад нэрэ/<br />[[Пиньинь|Ханьюй Пиньинь]]/<br />[[Хитад хэлэн|Хялбарижуулһан]]/<br />[[Хитад хэлэн|Уламжалалта]] !Хүн зон !Он жэл !Зураг !Харьяалал !Бүһэ нютаг |- | align=center | 1 | [[Чунцин]]<br />Chóngqìng<br />(simp: 重庆, trad: 重慶) | {{sort|28846170|28,846,170}} | 2010 | [[Файл:Chongqing Night Yuzhong.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 2 | [[Шанхай]]<br />Shànghǎi<br />(simp: 上海, trad: 上海) | {{sort|23019148|23,019,148}} | 2010 | [[Файл:Lujiazui Skyline from Bund.jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|[[Зүүн Хитад|Зүүн]] |- | align=center | 3 | [[Бээжэн]]<br />Běijīng<br />(simp: 北京, trad: 北京) | {{sort|19612368|19,612,368}} | 2010 | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|[[Хойто Хитад|Хойто]] |- | align=center | 4 | [[Чэнду]]<br />Chéngdū<br />(simp: 成都, trad: 成都) | {{sort|14047625|14,047,625}} | 2010 | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|[[Урда Баруун Хитад|Урда Баруун]] |- | align=center | 5 | [[Тяньцзинь]]<br />Tiānjīn<br />(simp: 天津, trad: 天津) | {{sort|12938224|12,938,224}} | 2010 | [[Файл:Tianjin Skyline 2009 Sep 11 by Nangua 1.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 6 | [[Гуанчжоу]]<br />Guǎngzhōu<br />(simp: 广州, trad: 廣州) | {{sort|12700800|12,700,800}} | 2010 | [[Файл:Guangzhou dusk 11-5-2008.png|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|[[Урда Түб Хитад|Урда Түб]] |- | align=center | 7 | [[Харбин]]<br />Hā'ěrbīn<br />(simp: 哈尔滨, trad: 哈爾濱) | {{sort|10635971|10,635,971}} | 2010 | [[Файл:Harbin nightly view by TroyParfitt.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 8 | [[Шэньчжэнь]]<br />Shēnzhèn<br />(simp: 深圳, trad: 深圳) | {{sort|10357938|10,357,938}} | 2010 | [[Файл:Shenzhen night street.JPG|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 9 | [[Ухань]]<br />Wǔhàn<br />(simp: 武汉, trad: 武漢) | {{sort|09785392|9,785,392}} | 2010 | [[Файл:Wuhan from Yellow Crane Tower.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 10 | [[Ханьчжоу]]<br />Hángzhōu<br />(simp: 杭州, trad: 杭州) | {{sort|08700400|8,700,400}} | 2010 | [[Файл:Haoshangle Corridor in 2004.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 11 | [[Шиань]]<br />Xī'ān<br />(simp: 西安, trad: 西安) | {{sort|08467837|8,467,837}} | 2010 | [[Файл:XiAn qujiang.jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#ff9148|[[Хойто Баруун Хитад|Хойто Баруун]] |- | align=center | 12 | [[Мүгдэн]]<br />Shěnyáng<br />(simp: 沈阳, trad: 瀋陽) | {{sort|08106171|8,106,171}} | 2010 | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|[[Хойто Зүүн Хитад|Хойто Зүүн]] |- | align=center | 13 | [[Нанжан]]<br />Nánjīng<br />(simp: 南京, trad: 南京) | {{sort|08004680|8,004,680}} | 2010 | [[Файл:南京全景.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 14 | [[Чаньчунь]]<br />Chángchūn<br />(simp: 长春, trad: 長春) | {{sort|07459005|7,459,005}} | 2010 | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 15 | [[Шанцю]]<br />Shāngqiū<br />(simp: 商丘, trad: 商丘) | {{sort|07362472|7,362,472}} | 2010 | [[Файл:ChinaHenanShangqiu.png|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 16 | [[Хонконг]]<br />Xiānggǎng<br />(simp: 香港, trad: 香港) | {{sort|07103000|7,103,000}} | 2011 | [[Файл:Hong Kong Night Skyline.jpg|200 px]] | {{flagicon|Hong Kong}} Хонконг | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 17 | [[Цзинань]]<br />Jǐnán<br />(simp: 济南, trad: 濟南) | {{sort|06814000|6,814,000}} | 2010 | [[Файл:Jinanfromqianfoshan.jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 18 | [[Далянь]]<br />Dàlián<br />(simp: 大连, trad: 大連) | {{sort|06170000|6,170,000}} | 2009 | [[Файл:Dalian birdview.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 19 | [[Тайюань]]<br />Tàiyuán<br />(simp: 太原, trad: 太原) | {{sort|04201591|4,201,591}} | 2010 | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 20 | [[Кунминь]]<br />Kūnmíng<br />(simp: 昆明, trad: 昆明) | {{sort|02971000|2,971,000}} | | [[Файл:Old kunming city01.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 21 | [[Уси]]<br />Wúxī<br />(simp: 无锡, trad: 無錫) | {{sort|02359000|2,359,000}} | | [[Файл:Downtown wuxi.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 22 | [[Шицзячжуан]]<br />Shíjiāzhuāng<br />(simp: 石家庄, trad: 石家莊) | {{sort|02280000|2,280,000}} | | [[Файл:Farviewshijiazhuang.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 23 | [[Чжэнчжоу]]<br />Zhèngzhōu<br />(simp: 郑州, trad: 鄭州) | {{sort|02280000|2,280,000}} | | [[Файл:Zhengzhou east district at night.jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 24 | [[Наньнин]]<br />Nánníng<br />(simp: 南宁, trad: 南寧) | {{sort|02272000|2,272,000}} | | [[Файл:Nanning skyline 2008.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 25 | [[Наньчан]]<br />Nánchāng<br />(simp: 南昌, trad: 南昌) | {{sort|02229000|2,229,000}} | | [[Файл:Nanchang Buildings.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 26 | [[Чанша]]<br />Chángshā<br />(simp: 长沙, trad: 長沙) | {{sort|02187000|2,187,000}} | | [[Файл:The Huángxīng Lù Commercial Pedestrian Street in Changsha.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 27 | [[Циндао]]<br />Qīngdǎo<br />(simp: 青岛, trad: 青島) | {{sort|02160000|2,160,000}} | | [[Файл:City View Of Qingdao 1.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 28 | [[Ланьчжоу]]<br />Lánzhōu<br />(simp: 兰州, trad: 蘭州) | {{sort|02072000|2,072,000}} | | [[Файл:Lanzhou-036.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#ff9148|Хойто Баруун |- | align=center | 29 | [[Сучжоу]]<br />Sūzhōu<br />(simp: 苏州, trad: 蘇州) | {{sort|02063000|2,063,000}} | | [[Файл:Suzhoupic11.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 30 | [[Хэйфэй]]<br />Héféi<br />(simp: 合肥, trad: 合肥) | {{sort|01984000|1,984,000}} | | [[Файл:Hefeiskyline.jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 31 | [[Наньчун]]<br />Nánchōng<br />(simp: 南充, trad: 南充) | {{sort|01913000|1,913,000}} | | [[Файл:Location of Nanchong Prefecture within Sichuan (China).png|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 32 | [[Сямэнь]]<br />Xiàmén<br />(simp: 厦门, trad: 廈門) | {{sort|01896000|1,896,000}} | | [[Файл:Xiamen.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 33 | [[Фучжоу]]<br />Fúzhōu<br />(simp: 福州, trad: 福州) | {{sort|01860000|1,860,000}} | | [[Файл:FuzhouCity (1).jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 34 | [[Гирин]]<br />Jílín Shì<br />(simp: 吉林市, trad: 吉林市) | {{sort|01823725|1,823,725}} | | [[Файл:吉林大桥和世纪广场.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 35 | [[Наньян]]<br />Nányáng<br />(simp: 南阳, trad: 南陽) | {{sort|01797000|1,797,000}} | | [[Файл:Luoyang city.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 36 | [[Үрэмшэ]]<br />Wūlǔmùqí<br />(simp: 乌鲁木齐, trad: 烏魯木齊) | {{sort|01757000|1,757,000}} | | [[Файл:Urumqi partial panorama at dusk.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#ff9148|Хойто Баруун |- | align=center | 37 | [[Фошань]]<br />Fóshān<br />(simp: 佛山, trad: 佛山) | {{sort|01739000|1,739,000}} | | [[Файл:Xiqiaoshan2.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 38 | [[Гуйян]]<br />Guìyáng<br />(simp: 贵阳, trad: 貴陽) | {{sort|01643000|1,643,000}} | | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 39 | [[Бэньси]]<br />Běnxī<br />(simp: 本溪, trad: 本溪) | {{sort|01600000|1,600,000}} | 2011 | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 40 | [[Нинбо]]<br />Níngbō<br />(simp: 宁波, trad: 寧波) | {{sort|01594000|1,594,000}} | | [[Файл:Ningbo Tianyi Square.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 41 | [[Вэйфан]]<br />Wéifāng<br />(simp: 潍坊, trad: 濰坊) | {{sort|01536000|1,536,000}} | | [[Файл:Dongfengjie Bridge Weifang.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 42 | [[Датон]]<br />Dàtóng<br />(simp: 大同, trad: 大同) | {{sort|01492000|1,492,000}} | | [[Файл:Datong Railway Station 20060416002654.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 43 | [[Аншань]]<br />Ānshān<br />(simp: 鞍山, trad: 鞍山) | {{sort|01474000|1,474,000}} | | [[Файл:Mosarena.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 43 | [[Бугата хото|Бугата]]<br />Bāotóu<br />(simp: 包头, trad: 包頭) | {{sort|01442000|1,442,000}} | | [[Файл:InnerMongoliaBuddhistTemple.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 45 | [[Нэйцзян]]<br />Nèijiāng<br />(simp: 内江, trad: 内江) | {{sort|01406000|1,406,000}} | | [[Файл:Location of Neijiang Prefecture within Sichuan (China).png|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 46 | [[Фушунь]]<br />Fǔshùn<br />(simp: 抚顺, trad: 撫順) | {{sort|01402000|1,402,000}} | | [[Файл:View of Fushun circa 1940.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#9696ff|Хойто Зүүн |- | align=center | 47 | [[Сучжоу]]<br />Xúzhōu<br />(simp: 徐州, trad: 徐州) | {{sort|01400000|1,400,000}} | | [[Файл:歌风台 the Gefeng Tai Altar of Peixian Couty ,jiangsu .jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 48 | [[Яньтай]]<br />Yāntái<br />(simp: 烟台, trad: 煙臺) | {{sort|01328000|1,328,000}} | | [[Файл:Yantai Coastal View.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 49 | [[Иян]]<br />Yìyáng<br />(simp: 益阳, trad: 益陽) | {{sort|01296000|1,296,000}} | | [[Файл:Location of Yiyang Prefecture within Hunan (China).png|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 50 | [[Чандэ]]<br />Chángdé<br />(simp: 常德, trad: 常德) | {{sort|01284000|1,284,000}} | | [[Файл:Changde battle.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 51 | [[Таншань]]<br />Tángshān<br />(simp: 唐山, trad: 唐山) | {{sort|01279226|1,279,226}} | | [[Файл:Font at Tangshan, Hebei - Mobile World.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 52 | [[Лоян]]<br />Luòyáng<br />(simp: 洛阳, trad: 洛陽) | {{sort|01265000|1,265,000}} | | [[Файл:Luoyang city.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 53 | [[Мяньян]]<br />Miányáng<br />(simp: 绵阳, trad: 綿陽) | {{sort|01189000|1,189,000}} | | [[Файл:绵阳站夜景.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 54 | [[Хүхэ хото]]<br />Hūhéhàotè<br />(simp: 呼和浩特, trad: 呼和浩特) | {{sort|01144000|1,144,000}} | | [[Файл:Hohhot Central Square.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 55 | [[Шаньтоу]]<br />Shàntóu<br />(simp: 汕头, trad: 汕頭) | {{sort|01110000|1,110,000}} | | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 59 | [[Цзинчжоу]]<br />Jīngzhōu<br />(simp: 荆州, trad: 荆州) | {{sort|01104000|1,104,000}} | | [[Файл:Jingzhou Museum.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 60 | [[Баодин]]<br />Bǎodìng<br />(simp: 保定, trad: 保定) | {{sort|01060000|1,060,000}} | | [[Файл:BaodingYuhuaRoad.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 61 | [[Аньян]]<br />Ānyáng<br />(simp: 安阳, trad: 安陽) | {{sort|01058000|1,058,000}} | | [[Файл:Yinxu.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 62 | [[Лючжоу]]<br />Liǔzhōu<br />(simp: 柳州, trad: 柳州) | {{sort|01017000|1,017,000}} | | [[Файл:Central Liuzhou.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 63 | [[Luzhou]]<br />Lúzhōu<br />(simp: 泸州, trad: 瀘州) | {{sort|00961000|961,000}} | | [[Файл:LuzhouTuoRiver.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#d16eff|Урда Баруун |- | align=center | 64 | [[Ханьдань]]<br />Hándān<br />(simp: 邯郸 trad: 邯鄲) | {{sort|00951000|951,000}} | | [[Файл:Handan2.jpg|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#79ff76|Хойто |- | align=center | 65 | [[Цюаньчжоу]]<br />Quánzhōu<br />(simp: 泉州, trad: 泉州) | {{sort|00948000|948,000}} | | [[Файл:QuanzhouCityfromMtQingyuan.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 66 | [[Хэнян]]<br />Héngyáng<br />(simp: 衡阳, trad: 衡陽) | {{sort|00904000|904,000}} | | [[Файл:Hengyang.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 67 | [[Синин]]<br />Xīníng<br />(simp: 西宁, trad: 西寧) | {{sort|00871000|871,000}} | | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#ff9148|Хойто Баруун |- | align=center | 68 | [[Хэнань]]<br />Huáinán<br />(simp: 淮南, trad: 淮南) | {{sort|00863135|863,135}} | | [[Файл:Huainan June 2005 01.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 69 | [[Инчуань]]<br />Yínchuān<br />(simp: 银川, trad: 銀川) | {{sort|00861000|861,000}} | | [[Файл:Yinchuan aerial.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#ff9148|Хойто Баруун |- | align=center | 70 | [[Чанчжоу]]<br />Chángzhōu<br />(simp: 常州, trad: 常州) | {{sort|00827131|827,131}} | | [[Файл:20090919 Changzhou 5459.jpg|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 71 | [[Хайнань]]<br />Huái'ān<br />(simp: 淮安 trad: 淮安) | {{sort|00725381|725,381}} | | [[Файл:镇淮楼.JPG|200px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#8bffe8|Зүүн |- | align=center | 72 | [[Ичан]]<br />Yíchāng<br />(simp: 宜昌, trad: 宜昌) | {{sort|00634568|634,568}} | | | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 73 | [[Сянян]]<br />Xiāngyáng<br />(simp: 襄阳, trad: 襄陽) | {{sort|00633173|633,173}} | | [[Файл:XiangFanLunaNewYear2007.JPG|200 px]] | {{flagicon|PRC}} Хитад | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб |- | align=center | 74 | [[Макао]]<br />Àomén<br />(simp: 澳门, trad: 澳門) | {{sort|00542400|542,400}} | | [[Файл:Macau viewed from Macau Museum - 20100923.jpg|200px]] | {{flagicon|Macau}} Макао | Bgcolor=#fffb91|Урда Түб | |} == Мүн үзэхэ == * [[Ород хэлэн]] * [[Ородууд]] * [[Ородой Холбооной Уласай холбооной округууд]] * [[Ородой Холбооной Уласай сүбъеэктэнүүд]] == Зүүлтэ == <references/> <references group="К"/> == Холбооһон == {{commons|中国|Хитад Улас}} * [http://ru.china-embassy.org/rus Посольство КНР в РФ] * [http://www.russia.org.cn/rus Посольство России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415010655/http://www.russia.org.cn/rus/ |date=2015-04-15 }} * [http://russian.people.com.cn Жэньминь Жибао онлайн] * [http://www.russian.xinhuanet.com/russian/index.htm Агентство Синьхуа] * [http://russian.cri.cn Международное радио Китая] * [http://russian.china.org.cn/russian/index.htm Китайский информационный Интернет-центр] * [http://bigchina.ru/ Каталог сайтов о Китае] * [[Верещагин, Александр Васильевич|Верещагин А. В.]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60682 В Китае на сайте «Руниверс»] * [http://bumali.com/09article12.shtml Бугрова М. С. Соединенное Королевство и КНР в XXI веке] * [http://www.mifograd.ru/galery-east.html Искусство Китая. Галерея изображений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110413110802/http://www.mifograd.ru/galery-east.html |date=2011-04-13 }} * [http://fir.nes.ru/~vpopov/EssaysChina.html Статьи Владимира Попова о Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917092840/http://fir.nes.ru/~vpopov/EssaysChina.html |date=2011-09-17 }} {{Аази}} [[Категори:Ази]] [[Категори:Хитад]] [[Категори:Коммунис оронууд]] 71eur0qbcd1v3ugzwttqz5zpalpxnpm 0 5741 74764 74721 2026-07-22T12:14:14Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74764 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Мексикын Нэгэдэһэн Улас''' |уугуул_нэрэ = <small>Estados Unidos Mexicanos '''(испани)'''</small> |богони_нэрэ = Мексикэ |һүлдын_зураг = Coat of arms of Mexico.svg |тугай_зураг = Flag_of_Mexico.svg |түрын_уряа = |түрын_дуулал = {{lang-es|"Himno Nacional Mexicano"}}<br />Мексикын түрын дуулал<br><center>[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]</center> <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас|Бүгэдэ найрамдаха засагтай]] [[арадшалал]] |газарай_зураг = Mexico (orthographic projection).svg |map_caption = Мексикын байгаа газар |ниислэл_хото = [[Файл:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|13px]] [[Мехико]] |хамагай_томо_хото = [[Файл:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|13px]] [[Мехико]] |албан_ёһоной_хэлэн = [[Испани хэлэн]] <small>(хуулида<br />зааһангүйшье үнэндээ)</small> |үндэһэ_язгуур = |үндэһэ_язгуур_он = |тэргүүнэй_класс1 = Юрэнхылэгшэ |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Энрике Пенья Ньето]] |тэргүүнэй_класс2 = |тэргүүнэй_нэрэ2 = |хуули_тогтоогшо =Конгресс → «Ехэ Хурал» |дээдэ_танхим =Сенат → «Шуулган» |доодо_танхим =«Түлөөлэгшын танхим» |оршин_тогтнолын_утга =Тусгаар тогтнол |sovereignty_note = [[Испани]]һаа |тогтносон_үйл_явдал1 =Тусгаар тогтониһон |үйл_явдалын_огноо1 =[[1810]] оной [[9 һарын 16]] |тогтносон_үйл_явдал2 =Маргаангүй болоһон |үйл_явдалын_огноо2 =[[1821]] оной [[9 һарын 27]] |газар_нютаг_км2 =1,972,550 |нютагай_талбайгаархи_эрэмбэ_дэс =14 |уһанай_процент = 2.5 % |хүн_амын_тооллого =112,322,757<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=2010-11-25 |archivedate=2011-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp }}</ref> |хүн_ам_тоолсон_он =2010 |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор =11 |хүн_амын_нягтарал_нэгэжэ_км2 =57 |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =142 |ДНБ_ХАЧ =[[Америк доллар|$]]94.318 тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=912&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=0 |title=Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 12, 2011}}</ref> |ДНБ_ХАЧ =[[Америк доллар|$]]1.629 их наяд<ref name="imf-mx">{{cite web |url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |author= |date= |work= |publisher=IMF |accessdate=5 March 2011}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2011 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =11 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$15,113<ref>{{cite web | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2016&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPPC&grp=0&a=&pr1.x=40&pr1.y=10 | title = IMF}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =58 |ДНБ_нэрлэсэн =$1.041 их наяд<ref name="imf-mx"/> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2011 |ДНБ_нэрлэсэн_эрэмбэ =13 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$9,489<ref name="imf-mx"/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =58 |ХТББИ =51.6<ref name = "wb-gini">{{cite web | url = http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ | title = Gini Index |author= |date= |work= |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}</ref> |Илтгэлцүүр_он =2008 |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |Илтгэлцүүр_ангилал =<span style="color:#e0584e;">их</span> |ХХИ =0.770<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title= Human Development Report 2011 - Human development statistical annex|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office]] [[United Nations Development Programme]]|pages=127–130|accessdate=2 November 2011}}</ref> |ХХИ_он =2011 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">сайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =57 |мүнгэн_тэмдэгтэ = [[Мексикын песо]] |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = MXN |сагай_бүһэ = −8-һаа −6 хүрэтэр | utc_offset = | зуны_цагийн_бүсийн_нэр = | utc_offset_DST = |интернет_домэйн =[[.mx]] |телефоной_код =+52 |зүүлтэ = }} '''Мексикэ''' ({{lang-es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсохо)</small>}}) — албан ёһоор '''Мексикын Нэгэдэһэн Улас''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойто Америкэ]]да оршодог [[улас]]. Хойто зүгтэ [[АНУ]], зүүн урда зүгтэ [[Белиз]], [[Гватемала]] гурбан уластай газараар хилэ залгажа, баруун зүгтэ [[Калифорниин булан]], [[Номгон далай]], зүүн зүгтэ [[Мексикын булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хүбөөлдэг. Мексикэ 1 972 550 км² газар нютагтайгаараа [[Улас оронуудай газар нютагай хэмжээ|дэлхэйн 14-р]], [[Америкэ]] түби газарай 5-р томо орон болохоһоо гадна 112.3 сая хүн зонтой тула дэлхэйн 11 дэхи, Испани хэлэтэ оронуудһаа хамагай олон хүн зонтой улас гэгдэнэ. Хүн зоной үндэһэн хэлэн - [[Испани хэлэн|Испани]]. Зонхилхо шажан - [[Христосой шажан]]. Ниислэл [[Сьюдад де Мехико]] дэлхэйн ехэ хотын тоондо багтадаг. Мексикэ бол [[холбооной улас|холбооной түрын байгууламжата]], юрэнхылэгшын эрхэ мэдэл дабамгайлха [[бүгэдэ найрамдах улас|бүгэдэ найрамдаха засагта]], түлөөлэлэй [[арадшалал|арадшалһан улас түрын дэглэмтэй]] улас. Арад эргэдые засаглаха ушар холбооной гушан нэгэн [[можо улас]], [[Мехико|нэгэ дүүргэ]]дэ нютаг дэбисхэр хубаагдадаг. Мексикэнь тухайн бүһынхээ хүшэрхэг орон болоод 1994 онһоо [[Эдэй засагай хамтын ажалалгаа, хүгжэлэй байгуулалга|ЭЗХАХБ]]-да элсһэн сорын ганса [[Латин Америкэ|Латин Америкын]] орон болоһон. Мексикэнь дундаһаа дээгүүр орлоготой орондо тоосогдодог. [[ҮНБ]]-ыень худалдан абаха шадабариин паритетаар тоособол Мексикын [[эдэй засаг]]иинь дэлхэйдэ 12-т ороно. Эдэй засагиинь [[Хойто Америкын Сүлөөтэ Худалдаанай Хэрээ]]нэй (NAFTA) гишүүн оронуудтай шухала уялдаа холбоотой. Мексикэнь дэлхэйн хүшэтэй орон боложо буйда тоосогдожо байгаа болобош ниигэмэй болон аюулгүй байдалай асуудалуудынь муугаар нүлөөлжэ байна. 2000 оны һунгуулида анха удаад сүрэг хүсэнэй нам, 1929 онһоо хойшо Юрэнхылэгшын албые барижа байһан Байгуулалай Хубисхалта намые ("Partido Revolucionario Institucional" : PRI) дэлжэ илалта байгуулба. == Газарзүй == {| class="standard" ! colspan="5" | Мексикын можо уласууд |- | colspan="5" | <center>[[Файл:AdministrativeDivisionOfMexico-Russian.png|center|560px]]</center> |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" ! № ! Холбоотой субъект ! Түб ! Талбай,<ref>{{Cite web |title=World Gazetteer |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&srt=pnan&col=abcdefghimoq&msz=1500&geo=-40 |accessdate=2012-12-05 |archivedate=2012-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509200801/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&srt=pnan&col=abcdefghimoq&msz=1500&geo=-40 }}</ref><br />км² ! Хүн зон,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population - Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br />([[2010]]) адам. ! Хүн зоной нягтарал,<br /> хүн/км² |- | 0 | [[Мехико|Холбооной дүүргэ]] (Distrito Federal) | [[Сьюдад де Мехико]] (México) | 1499 | 8 851 080 | 5904,66 |- | 1 | Агуаскальентес (Aguascalientes) | [[Агуаскальентес (хото)|Агуаскальентес]] (Aguascalientes) | 5589 | 1 184 996 | 212,02 |- | 2 | Веракрус (Veracruz) | [[Халапа-Энрикес]] (Xalapa-Enríquez) | 72 815 | 7 643 194 | 104,97 |- | 3 | Герреро (Guerrero) | [[Чильпансинго-де-лос-Браво|Чильпансинго]] (Chilpancingo de los Bravo) | 63 749 | 3 388 768 | 53,16 |- | 4 | Гуанахуато (Guanajuato) | [[Гуанахуато (хото)|Гуанахуато]] (Guanajuato) | 30 589 | 5 486 372 | 179,36 |- | 5 | Дуранго (Durango) | [[Виктория-де-Дуранго]] (Durango) | 119 648 | 1 632 934 | 13,65 |- | 6 | Идальго (Hidalgo) | [[Пачука-де-Сото|Пачука]] (Pachuca) | 20 987 | 2 665 018 | 126,98 |- | 7 | Кампече (Campeche) | [[Сан-Франсиско-де-Кампече]] <br />(San Francisco de Campeche) | 51 833 | 822 441 | 15,87 |- | 8 | Керетаро (Querétaro) | [[Сантьяго-де-Керетаро|Керетаро]] (Querétaro) | 11 769 | 1 827 937 | 155,32 |- | 9 | Кинтана-Роо (Quintana Roo) | [[Четумаль]] (Chetumal) | 50 350 | 1 325 578 | 26,33 |- | 10 | Коауила (Coahuila) | [[Сальтильо]] (Saltillo) | 151 571 | 2 748 391 | 18,13 |- | 11 | Колима (Colima) | [[Колима (хото)|Колима]] (Colima) | 5455 | 650 555 | 119,26 |- | 12 | Мехико (штат) (México) | [[Толука-де-Лердо]] (Toluca) | 21 461 | 15 175 862 | 707,14 |- | 13 | Мичоакан (Michoacán) | [[Морелия]] (Morelia) | 59 864 | 4 351 037 | 72,68 |- | 14 | Морелос (Morelos) | [[Куэрнавака]] (Cuernavaca) | 4941 | 1 777 227 | 359,69 |- | 15 | Наярит (Nayarit) | [[Тепик]] (Tepic) | 27 621 | 1 084 979 | 39,28 |- | 16 | Доодо Калифорни (Baja California) | [[Мехикали]] (Mexicali) | 70 113 | 3 155 070 | 45,00 |- | 17 | Урда Доодо Калифорни (Baja California Sur) | [[Ла-Пас (Урда Доодо Калифорни)|Ла-Пас]] (La Paz) | 73 677 | 637 026 | 8,65 |- | 18 | Нуэво-Леон (Nuevo León) | [[Монтеррей]] (Monterrey) | 64 555 | 4 653 458 | 72,09 |- | 19 | Оахака (Oaxaca) | [[Оахака-де-Хуарес|Оахака]] (Oaxaca) | 95 364 | 3 801 962 | 39,87 |- | 20 | Пуэбла (Puebla) | [[Пуэбла-де-Сарагоса]] (Puebla) | 33 919 | 5 779 829 | 170,40 |- | 21 | Сакатекас (Zacatecas) | [[Сакатекас (хото)|Сакатекас]] (Zacatecas) | 75 040 | 1 490 668 | 19,86 |- | 22 | Сан-Луис-Потоси (San Luis Potosí) | [[Сан-Луис-Потоси (хото)|Сан-Луис-Потоси]] (San Luis Potosí) | 62 848 | 2 585 518 | 41,14 |- | 23 | Синалоа (Sinaloa) | [[Кульякан]] (Culiacán) | 58 092 | 2 767 761 | 47,64 |- | 24 | Соноро (Sonora) | [[Эрмосильо]] (Hermosillo) | 184 934 | 2 662 480 | 14,40 |- | 25 | Табаско (Tabasco) | [[Вильяэрмоса (Табаско)|Вильяэрмоса]] (Villahermosa) | 24 661 | 2 238 603 | 90,78 |- | 26 | Тамаулипас (Tamaulipas) | [[Сьюдад-Виктория]] (Ciudad Victoria) | 79 829 | 3 268 554 | 40,94 |- | 27 | Тласкала (Tlaxcala) | [[Тласкала-де-Хикотенкатль|Тласкала]] (Tlaxcala) | 3914 | 1 169 936 | 298,91 |- | 28 | Халиско (Jalisco) | [[Гвадалахара]] (Guadalajara) | 80 137 | 7 350 680 | 91,73 |- | 29 | Чиуауа (Chihuahua) | [[Чиуауа (хото)|Чиуауа]] (Chihuahua) | 247 087 | 3 406 465 | 13,79 |- | 30 | Чьяпас (Chiapas) | [[Тустла-Гутьеррес]] (Tuxtla Gutiérrez) | 73 887 | 4 796 580 | 64,92 |- | 31 | Юкатан (Yucatán) | [[Мерида (Юкатан)|Мерида]] (Mérida) | 39 340 | 1 955 577 | 49,71 |-style="background: #CCC;" align="right" |colspan="3" align="center"| '''Ниитэ''' | '''1 967 138''' | '''112 336 538''' | '''57,11''' |} |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * {{commons|México}} * [http://www.indiansworld.org Мексикын эртэнэй түүхэ (мифологи, домогууд, гэхэ мэтэ) «Эртэнэй Мезоамерика» сахим газарда] * [http://venus.unive.it/riccardozipoli/demo/galleries_collections.php?a=122&n=9&d=MEXICO&pagine=1&paginazione=1 Зураг сомог] * [http://mexico24.ru Ород хэлээр Мексикын һонин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223064242/http://mexico24.ru/ |date=2014-12-23 }}. Интернет-издание Мексикэ-24 {{Америк}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хойто Америкэ]] 043igv1c497aqsq9e6yjlor9d4wjdy8 0 5841 74765 74416 2026-07-22T19:42:15Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74765 wikitext text/x-wiki '''Ромо''' (''Roma'' гэжэ италиин хэлээр бэшэдэг) али '''Рим''' (ород хэлээр). {{Audio|It-Roma.ogg|[ˈroːma]}} буряад хэлэнэй абяагаар ''Роо-мо''. [[Латин хэлэн|лат.]] Roma; {{lang-en|Rome}}; {{lang-ru|Рим}} — [[Итаали]] уласай [[ниислэл]], хүн амын тоогоор уласайнгаа эгээ ехэ [[хото]]. Рим Итаалиин засаг захиргаанай [[Лацио можо]]до ороно, түүнэ дотрох [[Рим аймаг]]т харьяалагдах нэгэн [[Итаалийн засаг захиргааны хуваарь|суурин (''commune'')]] юм. Муж, аймгийн засгийн газар энд төвлөдөг. Мэдээж '''Рим һуурин''' (''Commune di Roma'') бусдаасаа хамгийн том бөгөөд ганцаараа '''Ниислэл Рим''' (''Roma Capitale'') гэж нэрэнийдэгдэх, бас өөртөө засах зарим эрхтэй байдаг. Ниислэл Римын 1,285.3 км² дэвсгэр нутагт 2011 оны байдлаар 2.78 сая хүн зон төрөн сууж байна.<ref name="pop"/><ref name="pop1"/> Рим һуурин (яг, гарцаагүй, баараггүй '''Рим хото''')-наас зайлахгүй шавж байрласан дөчөөд суурин бий. Энэ Рим хотонын бөөгнөрөлд 3 мянган км² нутаг, 3.2-оос 3.8 сая хүн багтана.<ref>[[European Spatial Planning Observation Network]], [http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf Study on Urban Functions (Project 1.4.3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428124728/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |date=2017-04-28 }}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1 Total population in Urban Audit cities, Larger Urban Zone], accessed on 2009-06-23. Data for 2009 unless otherwise noted.</ref><ref>[[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs, [http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 World Urbanization Prospects (2009 revision)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031010136/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |date=2013-10-31 }}, (United Nations, 2010), Table A.12. Data for 2007.</ref><ref>[[Organization for Economic Cooperation and Development]], ''[http://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C Competitive Cities in the Global Economy]'', OECD Territorial Reviews, (OECD Publishing, 2006), Table 1.1</ref><ref>Thomas Brinkoff, [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Principal Agglomerations of the World], accessed on 2009-03-12. Data for 2011-04-01.</ref><ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf World Urban Areas] - Demographia, July 2012</ref> Рим хото Итаалийн дунд бие, [[Тиррений тэнгис]]т гарах баруун эрэгт байрладаг. Хотонын төвөөр Итаалийн гуравдугаар урт гол [[Тибер гол|Тибер]] шувтлан урсдаг. Дунд нэгэ арал бий. Рим ''Caput Mundi'' (Дэлхийн ниислэл), ''la Città Eterna'' (Үүрдийн хото), ''Limen Apostolorum'' (Апостл али Шавь нарын босго), ''la città dei sette colli'' (Долоон гүвээний хото) эсвэл зүгээр л ''l'Urbe'' (Хото) гэсэн хоч нэрүүдтэй. Олон зуун жэлийн туршид барууны соёл иргэншлийн түб байсан бөгөөд [[Католик сүм]]ийн түб байрладаг газар юм. Рим хото дотор тусгаар тогтносон [[Ватикан]] хото улас оршдог. Өнөөгийн Рим хото - орчин үеийн бөгөөд олон үндэстэн аманьдардаг газар юм. [[Эвропын холбоо]]нд аялал жуулчдынхаа тоогоор гуравт ордог бөгөөд соёл урлаг, улас төрийн нөлөө ихтэй хото юм. Фиумичино дахь олон уласын нисэх буудал Итаалидаа хамгийн томд тооцогддог бөгөөд Итаалийн хамгийн том 100 компанийн төвүүд байрладаг. Мөн Enel, ENI, Telecom Italia гэсэн дэлхийн хамгийн том 100 компанийн гурвынх төвүүд байдаг. Рим хото нь [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д харьцангуй бага өртсөн цөөн хотонуудын нэг учраас түб хэсэг [[сэргэн мандалтын үе]]ийн болон [[барроко]] маягийн үзэмжтэй. Рим хотонын түүхэн түб хэсэг нь [[Дэлхийн өв]] хэмээн [[ЮНЕСКО]]-гоор тэмдэглэгджээ. Хотын дарга - [[Джанни Алеманно]]. ==Түүхэ== {{Main|History of Rome|Timeline of Rome history}} ===Эртэ үе=== {{Main|Founding of Rome}} Тэнд археологийн нотолгоо хүнын эрхэлсэн ажала соо Ром хэсэг аас 14,000 жэлууд өмнө, гэхдээ шигүү давхарга ехэын дүү залуу... ====Домог Римэй үндсэслэх==== {|class="graytable" |+ | width="20%"|[[File:Circus Maximus north view from Aventine hills.jpg|center|220px]] | width="20%"|[[File:Campitelli - rupe Tarpea 1060740.JPG|center|200px]] | width="20%"|[[File:Palatine Hill Rome.jpg|center|220px]] | width="20%"|[[File:Celio - via Claudia - sostruzioni del tempio del divo Claudio 1843.JPG|center|200px]] | width="20%"|[[File:Piazza Vittorio Trofei di Mario 9511-08.JPG|center|200px]] |- | align="center"|[[Авентин]] | align="center"|[[Капитолий]] | align="center"|[[Палатин]] | align="center"|[[Целий]] | align="center"|[[Эсквилин]] |- |} [[File:Roma Plan.jpg|thumb|Map depicting late ancient Rome.]] ===Эзэнтэ гүрэн=== ===Манжийн эрхшээлд=== {{Main|Roman Renaissance}} ===Тусгаар тогтнол=== ==Дарга== {{See also|List of mayors of Rome|Administrative subdivision of Rome}} {|class="toccolours" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:left; margin-right:.5em; margin-top:.4em; margin-left:0.5em; font-size:100%;" |- ! colspan="3" style="background:#cef; text-align:center;"|Composition of the City Council |- style="background:#ccc; vertical-align:top;" ! Party ! Members |- |style="text-align:center; background:#00bfff;"|[[The People of Freedom|PDL]] |style="text-align:center;"|35 |- |style="text-align:center; background:#f66;"|[[Democratic Party (Italy)|PD]] |style="text-align:center;"|17 |- |style="text-align:center; background:#f6f"|[[Communist Refoundation Party|Left]] |style="text-align:center;"|2 |} ==Газар зүй== [[File:Rome, Italy.JPG|thumb|Astronaut View of Rome]] ===Топографи=== [[File:Satellite view of Rome 2001.jpg|thumb|Rome seen from satellite.]] ==Уур амьсгал== {{Weather box |location= [[Rome Ciampino Airport]] <small>(altitude: 105 m sl, [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Rome_Ciampino_Airport&params=41_47_58_N_012_35_50_E_type:airport_region:IT&title=Rome+Ciampino+Airport satelitte view])</small> |metric first= yes |single line= yes |Jan high C= 11.9 |Feb high C= 13.0 |Mar high C= 15.2 |Apr high C= 17.7 |May high C= 22.8 |Jun high C= 26.9 |Jul high C= 30.3 |Aug high C= 30.6 |Sep high C= 26.5 |Oct high C= 21.4 |Nov high C= 15.9 |Dec high C= 12.6 |year high C= 20.4 |Jan mean C= 7.5 |Feb mean C= 8.2 |Mar mean C= 10.2 |Apr mean C= 12.6 |May mean C= 17.2 |Jun mean C= 21.1 |Jul mean C= 24.1 |Aug mean C= 24.5 |Sep mean C= 20.8 |Oct mean C= 16.4 |Nov mean C= 11.4 |Dec mean C= 8.4 |year mean C= 15.2 |Jan low C= 3.1 |Feb low C= 3.5 |Mar low C= 5.2 |Apr low C= 7.5 |May low C= 11.6 |Jun low C= 15.3 |Jul low C= 18.0 |Aug low C= 18.3 |Sep low C= 15.2 |Oct low C= 11.3 |Nov low C= 6.9 |Dec low C= 4.2 |year low C= 10.0 |Jan precipitation mm= 67 |Feb precipitation mm= 73 |Mar precipitation mm= 58 |Apr precipitation mm= 81 |May precipitation mm= 53 |Jun precipitation mm= 34 |Jul precipitation mm= 19 |Aug precipitation mm= 37 |Sep precipitation mm= 73 |Oct precipitation mm= 113 |Nov precipitation mm= 115 |Dec precipitation mm= 81 |year precipitation mm= 804 |Jan precipitation days= 7.0 |Feb precipitation days= 7.6 |Mar precipitation days= 7.6 |Apr precipitation days= 9.2 |May precipitation days= 6.2 |Jun precipitation days= 4.3 |Jul precipitation days= 2.1 |Aug precipitation days= 3.3 |Sep precipitation days= 6.2 |Oct precipitation days= 8.2 |Nov precipitation days= 9.7 |Dec precipitation days= 8.0 |year precipitation days= 79.4 |unit precipitation days = 1&nbsp;mm |Jan sun= 120.9 |Feb sun= 132.8 |Mar sun= 167.4 |Apr sun= 201.0 |May sun= 263.5 |Jun sun= 285.0 |Jul sun= 331.7 |Aug sun= 297.6 |Sep sun= 237.0 |Oct sun= 195.3 |Nov sun= 129.0 |Dec sun= 111.6 |year sun= 2472.8 |source 1= [[Servizio Meteorologico]],<ref name=ServizioMeteorologico1>[http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(239)Roma%20Ciampino.pdf Tabelle climatiche 1971-2000 della stazione meteorologica di Roma-Ciampino Ponente dall'Atlante Climatico 1971-2000] - Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare</ref> data of sunshine hours<ref>{{cite web |url=http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO239.txt |title=Visualizzazione tabella CLINO della stazione / CLINO Averages Listed for the station Roma Ciampino |accessdate=13 June 2011}}</ref> |date=April 2012}} {{Weather box |collapsed= yes |location= [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport]], near sea <small>(altitude: 15 m sl, [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Leonardo_da_Vinci-Fiumicino_Airport&params=41_48_01_N_012_14_20_E_type:airport_region:IT-RM satelitte view])</small> |metric first= yes |single line= yes |Jan high C= 13.4 |Feb high C= 13.9 |Mar high C= 15.6 |Apr high C= 17.8 |May high C= 22.2 |Jun high C= 25.9 |Jul high C= 28.8 |Aug high C= 29.4 |Sep high C= 26.2 |Oct high C= 22.1 |Nov high C= 17.2 |Dec high C= 14.2 |year high C= 20.6 |Jan mean C= 8.6 |Feb mean C= 9.0 |Mar mean C= 10.7 |Apr mean C= 12.9 |May mean C= 17.1 |Jun mean C= 20.8 |Jul mean C= 23.6 |Aug mean C= 24.1 |Sep mean C= 21.1 |Oct mean C= 17.1 |Nov mean C= 12.4 |Dec mean C= 9.6 |year mean C= 15.6 |Jan low C= 3.8 |Feb low C= 4.1 |Mar low C= 5.7 |Apr low C= 8.0 |May low C= 11.9 |Jun low C= 15.6 |Jul low C= 18.3 |Aug low C= 18.8 |Sep low C= 16.0 |Oct low C= 12.1 |Nov low C= 7.7 |Dec low C= 5.0 |year low C= 10.6 |Jan precipitation mm= 67 |Feb precipitation mm= 73 |Mar precipitation mm= 57 |Apr precipitation mm= 68 |May precipitation mm= 42 |Jun precipitation mm= 19 |Jul precipitation mm= 15 |Aug precipitation mm= 30 |Sep precipitation mm= 70 |Oct precipitation mm= 114 |Nov precipitation mm= 103 |Dec precipitation mm= 83 |year precipitation mm= 741 |Jan precipitation days= 8.2 |Feb precipitation days= 8.0 |Mar precipitation days= 7.1 |Apr precipitation days= 7.9 |May precipitation days= 4.2 |Jun precipitation days= 2.8 |Jul precipitation days= 1.5 |Aug precipitation days= 2.7 |Sep precipitation days= 5.1 |Oct precipitation days= 7.2 |Nov precipitation days= 9.2 |Dec precipitation days= 7.9 |year precipitation days= 71.8 |unit precipitation days = 1&nbsp;mm |source 1= [[Servizio Meteorologico]]<ref name=ServizioMeteorologico2>[http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(242)Roma%20Fiumicino.pdf Tabelle climatiche 1971-2000 della stazione meteorologica di Roma-Fiumicino Ponente dall'Atlante Climatico 1971-2000] - Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare</ref> |date=April 2012}} {{Weather box |location= [[Rome Urbe Airport]], on the outskirts <small>(altitude: 24 m sl, [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Flughafen_Rom-Urbe&params=41.951947222222_N_12.498888888889_E_dim:10000_region:IT-RM_type:airport satelitte view])</small> |metric first= Yes |single line= Yes |collapsed = Yes |Jan high C= 12.6 |Feb high C= 14.0 |Mar high C= 16.5 |Apr high C= 18.9 |May high C= 23.9 |Jun high C= 28.1 |Jul high C= 31.5 |Aug high C= 31.7 |Sep high C= 27.5 |Oct high C= 22.4 |Nov high C= 16.5 |Dec high C= 13.2 |year high C= 21.4 |Jan mean C= 7.4 |Feb mean C= 8.4 |Mar mean C= 10.4 |Apr mean C= 12.9 |May mean C= 17.3 |Jun mean C= 21.2 |Jul mean C= 24.2 |Aug mean C= 24.5 |Sep mean C= 20.9 |Oct mean C= 16.4 |Nov mean C= 11.2 |Dec mean C= 8.2 |year mean C= 15.3 |Jan low C= 2.1 |Feb low C= 2.7 |Mar low C= 4.3 |Apr low C= 6.8 |May low C= 10.8 |Jun low C= 14.3 |Jul low C= 16.9 |Aug low C= 17.3 |Sep low C= 14.3 |Oct low C= 10.5 |Nov low C= 5.8 |Dec low C= 3.1 |year low C= 9.1 |Jan precipitation mm= 70 |Feb precipitation mm= 76 |Mar precipitation mm= 59 |Apr precipitation mm= 76 |May precipitation mm= 49 |Jun precipitation mm= 41 |Jul precipitation mm= 21 |Aug precipitation mm= 34 |Sep precipitation mm= 72 |Oct precipitation mm= 107 |Nov precipitation mm= 110 |Dec precipitation mm= 84 |year precipitation mm= 799 |Jan precipitation days= 7.6 |Feb precipitation days= 7.4 |Mar precipitation days= 7.8 |Apr precipitation days= 8.8 |May precipitation days= 5.6 |Jun precipitation days= 4.1 |Jul precipitation days= 2.3 |Aug precipitation days= 3.2 |Sep precipitation days= 5.6 |Oct precipitation days= 7.7 |Nov precipitation days= 9.1 |Dec precipitation days= 8.5 |year precipitation days= 77.7 |unit precipitation days = 1&nbsp;mm |source 1= [[Servizio Meteorologico]]<ref name=ServizioMeteorologico3>[http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(235)Roma%20Urbe.pdf Tabelle climatiche 1971-2000 della stazione meteorologica di Roma-Urbe Ponente dall'Atlante Climatico 1971-2000] - Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare</ref> |date=April 2012}} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:90%; text-align:center; font-size:90%; line-height: 1.1em; margin:auto;" |- !colspan=14| Average sea temperature |- ! Month ! {{dabbr|Jan|January}} ! {{dabbr|Feb|February}} ! {{dabbr|Mar|March}} ! {{dabbr|Apr|April}} ! May ! {{dabbr|Jun|June}} ! {{dabbr|Jul|July}} ! {{dabbr|Aug|August}} ! {{dabbr|Sep|September}} ! {{dabbr|Oct|October}} ! {{dabbr|Nov|November}} ! {{dabbr|Dec|December}} !style="border-left-width:medium" |Year {{weather box/line |label=Ave. sea temp. °C (°F) |show=1 |alt=2 |sc=sea |f=1 |jan1={{Weather box/FtoC|14}} |feb1={{Weather box/FtoC|13}} |mar1={{Weather box/FtoC|13}} |apr1={{Weather box/FtoC|14}} |may1={{Weather box/FtoC|17}} |jun1={{Weather box/FtoC|21}} |jul1={{Weather box/FtoC|23}} |aug1={{Weather box/FtoC|24}} |sep1={{Weather box/FtoC|23}} |oct1={{Weather box/FtoC|20}} |nov1={{Weather box/FtoC|18}} |dec1={{Weather box/FtoC|15}} |yr1= {{Weather box/FtoC|18}} |jan2={{Weather box/CtoF||14}} |feb2={{Weather box/CtoF||13}} |mar2={{Weather box/CtoF||13}} |apr2={{Weather box/CtoF||14}} |may2={{Weather box/CtoF||17}} |jun2={{Weather box/CtoF||21}} |jul2={{Weather box/CtoF||23}} |aug2={{Weather box/CtoF||24}} |sep2={{Weather box/CtoF||23}} |oct2={{Weather box/CtoF||20}} |nov2={{Weather box/CtoF||18}} |dec2={{Weather box/CtoF||15}} |yr2= {{Weather box/CtoF||18}} }} |- |colspan="14" style="text-align:center;font-size:85%"|''Source: Holiday Check''<ref name="sea temp">[http://www.holidaycheck.com/climate-wetter_Rome+Area-ebene_rid-id_219.html Rome Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427143802/http://www.holidaycheck.com/climate-wetter_Rome+Area-ebene_rid-id_219.html |date=2010-04-27 }}. Retrieved 9 August 2012</ref> |} ==Хүн зон== {{Main|Demographics of Italy}} {{Historical populations |type= |footnote= Source: [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] 2001 |1861 |194500 |1871 |212432 |1881 |273952 |1901 |422411 |1911 |518917 |1921 |660235 |1931 |930926 |1936 |1150589 |1951 |1651754 |1961 |2188160 |1971 |2781993 |1981 |2840259 |1991 |2775250 |2001 |2663182 |2010 (Est.) |2754440 }} ===Угаастан=== ==Экономик== {{Wide image|Z eur1.jpg|800px|<center>Panoramic view of [[EUR, Rome|EUR]] business district.</center>}} ==Спорт== ==Aх дүү хотонууд== {{See also|List of twin towns and sister cities in Italy}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/pcr Ром хотын албан ёсны сайт] (Итали хэлээр) * [http://www.romaturismo.it Ром хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] (Англи хэлээр) * [http://www.museiincomuneroma.it/ Ромын музейнууд] (Итали хэлээр) * [http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html Ватиканы музейнууд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204022431/http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html |date=2008-12-04 }} (Англи хэлээр) * [http://www-personal.umich.edu/~bkh/rome/5-20-3.htm Эртний Ромын загварууд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118022554/http://www-personal.umich.edu/~bkh/rome/5-20-3.htm |date=2010-01-18 }} * {{commons|Roma}} [[Категори:Итали]] [[Категори:Саятан хото]] [[Категори:Европын ниислэлнүүд]] {{stub}} lr8uck8if3xmtx8da04xjhz2a3joldc 0 6940 74758 71709 2026-07-21T12:32:27Z CommonsDelinker 33 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 74758 wikitext text/x-wiki {{Түүхын улас |буряад_нэрэ = Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн |уугуул_нэрэ = {{lang-la|Sacrum Imperium Romanum}}<br />{{lang-de|Heiliges Römisches Reich}} |статус = [[Эзэнтэ гүрэн]] |дуулал ='''[[Гимн Австро-Венгрии|Gott erhalte Franz den Kaiser]]''' <small>(1797 - 1806)</small><br /><small>Бурхан Эзэнтэ Хаан Францые абараарай</small> |туг = Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg |тугай_бэшэлгэ = Туг <small>(1400 - 1806)</small> |һүлдэ = Arms of the Holy Roman Empire (after 1433).svg |һүлдын_бэшэлгэ = Һүлдэ |газарай_зураг = HRR.gif |хэмжээ = |бэшэлгэ = Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг (962 - 1806) <!-- |type_before = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».--> |p1 = Герман Хаанта Улас |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = Итали Хаанта Улас (дунда зуун) |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = Бургундай Хаанта Улас |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |байгуулга = 962 |усадхалга = 1806 <!-- |type_after = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».--> |s1 = Австри эзэнтэ гүрэн |flag_s1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |s2 = Прусси |flag_s2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg |s3 = Рейнын Холбоо |flag_s3 = |s4 = Саксони (хаанта улас) |flag_s4 = State flag of Saxony before 1815.svg |s5 = Ольденбург Гүнлиг |flag_s5 = Flag of Oldenburg (Scandinavian Cross).svg |s6 = Гольштейн Гүнлиг |flag_s6 = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions dexter).svg |s7 = Сүлөөтэ Ханзын Хамбург хото |flag_s7 = Flag of Hamburg.svg |s8 = Рёйсс Гүнлиг |flag_s8 = Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg |s9 = Мекленбург-Шверин Гүнлиг |flag_s9 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg |s10 = Швециин Померани |flag_s10 = Naval ensign of Sweden.svg |s11 = Вальдек Гүнлиг |flag_s11 = Flag of Waldeck before 1830.svg |s12 = Саксен-Ваймар Гүнлиг |flag_s12 = State flag of Saxony before 1815.svg |s13 = Саксен-Гота-Альтенбург Гүнлиг |flag_s13 = Flag of Sachsen-Gotha-Altenburg.svg |s14 = Анхальт-Дессау Гүнлиг |flag_s14 = Flag of Anhalt Duchies.png |s15 = Анхальт-Кётен Гүнлиг |flag_s15 = Flag of Anhalt Duchies.png |уряа = |ниислэл = '''[[Рома]]''' (de jure)<br /><small>'''[[Венэ]]'''<br />(эзэнтэ хаанай үргөө 1483 - 1806)<br />'''[[Регенсбург]]'''<br />([[Рейхстаг]]ай байһан газар 1663 - 1806)<br />'''[[Прага]]'''<br />(1346 - 1437; 1583 - 1611)</small> |хотонууд = |хэлэн = [[Латин хэлэн|Латин]], [[Герман хэлэн|герман]], [[Итали хэлэн|итали]], [[чех хэлэн|чех]], [[венгри хэлэн|венгри]], [[польш хэлэн|польш]] |мүнгэн_тэмдэгтэ = [[Дукат|Герман дукат]] |дополнительный_параметр = [[Хурал]] |содержимое_параметра = [[Рейхстаг]] |газар_нютаг = |хүн_ама = 17,000,000 хүн (~1550) |засаглалай_хэлбэри = [[Һунгагдадаг хаанта засаг]] |обог_удам = 14 обог удамууд, 3 обоггүй хаанууд |тэргүүнэй_тушаал = [[Эзэнтэ хаан]] |тэргүүн1 = [[Ехэ Оттон I]] <small>''(нэгэдүгээр)''</small> |тэргүүн_үе1 = 962 - 973 |тэргүүн2 = [[Франц II]] <small>''(һүүлшын)''</small> |тэргүүн_үе2 = 1792 - 1806 |тэргүүнэй_тушаал3 = |тэргүүн3 = |тэргүүн_үе3 = |тэргүүнэй_тушаал4 = |тэргүүн4 = |тэргүүн_үе4 = |тэргүүнэй_тушаал5 = |тэргүүн5 = |тэргүүн_үе5 = |тэргүүнэй_тушаал6 = |тэргүүн6 = |тэргүүн_үе6 = |шажан = [[Римэй католик шажан]] (хаанууд)<br /> [[Лютерай шажан]], [[кальвинай шажан]] (зарим уласууд) |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = [[Ехэ Оттон I|Оттон I]] Римэй хаан гэжэ соносхоһон |Дата1 =2 һарын 2 |Год1 =,962 |Этап2 =[[Аугсбургай гэрээ]] |Дата2 =9 һарын 25 |Год2 =,1555 |Этап3 =[[Вестфалиин гэрээ]] |Дата3 =10 һарын 24 |Год3 =,1648 |Этап4 =[[Франц II]]-ай арсалга |Дата4 =8 һарын 6 |Год4 =,1806 |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |прим = }} '''Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн''' — (HRE; [[Герман хэлэн|Герман]]: Heiliges Römisches Reich (HRR), [[Латин хэлэн|Латин]]: Imperium Romanum Sacrum (IRS), [[Итали]] : Sacro Romano Impero (SRI)) 962—1806 ондо [[Европо]] түби газарай түб хэһэгтэ оршон тогтножо байһан. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн хаанта засаглалтай байһан ([[Арюун Римэй эзэн хаан]]). Гүн тайшанарай эрхэ ашагай уламһаа энэ тэмдэгтын һүрэ хүсэн һуларшье, уламаар [[Дунда зуун]] болон Оршон сагай эхеэр тэмдэгтые шэнэшэлһэн. Энэшье нэгэдэһэн уласай бэлэг тэмдэг болоход дүхэм болоһон. Эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг [[Германиин хаанта улас]]ай түбдэ байрлажа байһан ба [[Италиин хаанта улас]] болон [[Бургундиин гүнлиг]]тэй хилэ залгажа байгаа. Эзэнтэ гүрэн зуун жаахан анги, ноёд, можо, эзэн хаанай хото гэхэ мэтэ нютаг дэбисхэрһээ бүридэнэ. [[I Оттон]] 962 ондо Германиин хаан шэрээндэ һууһан соносхоһон. Эргэн харахада тэрэ анханай Арюун Римэй хаан ([[Герман]] : Römisch-Deutscher Kaiser) болоо. Тэрээр Каролингиан удамай бэшэ анханай хаанта уласай хаан юм. Арюун Римэй һүүлэй хаан хадаа [[II Франц]] юм. Тэрэ [[Наполеоной дайн]]ай үеэр 1806 ондо хаан шэрээнһээ огсоржо уламаар эзэнтэ гүрэн таража бутарһан. 1512 ондо [[Кёльн]]ай [[Рейхстаг|Диетае]] дагаха тушаал гаршье '''Герман үндэһэтэнэй Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн''' ([[Герман]]: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, Latin: Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ) гэжэ нэрэдэхэ болоһон. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ мүнөөгэй [[Германи]], [[Австри]], [[Чехи]], [[Швейцари]], [[Нидерланд]], [[Лихтенштейн]] , [[Люксембург]], [[Словени]], [[Франци|Франциин зүүн хэһэг]], [[Итали|Италиин хойто хэһэг]], [[Польшо|Польшын баруун хэһэг]] зэргэ газар нютагууд хамрагдажа байһан. {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Усадхаһан хаанта уласууд]] [[Категори:Германиин түүхэ]] [[Категори:Германи]] 12bisb602xywe1z39tdg7ftetqwhn04 10 7445 74760 73742 2026-07-21T16:31:50Z CommonsDelinker 33 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 74760 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Испани | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1760 = Flag of Spain (1760–1785).svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1874 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931–1939).svg | flag alias-1936 = Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938–1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977–1981).svg | flag alias-civil = Flag of Spain (civil).svg | flag alias-civil-1785 = BandMercante1785.svg | flag alias-navy=Naval Jack of Spain.svg | link alias-navy=Испаниин Флот | flag alias-marines=Naval Jack of Spain.svg | link alias-marines=Spanish Navy Marines | link alias-army = Испаниин Арми | link alias-naval = Испаниин Флот | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1760 | var5 = 1785 | var6 = 1873 | var7 = 1874 | var8 = 1931 | var9 = 1936 | var10 = 1938 | var11 = 1945 | var12 = 1977 | var13 = civil | var14 = civil-1785 | redir1 = ESP | redir2 = SPA | related1 = Испаниин эзэнтэ гүрэн | related2 = Испаниин хаанта улас | related3 = Бүгэдэ Найрамдаха Испани Улас | related4 = Spanish State | related5 = Francoist Spain </noinclude> }} 7xfjknzo6paqm1fiux1gxns9wwvgtam 0 7499 74767 73912 2026-07-22T20:45:16Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74767 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Хорхой шумуул (Insecta) | regnum = [[Амитан]] (''Animalia'') | phylum = [[Үетэ хүлтэн]] (''Anthropoda'') | classis = '''Хорхой шумуул (''Insecta'')''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 | image = Insects collage.jpg | image_width = 250px | image_caption = Мүнөөнэй болон усадхагдаһан хорхой шумуул (''Insecta'') | rang = | latin = Insecta | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | subdivision_ranks = Дэд анги: | subdivision = * '''[[Жэгүүргүй шумуул]]''' (Apterygota) и * '''[[Жэгүүртэй шумуул]]''' (Pterygota) '''гү, али:''' * '''[[Далда үргэтэн]]''' (Entognatha) и * '''[[Сэхэ үргэтэн]]''' (Amyocerata) ** '''[[Шэрхэг һүүлтэн]]''' (Triplura) и ** '''[[Жэгүүртэй шумуул]]''' (Pterygota) | wikispecies = Insecta | commons = Category:Insecta | itis = 99208 | ncbi = 50557 | eol = 344 }} '''Хорхой шумуул''' ({{lang-la|Insecta}}) — трахейн һубагай туһаламжатайгаар амисхалдаг, гурбан хос хүлтэй [[Үетэ хүлтэн|үетэ хүлтэнэй хүрээнэй]] хамагай томо анги болоод сая гаран зүйл [[амитан|амитад]] тэмдэглэгдээд байгаа болобош 1,5 сая оршом зүйл байхань зайлшагүй гэжэ эрдэмтэд үзэжэ байгаа. [[Дэлхэй]]н амитанай зүйлэй бүридэлэй талаһаа үлүү хубиие шумуул эзэлхэ<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref><ref>[http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html Threats to Global Biodiversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |date=2015-02-20 }} (Accessed December 2007</ref> болоод нээгдээгүй 30 саяһаа үлүү зүйл шумуул байгаа гэжэ тоосодог байна<ref>Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5</ref>. Бэе гүйсэһэн шумуулай хэмжээ 0.139 [[метр|мм]]- 55.5 [[метр|см]]<ref name="walker">Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. [http://ufbir.ifas.ufl.edu/]</ref>, хүндэ хүнгэниинь 70 [[кг|грамм]] хүрэнэ<ref name="walker"/>. Хорхой шумуул амидаралай олон янза бүриин нүхэсэлдэ амидарха шадабариие хүгжэлэй ябасада олоһон ушарһаа тэдэнэй бэеын бүтэсэ, эрхэтэнүүдэй гүйсэдхэхэ үүргэ маша олон янза боложо һэн. Хорхой шумуул онсолог бол ниидэхэ шадабаритай болоһон ябадал юм. Маша олон зүйлэй шумуул байгаали дээрэ ехэ хэмжээгээр тохёолдохо ушар байгаалиин [[биоценоз]]до угаа ехэ үүргые гүйсэдхэнэ. Тэрэшэлэн олон зүйлэй шумуул [[хүдөө ажахы]]да хорон хүнөөл ушаруулха, [[ургамал]]ай тооһон хүртээхэ, хүн ба амитанай бэедэ паразитлан амидарха, үбшэн тарааха зэргэ практикын холбогдолоор маша ехэ юм. [[Монгол Улас|Монгол орондо]] 13,000 гаран зүйлэй шумуул мэдэгдээд байна. == Бэеын бүтэсэ, физиологи == Бэе гүйсэһэн шумуулай ехэ бэе толгой, сээжэ, хэбэл гэһэн тодоор 3 хэһэгтэ хубаагдана. Толгой акрон ба 4 сегментһээ, сээжэ ямагта 3, хэбэлэй 11 сегментһээ бүтэнэ. === Толгойн хэһэг === [[Файл:Evolution insect mouthparts coloured.svg|мини|left|300px|Хорхой шумуулай аманай аппаратай янза бүри: А — мэрэхэ, В — долёохо-мэрэхэ, С — һорохо. a — һахал; c — нюдэн; lb — лябиум; lr — лабрум; md — мандибула; mx — максилла]] Толгой [[хитин]] капсулаар бүрхэгдэһэн байха ба хүзүүнэй нэгэ үеһөө сээжэтэйгээ хүдэлгөөнтэйгээр холбогдоһон байна. Толгойн доодо талада гү, али үмэнэ үзүүртэ аманай һүба оршоно. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нюдэн байрлаха ба тэдэгээрэй хоорондо бишыхан хэд хэдэн энгэй нюдэн байна. Нюдэнэй оршомһоо хос һахал гараха болоод үнэрлэхэ ба хүрэлсэхэ эрхэтэнэй үүргэ гүйсэтгэнэ. Һахал олон үеһөө тогтоно. Һахалай хэлбэри олон янза: утаһалга, булсуута, хюрөө маягай, үдэлгэ, һам маягай, тахир гэхэ мэтэ. Энэнь шумуулые танижа мэдэхэд шухала үүргые гүйсэдхэдэг. Һахалай толгойтой ниилһэн үеые һахалай һуури гэнэ. Шумуулай һахалые толгойн 1-р үеын мүсэ гэжэ үзэдэг. Толгойн 2-р сегмент мүсэгүй, дээдэ урал боложо хубирһан байна. Харин бусад гурбан үеһөө толгойн дээдэ хэһэгтэ байрлаха аманай эрхэтэн үүдэжэ бии болоно. Гэбэшье толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягта ниилсэн байха тула илгагдадаггүй. Харин духа, зулай, хасар, дагжа гэһэн хэһэгүүдиинь заадаһаар илгагдана. Шумуулай аманай аппаратай бүтэсэ олон янза байдагынь хоол тэжээлые абажа хэрэглэхэ үйлэ ажаллагаанһаа шалтагаална. эртын шумуулнууд ургамал ба амитанай гаралтай органик хатуу зүйлһээр хоололжо байһаниинь тэдэгээрые мэрэхэ, буталхад зохилдожо аманай мэрэхэ эрхэтэнтэй боложо һэн. Иинхүү мэрэгжэ аманай эрхэтэниие хамагай энгэй бүтэсэтэй, эртэ үедэ үүдхэһэн гэжэ үзэдэг. Шингэн тэжээлээр хоололхо (амитанай шуһан һорохо, ургамалай бал, [[шүүһэн|шүүһые]] һорохо, органик шингэнээр хоололхо зэргэ) болоһониинь аманай аппаратай өөр зохилдолгоое нүхэсэлдүүлжэ һэн. Шулуун далитанууд, [[жоом]] (тархаан), [[сохо]]нуудай аманай эрхэтэн мэрэхэ хэлбэриин аппарат юм. Ехэнхи шумуулай абгалдайн (жээшэнь: [[эрбээхэй]]н хүрэнсэр) аманай эрхэтэн олон хүлтэнэй аманай эрхэтэнэй адлигаар мэрэхэд зохилдоһон байдаг. Мэдрэхэ хэлбэриин аманай аппаратай бүтэсые абажа үзэбэл: дээдэ талаһаа хос бэшэ дээдэ уралаар бүрхэгдэнэ. Дээдэ уралай дооро хүсэрхэг балсантай, хитинжэһэн хос дээдэ угаажа (мандибула) оршоно. Дээдэ угаажын дотор тала хүсэрхэг шүдэлигдэһэн байхань эдеэн тэжээлэй зүйлые буталжа жэжэглэхэ, үмлэхэ үүргэтэй. Дээдэ угаажын доро хос доодо угаажа (максилла) доодо талаһаа доодо уралаар халхагдан байрлана. Мандибула толгойн 2-р үеын мүсэ юм. Максилла толгойн 2 ба 3-р үеын мүсэнүүд болоно. Мандибула максилланууд үенүүдһээ тогтоһон байхань ябаха хүлһөө анха үүдэжэ гараһан болохые гэршэлнэ. Доодо үрүү 2 үеһөө тогтохо бүшөөд тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань дотоодо, гадаада һэртэн ба тэмтэрүүл гэжэ нэрэлнэ. Доодо урал 2 үеһөө бүтэхэ ба тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань доодо уралай дотоодо, гадаада унжалга ба доодо уралай тэмтэрүүл гэжэ нэрэлэгдэнэ. [[Файл:Phlebotomus pappatasi bloodmeal finished.jpg|мини|300px|[[Хүн]]эй [[шуһан|шуһые]] һородог [[боргооһон]]]] Аманай хүндын оёор дотогшо нугларжа хитинжэлэгдэһэн хэлэн гү, али гипофаринксые үүдхэһэн байхань аманай аппаратда хамаарагдана. Шумуулай аманай эрхэтэнэй өөр нэгэ хэлбэри бол хазажа һорохо аппарат юм. Ехэнхи [[һарьһан далитад]] ([[зүгы]], хүхэтэрүү, хэдгэнэ) хазажа һороход зохилдоһон аманай эрхэтэнтэй боложо һэн. Үүндэ: дээдэ урал ба дээдэ угаажань мэрэхэ аппаратай дээдэ урал, угаажатай түһөөтэй байна. Харин доодо угаажа утаһажа хатхуур хэлбэритэй болоһон байха ба доодо урал һунажа хобил бүхы хушуу боложо хубиржэ һэн. Хушуунай хобил дотор доодо угаажа оршоно. Энэ байдал хоололхо онсолигһоо боложо һэн. Мандибула, [[сэсэг]]эй тооһоной хатуу хэһэгые бутлаха болбол амитанай арһые хазаха үүргэ гүйсэдхэхэд доодо угаажые үүдхэһэн хушуу сэсэгэй [[бал]] гү, али [[амитан]]ай [[шуһан|шуһые]] һорохо үүргэ гүйсэдхэнэ. [[Мухар бошхи]]ин, [[боргооһон]]ой аманай эрхэтэн хатхажа һорохо хэлбэриин аппарат юм. Үүндэ: аманай эрхэтэнэй бүхы хэһэгүүд һунаһан байна. Дээдэ, доодо угаажууд һунажа хушуу үүдхэнэ. Дээдэ, доодо угаажууд ута хатхуур болоһон байна. Иинхүү амитанай [[арһан|арһые]] соо хатхажа шуһан һорожо хоололход зохилдожо. [[Эрбээхэй]]н аманай эрхэтэн ута хушуу хэлбэриие оложо зүбхэн һорохо аппарат боложо хубирбэ. Дээдэ урал үлэгдэл имагтал хосоржо дээдэ угаажанууд юрэдөө үгы боложо доодо угаажань һунажа уян налархай, тайбан байдалдаа мушгиран байрлаха онсологтой хушуу болоһон байна. Доодо урал маша жэжэгхэн, түүн дээрэ 3 үе бүхы богони тэмтэрүүл оршоно. Иинхүү эрбээхэй гагсахүү доодо угаажаараа сэсэгэй балые һорон абажа хоололно. Хос далитанһаа ехэнхи илаанай аманай эрхэтэн долоожо һорохо аппарат болоһон байна. Илаанда дээдэ, доодо угаажа байхагүй харин доодо угаажын тэмтэрүүл бии. Доодо урал һунажа, хобил бүхы хушуу болоно. Хушуунай хобил дээрэһээ дээдэ урал бүтээжэ, нэгэн хоолой гуурһые үүдхэнэ. Хушуунай (доодо уралай) һалбан бүхы дэлбэнгээр түгэсжэ шүүхэ аппарат болоһон байна. Иинхүү шэнгэн тэжээл хошуунай үзүүрээр долоогдон шүүгдэжэ хошуунай һүбээр һорогдохо болоно. Хорхой шумуулай аманай эрхэтэнэй бүтэсэ, ангилал зүйн ехэхэн ажа холбогдолтой юм. Ехэнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд (угаажууд) толгойн хэһэгтэ тодоор тодо байрлаһан байна. Тиимэ хорхой шумуулнууд ил угаажатанай һалбари ангида (Ectognatha) багтана. Сөөнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд тусгай бүрхөөл дотор байрлажа зүбхэн үзүүрынь гадагша орёын харагдана. Тиимэ хорхой шумуулые нюуса угаажатанай һалбари ангида (Entognatha) хамааруулна. === Cээжын бүтэсэ === [[Файл:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Хорхой шумуулай далиин энгэй хүдэлгөөниие харуулһан хүндэлэн огтололой зураг <br /> '''a''' дали <br /> '''b''' холбооһон <br /> '''c''' хүндэлэн балсан <br /> '''d''' тууша балсан.]] Хорхой шумуулай сээжын хэһэг гурбан сегментһээ тогтохо тула үмэнэдэ, дунда, хойто сээжэ гэжэ нэрэлдэг. Сээжын гурбан сегмент тус бүриһээ хос хүлнүүд гараһан байна. Хос хүл бүхэн үенүүдһээ тогтоһон байна. Үүндэ: аарсаг, тойго, шаантаг, шилбэ, һарбуу болоно. Хорхой шумуулай хүл ябаха үүргэ гүйсэдхэхэ болобош амидаралай онсолигһоо боложо олон янзын хэлбэритэй байдаг. Ехэнхи хорхой шумуулай хүл гүйхэд зохилдожо нарыхан, урта байдаг. Гэтэл сарсаа, дэбхэргэ, голио зэргэ хорхой шумуулай хойто хүлын шаантаг, шилбэ нарыхан ута боложо үдэржэ дэбхэрхэд зохилдоһон байна. «Хүн хорхойн» хүл, илангаяа урда хүл малтахад зохилдожо богонихон, малтуур маягтай болоһон байха ба хитинжэлэгдэһэн шүдэлгүүдтэй байдаг. Уһажа сохын хойто хүл уһанда сэлхэд зохилдожо һарбуунай үенүүд үзүүр өөрөө нарысажа гадана талаараа үһээр хушигдаһан байна. Хорхой шумуулай үбэрмэсэ онсолог бол нисэхэд зохилдоһон ябадал мүн. Хорхой шумуулай дали ниидэхэ үүргэ гүйсэдхэхэ болоод сээжын 2 ба 3 сегмент хүдэлгөөнтэйгөөр холбогдоһон байна. Ехэнхи хорхой шумуулнууд хоёр хос далитай байдаг. Хорхой шумуулай дали эхилэн үүдэхдээ бэеын ханын арһан гадагша сүлхын хоёр дабхар нимгэн илтэһэн маягтай боложо тэдэгээр илтэһэнэй забһараар хүнды үүдэнэ. Тэрэ хүнды бол бэеын хүндын үргэлжэлэл юм. Далиин хүндыдэ шуһан, транхейн гуурһан далиин нимгэн элтэһээр нэбтэ харагдаха тула түүниие шудал гэжэ нэрэлнэ. Далиин шудал тууша ба хүндылэн байдаг. Далиин угһаа гараһан тууша шудалуудые урда захаһаа эхилэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль шудалнууд гэжэ нэрэлнэ. Далинь бүтэсэ, байдалаараа хатуу, һарьһалиг, арһалиг ба эбэрлиг байдаг. Мүн далинь хайраһаар хушигдаһан байжа болоно. Иимэдэ шумуулые далиин бүтэсэ байдалаариинь хатуу далитан, хахад хатуу далитан, һарьһан далитан, хайрһан далитан, торон далитан, хос далитан гэжэ нэрэлдэг. Хатуу далитанай (сохын) үмэнэдэ далинь хатуу, эбэрлиг (далинь ниидэхэд ямаршье үүргэ гүйсэдхэхгүй, харин бэеые нюруун талаһаа хамгаалха үүргэтэй. Дээдэ далиин дооро (сээжын III үеһөө гараһан) һарьһалиг бүтэсэтэй нимгэн дали оршоно. Энэниие жэнхэни дали гэхэ ба ниидэхэ гол үүргэ гүйсэдхэнэ. Хахад хатуу далитанай (бясаа) үмэнэдэ далиин угай хэһэг хатуу, эбэрлиг байхад үзүүрэй хэһэгиинь нимгэн һарьһархаг, шудалтай байдаг. Энэ ушарһаа иимэ далиие хахад хатуу дали гэжэ нэрэлжэ һэн. [[Эрбээхэй]]н далинууд хайраһаар хушагдаһан тула хайраһан далитан гэдэг. Зарим хорхой шумуул үбүрмүһэн далигүй байдаг. Жээшэнь: анханай далигүй хорхой шумуулнууд — Artherygota юм. Харин бөөһэ, нохой бөөһэ зэргэ хорхой шумуул паразит амидаралһаа боложо далигүй болоһон байна. Хорхой шумуулай сээжын хэһэгтэ далинуудай хүдэлгөөниие нүхэсэлдүүлэгшэ хүшэрхэг балсанууд оршоно. === Хэбэлэй хэһэг === Хорхой шумуулай хэбэлэй сегментһээ тогтоно. Сегментэй тоо зүйл бүридэ харилсан адлигүй байха болобош 10-һаа хэтэрхэгүй. Харин дээдэ хэлбэринүүдтэ 4-5 байна. Хэбэлэй сегментүүдтэ мүсэ байхагүй, хатуу хитин бүрхөөлээр хушагдаһан байха болобош хоёр үеын заадһаа уян налархай бүтэсэтэй. Хэбэлэй үенүүд сээжын үенүүдэй адлигаар нюруу, өөхэ хажуу хэһэгүүдһээ тогтоно. Зарим шумуулай хэбэлэй түгэсхэлдэ мүсын үлэгдэл эрхэтэн болохо гадуур эрхэтэн сөөнгүй тохёолдоно. Тухайлбал: үндэгэ булагша ([[сарсаа]], [[голёо]], [[шонхор зүгы]]), церки ([[сарсаа]], [[жоом]]), грифельки ([[жоом]], [[голёо]]) зэргые нэрэлжэ болоно. === Арһан бүреэһэн === [[Файл:Bombyx mori Cocon 02.jpg|мини|left|[[Торгон]]ой хооройн гэр]] Хорхой шумуулай ехэ бэе арһаар бүрхэгдэнэ. Арһан [[эпидерма|эпидермын]] [[эс]]эй дабхарга гү, али [[гиподерма]], кутикулэһээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермын эсэй илгаруулалтын бүтээгдэхүүн мүн. Кутикула химиин найрлагаараа харилсан адлигүй 3 дабхаргаһаа бүридэн тогтоно. Кутикулын доодо дабхаргань үетэһэн, уян налархай байна. Энэ дабхаргын дээрэ оршохо хоёрдогшо (дунда) дабхарга босоо үетэй, хатуу бата бэхэ шэнжэ шанартай. Кутикулын хамагай дээдэ гурбадагша дабхарга маша нимгэн, хальсаг, тоһолиг бүтэсэтэй тула бэеын шиигые гадагжа, уһые дотогшо багаар нэбтэрүүлнэ. Кутикулын дабхаргын гадаргуу тэгшэ ба эрмэгтэһэн, түбыһэн, хобилтоһон, хонхойһон, сэглэгдэһэн гэхэ мэтын хэлбэреэр гүдэгэр юмуу хотхор байжа болоно. Хорхой шумуулай арһан бүреэһэнэй гадаргууд үе хайрса байдаг. Эдэгээрынь гиподермын эсүүдэй томорһоной үрэ дүндэ үүдэжэ бии болоно. Хорхой шумуулай үнгэ зүһэ кутикула ба гиподермын дабхаргада оршох будагша бодос пегментһээ хамаарна. Гялалзаһан үнгэ тэрэнэй туяань кутикулын бүтэсэһээ боложо гэрэлые хугалха ба сасаруулха шадабаритай шууд холбоотой. Арһан бүреэһэндэ арһанай гиподермын дүрсэ хубирһан эснүүд болохо булшархайнууд хамаарагдана. Булшархайнууд нэгэ ба олон эсһээ тогтоно. Нэгэ эстэй булшархай гиподермын эснүүдэй хоорондо оршоно. Олон эстэй булшархай ууталаг гү, али хоолой хэлбэреэр бэеын хүндыдэ оршожо илгаруулха һубагай туһаламжатайгаар арһанай гадаргууда нээгдэнэ. Хорхой шумуул тоһые илгаруулха тоһоной булшархай, үнэртэ бодосые илгаруулагша үнэртэ булшархай, хорто булшархай байхаһаа гадана зарим хорхой шумуулай абгалдайда миндаһан илгаруулагша булшархай байна. Түүгээр миндаһан гэрые (кокон) хэнэ. Хорхой шумуултай химиин аргаар тэмсэлые ябуулхад арһан бүреэһэнэй бүтэсын онсолигые харгалзаха хэрэгтэй. Тоһоной булшархайн илгаруулалтаар бүрхэгдэһэн гү, али битүү үһээр хушагдаһан хорхой шумуултай бэедэ шэнгэн хоруудай нилзалта муу байдаг тула тэдэгээрые хэрэглэхэнь һайн үрэ дүн үгэдэггүй. Хорхой шумуулай арһан нилээд бодосые нэбтэрүүлдэг болобошье хорые нэбтэрүүлхэ шанарынь харилсан адлигүй болоод кутикулын дабхаргын химиин найрлага болон бүтэсэһээ хамаарагдана. Гадаада үйлэшэлгээнэй зарим хорые хэрэглэхэдээ тэдэгээр хоро хорхой шумуулай арһаар хэрхэн нэбтэрдэг болохые уридшалан мэдэхэ ябадал шухала. === Балсан === Хорхой шумуулай балсангай эд агшах шадабаритай нарин ута [[эс]]нүүдһээ тогтоно. Багса балсангуудай тоо маша олон 1,5-2 мянгада хүрэнэ. Хорхой шумуулай балсанг араг яһанай гү, али хүдэлгөөнэй, дотоодо эрхэтэнүүдэй балсан гэжэ ангилан үзэдэг. Хүдэлгөөнэй балсангууд ехэ бэе тэрэнэй дагууруудай арһанай дотоодо хананда бэхлэгдэнэ. Досоодо эрхэтэнэй балсан, [[зүрхэн]]эй ханые үүдхэхэ ба [[гэдэһэн]] болон бусад эрхэтэнүүдэй тогтосондо оролсожо, тэдэгээрэй хүдэлгөөн, үйлэ ажаллалгые нүхэсэлдүүлнэ. Хорхой шумуулай бэеын бараг бүхы балсан (гистологиин бүтэсээр) хүндэлэн шудалта балсангууд юм. === Хоол болбосоруулха системэ === Хорхой шумуулай хоол болбосоруулха системэ аманай һүбээр эхилжэ, хойто һүбээр түгэсһэн, хоолой хэлбэритэй [[гэдэһэн]]эй системэ юм. Гэдэһэн үмэнэдэ, дунда, хойто гэжэ 3 хэһэгһээ тогтоно. Гэдэһэнэй үмэнэдэ ба хойто хэһэг дотор таладаа кутикулээр хушагдаһан, тэжээл зүбхэн гэдэһэнэй дунда хэһэгээр шэмэгдэнэ. Хорхой шумуулай гэдэһэнэй үмнэдэ хэһэгые шүлһэнэй булшархай бүхы аманай хүнды, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрһэн хэһэг) гэжэ ангилна. Гүеэнь хоол тэжээлые түрэ агуулха үүргэтэй. Хатуу тэжээлээр хоололдог хорхой шумуулай гүеэнэй арад балсанта ходоод оршохо ба эндэ тэжээл жэжэглэгдэнэ. Дунда гэдэһэнэй дотоодо хана олон һалбари нугашааһатай байха ба гэдэһэнһээ мухар унжалгууд һалбарилан гараһаниинь шүүһэ илгарха, хоол болбосоруулха гадаргууе ехэдхэхэ үүргэтэй юм. Дунда гэдэһэнэй ханын эснүүд тэжээл болбосоруулха фермент илгаруулна. Энэхүү ферментын туһаламжатайгаар хоол тэжээл бүримүһэн задаржа болбосорно. Хоолые задалха ферментын үйлэшэлгээ хоол тэжээлэй найрлагһаа боложо хорхой шумуул бүхэндэ харилсан адлигүй байна. Шуһан һорогшад тэжээлэй найрлага уураг ехэтэй тула уургые задалха фермент илгаруулна. [[Эрбээхэй]]н тэжээлэй (сэсэгэй балын) найрлаганда һахар элбэг ушар зүбхэн һахарые задалха фермент илгаруулха жэшээтэй юм. Тэжээлэй задаралаар үүдэжэ, гэдэһэнэй ханаар шэмэгдэһэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдтэ шуһаар хүргэгдэжэ түүнһээ шэнээр [[нүүрһэнуһан]], өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Болбосорогдоогүй зүйл хойто гэдэһэндэ шэлжэжэ, шулуун гэдэһэндэ хуримталагдан аажамаар хойто һүбээр гадагшалха болоно. Хорхой шумуулай тэжээл олон янза, гол түлэб [[ургамал]], [[амитан]]ай гаралтай тэжээлээр хоололно. === Илгаруулха системэ === [[Файл:Fire ants02.jpg|мини|left|[[Шоргоолзон]] — һайн [[тархи]]тай ниигэмдэ амидаралтай шумуул]] Хорхой шумуулай илгаруулха эрхэтэниинь үндэһэндээ ''мальпигиин һудалууд'' юм. Эдэгээрынь дунда ба хойто гэдэһэнэй заае дээрэ нээгдэһэн нимгэн ханатай (2-200 хүрэтэрхи) һудалнууд болоно. Мальпигын үзүүрнүүд бэеын хүндын шуһанда хүбэжэ байна. Уурагай задаралай бүтээгдэхүүн болохо [[шээһэнэй хүшэл]] шуһанһаа мальпигиин һудалай ханаар шэнгээгдэжэ, уламаар хойто гэдэһэндэ орожл үтгэнэй хамта гадагшална. Мальпигиин һудалуудһаа гадана өөхэн бэе илгаруулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Задаралай бүтээгдэхүүн [[шээһэнэй хүшэл]] өөхэн бэеын энсүүдтэ хуримталагдана. Мүн хорхой шумуулай шуһанда [[амёбо]] маягай эснүүд ба [[нефроцит]] гэдэг бүлэг эснүүд байдагиинь зайлуулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Нефроцитууд задаралай бүтээгдэхүүниие жиүээлбэл карбиниие шэнгээжэ абана. Харин амёбо маягай эснүүд талһатуудые барижа абадаг. Хорхой шумуулай бэедэ оршохо өөхэн бэеын эдүүд һиирэг болоод трахейн гуурһаар дүүрһэн байна. Өөхэн бэе зайлуулха эрхэтэнэй үүрэг гүйсэдхэхэһээ гадана хоол тэжээлэй бодосой дарасые хадгална. Тэрээр дарасын ашаар хорхой шумуул удаан хугасаагаар үлэн байжа шадана. Зарим хорхой шумуулай өөхэн бэе гэрэлтэхэ эрхэтэн болодог. Хорхой шумуулай гэрэлтэхэ процесс [[Мэдэрэлэй системэ|мэдэрэлэй системын]] зохисуулалтаар гүйсэдхэгдэнэ. === Мэдэрэлэй системэ === [[Файл:Insects nervous system-RUS.png|мини|Шумуулай мэдэрэлэй системын зураг]] Хорхой шумуулай [[мэдэрэлэй системэ]] бусад [[үетэ хүлтэн]]эй мэдэрэлэй системын адли хэбэлэй нервнэ гэнжэлһэн хэлбэритэй байха болобош хүгжэлэй дээдэ түбшэндэ хүрэһэн байна. [[Түб мэдэрэлэй системэ]]нь [[тархи]] болон хэбэлэй нервын гэнжэлһэн зангилаануудһаа тогтоно. Тархинь үмэнэдэ-протоцеребрум, дунда-дейтоцеребрум, хойто-тритоцеребрум гэһэн 3 хэһэгһээ бүтэнэ. Тархи гитологиин маша нарин бүтэсэтэй болоод тэрэнэй хэһэг тус бүри нервнэ шэрхэг бүхы хэд хэдэн зангилаануудһаа тогтоно. [[Тархи]]ин задалан илгаха шухала түбынь протоцеребрумда оршохо «мөөгэн хэлбэриин бэе» болоно. Энэ ушар ниигэмжэ амидаралтай хорхой шумуулай ([[шоргоолзон]], [[балта зүгы]], [[термит]]) тархинай энэ хэһэг һайн хүгжэһэн байна. Хэбэлэй мэдэрэлэй гэнжэлһэн зангилаань багалзуурай доодо зангилаа (түүнһээ гараһан нервүүд 3 хос хүл өөд ошоһон байна) сээжын 3 томо зангилаа ба хэбэлэй зангилаануудһаа тогтоно. Хэбэлэй зангилаанай тоо харилсан адлигүй. Бүрэн тохёолдолдо (жоом, хун хорхой, сохонуудай хүбрэлэй хүгжэлэй эхин үедэ) 11 шэрхэг байна. Ехэнхи хорхой шумуулай хэбэлэй гэнжэлһэн зангилаанай тоо гол түлэб 8 байха болобош хүгжэнгүй шабжуудта түүнһээшье сөөнэ байна. Зарим хорхой шумуул сээжэ ба хэбэлэй нервын зангилаанууд ниилэжэ зүбхэн сээжын зангилаае үүдхэһэн байха тула хэбэлэй хэһэгтэ, зангилаагүй нервүүд оршоно. Хорхой шумуул тархиһаа симпатик нервүүд гараһан байхань дотоодо эрхэтэнүүд, балсангуудай үйлэ ажаллалгые ударидан зохисуулна. Симпатик нервын системын үйлэ ажалалгаа түб нервын системэтэй холбоотой. Нервын түбүүд бэеэ дааһан шэнжэтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрэхи нервын зангилаа (тархи) нервын системын бүхы үйлэ ажалалгые зохисуулна. Үабжиин дотоодо эрхэтэнэй үйлэ ажаллагаанда гормоной шэнгэнэй зохисуулалта шухала үүргэ гүйсэдхэхэ ба түүниие нервын системэ ударидаха тула нерв-шингэнэй зохисуулалта гэжэ нэрэлдэг. === Мэдэрхэ эрхэтэн === Хорхой шумуулай мэдэрэлэй эрхэтэнүүд нилээд нарин, һайн хүгжэлые олоһон олон хэлбэритэй. Энэнь хорхой шумуулай бэеын бүтэсэ үндэр түвшэндэ байгаагаар тайлбарилагдана. Хорхой шумуул гадаада оршонһоо янза бүриин сошоролые хүлеэн абаха, хүрэлсэхэ, амталха, сонсохо, хараха эрхэтэнүүдтэй. Мэдэрхэ эрхэтэнүүдэй морфологи, үйлэ ажалалгаанай үндэһэн нэгэжэнь сенсиллнүүд юм. Сенсилл бүхэн нэгэ гү, али хэд хэдэн мэдэрхэ эсһээ тогтоно. Тэрхүү мэдрхэ эс бүриһээ сэжүүр гаража нервын шэрхэгүүдтэй холбогдожо мэдрэлэй заха хизгаарай ба түб системэдэ хүрэнэ. Хамагай энгын сенсилл бол гаданай механика сошоролые хүлеэн абаха сенсилл мүн. Сошоролые хүлеэн абаха сенсиллынь арһанай кутикулада хүдэлгөөнтэй холбогдоһон үһэн, үргэһэнүүд болоно. Тэдэгээр үһэн, үргэсүүд бүхы бэеын илангаяа һахал, тэмтэрүүл, хүл, хэбэлэй гадаргуу дээрэ байрлажа гадаад сошоролые мэдэрнэ. Үнэрые хүлеэн абаха сенсиллүүдиинь угаажын тэмтэрүүлнүүд ба һахалай гадаргуу дээрэ оршохо болоод энэнь үһэн бүхы арһанай олон тооной дүрсэ хубирһан эснүүд болоно. Эдэгээр үһын эснүүдтэй түбһөө ерэһэн нервүүд холбогдожо үнэрэй һэрлиие хүлеэн абана. Хорхой шумуулай үнэрлэхэ эрхэтэн хоол тэжээлые олохо, дайһанһаа зугтаха, бэе бэеһээ хайжа олоход шухала үүргэ гүйсэдхэдэг. Орооной үедэ эрэгшэниинь эмэгшэнээ үнэрээр олоно. Эмэгшэн хорхой шумуул үнэртэ бодос аттрактаниие илгаруулдаг. Энэхүү бодосой үшүүхэн хэмжээ (агаарай 1 см³ дахи 1000-най хэһэг) эрэгшэниие сошоруулна. Амтые хүлеэн абаха үһэн бүхы сенсиллнүүд аманай эрхэтэнэй дагуурнууд ба һарбуунай доодо талада оршоно. Эдэгээр сенсиллнүүд үнэрлэхэ сенсиллэй адли бүтэсэтэй. Хорхой шумуулуудай гашуун, шорбог, шэхэрлиг шанарые илгабарлана. Амталха эрхэтэн һайн хүгжэһэн байна. === Сонсохо эрхэтэн === Нилээд шумуулуудай [[һээр нюруутан]] амитадай сонсохо эрхэтэнэй зарим талаар аналог тусхай эрхэтэнтэй байха ба тэдэгээрынь сонсохо эрхэтэнэй үүргэ гүйсэдхэнэ. Үүндэ: сарсаанай хэбэлэй 1-р үеын хажууда нимгэн һарьһаар бүрихэмэл дугарие нүхэ оршоно. Энэхүү нүхэнь дотогшоо хүндытэй байха болоод уула хүндыдэ нервын түгэсхэлэтэй (үзүүртэй) холбогдоһон мэдрэлэй эс бүхы унжалгууд һалбарилаһан байна. Тэрэнь агаарай долгиниие мэдэрнэ. Голёоной үмэнэдэ шэлбэн дээрэ дотогшо ороһон хүндытэй хобил хэлбэриин сонсохо эрхэтэн оршоно. Тэрхүү хүндын кутикулын нимгэн халисанда нервын түгэсхэлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдоһон мэдэрхэ эснүүд бэхлэгдэнэ. Тэдэгээр эснүүд агаарай долгиниие хүлеэн абана. Өөрөөһөө дуу гаргадаг шумуулнууд сонсоголын эрхэтэнтэй байна. Дууе эрэгшэн, эмэгшэниинь бэе бэеһээ эрэжэ олохо ба айлгаха, бэеэ хамгаалхын тулада гаргана. Юрынь шумуулнууд маша үргэн диапазонтой, юрын дуунһаа (8-10 гц) хэтэ нам дуу (45000 гц) хүрэтэлхи шэмээг хүлеэн абадаг. Сонсоголой эрхэтэн бүхы шумуулнууд дуу гаргаха шадбаритай. Нэгэн тохёолдолдо далинай хооронын үрэлтээр дуу гаргаха (голёолог таршаа) нүгөө тохёолдолдо гуя, далинай шудалтай хабирһанаар дуу гарана (сарсаа). Энэ мэтэшэлэн дуу гаргаха олон хэлбэри байдаг. === Хараха эрхэтэн === Шумуулуудай хараха эрхэтэн нюдэн ниилмэл (зүймэл) ба энгын бүтэсэтэй. Ниилмэл нюдэниинь олон жэжэг нюдэһээ (омматидаһаа) бүтэнэ. Ниилмэл нюдэнэй омматидын тоо шэрхэг харилсан адлигүй байхань шумуулуудай биологиин онсологһоо шалтагаална. Ниилмэл нюдэнэй гадаргуунь жэжэг нюдэн (омматид) тус бүриин гадаада хэһэг болохо олон тооной дугариг гү, али зургаан талта сархяагһаа тогтоно. Омматид тус бүриин оптикын аппарат эбэрлэг тунгалаг хэһэг болохо хрусталиин конус, гэрэлэй туяае нэбтэрүүлхэ ба хугалха аппарат рабдум, гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлог гэһэн 3 хэһэгһээ тогтоно. Тархинһаа ерэхэ хараанай нервын түгэсхэл (үзүүр) гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлогой эснүүдтэй холбогдоно. Омматид (нюдэн) тус бүри туяае үл сасаруулагша пегментэй эснүүдээр бүхы талаараа хүрээлэгдэһэн байна. Иимэдэ 1 омматидта тусһан туяа нүгөө хажуугай омматидта тусхагүй. Гэтэл зарим шумуулуудай омматид тус бүри пегментэй эсээр бүхы талаараа хүрээлэгдээгүй, зүбхэн хрусталиин конусын хажууда пегментэй эснүүд оршоно. Иимэдэ 1 омматидта тусһан гэрэлэй туяа нүгөө хажуугай омматидай торлогто тусна. Иинхүү пегментэй эснүүдэй байршилһаа боложо шумуулуудай хараа өөр өөр байдаг тул үдэрэй ба һүниин хараатай шумуулнууд гэжэ илгабаралан үзэдэг. Шумуулуудай нюдэн зүбхэн ойрын хараатай байха ба хүдэлжэ байгаа юумэниие һайн харадаг. Шумуулуудай ниилмэл нюдэнэй омматид тус бүри юумэниие хэһэглэжэ харахаар харагдажа байгаа бэенүүд зүйгдэн нэгэн хэлбэриие олохо тула шумуулуудай (ниилмэл нюдэнэй) хараае зүймэл хараа гэжэ нэрэлнэ. Шумуулуудай ниилмэл нюдэн гэрэлэй богони туяае һайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн [[ультра ягаан туяа]]е мэдэрхэгүй. Бэе гүйсэһэн шумуулуудта ниилмэл нюдэнһээ гадана энгын нюдэн байна. Ехэбшэлэн 2-3 тооной энгын нюдэн ниилмэл нюдэнэй хоорондо (толгойн хэһэгтэ) оршоно. Энгын нюдэн хараанай эрхэтэн болохо болоод гэрэлэй хүсые тодорхойлхо шадабаритай. Бүрэн хубиралтатай шумуулуудай абгалдайнууд зүбхэн энгын нюдэтэй. Энгын нюдэн толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Абгалдайн энгын нюдэнэй бүтэсэ бэе гүйсэһэн шумуулуудай энгын нюдэнэй бүтэсэһээ өөр байна. === Амисхалай эрхтэн === Шумуулуудай бэеээр нэбтэрэн һүлжэлдэһэн [[амисхал]]ай [[трахей]]н системэ бол амисхалые эрхэтэн юм. Трахей сээжэ ба хэбэлэй хоёр хажуугаар оршохо амисхалай һүбүүд гү, али амисхалууруудһаа һалбарилна. Амисхалай һүбые (амисхалуурые) стигма гэжэ нэрлэнэ. Трахейн эхинэй хэһэгтэ бүдүүн трахей байха болоод тэдэшээриинь сааша һалбарилан нариджа олон тооной маша жэжэг хялгасалаг трахеолуудые үүдхэжэ ябасаар бэеын эд эснүүдэй дотор нэбтэрэн орожо түгэснэ. Амисхалай томо трахейнууд өөр хоорондоо тууша ба хүндэлэн жэжэг трахейгаар холбогдоно. Амисхалай трахей хүбрэлиин эктодермын дабхарһаа үүдэхэ тула дотоодо ханань кутикулээр бүрхэгдэнэ. Бэеын хоёр хажуугай трахей тус бүриин үзүүртэ амисхалай һүбын (стигмын) ойролсоо хааха аппарат байна. Хааха аппарат бол амисхалай һүбые тойроһон хүшүүргэй системэ юм. Хүшүүрэг, балсангай үйлэшэлгээгээр ойротон, амисхалай һүбын амасрые шахажа, тэрэнэй дотоодо хүндые хаана. Шумуулуудай оршоной агаарай тохиромжогүй нүхэсэл юмуу хорто хиитэй тулгарбал амисхалай аппарат (стигма) хаагдажа түрэ зууршье атугай амисхал зогсонги байдалда ороно. Гэбэшье түүниие шумуул тэһэбэрилжэ шадана. Тэрэшлэн амисхалай һүбиин дотор ханаар маша олон үе хилгаһууд байхань агаарай бохирдолтые (тооһые) шүүхэ үүргэ гүйсэдхэнэ. Трахей дотор таладаа ороомог хэлбэриин кутикулээр хушагдаһан байна. Амисхалай трахейн иимэ ороомог бүтэсэ, түүниие юманда дарагдан хабшагдажа хаагдахаһаа хамгаална. Иимэ тохёолдолдо ороомог трахейн дотуур хии сүлөөтэй урдаха болоно. Зарим хорхой шумуул (сарсаа, илаа) трахейн зарим хэһэгтэ амисхалай уута үүдэхэ болоод тэрэнь запас хиие хадгалхад зохилдоһон байхын зэргэсээ ниһэлтын үедэ бэеын хубиин жинг багадхаха үүргэ гүйсэдхэнэ. Хэбэлэй балсангуудай агшалтаар бэеын багтаамжа багадхажа амисхал гадагшалха ба балсангай һулралтаар бэеын багтаамжа ехэдхэжэ амисхал абана. [[Хүшэлтүрэгшэ]] хии трахейн системэ өөд орохо ба [[нүүрһэнхүшэлэй хии]] илгаран гараха процесс амисхалай һүбүүдээр [[диффузи]]ин замаар ябагдана. Амисхалай хүдэлгөөнэй тоо минутада 4-200 хүрэтэр гүйсэдхэгдэхэ болобошье шумуулуудай хүдэлгөөнэй үедэ ехэднэ. Шумуул бодосой солилсооной процессын үрэ дүндэ бараг бэеын жингын хүниихэтэй адли хэмжээнэй дулааниие илгаруулабжа шумуулуудай бэеын хэмжээ бага, кутикулын бүрхөөлээр дулаан нэбтэржэ гэрлые сасруулха талбай харисангуй ехэ тула дулааниие түргэн алдадаг. Энэ ушарһаа шумуулуудай бэеын дулаан хүйтэниинь гадаада оршоной дулаан хүйтэнтэй шууд порпорциналь байна. Харин наринай элжэ гү, али болбол хүдэлөөнэй үедэ балсангай үйлэ ажалалгаа ехэдхэһэнһээ боложо бэеын температура 10-аар нэмэгдэнэ. Уһанай шумуул абгалдай трахейн системэ бэтүү, өөрөөр хэлэбэл амисхалай һүбэ (стигма) байхагүй. Иимэ тохёолдолдо тэдэгээрэй хиин солилсоо трахейлиг заламгай ашаар ябагдана. Тэдэгээрэй бэеын хоёр хажуу гү, али түгэсхэлдэ маша нимгэн ханатай элтэһэн маягай трахейлиг заламгай оршоно. Трахейлиг заламгай маша нарин трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хиин солилсоо нүхэсэлдэнэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun & Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. * Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7 * Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley & Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9. * {{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} * Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990. Pest ants in the Hawaiian Islands. In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], «Applied Myrmecology: a world perspective.» Westview Press, Oxford, 40-50. * Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong’s Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America * {{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects * {{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects * {{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}} * {{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} == Холбооһон == * [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] — Insecta * [http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ |date=2011-03-03 }} Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy * [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let’s Talk About Insects] Let’s Talk About Insects is designed to help students ages 9–11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp Spanish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ |date=2009-01-25 }}) * [http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm |date=2006-11-14 }} Website about insect evolution and fossil record. * [http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society. * [http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records], documenting «insect champions» in different categories * [http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html/ Insect Walking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html |date=2009-04-25 }} Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois * [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html/ Press Release 2002 on research into polypodal locomotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html |date=2013-05-22 }} * [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal * [http://www.food-insects.com/ Insects as Food] by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource. * [http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm |date=2009-06-15 }} Entertaining U.S.A. site * [http://www.insectstore.com Information on keeping, breeding and rearing] insects and invertebrates. * [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds. * [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation. * [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army] * [http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects |date=2006-07-08 }} A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library * [http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html |date=2008-11-03 }} — Insect Morphology and Anatomy * [http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-22 }} — the good, the bad and the pretty — hundreds of species and groups * [http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-18 }} — you plant 'em, they eat 'em — S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials * [http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-18 }} — the EPA national manual on public health arthropods === Зурагууд === * [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects * [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures * [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP). * [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed * [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects] * [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs. Free for Non-profit Educational Uses. {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хорхой шумуул| ]] [[Категори:Амитад]] kjsg1p915nuhu9xo71gtzcqob6qoiq6 0 7739 74766 71027 2026-07-22T19:48:29Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74766 wikitext text/x-wiki {{Химиин элемент |Нэрэ =Цахиур (Si) |Атомай дугаар= 14 |Атомай масса=28.0855 |Үнгэ=Хара сэхигэр |Электроной бүридэл=&#91;[[Неон|Ne]]&#93; 3s² 3p² |Электроной тоо=2, 8, 4 |Түлэб=Хатуу |Нягта=2.33 |Хайлаха Т=(1414&nbsp;°C), 1687 |Бусалха Т=(3265&nbsp;°C), 3538 |Хайлалтын дулаан= 50.21 |Ууралталгын дулаан =359 |Дулаан багтаамжа=(25&nbsp;°C) 19.789 |Сингони=Таладаа түбтэй куб |Эһэлдэлтэ =4 |Ионизациин энерги =786.5 |Атомай радиус =110 |Ковалентай радиус =111 }} {| style="text-align: left; background-color: #CC9933; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big><big><big>Si</big></big></big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>14</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''28,0855''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ne]3s^{<nowiki>2</nowiki>}3p^{<nowiki>2</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Сахюур'''</big> |} '''Сахюур''' ({{lang-la|Silicium}}, '''Si''' гэжэ тэмдэглэгдэдэг) — [[химиин элемент]] юм. [[Атомай дугаар]]ынь '''14'''. [[Юртэмсэ|Оршолон юртэмсын]] хэмжээндэ наймадахи, [[дэлхэй|дэлхэйн сарсадаста]] хоёр дахи ([[хүшэлтүрэгшэ|хүшэлтүрэгшын]] дараа) үргэн тархалтатай [[элемент]] болоно. [[Дэлхэй|Дэлхэйн сарсадасай]] 25.7% -ые ([[масса|массын]]) сахюур бүридүүлнэ. Сахюурые [[шэл]], [[цемент]], эмнэлигтэ хэрэглэхэһээ гадна, хамагай голынь [[хахад дамжуулагша|хахад дамжуулагшын]] үйлэдбэрилэлдэ үргэн хэрэглэнэ. Сахюурынь [[ургамал|ургамалай]], илангаяа үбэһэлиг ургамалай [[метаболизм|метаболизмын]] үйлэ ажалалгаанда маша шухала үүргэ гүйсэдхэнэ. ==== Изотопи ==== [[Файл:Silizium pulver.jpg|thumb|left|Нундаглаһан сахюур]] 22-һоо 44 хүрэтэр атом масса бүхы [[изотопи|изотопинууд]] мэдэгдэжэ байгааһаа ²⁸Si (92.23%), ²⁹Si (4.67%), ба ³⁰30Si (3.1%) гэһэн [[изотопи|тогтоборитой изотопинууд]], мүн [[Аргон|Аргоной]] задаралаар үүдэдэг ³²Si ([[изотопи|хахад задаралай]] хугасаань 170 жэл) үргэн тархалтатай болоно. == Холбооһон == {{commonscat|Silicon}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Si/key.html WebElements.com – Silicon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001215080400/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Si/key.html |date=2000-12-15 }} * [http://mineral.galleries.com/minerals/elements/silicon/silicon.htm Mineral.Galleries.com – Silicon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016062601/http://mineral.galleries.com/minerals/elements/silicon/silicon.htm |date=2008-10-16 }} {{Үелхэ системэ}} [[Категори:Химиин элемент]] [[Категори:Хахад дамжуулагша]] {{Sci-stub}} 8szcp4vtnw5ydn6xd383pp89t4j9r97 10 7846 74761 69594 2026-07-21T16:34:24Z CommonsDelinker 33 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 74761 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Филиппина | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Flag of the Philippines (1898–1901).svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919-1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg | link alias-air force = Филиппинын Агаарай Хүсэн | flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg | flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.svg | link alias-marines=Philippine Marine Corps | flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg | link alias-military=Филиппинын Зэбсэгтэ Хүсэн | flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.svg | link alias-navy= Филиппинын Флот | link alias-army = Филиппинын Арми | link alias-naval = Филиппинын Флот | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | cat = Philippines | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = Нэгэдэхи Бүгэдэ Найрамдаха Филиппина Улас | related2 = Филиппинын Хамтын Нүхэрлэл | related3 = Хоёрдохи Бүгэдэ Найрамдаха Филиппина Улас </noinclude> }} ntccj2qgnsq5ep14nykush14tz58atp 10 7923 74759 73018 2026-07-21T12:35:04Z CommonsDelinker 33 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 74759 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Швеци | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-army = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-air force =Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-1562 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | border-1562 = | flag alias-1818 = Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg | flag alias-1844 = Swedish civil ensign (1844–1905).svg | flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-naval-1844 = Naval Ensign of Sweden (1844-1905).svg | flag alias-naval-1815 = Ensign of Sweden and Norway (1815–1844).svg | link alias-army = Швециин Арми | border-army= | border-air force= | link alias-air force = Швециин Агаарай Хүсэн | border-naval = | link alias-naval = Швециин Флот | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1562 | var2 = 1818 | var3 = 1844 | var4 = naval-1844 | var5 = naval-1815 | redir1 = SWE </noinclude> }} 7j8050eeu65xpcuxexkj9a5z1pm6oz1 0 8352 74768 71192 2026-07-22T21:17:29Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74768 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Һавай можо улас |уугуул_нэрэ = State of Hawaii<br />Moku'āina o Hawai'i |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Hawaii.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Hawaii.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Hawaii in United States (zoom) (US50) (-grid).svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Һавайн байра |уряа = ''Forward''<br/><small>''Урагшаа''</small> |ниислэл = [[Гонолулу]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]], [[Һавай хэлэн|Һавай]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Дэниел Иноуи |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Дэниел Акака |газар_нютаг = 28&nbsp;311 км² |уһанай_хуби = 11 677 км² (41,2 %) |хүн_ама = 1 374 810 (2012)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1859 оной 8 һарын 21 (50-дахи) }} '''Һавай можо улас''' ({{Lang-en|State of Hawaii}}; <small>[[Һавай хэлэн|Һавай]]</small> ''Moku'āina o Hawai'i'') — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай эхэ газарһаа баруун урда зүгтэ, [[Япон|Японһоо]] зүүн урда зүгтэ, [[Австрали|Австралиһаа]] зүүн хойто зүгтэ [[Номгон далай]]н түб хэһэгтэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Тус можо уласынь 1959 оной наймадугаар һарын 21-ндэ Холбоондо нэгэдэн ороһоноор АНУ-ай табидахи можо улас болоһон. Ниислэлынь Оаху арал дээрэ байрладаг [[Гонолулу]] хото юм. Хүн зоной эгээн һүүлшын тоололгоор можын хүн зон 1,283,388 байба. Энэ можо уласынь уртаашаа 2400 үлүү км талмайда тархаһан олон зуун аралһаа бүридэхэ, [[галта уула]]нууд бүхы [[Һавайн аралнууд]]ые бараг тэрэ шэгтэнь хамардаг. Ольтирогой зүүн урда үзүүртэ найман "гол арал" байдаг ба баруун хойноһоо, зүүн үмэнэшөөнь нэрлэбэл [[Ниихау]], [[Кауай]], [[Оаху]], [[Молокай]], [[Ланай]], [[Кахоолаве]], [[Мауй]], [[Һавай (арал)|Һавай]] болоно. Эдэһээ Һавай арал эгээн томо болоод можо уласай нэрэтэй бусайдуулхагүйн тулада "Томо арал" гэжэ дуудахань элбэг байдаг. Энэ ольтирогынь физик газарзүй болон угсаатан шудалалай хубида [[Далайн оронууд]]ай [[Полинези]]ин дэд бүһэдэ багтана. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Мүн үзэхэ == * The Constitution of the State of Hawaii. Article XV. * Bushnell, O. A. 1993. ''The Gifts of Civilization: Germs and Genocide in Hawai'i''. ISBN 0-8248-1457-6. Honolulu: University of Hawaii Press * Kinzer, Stephen 2007, ''Overthrow: America's Century of Regime Change from Hawaii to Iraq''. ISBN 0-8050-8240-9. Times Books * {{cite book | last = Lyovin | first = Anatole V. | title = An Introduction to the Languages of the World | location = New York | publisher = Oxford University Press, Inc | year = 1997 | isbn = 0-19-508116-1 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * {{cite book | last = Pukui | first = Mary Kawena | coauthors = Samuel H. Elbert | title = Hawaiian Dictionary | location = Honolulu | publisher = University of Hawaii Press | year = 1986 | isbn = 0-8248-0703-0 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * Schamel, Wynell and Charles E. Schamel. "The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii." Social Education 63, 7 (November/December 1999): 402-408. * Stokes, John F.G. 1932. "Spaniard and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts." American Anthropologist, New Series, v, 34, n, 4, pp. 594-600. == Холбооһон == {{Commonscat|Hawaii}} * [http://www.gohawaii.com Хавайн аялал жуулчлалын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.ehawaii.gov/dakine/index.html Муж улсын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/hi.htm Хавай муж улсын баримт мэдээлэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004170230/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/HI.htm |date=2011-10-04 }} АНУ-ай Хөдөө аж ахуйн департамент * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=HI Хавайн газарзүй, шинжлэх ухааны бусад мэдээлэл] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI Хавайн эрчим хүчний өгөгдөл мэдээлэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609213401/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI |date=2008-06-09 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=15304 Хавайн арлуудын сансраас авсан зураг] [[НАСА]]-гийн [[Дэлхийн одон орон судлах төв]] * http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }} {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Һавай| ]] 3tnmmkjbiuok3pfjy2qzp1tpo863fjq 10 8789 74757 65863 2026-07-21T07:06:32Z CommonsDelinker 33 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 74757 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кабо-Верде | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975-1992).svg | link alias-naval = Cape Verdean Armed Forces{{!}}Cape Verdean Coast Guard | link alias-army = Cape Verdean Armed Forces{{!}}Cape Verdean National Guard | link alias-navy = Cape Verdean Armed Forces{{!}}Cape Verdean Coast Guard | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | redir1 = CPV | redir2 = Кабо-Верде </noinclude> }} q6pj45hzrj7ue3spianhcqbvi2bc5f6 0 14906 74763 74154 2026-07-22T12:02:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74763 wikitext text/x-wiki '''Майкоп''' ([[Орос хэлэн|орос]]:''Майкоп'',[[Адыг хэлэн|Адыг]]:''Мыекъуапэ'') — [[Адыгея Улас|Адыгея Уласай]] ниислэл хото. Хүн зон: 143,385 хүн (2021) Тус хотын нэрэ адыг хэлэн дээрэ «зэрлиг алим жэмэсэй орон» гэһэн удхатай. == Газар зүй == Ехэ Кавказай уулын хойто набтар дээрэ, Кубанай нуурые бүридүүлдэг [[Белой мүрэн (Камын шудхал)|Белая мүрэнэй]] эрьедэ оршоно.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://bigenc.ru/c/maikop-ddb328 |accessdate=2025-09-25 |archivedate=2025-12-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251209171709/https://bigenc.ru/c/maikop-ddb328 }}</ref> == Угсаатанай бүридэл == [[2002 оной]] хүн зоной тоололгын ёһоор хүн зоной 72,59% [[Ородууд|ород]], 16,65% [[Адыгдууд|адыг]], 2,99% [[Армяндууд|армян]], 2,52% [[Украиншууд|украин]] яһатан байгаа. == Үндэһэн == [[Категори:Адыг Республика]] 6zi93j5c6h2evlvukby5cffinnx2lm3 0 14993 74769 2026-07-23T08:24:21Z PK2 8298 Хуудаһан [[Нюур хуудаһан]] руу шэлжэн эльгээгдээ 74769 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нюур хуудаһан]] oebrejh53kqzf18wf9ureanqotaa3gx