Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Истанбул 0 7464 75046 71525 2026-11-05T00:36:49Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 75046 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |нэрэ = Истанбул хото |албан_нэрэ =Истанбул хотын захиргаа |анхаарха_нэрэ =[[Турк хэлэн|тур.]] İstanbul şehri |image_skyline = Istanbul collage 5555.jpg |image_caption = Топкапи ордон - Аясофия - Хүхэ лалын сүмэ |image_map = Tu-map.png |map_caption = Зурагай зүүн дээдэ үнсэгтэ Истанбул заагдаһан |type = ехэ хотын захиргаа |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |уриа = |latd=41 |latm=1 |lats=7 |latNS=N |longd=28 |longm=57 |longs=53 |longEW=E |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = [[Файл:Flag of Turkey.svg|22px]] [[Турк]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Бүһэ |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = Мармара |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = Истанбул |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Дүүргэ |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 27 |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |түүхын_он = Византи нэрээр {{МЭҮ}} 667 он |түүхын_үйлэ = Байгуулагдаһан |түүхын_он1 = Нова Рома нэрээр {{МЭ}} 330 он<br />337 онһоо |түүхын_үйлэ1 = [[Эртэнэй Рома|Рома]]/[[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византиин]] үе |түүхын_он2 = Konstantiniyye (Осман Турк хэлээр) нэрээр 1453 он<br />Олон уласта Константинополь |түүхын_үйлэ2 = [[Оттоман эзэнтэ гүрэн|Османай]] үе |түүхын_он3 = Бүгэдэ Найрамдаха Турк Уласай үе |түүхын_үйлэ3 = Истанбул нэрээр 1923 ондо (Турк хэлэн)<br />Олон уласта Константинополь, энэнь 1930 онһоо Истанбул болоһон |газар_нютаг =1.830,92 |газарай_байса =100 |хүн_ама =11 372 613 хүн (2007) |нягтрал =6 211 хүн/км² |сагай_бүһэ = Истанбулай саг |utc_offset =+2 |utc_offset1_DST =+3 |шууданай_индекс =34010-һаа 34850 болон 80000-һаа 81800 |телефоной_код =(+90) 212 (Европ дахи хэһэг)<br /> (+90) 216 (Ази дахи хэһэг) |автомашин_дугаар =34 |website = }} '''Истанбул''' ({{lang-tr|İstanbul}}, түүхынгээ ябасада '''[[Византи]]''' болон '''[[Константинополь]]''' зэргээр нэрлэгдэжэ байһан) — [[Европо|Европын]] хоёрдохи хамагай ехэ хүн зонтой хото ([[Дэлхэйн ехэ хотонууд|дэлхэйдэ хотонуудай дотор 3-т]], хотын нютаг дэбисхэрүүдһээ 21-т) болоод [[Турк]]ын [[соёл уралиг]], [[санхүү]]гай түб юм. Хотонь Стамбул можын 27 дүүргэтэй өөртөө багтаадаг. Истанбулиинь [[Босфорой хахад арал]] дээрэ оршохо болоод Туркын баруун хойто хэһэгэй [[Алтан Эбэр]] хэмээхэ үбэр газарые эзэлдэг. Босфорой Ази дахи болон Европо дахи талуудай али алин дээрэнь оршохо болоод хоср тиб дээрэ оршодог дэлхэйн сорын ганса [[метрополи]] хото юм. Ута удаан түүхынхээ ябасад [[Римэй эзэнтэ гүрэн]] (330—395), зүүн Рома гү, али [[Византиин эзэнтэ гүрэн]] (395—1204 ба 1261—1453), [[Латинайа эзэнтэ гүрэн]] (1204—1261), [[Оттоманай эзэнтэ гүрэн]] (1453—1922) зэргэ гүрэнүүдэй [[ниислэл]] байгаа. 2010 оной Европын соёл уралигай ниислэл боложо һунгогдоһон болоод 1985 ондо түүхын газаруудиинь [[ЮНЕСКО]]-гай Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна. == Газар зүй == [[Файл:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|220px|left|Хотын байрашал]] [[Гантиг тэнгис]]эй [[Босфор хоолой]]н хоёр хажуугаар доболиг газарда оршодог. Хотын ехынхи хуби [[Европо]] дахи, бага хубинь [[Ази]]да байдаг. Истанбул [[Хара тэнгис]]һээ [[Газарай дундада тэнгис]] руу болон [[Европо|Зүүн урда Европоһоо]] [[Бага Ази]] хахад арал руу хоёр худалдаа наймаанай замуудай бэлшэрдэ оршодог ушариинь Истанбул хото түргэгөөр урган бэхижэжэ байгаа. [[Газарай дундада тэнгис]]эй [[субтропико|субтропикын]] сагай уларилтай. [[Нэгэдүгээр һара|Нэгэдүгээр һарын]] дунда температура — 5,2°С, [[наймадугаар һара|наймадугаар һарын]] дунда температура — 23,6°С, жэлдэ 633 мм [[шииг нойтон]]той.<ref>[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB/?ncrnd=6351 Стамбул]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Большая советская энциклопедия.</ref> талмайнь 1.830,92 км<sup>2</sup>. Оршом 11,37 сая хүн зонтой. Истанбул 27 дүүргэдэ хубаагдадаг. Хотын захиралга 4 жэл бүри һунгагдаһан орон нютагай захиргааһаа гүйсэдхэдэг. == Эдэй засаг == Турк уласай ажаүйлэдбэриин 60 % оршом энэ хотодо байна: машина бүүтэлгэ, химиин ажаүйлэдбэри, цемент бүүтэлгэ, эдеэ хоолой ажаүйлэдбэри, хүнгэн индустри (буд нэхэлгын, арһанай, гуталай, оёдолой индустри), мебелиин, саарһанай, шэлэй бүүтэлгэ. Гурбан дээдэ һургуулитай ([[Истанбулай дээдэ һургуули]], Истанбулай технологиин дээдэ һургуули болон Богазичи дээдэ һургуули). Эдэй засагай академи, худалдаанай академи, уран һайханай академи. == Түүхэ == [[Файл:Hagia Eirene Constantinople July 2007 001.jpg|thumb|left|Гэгээн Иринын церковь]] {{МЭҮ}} 660 ондо оршом Византи нэрээр байгуулагдаһан. {{МЭ}} 330 он хойшо [[Римэй эзэнтэ гүрэн|Римэй]] эзэн хаанай Константинай нэрэмжэтэ Константинополь (дундада зуунай ородой удха зохёолдо Царьград — «Хаанай хото» нэрэтэй) нэрэтэй байгаа. 395 он хүрэтэр [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй ниислэл, 395—1453 ондо — [[Византи]]ин ниислэл (1204—1261 ондо забһарда [[загалмайтад|загалмайтануудай]] [[Латин эзэнтэ гүрэн]]эй ниислэл). 1453 ондо [[туркууд]]һаа эзэлһэн тиигэд Истанбулда ондоо нэрэ үгэгдэһэн. 1453—1918 ондо [[Османай эзэнтэ гүрэн]]эй ниислэл, 1923 оной [[10 һара]] хүрэтэр — [[Турк]] уласай ниислэл. [[Византи]]ин сагай эзэн хаашуулай ордонуудай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. [[Византи]]ин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: [[Гэгээн Иринын церковь]] (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), [[Айя София|Гэгээн Софиин томо церковь]], [[Гэгээн Феодорой церковь]] (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай [[дойбод зураг]]ууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй [[дойбод зураг]]ууд), гэхэ мэтэ. [[Османай эзэнтэ гүрэн]]эй ниислэл болоод, газарзүйн ашагтай байрашал ашаар Истанбул ехэ худалдаа наймаанай ажаүйлэдбэриин түб болоһон. [[Хара тэнгис]]эй хоолойн шухала удхань хотын шангадхалгада ба хүгжэлдэ туһа болобо. [[Османай эзэнтэ гүрэн]]эй унал үедэ (17 зуунһаа хойшо) [[Хара тэнгис]]эй хоолойтой Истанбул Европын хүсэнэй тэмсэлэй зүйл болоһон; энэ проблемэ [[Зүүн асуудал]]ай шухала хэһэг оробо, 1914—18 онуудай [[Нэгэдүгээр дэлхэйн дайн]]ай шалтагаануудай нэгэн. [[Нэгэдүгээр дэлхэйн дайн]]ай үедэ [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османай гүрэн]] [[Германиин эзэнтэ гүрэнэй]] холбоотон байгаа ушар Түб хүcэнүүд диилдэһэн һүүлдэ, 1918 оной [[11 һарын 13]] Истанбул [[Англи]]ин, [[Франци]]ин ба [[Итали]]ин сэрэгүүдһээ эзэмдэһэн. 1919 ондо байгуулһан [[Мустафа Кемаль Ататюрк]]һаа ударидаһан Турк үндэһэнэй хүдэлөөн 1922 ондо [[Антанта]]һаань Истанбулые сүлөөлбэ. Дүрбэн жэлэй үндэһэнэй сүлөөлгын дайн һүүлдэ Европын уласууд [[Турк|Бүгэдэ Найрамдаха Турк Уласай]] бэеэ даанги байдалые мэдэрбэ. == Уран барилга == [[Файл:Istanbul 2009 Yeni Camii.JPG|мини|left|Шэнэ Мечеть]] [[Алтан Эбэр (Истанбул)]] тохой хотын Европын зоные 2 хэһэгдэ хубаагдадаг: хахад аралда (тохойн урдада) оршодог дундада зуунай дүрсые (уйтан гудамжууд, олон лалын сүмэнүүд) бүтэн байлгагдадаг Эминёню ({{lang-tr|Eminönü}}, «Хуушан хото»), ба Бейоглу ({{lang-tr| Beyoğlu}}, «Шэнэ хото», Алтан Эбэр тохойн оролгоһоо хойно). Бейоглуда Каракёй ({{lang-tr|Karaköy}}, хуушанай Галата) — худалдаа наймаанай портын нютаг, тиигэд өөрөө Бейоглу нютаг (хуушанай Пера) — албанай ба соёлой түб ороно. [[Ази]]ин түби газарда — хотын гурбанай нэгэ хуби — [[Гантиг тэнгис]]эй эрьедэ (Мода нютаг) виллатай, томо сэрэгэй казарматай Ускюдар ({{lang-tr|Üsküdar}}) нютаг. Гурба үеын байра барилгууд мүнөөнэй хотын уран барилгын дүрсые бэлдхэнэ. [[Византи]]ин үеын эзэн хаашуулай ордонуудай, ипподромай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. [[Византи]]ин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: Гэгээн Иоанн Студитай базилика (Эмир Ахор-джамиси; 5 зуун), [[Гэгээн Иринын церковь]] (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), Гэгээн Феодосиин церковь (Гюль-джами; 9 зуунай 2 хахад), Мирелейон (Будрум-джами; 10 зуунай 1 хахад), Гэгээн Сергиин ба Вакхын церковь (Кючюк Айя-София, 6 зуун), Гэгээн Андрейн церковь (Ходжа Мустафа-джами; 7 зуун), Гэгээн Федорай церковь (Килисе-джами; 11 зуунай 2 хахад — 14 зуун), Пантократорай сүмын комплекс (Зейрек-джами; 12 зуун), [[Айя-София|Гэгээн Софиин томо церковь]], [[Гэгээн Феодорой церковь]] (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай [[дойбод зураг]]ууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй [[дойбод зураг]]ууд), гэхэ мэтэ. [[Файл:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|мини|Айя София томо церковь]] Турк дундада зуунай үеын барилгууд: ордонууд — [[Анадолухисары]] ордон (14 зуунда байгуулһан), [[Румелихисары]] (1452), [[Едикуле]] (1455); лалын сүмэнүүд — Фатих-джами (15 зуун; һандаргалга һүүлдэ һэргээн бодхооһон), Баязида (1497—1503 гү, али 1505, Кемаледдин уран баригша), Шахзаде (1548, Синан уран баригша), Сулеймание (1550—1557, Синан уран баригша), Ени-джами (1597—1663), Ахмедие (1609—17, Мехмет-ага уран баригша); Топкапы ордоной барилгууд — Чинили-кёшк һарабша (1472, Кемаледдин уран баригша), Ереванай һарабша (1635), Багдадай һарабша (1638), уһан оргилуурууд. 18 зуун һүүлдэ Истанбулай уран барилгада баруун Европын шэнжэнүүд нэбтэрнэ. 19 зуунда эклектик барилгуудай байгуулга эхилжэ байна; 20 зуунда — функционализм шэнжын барилгуудай байгуулга эхилһэн. 1950 арбан жэлдэ Истанбулай ведутся работы по заһабари эхилһэн. == Зурагай сомог == <center> <gallery> Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg Istanbul_Topkapi Sarayi.JPG Istambul Yerebatan-2006.jpg Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|[[Румелихисар]] Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|[[Гранд базар]] Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|[[Туннель]] Kadiköymodadtrassenbahn.jpg Sultanahmet Camii.jpg Car bed kap deu1.jpg Mosques in Istanbul at dusk.jpg </gallery> </center> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [https://web.archive.org/web/20120324152448/http://www.ibb.gov.tr/en-US/Pages/Home.aspx Стамбул хотын албан ёсны сайт] * [http://english.istanbul.gov.tr Стамбул мужийн засаг дарга] * [http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/MapForm.aspx?&rw=1C2&cl=385&scl=6&cx=88710&cy=96187 1946, 1966, 1982, 2005 онуудын газрын зураг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810081126/http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/MapForm.aspx?&rw=1C2&cl=385&scl=6&cx=88710&cy=96187 |date=2011-08-10 }} * {{commonscat|İstanbul}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Турк]] ox3l3zxl8kg7kopn7m6sqzoik0efgx7 Альпа 0 7959 75043 72914 2026-11-04T23:35:42Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 75043 wikitext text/x-wiki {{Уула |name=Альпа|native_name= |photo=Mont Blanc oct 2004.JPG |photo_caption= [[Монблан]], Альпын хамагай үндэр уула |country={{flagcountry|Slovenia}}|country1={{flagcountry|France}}|country2={{flagcountry|Germany}}|country3={{flagcountry|Switzerland}} |country4={{flagcountry|Italy}}|country5={{flagcountry|Austria}}|country6={{flagcountry|Liechtenstein}}|country7={{flagcountry|Monaco}} |state_type=Region |region= |border=| border1= |geology= Бюндершифер, флиш ба моласса | period=Гурбалжан үе | orogeny=Альпын орогени |area = 190 000 км² | length = 1 200 км| length_orientation= |width = 260 км хүрэтэр | width_orientation= |highest= [[Монблан]] |elevation= 4810 м |lat_d=45|lat_m=50|lat_s=01|lat_NS=N |long_d=06|long_m=51|long_s=54|long_EW=E |range_lat_d = 46 |range_lat_m = 30 |range_lat_s = 20 |range_lat_NS = N |range_long_d= 09 |range_long_m= 19 |range_long_s= 49 |range_long_EW = E |range_coordinates_note = <!--Coordinates of Splügen Pass--> |map= Satellitenaufnahme der Alpen.jpg |map_caption=Сансарһаа хараһан Альпа }} '''Альпын шэлэ нюруу''' ({{lang-de|Alpen}}; {{lang-it|Alpi}}; {{lang-fr|Alpes}}; {{lang-sl|Alpe}}) — [[Европо]] тиб дэхи хамагай томо уулын шэлэ [[нюруу]] юм. Зүүнһөө баруун тиишэ [[Австри]], [[Словаки]], [[Итали]], [[Швейцари]], [[Лихтенштейн]], [[Германи]], [[Франци]] орнуудые дамнан байрлана. Альпын шэлын ноён орьёлынь 4,808 м үргэгдэһэн [[Монблан]]. == Гадаада холбооһон == * [https://web.archive.org/web/20210422215707/http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=2005-09-17 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005 by MODIS aboard Terra * [http://photos-of-france.site.voila.fr/sudest1en.html Photos of the Alps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903121830/http://photos-of-france.site.voila.fr/sudest1en.html |date=2007-09-03 }} * [http://www.alpinfoto.it Images from the Alps] Many images from Alps, landscape, flowers and wildlife. * [http://www.hribi.net/panorama.asp?lng=1 360° Panoramic Views in Alps] * [http://www.diealpen.at A online picture collection of the Alps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103152206/http://diealpen.at/ |date=2014-01-03 }} More than 2000 pictures of climbing, backcountry skiing, hiking, landscape [[Категори:Шэлэ нюруу]] [[Категори:Европо]] {{1000 үгүүлэл}} fmap7n58d8niuzk38ifvejooz2rcc8j Интернет 0 8378 75045 71752 2026-11-05T00:33:30Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 75045 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2004-683.jpg|thumb|Интернедэй 35 жэл, 1969—2004. <small>Азербайджанай шууданай марка 2004.</small>]] '''Интернет''' гэдэгынь стандарт IP протоколые ашаглан үгэгдэлые дамжуулха боломжо бүхы харилсан холбогдоһон [[компьютер]]нуудай сүлжээ болоод энэ сүлжээнь [[Дэлхэй]] даяар тархаһан байдаг. Үндэһэндээ интернетые «''сүлжээнүүдэй сүлжээ''» гэжэ нэрлэжэ болохо ба уг сүлжээдэ [[хото]] хоорондын, һуралсал, бизнес болон засагай газарай гэхэ мэтэ хэдэн сая сүлжээнүүд багтаһан байна. Интернет анха [[АНУ]]-ай сэрэг дайнай тагнуулай зорюулалтаар 1969 ондо байгуулагдаһан ARPANET сүлжээ болоод 1980-аад оной үедэ INTERNET, MILNET гэһэн хубаагдажа, INTERNET-ые 1990 оной үедэ [[хүйтэн дайн]]ай уурал амисхал намжаһантай холбогдуулан АНУ-ай Засагай газарһаа дэлхэй ниитын мэдээсэлэй сүлжээ болгон ашаглаха шиидбэри гараһан гэдэг. Мүнөөдэр интернетые мэдээсэлээ түгээхэ, мэдээсэл абаха зорилгоор [[сахим газар]] байралуулха, хоорондоо харилсаха зорилгоор сахим шуудангай гэһэн хоёр үндэһэн хэлбэреэр ашаглажа байна. == Түүхэ == Түрүүн 1969 ондо АНУ-ай Баталан Хамгаалха Яаман Интернетые ARPANET гэжэ нэтрэйгээр анха дүрбэн компьютерые хоорондонь холбожо үүсхэбэ. Энэнэй гол зорилго сэрэгэй шудалга шэнжэлгэ хэжэ байһан үсөөн хэдэн ехэ дээдэ һургуулиинуудай компьютернуудые холбохо ябадал байгаа. Энэ сүлжээдэ компьютернуудые нэмэжэ холбоһоноор 1974 он гэхэдэ 62 компьютер холбогдоод байгаа. 1983 ондо уг сүлжээе хоёр һалгаһан болон нэгэниинь сэбэр сэрэгэй хэрэгсээндэ MILNET нүгөөдэхииень ехэ дээдэ һургуулиинуудай эрдэм шэнжэлгын һудалганда зорюулжа INTERNET гэжэ нэрлэбэ. Энэ үедэ интернэт сүлжээндээ 1000 хүрэхэгүй толгой гү, али сервер компьютертэй байгаа. 1985 ондо Канадын засагай газар тус уласдахи бүхы ехэ дээдэ һургуулиинуудые холбоһон BITNET сүлжээе үүсхээд тэрэниие INTERNET-тэй холбоһон байна. Тухайн үедээ BITNET интернэттэй зүршэлдэжэ байгаа гэбэшье яагаад нэгэдэһэнииень хэншье таашагүй. 1986 ондо АНУ-ай Үндэһэнэй Шэнжэлхэ Ухаанай Сан томохон ехэ дээдэ һургуулиинуудые хамарһан NFSNET сүлжээе байгуулба. 1987 оной эсэсээр интернетдэмнай 10’000, BITNET-дэ 1000 толгой компьютер холбогдоһон бэлэй. Олон хэрэглэгшэдтэй болохо тусам сүлжээнэй хурдан ехэдэ удаашаржа ерэһэн байна. Иимэһээ 1987 ондо АНУ-ай Үндэсний ШУ-най санһаа NFSNET-дэ зорюулан үндэр хурдатай холболто табижа эхилбэ. Иигээд 1988 ондо 13 дэд бүһын Интернет, 170 Lan сүлжээ (Local Area Network, LAN-иие линкээр гү, али RJ45 холболтоор мүн утаһагүй Wireless үүсхэжэ болоно. Харин утаһанай шугамаар холбогдодог аналог системэ RJ11 толгойтой линкээр холбогдодог бэлэй), 56’000 сервер компьютер холбоодо байба. Канадын BITNET сүлжээе 1989 онһоо эхилэн Интернэттэй эжэлхэн протокол хэрэглэхэ болгожо (TCP/IP = Transmition Control Protocol/ Internet Protocol) тус ондо АНУ Канадын ниитэ сүлжээе 20’000 тухай сервер компьютер холбогдоод байгаа. Дэлхийн бусад орондошье гэһэн энэтэй эжэл сүлжээдэ байгуулагдажа эхилһэн болоод, ехэнхидээ Интернэдэй эжэлхэн стандарттай байгуулжа эхилээ. 1992 оной эсэс гэхэдэ дэлхэй даяар ниитэ 1 сая сервер компьютер холбогдоһон байна. Анхадаа интернет огтохоншье бизнесэй зорилготой үйлэ ажалалга ябуулха том һалбари болоно гэжэ өөрынгөө мэдээгүй. Тухайн үедэ бүхы санхүүжэлтые улас оронуудай засагай газар хэгээд шудалгын байгуулалгануудынь гаргадаг байһан ажа. Харин 1992 оной эсэсээр бизнесэй жаахан сүлжээнүүд интернетдэ холбогдон эхилээ. Иигээд лэ интернэт нэгэн түрэлэй шэнэ түлэбэритэ үйлэшэлгэ гаража хүнүүдые түлэбэритэйгээр интернетдэ холбожо үгэхэ боложо, интернетээр бизнесэй шэглэлэй реклама сасагдаха эхилэл табигдаба. 1994 он гэхэдэ ниитэ дүрбэн сая сервер компьютер холбогдоһон байхада ехэнхинь бизнесэй зорилготой байгаа. АНУ, Канадын засагай газарнууд өөрһэдөө харьялагдаха үсөөн хэдэн сүлжээдээ санхүүжэлтэ зогсооһон ба удалгүй бусад байгуулалганууд, бусад ороной засагай газарнуудшье гэһэн тэдэнтэй эжэл арга хэмжээ абаа. == Холбооһон == * [https://web.archive.org/web/20091213053146/http://www.wired.com/wired/archive/13.08/intro.html «10 Years that changed the world»—WiReD looks back at the evolution of the Internet over last 10 years] * [http://cyber.law.harvard.edu/home/ Berkman Center for Internet and Society at Harvard] * [http://www.livinginternet.com/ A comprehensive history with people, concepts and quotations] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1738/science_technology/internet/ CBC Digital Archives—Inventing the Internet Age] * [http://www.internetvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.txt How the Internet Came to Be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701050011/http://www.internetvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.txt |date=2006-07-01 }} * [http://www.searchandgo.com/articles/internet/net-explained-1.php Internet Explained] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625061616/http://www.searchandgo.com/articles/internet/net-explained-1.php |date=2011-06-25 }} * [http://www.internettrafficreport.com/ Global Internet Traffic Report] * [http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml The Internet Society History Page] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc801.txt RFC 801, planning the TCP/IP switchover] * [http://www.youtube.com/watch?v=b1A9lYC3g-0 Archive CBC Video Circa 1990 about the Internet] * [http://abandonshack.com/?page_id=20 «The beginners guide the the internet.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150114/http://abandonshack.com/?page_id=20 |date=2007-09-27 }} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Интернет]] spv85ouqss0kl95j45wtjsmjyeb5wfy Хитад үзэг 0 8765 75041 74832 2026-11-04T18:09:28Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261104) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 75041 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hanzi.svg|thumb|Хитад үзэгээр «ханза» гэжэ бэшэһэн байдал. Зүүн талань уламжалалта бэшэглэл, баруун талань хилбаршуулһан бэшэглэл.]] '''Хитад үзэг''' гээшэ [[логограмма]] гү, али дүрсэдэ дулдыдажа зохёоһон [[Хитад хэлэн|хитадай]] [[бэшэг үзэг]] болоно. [[Хитад хэлэн|Хитадай баримжаа аялгуунда]] (путунхуа гү, али мандарин) ханза (хилбаршуулһан: 汉字; уламжалалта: 漢字)<ref>{{cite book|last=Potowski|first=Kim|title=Language Diversity in the USA|year=2010|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-74533-8|page=82|url=http://books.google.com/books?id=1uIC4wLNaeQC}}</ref>. Мүн хитад үзэгынь мүнөө хүрэтэр хэрэглэжэ байдаг бэшэг үзэгүүдэй дундаһаа хамагай эртынхи болоно<ref>{{cite web|url=http://en.artintern.net/index.php/news/main/html/1/1101|title=History of Chinese Writing Shown in the Museums|publisher=CCTV online|accessdate=2010-03-20|archivedate=2009-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091121182948/http://en.artintern.net/index.php/news/main/html/1/1101}}</ref>. Хитад үзэгые өөһэдынгөө хэлэн аялгуунда тааруулжа дуудалга, зуралга зэргые өөршэлэн бэшэгэй тогтолсоодоо ашагладаг хэлэнүүд байха болоод [[япон хэлэн]]дэ [[кандзи]], [[солонгос хэлэн]]дэ [[ханча]], [[вьетнам хэлэн]]дэ [[тьы-ном]] гэжэ нэрлэжэ заншаба. == Юрэнхы мэдэлгэ == === Түүхэ === {{main|Цзягувэнь}} [[File:Shang dynasty inscribed scapula.jpg|right|thumb|upright|Бүхын яһандахи бэшэһэн цзягувэнь]] Хитадай түб хэһэгэй [[Хэнань]] можын [[Аньян]] хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэжэ үлэһэн юм. Эртын һорболжо үгүүлһэнээр {{МЭҮ}} 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай [[улас түрэ]], [[соёл]], [[эдэй засаг]]ай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, [[яһата мэлхэй]]н хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм. Яһан бэшэг гэдэг [[яһата мэлхэй]]н хуяг гү, али [[амитан]]ай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа. Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм. Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна. === Хитад үзэгэй онсолиг === [[Лата үзэг|Лата сагаан толгойн]] онсолиг нэгэ абяа бүриие тэмдэглэхэ онсолигтой байдаг болбол ханза үзэгынь абяа, үгэ, хэлбэриие бүхэлидэнь нэгэ болгожо дүрсээр элирхылдэгээрээ онсолигтой<ref>{{cite book|last=Wood|first=Clare Patricia|title=Contemporary perspectives on reading and spelling| url=http://books.google.com/books?id=QNaj6rkBgKsC | year=2009|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-49716-9|page=203|author2=Connelly, Vincent}}</ref> . Гэбэшье оршон сагай хитад хэлэнэй дан үгэнь хамагай ехэдээ хоёр ба тэрэнһээ дээшэ ханзын ниилэмжээр нэгэ удхые элирхылдэг болоо. Мүн хитад үзэгэй онсолиг, уламжалалта үзэг зүйн заршамаар хитад үзэг хэлбэри, дуудалга, удха гэһэн гурбан хэлбэриие өөртөө шэнгээһэн байдаг. === Хитад үзэгые зээлдэжэ абаһан улас оронууд ба одоо хэрэглэхэ нүхэсэл байдал === [[File:Map-Chinese Characters.png|thumb|432x432px|'''Гүн ногоон''' - Уламжалалта хэлбэритэй үзэгээ хэрэглэһээр байдаг орон (Дунда Эргэн Улас буюу [[Тайвань]], [[Макао]], [[Хонконг|Хон Конг]]) '''Ногоон''' - Хилбаршуулһан болон уламжалалта бэшэглэлтэй хитад үзэгые зэргэсүүлэн хэрэглэжэ бай орон ([[Сингапур]], [[Малайзи]]) '''Шара ногоон''' - Хилбаршуулһан ханза хэрэглэжэ бай орон ([[БНХАУ]]) '''Бүдэг ногоон''' - Ханза болон өөрын үндэһэнэй бэшэг үзэгые холижо болон зэргэсүүлэн хэрэглэжэ бай орон ([[Урда Солонгос]] ба [[Япон]]) '''Шара''' - Түүхэдээ албан ёһоной хэрэглээгээр түрэ болон ута хугасаагаар хэрэглэжэ байһан орон ([[Монгол]], [[Хойто Солонгос]], [[Вьетнам]]) ]] Эртын хитад уласуудта алба губшуур үгэдэг байһан [[Жүсон|Чосон]] гү, али Солонгос, [[Лиу чиу хаанта улас]], [[Вьетнам|Вьетнам улас]] эртын хитадһаа бэшэг үзэгыень зээлдэн абажа хэрэглэһэн байна. [[Япон|Япон улас]] Хитадай нүлөөдэ байгаагүйшье Эхэ газарай соёлой нүлөөдэ ороһоноор хитад үзэгые абажа хэрэглэһэн байдаг. Мүн [[Сингапур]], [[Малайзи]] зэргэ уласуудта сагааша хитадууд олоноороо һууришаһанай уламһаа зарим бүһэ нютагуудта хитад хэлээр хэлэлсэхэ, хитад үзэгые хэрэглэхэ ябадал бии болоо. Мүнөө хитад үзэгые [[Хитад Улас|Хитад]], [[Тайвань]], [[Япон]], [[Урда Солонгос]], [[Сингапур]] зэргэ уласууд бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэхын тулада ашаглаһаар байна. Гэбэшье ойрын хэдэн жэлнүүдтэ улас оронуудай засагай газарай бодолгоор хитад үзэгые хилбаршуулан хэрэглэхэ болоһоноор одоо тэдэ уласуудай хитад үзэгэй нэгэдмэл байдал үгы болоһон. Япондо кана үзэг, Солонгос уласта хангыль үзэгые хэрэглэһэнээр хитад үзэгэй нүлөө аажамаар багадхаха хандалгатай болоһон болобошье бүримүсэ алга болоһонгүй. Мүн Хойто Солонгос болон Вьетнам улас хитад үзэгые албан ёһоор халаһан уласууд болоно. Гэбэшье хитад үзэгые хэрэглэхэгүйшье гэһэн хитад үзэгээр дамжан орожо ерэһэн үгэнүүд үгын сангай нэлээдгүй хубиие эзэлһээр байна. Хитад үзэгэй дуудалга он сагай эрхээр хубилагдажа, бүһэ нютаг тус бүридэ өөр өөр дуудалгатай болоо. Хитад хэлэнэй {{Ruby-ja|时间|shí jiān}} гү, али саг хугасаа гэһэн үгэ японоор {{Ruby-ja|時間|じかん}}, дзи кан, cолонгос хэлээр 시간 гү, али щиган гэжэ дуудалгатай боложо хубилагдаба. Гэбэшье дуудалга хубилагдаһан болобошье нэгдэмэл нэгэ үзэгээр бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэжэ байһан тула харилсаанда ороходо асуудалгүй байһан байна. Гэбэшье аажамаар хитад үзэгэй бэшэлгэ, хэлбэри хубилагдаха боложо бүһэ нютаг бүридэ хэлэн аялгуунай илгааһаа шалтагаалан зуралга нэмэхэ гү, али хаһаха, үндэһэн махабад хаһаха зэргээр хитад үзэг хубилагдаһан байна. Тиимэдэ улас орон бүридэ өөр өөрын гэһэн онсолигтой хитад үзэгүүд бии болоо. Жэшээнь, японшууд зохёоһон 1200 үлүү хитад үзэг бии. === Хитад үзэгэй тоо === [[Файл:Liang's calligraphy.jpg|thumb|Лян Цичаогой [[уран бэшэлгэ]]]] Саг хугасаанай хубилалтаар үзэгэй хэлбэри хубилагдаха, дуудалга эжэл үзэг, удха эжэлшье хэлбэри өөр үзэг, бүһэ нютагай илгааһаа бии болоһон үзэг зэргые нэгэдхэн үзэбэл нэг түм үлүү ханза сугларха ажа һэн. Гэбэшье түүхэн хэлбэри, саг хугасаанай утада үлэжэ тунагдаһан гээд бүгэдынь нэгэдхээд 1994 ондо хэблэгдэһэн "Хитад үзэгэй далай" гэһэн номондо  85,568 дүрсэ үзэг бии гэжэ тэмдэглэһэн байна. Одоошье шэнэ ханза зохёогдоһоор байгаа ушарһаа мүнөө хүрэтэр хэр хитад үзэг байе гүйсэд хэлэхэ боломжогүй ажа һэн. '''Хитад хэлэнэй толи бэшэгүүдтэ тэмдэглэгдэһэн ханзын тоо'''  {| class="wikitable" !Он !Толи бэшэгэй нэрэ !Хитад нэрэ !Хитад үзэгэй тоо |- !100 |Шовэнь цзецзы |説文解字 |9,353 |- !543? |Эрдэни хуйлааһан (Юпянь) |玉篇 |12,158 |- !601 |Чие толи |切韻 |16,917 |- !997 |Луугай алга гарай хэлэхэеэ |龍龕手鑑 |26,430 |- !1011 |Дэлгэр толи |広韻 |26,194 |- !1039 |Нэгэдхэһэн толи |集韻 |53,525 |- !1615 |Үзэгэй сан |字彙 |33,179 |- !1675 |Чжен цзы тун |正字通 |33,440 |- !1716 |Энхэ Амгалангай үзэгэй толи |康熙字典 |47,035 |- !1916 |Дунда хэлэнэй ехэ толи |中華大字典 |48,000 |- !1989 |Хитад хэлэнэй ехэ толи |漢語大字典 |54,678 |- !1994 |Хитад үзэгэй далай |中華字海 |85,568 |- !2004 |Итайцзы толи |異体字辞典 |106,230 |} == Үзэгэй хэлбэри == === Тиг === [[File:龜-order.gif|thumb|100px|«龜» яһата мэлхэй гэһэн үзэгэй бэшэхэ дүрэм]] Бэшэг үзэгынь бэшэгэй хэрэгсэл, бэшэхэ хурдан, бэшэхэ арга техникэ зэргээр хэлбэринь тогтожо, хубилагдадаг бэлэй. Тэдые ниитэдэнь хитад үзэгэй тиг (фонт) гэнэ.  Одоо хэрэглэжэ бай хитад үзэг яһан, ехэ гор, бага гор, засбарай, хэшээнгүй, таталган гэһэн тигүүдһээ бүридэжэ байна. Эдэ тигүүд түүхын ябасада олон шалтагаанаар бии болоһон.  === Бүридэл === Хитад үзэгэй бүридэл дуһал, зүүн багана, баруун багана болоно. Ямар нэгэн хитад үзэг өөр хитад үзэгтэй ниилэжэ нэгэ шэнэ ханза бүтэһэниие хитад үзэгэй бүридэл гэнэ. === Бүтэсэ === Хитад үзэгынь зурлага, бэшэхэ дараалал болон түлхюур үзэгһөө бүтэнэ. Түлхюур үзэг тухайн үгэ, удха, хитад үзэгэй изагуур боложо үгэдэг. === Уламжалалта ба хилбаршуулһан ханза === {| class=wikitable |+ Уламжалалта хитад, хилбаршуулһан хитад, ба хилбаршуулһан япон хитад үзэгүүд |- ! rowspan="2" | ! colspan="2" | Хитад ! rowspan="2" | [[Япон хэлэн|Япон]] ! rowspan="2" | Удха |- ! Уламжалалта ! Хилбаршуулһан |- ! rowspan=12 | Хитадта хилбаржуулһан, Япондо уламжалалта | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|電}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|电}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|電}} | сахилгаан |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|買}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|买}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|買}} | худалдажа абаха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|開}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|开}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|開}} | нээхэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|東}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|东}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|東}} | зүүн зүг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|車}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|车}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|車}} | машина, тээбэриин хэрэгсэл |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|紅}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|红}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|紅}} | улаан (япон хэлээр хүрэн улаан) |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|馬}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|马}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|馬}} | морин |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|無}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|无}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|無}} | юушье бэшэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|鳥}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|鸟}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|鳥}} | шубуун |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|熱}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|热}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|熱}} | халуун |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|時}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|时}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|時}} | саг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|語}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|语}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|語}} | хэлэн |- ! rowspan=13 | Япондо хилбаржуулһан, Хитадта уламжалалта | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|假}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|假}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|仮}} | худал |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|罐}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|罐}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|缶}} | Консервна лонхо |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|佛}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|佛}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|仏}} | [[Будда Шигэмүни|Бурхан Багша]] |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|惠}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|惠}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|恵}} | туһаламжа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|德}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|德}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|徳}} | арюун журам |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|拜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|拜}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|拝}} | дохилго |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|黑}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|黑}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|黒}} | хара |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|冰}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|冰}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|氷}} | мүльһэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|兔}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|兔}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|兎}} | туулай |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|妒}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|妒}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|妬}} | хардалга |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|壤}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|壤}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|壌}} | хүрьһэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|每}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|每}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|毎}} | бүхы, бүри |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|步}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|步}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|歩}} | алхам |- ! rowspan=37 | Япондо ба Хитадта ондоор хилбаршуулһан | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|聽}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|听}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|聴}} | шагнаха, соносхохо |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|實}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|实}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|実}} | бодито |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|證}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|证}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|証}} | үнэмжэлгэ, ушар |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|龍}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|龙}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|竜}} | луу |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|賣}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|卖}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|売}} | худалдаха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|龜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|龟}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|亀}} | яһата мэлхэй |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|藝}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|艺}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|芸}} | уралиг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|戰}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|战}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|戦}} | тулалдаан, байлдаан |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|繩}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|绳}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|縄}} | аргамжа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|關}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|关}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|関}} | хааха, харилсаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|鐵}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|铁}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|鉄}} | түмэр, металл |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|圖}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|图}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|図}} | зураг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|團}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|团}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|団}} | бүлэг, полк |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|轉}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|转}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|転}} | эрьехэ, эрьелдэхэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|廣}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|广}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|広}} | үргэн, уужам |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|惡}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|恶}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|悪}} | муу, муухай |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|豐}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|丰}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|豊}} | элбэг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|腦}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|脑}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|脳}} | тархи |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|雜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|杂}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|雑}} | бусад |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|壓}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|压}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|圧}} | даралта, компресси |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|雞}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|鸡}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|鶏}} | тахяа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|價}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|价}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|価}} | үнэ сэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|樂}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|乐}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|楽}} | зугаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|氣}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|气}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|気}} | агаар |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|廳}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|厅}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|庁}} | байра, холл, офис |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|發}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|发}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|発}} | эльгээхэ, ябуулха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|勞}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|劳}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|労}} | хүдэлмэри |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|劍}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|剑}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|剣}} | һэлмэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|歲}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|岁}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|歳}} | наһан |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|權}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|权}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|権}} | эрхэ мэдэл, эрхэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|燒}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|烧}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|焼}} | шараха, шатаха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|贊}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|赞}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|賛}} | магтааха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|兩}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|两}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|両}} | хоёр, хоюулаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|譯}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|译}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|訳}} | оршуулха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|觀}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|观}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|観}} | үзэхэ, хараха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|營}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|营}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|営}} | лагерь, батальон |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|處}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|处}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|処}} | болбосоруулха |- ! rowspan=19 | Хитадта ба Япондо адляар хилбаршуулһан | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|聲}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|声}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|声}} | дуу, дуу хоолой |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|學}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|学}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|学}} | һураха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|體}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|体}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|体}} | бэе |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|點}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|点}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|点}} | сэг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|貓}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|猫}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|猫}} | миисгэй |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|蟲}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|虫}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|虫}} | хорхой шумуул |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|舊}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|旧}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|旧}} | хүгшэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|會}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|会}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|会}} | шадаха, уулзалга |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|萬}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|万}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|万}} | түмэн, арбан мянган |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|盜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|盗}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|盗}} | хулгайша |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|寶}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|宝}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|宝}} | эрдэни |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|國}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|国}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|国}} | улас орон |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|醫}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|医}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|医}} | эм |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|麥}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|麦}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|麦}} | будаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|雙}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|双}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|双}} | хос |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|觸}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|触}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|触}} | холбоо |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|參}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|参}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|参}} | хүн орхоодой, женьшень |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == <!-- Please use {Cite book} & {Cite web} templates --> *{{PD-old-text | title = The Chinese recorder and missionary journal, Volume 3 | year = 1871 | author = }} * {{cite book | title = A Handbook of Old Chinese Phonology | first = William H. | last = Baxter | authorlink = William H. Baxter | location = Berlin | publisher = Mouton de Gruyter | year = 1992 | isbn = 978-3-11-012324-1 | ref= harv }} * {{cite book | first = William G. | last = Boltz | year = 1994 | title = The origin and early development of the Chinese writing system | location = New Haven | publisher = American Oriental Society | isbn = 978-0-940490-78-9 | ref= harv }} * {{cite book | first = Florian | last = Coulmas | title = The writing systems of the world | url = https://archive.org/details/writingsystemsof0000coul | publisher = Blackwell | year = 1991 | isbn = 978-0-631-18028-9 | ref= harv }} * {{cite book | first = David | last = Keightley | authorlink = David Keightley | year = 1978 | title = Sources of Shang history: the oracle-bone inscriptions of bronze-age China | url = https://archive.org/details/sourcesofshanghi0000keig | location = Berkeley | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-02969-9 | ref= harv }} * {{cite book | first = Martin | last = Kern | chapter = Early Chinese literature, beginnings through Western Han | pages = 1–115 | title = The Cambridge History of Chinese Literature, vol. 1: To 1375 | editor-first = Stephen | editor-last = Owen | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 2010 | isbn = 978-0-521-85558-7 | ref= harv }} * {{cite book | first = Jerry | last = Norman | authorlink = Jerry Norman | year = 1988 | title = Chinese | url = https://archive.org/details/chinese0000norm | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-29653-3 | ref= harv }} * {{cite book | title = Middle Chinese: a study in historical phonology | first = Edwin G. | last = Pulleyblank | authorlink = Edwin G. Pulleyblank | location = Vancouver | publisher = University of British Columbia Press | year = 1984 | isbn = 978-0-7748-0192-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Qiu | first = Xigui | authorlink = Qiu Xigui | others = trans. by Gilbert L. Mattos and Jerry Norman | year = 2000 | title = Chinese writing | location = Berkeley | publisher = Society for the Study of Early China and The Institute of East Asian Studies, University of California | isbn = 978-1-55729-071-7 | ref= harv }} (English translation of ''Wénzìxué Gàiyào'' 文字學概要, Shangwu, 1988.) * {{cite book | last = Ramsey | first = S. Robert | title = The Languages of China | url = https://archive.org/details/languagesofchina0000srob | publisher = Princeton University Press | year = 1987 | isbn = 978-0-691-01468-5 | ref = harv }} * {{cite book | title = The reality of compound ideographs | first1 = Geoffrey | last1 = Sampson | first2 = Zhiqun | last2 = Chen | journal = Journal of Chinese Linguistics | volume = 41 | year = 2013 | pages = 255–272 | url = http://www.grsampson.net/ARoc.pdf | ref = harv }} * {{cite book | title = The Chinese Lexicon: A Comprehensive Survey | first = Po-ching | last = Yip | publisher = Psychology Press | year = 2000 | isbn = 978-0-415-15174-0 | ref = harv }} * {{cite book | title = Chinese Lexicography : A History from 1046 BC to AD 1911: A History from 1046 BC to AD 1911 | url = https://archive.org/details/chineselexicogra0000yong | first1 = Heming | last1 = Yong | first2 = Jing | last2 = Peng | publisher = Oxford University Press | year = 2008 | isbn = 978-0-19-156167-2 | ref = harv }} == Мүн үзэхэ == * {{cite book | title = Orthography of early Chinese writing: evidence from newly excavated manuscripts | first = Imre | last = Galambos | authorlink = Imre Galambos | location = Budapest | publisher = Eötvös Loránd University | year = 2006 | isbn = 978-963-463-811-7 | url = http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515141505/http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf |date=2012-05-15 }} ;Early works of historical interest * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=djnPbjYGHFIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Easy lessons in Chinese: or progressive exercises to facilitate the study of that language|author=Samuel Wells Williams|editor=|year=1842|publisher=Printed at the Office of the Chinese Repository|edition=|location=|page=|isbn=|pages=|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=l3EgAQAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=A Chinese-English dictionary, Volume 1|author=Herbert Allen Giles|editor=|year=1892|publisher=B. Quaritch|edition=|location=|page=|isbn=|pages=1415|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=f6VBAAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=A Chinese and English dictionary, arranged according to radicals and sub-radicals|author=P. Poletti|editor=|year=1896|publisher=Printed at the American Presbyterian mission press|edition=|location=|page=|isbn=|pages=307|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=8nwuAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=The student's four thousand [characters] and general pocket dictionary|author=William Edward Soothill|editor=|year=1900|publisher=American Presbyterian Mission Press|edition=2|location=|page=|isbn=|pages=420|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=fBMTAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=An account of the structure of Chinese characters under 300 primary forms: after the Shwoh-wan, 100 A.D., and the phonetic Shwoh-wan, 1833|author=John Chalmers|editor=|year=1882|publisher=Trübner & co.|edition=|location=|page=|isbn=|pages=199|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=rDQrAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: compiled from reliable authors|author=|editor=|year=1893|publisher=American Tract Society|edition=|location=|page=|isbn=|pages=348|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=_YdBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Introduction to the study of the Chinese characters|author=Joseph Edkins|editor=|year=1876|publisher=Trübner & co.|edition=|location=|page=|isbn=|pages=314|volume=}} *{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=h380AQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: containing all the words in the Chinese imperial dictionary; arranged according to the radicals, Volume 1|author=Kangxi (Emperor of China)|year=1842|publisher=Printed at Parapattan|location=|page=|isbn=|pages=}} *{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=fkc7AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |title=The Six Scripts Or the Principles of Chinese Writing |volume= |year=1954 |author=Tai Tung (Dai Tong 戴侗) |editor= |publisher=Cambridge University Press |edition= |location= |isbn=1-107-60515-6 |quote= |page= |pages=114 |date= }}Translated by L. C. Hopkins with a Memoir of the Translator by W. Perceval Yetts == Холбооһон == {{Commonscat|Chinese Characters}} <!--- Note: Academic link EXPLAINING Chinese characters welcome. Links toward translation services, learning product will be deleted.---> ;History and construction of Chinese characters * Excerpt from [http://www.pinyin.info/readings/texts/visible/index.html Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems] by John DeFrancis, © 1989 by the University of Hawai`i Press. Used by permission of the University of Hawai`i Press. ;Online dictionaries and character reference * [http://ctext.org/dictionary.pl?if=en Chinese Text Project Dictionary] Comprehensive character dictionary including data for all Chinese characters in Unicode, and exemplary usage from early Chinese texts. * [http://www.omniglot.com/writing/chinese_evolution.htm Evolution of Chinese Characters] * [http://zhongwen.com/ Zhongwen.com]: a searchable dictionary with information about character formation * Richard Sears, [http://www.chineseetymology.org/ Chinese Etymology]. ;Chinese characters in computing * [http://www.unicode.org/charts/unihan.html Unihan Database]: Chinese, Japanese, and Korean references, readings, and meanings for all the Chinese and Chinese-derived characters in the [[Unicode]] character set * [http://www.cchar.com/ cchar.com Chinese Character Software] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508095411/http://www.cchar.com/ |date=2015-05-08 }}: Step by step pictures showing how to write Chinese characters. * [http://www.cymraeg.ru/daoulagad.html Daoulagad Han] — Mobile OCR hanzi dictionary, OCR interface to the UniHan database ;Early works of historical interest * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=rDQrAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: compiled from reliable authors|author=|year=1893|publisher=American Tract Society|edition=|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=h380AQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: containing all the words in the Chinese imperial dictionary; arranged according to the radicals, Volume 1|author=Kangxi (Emperor of China)|year=1842|publisher=Printed at Parapattan|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Бэшэгүүд]] [[Категори:Хитад хэлэн]] 0nm60p3tlxic44fyed6sr96bhcnmn5g Цинь Шихуанди 0 8920 75042 74858 2026-11-04T18:11:54Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261104) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 75042 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн | нэрэ = Цинь Шихуанди | уугуул_нэрэ = 秦 始皇帝 | зураг = Qinshihuang.jpg | тайлбар = | түрэһэн_нэрэ = Ин Чжэн (嬴政) | түрэһэн_үдэр = | түрэһэн_газар = [[Ханьдан]], [[Чжао улас]] | наһа_бараһан_үдэр = | наһа_бараһан_газар = [[Сиань]], [[Цинь улас]] | ажал_үйлэ = | иргэн = | ажал_хэһэн_саг = | һургалта = | хэб_маяг = | шагнал = | гар = [[Файл:%E5%A7%8B%E7%9A%87%E5%B8%9D_(%E7%AF%86%E6%96%87).svg|30px]] }}'''Цинь Шихуанди''' ({{lang-zho|秦始皇帝}}, ''Qín Shǐ Huáng-dì''; {{МЭҮ}} 259 — {{МЭ}} 210 он), жэнхэни нэрэ '''Ин Чжэн''' ({{lang-zho|嬴政}}, ''Yíng Zhèng'') — [[Хитад]]ай [[Цинь улас]]ай түрүүшын [[эзэн хаан]]. Цинь уласай Чжуансян вангай хүбүүн, тэрэ 13 наһандаа хаан шэрээндэ һууба. Хаан шэрээндэ һууһанһаа хойшо Лао Ай (嫪毐) болон Люй Бувэй (呂不韋) хоёрые хүнөөжэ Ли Сы (李斯) болон Вэй Ляо (尉繚) хоёрто этигэн түрэдэ олон жэл ажалуулһан. 39 наһандаа өөр 6 уласые нэгэдхэн Цинь эзэнтэ гүрэниие байгуулһан. 50 наһандаа аялжа ябаад наһа бараа. Амиды байгаа үедээ [[сагаан хэрэм]]ые байгуулһан. Анха удаа ''цзюнь сянь'' (郡縣, засаг захиргааны байгууламжа аймаг һомотой удха тэнсэнэ) дүрэмые хэрэгжүүлбэ. Хитад хэлэнэй бэшэг үзэгые нэгэдхэбэ. Цинь хэмжүүрые тогтообо. Баһа бэшэгэй сургаалтанай ном бэшэгые хоригложо галдажа шатааһан, маша олон зохёолшые алажа хүнөө. == Намтар == [[Файл:秦代行政區劃及疆域圖.jpg|left|мини|250px|Цинь уласай засаг захиргаанай хуубари]] Цинь Шихуанди бол Хитадай эртын түүхэдэ Цинь уласай түрые үндэһэлэн байгуулһан хаан юм. Тэрэнэй түрэлхи нэрэнь Ин Чжэн гэдэг. Байлдаанта уласуудай һүүлшын үеэр Цинь улас эгээн хүсэрхэг боложо, дурнын зургаан уласые нэгэдхэхэ нүхэсэл бүридһэн байгаа. Цинь Ин Чжэн анха хаан шэрээнээ һууха үедэ наһа бага байһан болохоор чинсан Люй Бувэй (呂不韋) тэрэнэй үмэнэһөө түрын үйлэ хэрэгые ударидажа ябуулаа бэлэй. Манай тоололой үмэнэхи 238 он гэхэдэ Ин Чжэн түрэ засагай үйлэ хэрэгые бэешэлэн ударидажа, Люй Бувэйе чинсангай тушаалһаан сүлөөлһэн болоод Вэй Ляо (尉繚), Ли Сы (李斯) хоёрой зэргэ хүнүүдые дэбжүүлэн хэрэглэһэн байна. Манай тоололой үмэнэхи 236 онһоо 221 ониие хүрэтэрхи хугасаада [[Чу]] (楚), [[Хань]] (韓), [[Ци]] (齊), [[Вэй]] (魏), [[Янь]] (燕), [[Чжао]] (趙) зэргэ зургаан уласые залгаар мүхөөгөөд, олон хоу-гийн хэһэглэн эзэлһэн [[Байлдаанта уласуудай үе]]эе (戰國時代) эсэс болгожо, Хитадай түүхэ дээрэ нэгэдһэн, олон үндэһэтэнтэй, түблэрһэн эрхэтэ тогтолсоото түрэ засаг — Цинь уласые байгуулһан бэлэй. Манай тоололой үмэнэхи 221 ондо Ин Чжэн өөрөө эзэн хаанда үргэмжэлээ. Ин Чжэн бүхы Хитадай хэмжээдэ хэһэглэн соёрхсон тогтолсоое сусалжа, ''цзюнь сянь'' (郡縣 - «аймаг һомон») гэһэн засаг зархигаанай тогтолсоо хэрэгжүүлбэ. Хаанай шууд ударидалга доро түбһөө цзюнь сянь хүрэтэр ноёрхолой бүрин механизм тогтооһон байгаа. Цинь уласай хуушан хууляар үндэһэ болгон, зургаан уласай хуулиин зарим заалтые абажа ашаглажа, нэгэдэһэн хуули дүрэм болбосоруулан гаргажа хэрэгжүүлбэ. Урдахи зургаан уласай изагууртад баядые Наньян, Ба Шу ([[Сычуань можо]]) зэргэ газар руу нүүлгэжэ, тэдэнэй хагалан бутаргаха ажаллалга хэжэ дахин бодохоһоо һэргылһэн байна. Баһа эргэд эрхэтэдэй зэбсэг хадагалхые хориглохо зарлиг гаргажа, хураажа абаһан зэбсэгүүдые усадхаһан байгаа. === Дотоодо бодолго === [[File:Burning of books and burying of scholars.jpg|thumb|200px|«Бэшэг сударые шатаажа бэшэгтэниие амидаараа булаһан» (焚書坑儒)]] Эдэй засагай талаар таряалангай хүгжүүлэн худалдаае хизгаарлаха бодолго хэрэгжүүлэн, феодалай газар эзэмшэлэй тогтолсооной хүгжэлые дэмжэһэн байба. Манай тоололой үмэнэхи 216 ондо газар эзэмшэжэ бай газарай эзэд болон өөһэдөө газар таряанай ажал эрхэлжэ байдаг таряашад засагай газарта газар эзэмшэлэйнгээ тоо хэмжээе бүридхүүлжэ, алба татабари тушаахад хүрбэл, тэрэнэй газар эзэмшэлэй үмсын эрхэнь засагай газарта зүбшөөрэгдэжэ тэрэнэй хамгаалалда байха болоно гэжэ захирамжа гаргаһанаар газар эзэмшэлэй хубиин үмсын тогтолсоое тогтоожо эхилһэн байгаа. Байлдаанта уласай үеын [[Шан Ян]]гай тогтооһон шэгнүүр хэмжүүрээр бүхы Хитадай нэгэдэһэн стандартын шэгнүүр хэмжүүр болгоһон ба бүхы Хитадай мүнгэнэй тогтолсоое нэгэдэлтэй болгобо. Бүхы Хитадай уһа хуурайн зам харилсаае хүгжүүлхын түлөө, баһа «тэргые тогсон замаар ябуулха» дүрэм хэрэгжүүлэн, [[Сяньян]]һаа Янь, Ци, У болон Чугай олон газар хүрэхэ шэглэлээр зам заһаһан болоод Сяньянһаа Юньянгаар ﹙云阳, одоогой [[Шаньси можо|Шаньси можын]] Чуньхуа хотын баруу хойноор﹚ дамжан Цзюцюаньда ﹙одоогой [[Үбэр Монгол]]ой Өөртөө Заһаха Аймагай [[Бугата хото|Бугата хотын]] баруун хэһэгтэ﹚ шууд нэбтэрхэ зам гаража, баруун урдада нютагай аймагта Цзаогоуһоо [[Сянцзян мүрэн]] болон [[Лицзян мүрэн]]дэ нэбтэрхэ Линцюй һубаг (靈渠) нээһэн байна. Соёл үзэл һанаанай талаар, Цинь уласай ниитын хэрэглээнэй үзэг бэшэгээр үндэһэ болгон бага гор үзэг зохёолгожо, бүхы Хитадта зарлан хэрэгжүүлбэ. Баһа хатуу хархис [[эрүүгэй хуули]] хэрэгжүүлээ. Манай тоололой үмэнэхи 221 ондо Цинь Шихуанди зарлиг буулган, олон зүйлэй ном сударые шаталгажа, хубиин һургуули эрхэлхые сусалһан байна. Тэрэнэй дараагаар Цинь Шихуандиин түлөө мүнхэрхэ хубилган эм бэдэржэ ябаһан Хоушэн, Лушэн тутааһанай уламаар уг хэрэгтэ 400 үлүү бэшэгтэн холбогдоһоноор Цинь Шихуанди зарлиг буулгажа, тэдэниие бүхэниие Сяньянда нүхэндэ булажа алаһан байна. Энэ бол Хитадай түүхэдэ «бэшэг сударые шатаажа бэшэгтэниие амидаараа булаһан» (焚書坑儒) үйлэ хэрэг юм. === Гадаада политика === Цинь Шихуанди хаан шэрээнээ һууһанайнгаа дараа, ехэ жанжан Мэн Тяньда (蒙恬) ехэ сэрэг үгэжэ хойто тиишэ дайлуулан [[Хүннү]]е сохюулһан болоод баһа Байлдаанта уласай үеын Цинь, Чжао, Янь гурбан уласай хойто хэһэгээр бариһан [[Сагаан хэрэм]]ые хоорондоо холбожо, баруун талыень Линьтаоһоо ﹙臨洮, одоогой [[Ганьсу можо|Ганьсугай]] Минь сянһаа﹚ эхилүүлэн зүүн талыень [[Ляодун хахад арал|Ляодунда]] хүргэһэн түмэн газарай ута Сагаан хэрэмые байгуулһан байгаа. Сагаан хэрэмые байгуулһан ябадалынь морин дээрэһээ харбажа намнахада шадамар [[Хүннү]]шүүдые хориглоходр үүргэ гүйсэдхэжэ, Цинь уласай хаанта түрын ноёрхолые саашада бэх жүүлэн, хилын хамгаалалтые тогтоборитой болгоһон юм. [[Байюэ]] (百越) арад аймагые дайлан дахуулһанайнгаа дараа, Гуйлинь, Сянцзюнь, Наньхай зэргэ цзюнь гэһэн засаг захиргаанай байгууламжануудые байгуулба. Цинь уласай һүүлшын үедэ цзюниин тоо анха нэгэдхэхэ үедэ 36 байһанһаан нэмэгдээд 40 гаран хүрэһэн байгаа. === Үхэл === [[Файл:La expedición de Xu Fu, por Utagawa Kuniyoshi.jpg|мини|400px|Сюй Фугай үхэшэгүй мүнхын хубилган эмдэ бэдэрэлгын аялал]] Цинь Шихуанди зургаан уласые нэгэдхэһэнэйнгээ дараа, гоо үзэсхэлэнтэ Эпан-гун (阿房宫) гэһэн ордон харша болон Лишань уулын бунхан байгуулһан болоод баһа таба удаа ехэ хэмжээтэй аялал хэжэ, хүрэһэн газар болгондоо шулуу һиилүүлжэ сахюусанда даалгаһан байгаа. Yхэшэгүй мүнхын хубилган эмые олохын түлөө, баһа сахюусанда залбарин хубилган эм хайгша Сюйдэ ﹙Сюй Фуда﹚ хэдэн мянган охин хүбүүн дагуулан зүүн тэнгис рүү эльгэжэ, сахюусанда даатгалган хубилган эм хайлгаха зэргэ ажалда тон ехэ хүрэнгэ мүнгөө болон хүн хүсөө зарсуулһанаар арад эргэдэй зоболон зүдүүрые улам нэмэгдүүлһэн байбай. Манай тоололой үмэнэхи 210 оной 7-р һарада Цинь Шихуанди үбшэнэй уламаар үхөө. Цинь Шихуандиин үхэһэнэй хойно Чжао Гао ба Ли Сы хоёр һара эзэн хаанай үхэлые нюуба. Нюуса хэлсээнэй үрэ дүндэ [[Эрши Хуан]] тэрэнэй залгамжалагша болобо. == Бунхан == [[Файл:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|thumb|left|250px|Цинь Шихуандиин бунхандаа олдоһон хүрэл морин тэргэ]] Цинь Шихуанди бүхы Хитадые нэгэдхэһэнэй дараахиһаа эхилэн өөртөө зорюулжа бунхан байгалуулһан байгаа. Тэрэ бүхы хитадһаа 700 мянган хүниие татажа, 40 жэлэй хугасаа хэрэгһэн бунханаа байгуулаа. Тэрэниие наһан эсэс болотор бунханииень байгуулжа дууһаагүй байгаа. Цинь Шихуандиин бунханиинь хитадай [[Шаньси можо|Шаньси можын]] [[Сиань]] хотын дүүргэдэхи Лишань уулада байрладаг юм. Бунханай хүреэлэнгэй талмайнь 56 хабтагай дүрбэлжэн километр, бунханай һууринь ехэ түлэб дүрбэлжэн хэлбэритэй, һууринь хойшо урагшаа 350 метр ута, зүүн тиишэ баруун тиишэ 345 метр үргэн, үндэрынь 76 метр байдаг. Бунханиинь юрэнхыдөө пирамида субарганай хэлбэритэй. Хитадай археологуудай шэнжэлэн тодолһоноор энэ бунханай 4 талаар баһа дагалта болгожо оршуулһан онгодо булшан болон бунхан байгуулһан хүнүүдэй 500 гаран булшан юм байна. Дагалта булшанда Цинь Шихуандиин тэргэдэ һуухые бэлэгдэһэн зэд гуулиин тэргэ мориной булшан, ордоной адуунай бэлгэ тэмдэг болгожо хэһэн адуунай булшан болон Цинь уласай эрэлхэг баатарлиг сэрэг армиин бэлгэ тэмдэг болгожо хэһэн сэрэг мориной жагсаалай булшан зэргэ бии. Цинь уласай сэрэг мориной жагсаалынь дэлхэйн наймадахи гайхамшаг гэгдэжэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * [[Сыма Цянь]]. [[Ши цзи|Исторические записки]]. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание [[Люй Бувэй|Люй Бувэя]]») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание [[Цзин Кэ]]») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание [[Ли Сы]]») * Переломов Л. С. Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.: * Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38. * {{cite book|ref=harv|last=Bodde|first=Derk|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|title=The Cambridge history of China|year=1987|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=0-521-21447-5|chapter=The State and Empire of Ch&lsquo;in|volume=1|pp=20–103}} * {{cite book | last =Clements | first =Jonathan | title =The First Emperor of China | url =https://archive.org/details/firstemperorofch00clem | publisher =Sutton Publishing | year =2006 | isbn =978-0-7509-3960-7 }} * {{cite book|last=Cotterell|first=Arthur|title=The first emperor of China: the greatest archeological find of our time|url=https://archive.org/details/firstemperorofch00cott|year=1981|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|location=New York|isbn=0-03-059889-3}} * {{cite book|last1=Guisso|first1=R.W.L.|last2=Pagani|first2=Catherine |last3=Miller|first3=David|title=The first emperor of China|url=https://archive.org/details/firstemperorofch0000guis|year=1989|publisher=Birch Lane Press|location=New York|isbn=1-55972-016-6}} * {{cite book|editor-last=Yu-ning|editor-first=Li|title=The First Emperor of China|url=https://archive.org/details/firstemperorofch0000unse_v9x1|year=1975|publisher=International Arts and Sciences Press|location=White Plains, N.Y.|isbn=0-87332-067-0}} * {{cite book | last =Portal | first =Jane | title =The First Emperor, China's Terracotta Army | publisher =British Museum Press | year =2007 | isbn =978-1-932543-26-1 }} * {{cite book|last=Qian|first=Sima|title=Records of the Grand Historian: Qin dynasty|year=1961|publisher=Columbia Univ. Press|location=New York|others=Burton Watson, trans}} * {{cite book | last =Yap | first =Joseph P| title = Wars With the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian | publisher =AuthorHouse | year =2009 | isbn =978-1-4490-0604-4 }} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хитадай түүхэ]] 90ia37twcst4h3oxggcsqf1p6wlsplr Георгий Флёров 0 9506 75044 74537 2026-11-05T00:04:28Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 75044 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Георгий Николаевич Флёров |уугуул_нэрэ = |зураг = RUSMARKA-1660.jpg |image_caption = Флёровой 100 жэлэй ойн марка |ажал_үйлэ = [[физикэ|сүмын физик]] |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = [[Дондохи Ростов]] |иргэн = {{flagcountry|USSR}} |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Москва]] |ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |хүүгэд = |шагнал = |гар = }} '''Георгий Николаевич Флёров''' (1913 оной 3 һарын 2, [[Дондохи Ростов]] – 1990 оной 11 һарын 19, [[Москва]]), [[Зүблэлтэ холбоото улас|Зүблэлтын]] сүмын физик, Дубнынхи Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдые үндэһэлэгшэ, СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин академик (1968). [[атомой задарал|Зүнгөөрөө болохо атомой задаралые]] нээбэ. 2012 ондо, 114-дүгээр элементые тэрэнэй нэрэмжээр [[флерови |флерови]] нэрлэбэ. Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай сүмын урбалай лаборатори Флёровой нэрэмжэтэй юм.<ref>{{Cite news|last=Brown|first=Mark|title=Two Ultraheavy Elements Added to Periodic Table|url=http://www.wired.com/wiredscience/2011/06/new-heavy-elements/|accessdate=6 June 2011|newspaper=Wired|date=6 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140105072033/http://www.wired.com/wiredscience/2011/06/new-heavy-elements/|archivedate=5 January 2014}}</ref> == Намтар == Флёров [[Дондохи Ростов|Дондохи Ростовто]] түрэһэн болон Ленинградай политехникын институдые (мүнөөгэй Агууехэ Пётрын нэрэмжэтэй Санкт-Петербургын политехникын ехэ һургуули) термофизикэ ба сүмын физикэ мэргэжэлтэйгээр дүүргэбэ. 1942 оной 4 һарада агаарай сэрэгэй лейтенант байхадаа, тэрэ [[АНУ]], [[Ехэ Британи]] ба Германида сүмын задаралай шэнжэлгэ тухай һэжэглэмээр шагнанагүй гэжэ Сталинда бэшэг бэшэбэ.<ref>{{Cite book|author=Kean, Sam|title=The Disappearing Spoon: And Other True Tales of Madness, Love, and the History of the World from the Periodic Table of the Elements|url=https://books.google.com/books?id=Cky2x4wWvEUC&pg=PT86|date=12 July 2010|publisher=Little, Brown|isbn=978-0-316-08908-1|pages=86–}}</ref> Флёров "дары түргэн [[Сүмын зэбсэг|уранай бомбо]] үүсхэхэ" яаруулһаниинь эсэстэ Зүблэлтэ атомой бомбын түсэбдэ хүргэбэ.<ref>Cochran TB ''et al. (1995) [http://docs.nrdc.org/nuclear/files/nuc_01019501a_138.pdf Making the Russian bomb from Stalin to Yeltsin]. ''</ref> [[Константин Петржак|Константин Петржактай]] сугтаа 1940 ондо зүнгөөрөө болохо атомой задаралые нээбэ. Хоёр шэлжэн оролтын элементнүүд болохо [[Сиборги|сиборгиие]]<ref>{{Cite paper|journal=JETP Letters|author1=Oganesyan Yu.Ts.|author2=Tret'yakov Yu.P.|author3=M'inov A.S.|author4=Demin A.G.|author5=A.A. Pleve A.A.|author6=Tret'yakova S.P.|author7=Plotko V.M.|author8=Ivanov M.P.|author9=Danilov N.A.|author10=Korotkin Yu.S.|author11=Flerov G.N.|year=1974|title=Synthesis of neutron-deficient isotopes of fermium, kurchatovium, and element 106|volume=20|issue=8|pages=265|url=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1791/article_27348.shtml|bibcode=1974JETPL..20..265O}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1791/article_27348.shtml |accessdate=2016-07-01 |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231510/http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1791/article_27348.shtml }}</ref> болон [[Бори|бориие]] нээлтые гэжэ нэхэбэ мүн.<ref>{{Cite paper|journal=JETP Letters|author1=Oganesyan Yu.Ts.|author2=Demin A.G.|author3=Danilov N.A.|author4=Ivanov M.P.|author5=Il'inov A.S.|author6=Kolesnikov N.N.|author7=Markov B.M.|author8=Plotko V.M.|author9=Tret'yakova S.P.|author10=Flerov G.N.|year=1976|title=Synthesis of neutron-deficient isotopes of fermium, kurchatovium, and element 106|volume=23|issue=5|pages=277|url=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1799/article_27509.shtml|bibcode=1976JETPL..23..277O}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1799/article_27509.shtml |accessdate=2016-07-01 |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714212537/http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1799/article_27509.shtml }}</ref> 1957 ондо тэрэ Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай гол лаборатори дунда нэгэ болохо сүмын урбалай лабораториие үндэһэлжэ, 1989 он болотор тэндэ хүтэлбэрилээ. Тэрэ үедэ баһал СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэм ухаанай зүблэлые толгойлоо. == Шагналнууд == * Социалис Ажалай баатар (1949) * Хоёр Ленинэй орденууд (1949, 1983) * Октябриин Хубисхалай орден (1973) * Ажалай Улаан Тугай орден, гурбан дахин (1959, 1963, 1975) * Эсэгын Дайнай орден, 1 зэргэ (1985) * Ленинэй шагнал (1967) * Сталинай шагнал, хоёр дахин (1946, 1949) * СССР-эй гүрэнэй шагнал (1975) * Дубнын хүндэтэ хотынхин == References == {{Reflist}} [[Категори:Оросой эрдэмтэд]] ms0jekym13zamoi7ck01bq6r7j8zd6w