Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Aiacciu
0
2597
404265
403287
2026-06-27T14:15:49Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
404265
wikitext
text/x-wiki
{{cumuna|cumuna=Aiacciu
| statu=[[Francia]]
| rigioni=[[Corsica]]
| dipartimentu=[[Pumonte]]
| circundariu=
| cantonu=
| insee=[[2A004]]
| cp=[[20000]]
| merri=Larenzu Marcangelli
| intercomm= [http://fr.wikipedia.org/wiki/Communaut%C3%A9_d%27agglom%C3%A9ration_du_Pays_Ajaccien Comunità di Agglumerazione di u Paese Aiaccinu]| longitudina=8.73694
| latitudina=41.92667
| alt=38
| superficia=8203
| pop=68 462 (2015)
| dinsità=835
}}
'''Aiacciu''' (ò '''Aghjacciu''' in [[dialettu aghjaccinu]]; [[Liguria|Ajaccio]] in [[Liguria|ligure ghjinuvese]]) hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suttana. A ''cità di u curallu'' hè u capilocu amministrativu di a Corsica sana, è ancu di a Corsica suttana. Ci sò 52 880 abitanti (1999) ingrentu à a cità stessa, ma si sò sviluppati dinò i cumuni in lu circondu : [[Afà]], [[Alata]], [[Bastilicaccia]], [[Appiettu]] par u più. D'altrondi hè addunita Aghjacciu cù parechji artri cumuni di u rughjun par fundà a [http://fr.wikipedia.org/wiki/Communaut%C3%A9_d%27agglom%C3%A9ration_du_Pays_Ajaccien "CAPA"] (Cumunità d'Agglumerazziun di u Paese Aiaccinu). Si faci chì circa 65 000 parsoni si ne stanu in lu rughjun, è cusì hè u rughjun più pupulatu di [[Corsica]] cù quellu di [[Bastia]].
Si ci trova a "[[Cullittività Tarrituriale di Corsica|Cullittività Tarrituriali di Corsica]]" ([[CTC]]), induv'elli seghjanu l'[[pulitica|aletti tarrituriali]].
[[File:Porto Ajacio.JPG|thumbnail|350 px|none|Aiacciu, u portu]]
[[File:Ajaccio Panorama Copie.jpg|thumbnail|350 px|none|Vista aerea d'Aiacciu]]
== Giugrafia ==
== Storia ==
U sò nomi veni dà u gregu "Agation" (bonu portu) pà a favurevuri pusizziun geugrafica. Effittivaméinti u logu duva sorghji a cità fubbi sceltu dà quarchi culuni greghi fucesi. Succissivaméinti, sottu l'uccupazziun rumana pigliò u nomi di "Adiacium" è pò "Ajax". Cunchista prima da i Vandali, è pò dà i Longobardi, intornu à l'annu milli hè stata uccupata dà i pisani è dopu passò à i ghjinuvesi (sottu l'aùturità di u Bancu di San Ghjorghju), chì in 1492 custrusini una citatella furtificata, cuncepita dà l'architettu milanesi Cristoforo de Gandino, è a pupuloni di centu famighji di a Lunigiana, trà elli i [[Bonaparte]], chì ghjunsini à Aghjacciu in 1510. Dopu si ingrandì artantu grazia à l'afflussu di abitanti pruvinenti da i zoni interni di l'isura.
Fubbi uccupata una prima vorta dà i francesi da 1553 à 1559 è ristituita à i ghjinuvesi ancu a paci di Cateu-Cambrésis. In u settesimu securu diventò un bastiuni di l'indipindintisti di Pasquale Paoli, mà in 1768 fubbi uccupata dà i francesi dopu à u trattatu di Versailles. In 1769 nascì u so cittatinu più illustru: [[Nabulionu]] Bonaparte. Dà 1793 à 1796 fubbi parti di u regnu anglo-corsu di [[Pasquale Paoli]], pà vurtà definittivaméinti à a Francia in 1796.
== Monumenti ==
* a [[Catedrale Santa-Maria-Assunta|Ghjisgia Maestra Santa-Maria-Assunta]] (1582-1893 - Giacomo Della Porta).
[[File:Ajaccio_cathedrale_barque.jpg|thumbnail|left|a Ghjisgia Maestra Santa-Maria-Assunta.|335px]]
[[File:Ajaccio La Parata JPG1.jpg|thumbnail|375 px|none|A [[Torra di a Parata]] è l'[[Isuli Sanguinari]]]]
* a [[Citatella d'Aiacciu]]
* u [[Museu Fesch]]
* a [[Torra di a Parata]]
== Merri ==
U merri attuali ghjè Larenzu Marcangeli.
== [[Dialettu aghjaccinu|Lingua Aghjaccina]] ==
A lingua d'Aiacciu hè u [[lingua corsa|corsu]] di tipu [[corsu pumuntincu|pumuntincu]] : [[Dialettu aghjaccinu|a parlata aghjaccina]].
===Tuponimi===
{{Div col|cols=3}}
- '' A Cunfina ''<br>
- '' Alzo di Leva ''<br>
- '' A Madonuccia ''<br>
- '' A Parata ''<br>
- '' A Piazzetta ''<br>
- '' Arzuta ''<br>
- '' Asprettu ''<br>
- '' A Spusata ''<br>
- '' Barbicaghja ''<br>
- '' Budiccioni ''<br>
- '' Campu di l'oru ''<br>
- '' Castellucciu ''<br>
- '' Canicciu ''<br>
- '' Forcone ''<br>
- '' I Milelli ''<br>
- '' I Salini ''<br>
- '' I Sanguinari ''<br>
- '' Lurettu ''<br>
- '' Marinella ''<br>
- '' Padula ''<br>
- '' Pasci Pecura ''<br>
- '' Pietralba ''<br>
- '' Ricantu ''<br>
- '' San' Ghjaseppu ''<br>
- '' San' Ghjuvà ''<br>
- '' [[Santa Lucia]] ''<br>
- '' Sant'Antone ''<br>
- '' Scudu ''<br>
- '' Suartellu ''<br>
- '' Timizzolu ''<br>
- '' U Borgu ''<br>
- '' U Carrughju Drittu ''<br>
- '' U Casone ''<br>
- '' U Finusellu ''<br>
- '' U Salariu ''<br>
- '' U Vazziu ''<br>
- '' U Vittulu ''<br>
- '' Vignola ''<br>
{{div col end}}
===Sprissioni===
{{Div col|cols=2}}
- '''ùn hè nè [[pesciu]] nè margaghjò'''<br>
- '''essa un veru groncu'''<br>
- '''dormi [[ganciu]] chì [[patella]] veghja'''<br>
- '''[[Baccalà]] per [[Corsica]]!'''<br>
- '''ti chjamani "morue" ma sè sempri baccalà'''<br>
- '''laca corra u [[pesciu]]'''<br>
- '''pari un popu cuntrariatu'''<br>
- '''Cristu l'hà cacciatu a [[mani]] da capu'''<br>
- '''hè quant'è à dì "o [[Diu|Signori]], pareti mi issi [[vacchi]]"'''<br>
- '''s'attacca à Cristu annantu à a [[croci]]'''<br>
- '''pighjà à [[Cristu]] per a [[barba]]'''<br>
- '''dì li tutti i grazii di Diu'''<br>
- '''spigni [[candelu]], chì a prucissiò hè longa'''<br>
- '''si cunsuma com'è un candelu'''<br>
- '''dopu mortu, cumunicò'''<br>
- '''mittaraghju u crespu à u catucciu'''<br>
- '''da tempu ch'una [[mosca]] si rorghi un [[chjodu]]'''<br>
- '''spela [[pidochju]]'''<br>
- '''hè una picciulata'''<br>
- '''polza a [[pulgia]] per pighjà li u [[sangui]]'''<br>
- '''hà bisognu di un ziu preti'''<br>
- '''u [[Cristianesimu|preti]] dici "fati com'è dicu, è micca com'è [[focu]]"'''<br>
- '''a [[volpi]], chì si cunfessava, dissi: "feti prestu o missè, chì sentu belà"'''<br>
- '''essa techju com'è un [[porcu]]'''<br>
- '''ci capisci quant'è i porchi in a [[musica]]'''<br>
- '''li va com'è a [[sella]] à u porcu'''<br>
- '''avvigna quant'è i porchi magri'''<br>
- '''hè natu incù i sanni'''<br>
- '''ùn senti nè à mi nè à ti, nè à u [[porcu]] futtutu'''<br>
- '''u [[boiu]] chjama l'[[asinu]] curnutu'''<br>
- '''hà incettatu [[vacca]] è vitellu'''<br>
- '''comu vanu i to [[boiu|boii]] o Pà? - Un ùn pò e l'altru la sà'''<br>
- '''metta u carrulu avanti i boii'''<br>
- '''a raghjò hè a toia, ma a capra hè a meia'''<br>
- '''cunnoscu i mè [[pecura|pecuri]] à l'andatura'''<br>
- '''pari un [[beccu]] siranti'''<br>
- '''hè com'è a [[capra]] à a frasca'''<br>
- '''hè un [[Culombu (cantu)|culombu]] mutu'''<br>
- '''avè un [[ciarbellu]] di [[cardalina]]'''<br>
- '''com'è ha fattu a cardalina, pò fà u tuturù'''<br>
- '''allevà u [[corbu]] da caccià ti l'[[ochju|ochji]]'''<br>
- '''hè [[famiglia|fighjolu]] di a [[gallina]] [[biancu|bianca]]'''<br>
- '''hè pienu com'è l'[[ovu]]'''<br>
- '''cerca u [[pelu]] ind'è l'ovu'''<br>
- '''pari una mula insummata'''<br>
- '''basta à un perda a [[strada]]'''<br>
- '''corri dui [[Cavaddu|cavaddi]] in un [[tempu]]'''<br>
- '''tena u cavallu à à [[stalla]]'''<br>
- '''ghjucà un pezzu di cavallu mortu'''<br>
- '''[[razza]] nobili è [[sterpa]] [[ghjacaru|ghjacarina]]'''<br>
- '''pari un [[ghjattu]] scurticatu'''<br>
- '''avè a [[scianza]] com'è i [[ghjacari]] in [[ghjesa]]'''<br>
- '''chè ti fissi prò com'è a [[pulenta]] à i ghjatti'''<br>
- '''una ghjatta tupaghja'''<br>
- '''[[culori]] di cani chì scappa'''<br>
- '''[[cani]] è [[cagnoli]]'''<br>
- '''mancu l'[[acqua|aqua]] di u [[mari]], un u lava'''<br>
- '''[[acqua|aqua]] in [[bocca]] è [[sanguetti]] à i [[pedi]]'''<br>
- '''aqua [[puttana]]'''<br>
- '''adoranu i santi chì lucinu'''<br>
- '''un mi voli micca tumbà à [[Natali]]'''<br>
- '''vera à San Roccu ind'è u stagnalò'''<br>
- '''biatu à chì ti veri è santu à chì ti tocca!'''<br>
- '''vò amparà l'[[ave maria]] à u [[vescu]]'''<br>
- '''à prigà si va in ghjesa'''<br>
- '''ci vò à prigà si la bona'''<br>
- '''ha duratu da Natali à Santu Stefanu'''<br>
- '''mangna [[patrenostru]] è caca diavuli'''<br>
- '''t'ha u [[pelu]] ind'u [[cori]]'''<br>
- '''essa a mezu à [[forbici]] è [[rasoghju]]'''<br>
- '''fà u tontu par un pagà a [[gamella]]'''<br>
- '''fà i [[matematica|conti]] senza l'ostariariu'''<br>
- '''u [[travaghju]] di Marì Brennu. Ciarri! Ciarri! ... Eppo buleghja'''<br>
- '''l'[[arti]] di Michelassu: mangna è bii è va à spassu'''<br>
- '''avè i mani tavunati'''<br>
- '''uniti com'è i diti di a [[mani]]'''<br>
- '''pichju cherchju parchè a [[botta]] rispondi'''<br>
- '''dà un colpu à a botta è l'altru à u chjerchju'''<br>
- '''ghjetta i [[butteghji]] è coghji i tappi'''<br>
- '''voli a botta piena è a [[moglia]] briaca'''<br>
- '''u [[bacinu]] hè colmu'''<br>
- '''t'hà assai [[pampana]] è micca [[uva]]'''<br>
- '''[[vesta]] da [[capu]] à [[pedi]]'''<br>
- '''mi s'arrizzani i [[capelli]]'''<br>
- '''avè a [[barretta]] in traversu'''<br>
- '''essa di capu ind'a [[nassa]]'''<br>
- '''t'ha u capellu più maiò ca u capu'''<br>
- '''essa di capu è di [[cora]]'''<br>
- '''t'ha a [[frebba]] mangnarina'''<br>
- '''a mangnatu u dolci, ùn n'ha ca da cacà l'amaru'''<br>
- '''mangnà si [[fruttu]], fondu è caviali'''<br>
- '''sò chjachjari di dopu [[cena]]'''<br>
- '''trà paghja è [[fenu]], u [[corpu]] hè pienu'''<br>
- '''hè meghju à [[vesta]] lu ca à mantena lu'''<br>
- '''parla com'è un [[libru]] apartu'''<br>
- '''in brama di [[fichi]] si magna turzò'''<br>
- '''ha [[pani]] è cumani è un sà magnà'''<br>
- '''quissu un hè [[farina]] da fà [[ostia]]'''<br>
- '''astutu ind'u brennu è scemu ind'a farina'''<br>
- '''avè u pani in [[tola]]'''<br>
- '''mangna più cumpani ca pani'''<br>
- '''largu ind'u brennu è strettu ind'a farina'''<br>
- '''hè una vera consula'''<br>
- '''un si sà da corra à andà pianu'''<br>
- '''va à fà ti trè [[salti]] à a [[mare|marina]] di Gigi'''<br>
- '''un si sà s'ellu colla o s'ellu fala'''<br>
- '''saltà da u [[peru]] à a fica'''<br>
- '''com'è va a [[barca]], va Bacchichja'''<br>
- '''un si sa s'ellu passa o s'ellu veni'''<br>
- '''si puraria truvà incù dui [[pedi]] ind'un [[scarpu]]'''<br>
- '''[[ventu]] in [[puppa]]'''<br>
- '''metta [[focu]] in [[arba]] [[verdi]]'''<br>
- '''balla ind'a zighja calda'''<br>
- '''sò quant'è a [[ghjustizia]] [[Sardegna|sarda]]'''<br>
- '''sticchitu com'è a [[ghjustizia]]'''<br>
- '''un [[pesu]] è dui misuri'''<br>
- '''và à bia o troghju'''<br>
- '''dà un colpu à a [[zucca]]'''<br>
- '''t'ha una [[scimia]]'''<br>
- '''una zucca biitoghja'''<br>
- '''Chè tù bii tù a Burgogna!'''<br>
- '''dinò un [[bollu]] eppo hè cottu'''<br>
- '''fà la trè [[libri]] ancù u saccu'''<br>
- '''s'hè fattu un [[saccu]] di [[famiglia|nori]]'''<br>
- '''metta a so [[camisgia]] in [[collu]] à l'altri'''<br>
- '''s'hè missu ind'i belli [[panni]]'''<br>
- '''avè i scarpi strinti'''<br>
- '''vultà a [[vesta]]'''<br>
- '''ci hè da fà un [[ghjileccu]] à un [[paisanu]]'''<br>
- '''senti nascia l'[[arba]]'''<br>
- '''spazzà davanti a so [[porta]]'''<br>
- '''casa fatta è [[maestru]] fora'''<br>
- '''focu spintu è catena ghjilata'''<br>
- '''ha fattu a [[casa]] peghju ch'un [[fornu]]'''<br>
- '''sò [[dui]] pa u paghju'''<br>
- '''pari una [[ghjatta]] inguantata'''<br>
- '''a mera è u [[cuparchju]]'''<br>
- '''hè un ciavellu, chì ci vò ch'ellu sbotti'''<br>
- '''u [[spechju]] di a conca [[gialla]]'''<br>
- '''hè [[culu]] bassu com'è a [[ghjallina]]'''<br>
- '''essa buttaragata'''<br>
- '''pighja ti issa facciata'''<br>
- '''dicciu à a mè [[fighja]], ch'intendi a mè [[nora]]'''<br>
- '''un fà micca u [[venachesu]]'''<br>
- '''ci hè da pighjà si i paesi'''<br>
- '''l'astutu di [[Quenza]]'''<br>
- '''pità più altu ca u culu'''<br>
- '''indù ellu casca si lascia u [[pantalò]]'''<br>
- '''essa porgu'''<br>
- '''quandu ha vistu i cughjoni ha dettu hè masciu'''<br>
- '''ha cacatu in barracca'''<br>
- '''ha cacatu ind'u spazzatu'''<br>
- '''merda o [[barretta]] [[rossu|rossa]]'''<br>
- '''ha fattu com'è u buvonu: è boga è boga! E ha finitu ind'a [merda]]'''<br>
- '''cortu è mal' taghjatu'''<br>
- '''và à fà ti caccià l'[[ochju|ochji]]'''<br>
- '''amà com'è u [[fumu]] à l'ochji'''<br>
- '''t'ha i [[pelli]] di [[salamu]] in ochji'''<br>
- '''un veri micca più luntanu ca u so [[nasu]]'''<br>
- '''l'arresta l'ochji par piegna'''<br>
- '''avè a [[peci]] à l'ochji'''<br>
- '''privà si di tuttu par un mancà di nulla'''<br>
- '''falsu com'è a [[lisciva]]'''<br>
- '''pari un [[batellu]] prontu à parta'''<br>
- '''ùn essa di [[sittimana]]'''<br>
- '''pighjà si la di [[pettu]]'''<br>
- '''faccia à [[cazzu]]'''<br>
- '''t'hà u [[latti]] annantu à i [[labbri]]'''<br>
- '''s'ùn hè vera hè ben' truvata'''<br>
{{Div col end}}
=== Pruverbii ===
{{Div col|cols=2}}
Eccu uni pochi di [[pruverbii corsi|pruverbii]] chì sò tipichi d'[[aiaccinu|Aiacciu]]:
* ''À a figa zemba, tuttu u mondu s'arremba.''
* ''A bucia hà i [[ghjamba|ghjambi]] corti.''
* ''À chì campa spirendu, mori caghendu.''
* ''À chì disprezza vò cumprà.''
* ''À chì faci u passu più maiò ch'è a [[ghjamba]], casca.''
* ''À chì fussi [[induvinu]], ùn saria mai mischinu.''
* ''A chi mori, à chì s'allarga.''
* ''À chì pesa a petra, pighja l'[[anguilla]].''
* ''À chì pighja in prima [[mani]] si ni va à [[culu]] in [[manu]].''
* ''A chì ha magngnatu u [[meli]] t'ha l'[[abba]] in [[capu]].''
* ''À chì hè causa di u so [[mali]], piegni à sè stessu.''
* ''A chì pesa a [[petra]], pighja l'[[anguilla]].''
* ''À chì si chjina ancu i zitelli si sveghja bruttu.''
* ''À chì stanta, à chì scurnichjuleghja.''
* ''À chì ùn hà ca un [[ochju]], suventi u si tocca.''
* ''A chì ùn pò batta u [[cavallu]], batti a [[sella]].''
* ''À chì vivi incù u zoppu, à u [[capu]] di l'[[annu]] hè zoppu è mezu.''
* ''À chì vò bè [[famiglia|fighjoli]], cumencia per una [[famiglia|femina]].''
* ''A [[lingua corsa|lingua]] [[ossu]] ùn hà è [[ossi]] tronca.''
* ''A [[manu]] dritta ùn devi sapè ciò ch'è faci a [[manu]] manca.''
* ''A paura faci truttà a [[mula]].''
* ''A pratica batti a [[grammatica]].''
* ''A [[leghje|regula]] sta bè ancu in [[casa]] di u [[rè]].''
* ''A risa sta in [[bocca]] à i pazzi.''
* ''A [[ropa]] pulita ùn s'imbrutta micca. È ancu a ropa brutta ùn s'imprutta [[omu]] micca.''
* ''A [[strada]] dritta ùn hè mai longa.''
* ''A vita hè fatta à [[scala|scali]], à chì colla è à chì fala.''
* ''A [[volpi]] perdi u [[pelu]] ma micca u viziu.''
* ''[[Appiettu]], calci è pugni à mezu [[pettu]].''
* ''[[acqua|Aqua]] corri è [[sangui]] strigni.''
* ''[[acqua|Aqua]] minuta entri à l'[[ossu|ossi]], è ùn hè criduta.''
* ''[[acqua|Aqua]] muta sfonda i ribbi.''
* ''Balaninu, untu è finu.''
* ''Boccapanzula di sera, o hè sonnu o hè pinseru. Boccapanzula di matina, o hè [[fami]] o hè sciagrinu.''
* ''Calcataoghju, pocu [[cena]] è micca [[alloghju]].''
* ''[[cani|Cani]] chì abbaghja ùn mordi micca.''
* ''[[cantu|Cantà]] è purtà a [[croci]], ùn si pò.''
* ''Chì ha bisognu di u [[focu]], u pighja in [[manu]].''
* ''Chì di [[gallina]] nasci in tarra ruspa.''
* ''Chì [[mali]] ùn faci [[mali]] ùn aspetta.''
* ''Chì muta, muga.''
* ''Chì prima ghjugni prima macina.''
* ''Ci vò à batta u [[farru]] quand'hè caldu.''
* ''Ci vò a pighjà a [[muneta]] cum'ella passa.''
* ''Ci vò a pighjà a [[vita]] cum'ella veni.''
* ''Ci vò à nascia par pascia.''
* ''Ci vò à spulà quandu ci hè [[ventu]].''
* ''Ciò ch'ùn tomba ingrassa.''
* ''Corpilonghi [[auccianesi|Auccianesi]].''
* ''D'appressu a [[matina]], si veri a sirata.''
* ''Di dui liticanti, un terzu ni prufitta.''
* ''Fora u [[denti]], fora a pena.''
* ''Ghjinnaghju, patillaghju''
* ''Hè l'[[ochju]] di u patronu chì ingrassa u [[cavallu]].''
* ''Hè meghju à essa solu ch'è mali accumpagnatu.''
* ''Hè meghju à travaghjà indarnu cà pasà indarnu.''
* ''Hè meghju dui ferti chè un mortu.''
* ''Hè meghju una [[donna]] di [[casa]] ca una [[casa]] di [[donni]].''
* ''I cosi allungati diventanu [[sarpi]].''
* ''I guai di a [[pignatta]], ùn li sà cà u [[cuchjarò]].''
* ''I [[famiglia|parenti]] sò [[denti]].''
* ''In a matinata, si veri a [[ghjornu|ghjurnata]].''
* ''In [[bocca]] chjusa ùn ghjentri mosca.''
* ''In cumpagnia, u [[Cristianesimu|pretu]] pighjò [[moghja]].''
* ''Ind'a [[cora]] ci stà u [[vilenu]].''
* ''L'[[acellu]] ch'hè in [[gabbia]], un cantu d'[[amori]] chì canta di [[rabbia]].''
* ''L'[[acqua|aqua]] và à u [[mari]].''
* ''L'[[ochju|ochji]] sò d'[[acqua]].''
* ''L'[[oru]] casca ind'a [[fanga]] è luci sempri.''
* ''Mai [[dui]] senza [[trè]].''
* ''[[famiglia|Mamma]] incagna è [[ghjatta]] mangna.''
* ''Mangna à to gustu è vesta ti à gustu di l'altri.'
* ''[[Mani]] ch'ùn prendi, a [[casa]] u rendi.''
* ''Mortu pinzutu, si n'appinza un antru.''
* ''[[Natali]] à balcò, [[Pasqua]] à fucò.''
* ''Natu l'[[omu]], natu u distinu.''
* ''Nè catelli nè zitelli ùn avè à to spurtellu.''
* ''Nè per [[maghju]] nè per maghjonu ùn ti caccià u to pilonu.''
* ''Ni mori più grassi chè passi.''
* ''[[Ochju]] chì ùn veri, ùn pò ghjudicà.''
* ''Ogni mattu t'hà a so fini.''
* ''Ognunu tira l'[[acqua|aqua]] à u so [[mulinu]].''
* ''Ognunu veri [[meziornu]] à a so [[porta]].''
* ''Per [[rispettu]] di u patronu, ci vò à rispittà u [[cani]].''
* ''Pighja u mondu cum'ellu veni, è a [[muneta]] cum'ella và.''
* ''Più hè [[famiglia|parenti]] è più ghjentri.''
* ''Più pendi, più rendi.''
* ''Quandu u [[cani]] invechja, a [[volpi]] li piscia addossu.''
* ''Ronchi di [[sumeri]], in [[celu]] ùn ni colla.''
* ''Russura à a [[mare|marina]], [[soli]] caldu a matina.''
* ''[[Saccu]] biotu ùn pò stà rittu.''
* ''Sant'Antonu di mezu ghjinnaghju, u soli annantu à u sulaghju.''
* ''Sant'Antonu incapillatu, tira ti à u paratu.''
* ''Scornaboi sò [[Peracci]].''
* ''Sè l'inguia fussi tigna, tuttu u mondu l'avaria.''
* ''S'è li mettanu tutti i [[croci]] accantu, ognunu si pighja a soia.''
* ''[[Setti]], u schiffru di i buciardi.''
* ''S'è tù n'ai, ùn ni mangni.''
* ''S'hà più bisognu di [[soldi]] cà di cunsighji.''
* ''Si lavora è si fatiga, per la panza è per la [[figa]].''
* ''Si sbaghja u [[Cristianisimu|pretu]] à l'altaru.''
* ''[[Strada]] facendu s'arragna a somma.''
* ''Tali babbu, tali [[famiglia|fighjolu]]. Tali [[calzu]], tali [[maghjolu]].''
* ''Tinta a panca induv'ùn posa più [[barba]] [[bianca]].''
* ''Traditori sò [[Veracci]].''
* ''Travaghja à chì t'hà [[fami]].''
* ''Tuttu lasciatu hè persu.''
* ''U [[cavallu]] ghjastimatu, li luci u [[pelu]].''
* ''U [[fenu]] accantu à u [[focu]], ci sta [[mali]].''
* ''U peghju [[calciu]] hè quellu di u [[cavallu]] mansu.''
* ''U [[porcu]] techju rivercia a trova.''
* ''U [[Diu|Signori]] ùn paga micca tutti i [[sabati]], ma quandu paga, paga bè.''
* ''U [[soli]] luci per tutti.''
* ''Ùn ci hè [[scianza]] ca per canaghja.''
* ''Ùn fà [[mali]] chì hè [[Cristianesimu|piccatu]] è un fà [[bè]] chì hè ghjittatu.''
* ''Un [[sumeru]] un sarà mai un [[cavallu]] di [[corsa]].''
* ''Ùn suniteghja ch'ellu ùn piovi.''
* ''Un vali à zifulà quandu l'[[asinu]] ùn vò bia.''
* ''Una [[manu]] lava l'altra.''
* ''Verbi volen, scritti manen. ''
* ''Vesti un bastonu, pari un [[baronu]]. Vesti una tama, pari una [[dama]].''
{{div col end}}
=== Toponimi ===
Uni pochi di toponimi d'Aiacciu sò: A Cunfina, Alzu di Leva, A Madunnuccia, A Parata, A Piazzetta, rzuta, Asprettu, A Spusata, Barbicaghja, Budiccioni, Campu di l'oru, Castellucciu, Cannicciu, U Furcone, I Milelli, I Salini, I Sanguinari, Lurettu, Marinella, Padula, Pasci Pecura,
Pietralba, U Ricantu, San' Ghjaseppu, San' Ghjuvà, Santa Lucia, Sant'Antone, U Scudu, Suartellu, Timizzolu, U Borgu, U Carrughju Drittu, U Casonu, U Finusellu, I canni, U Salariu, U Vazziu, U Vittulu, Vignola.
[[File:ETH-BIB-Ajaccio, Panormama vom Molo II.(rechts)-Dia 247-11854.tif|thumb|350px|center|[[Leo Wehrli]], ''Aiacciu'', [[1939]] ]]
== Citazioni ==
Eccu uni pochi di [[pruverbii corsi|pruverbii]] annantu à [[aiaccinu|Aiacciu]]:
- ''Aiacciu, Aiacciu, chì ùn vi ni ghjungni, ùn vi ni caccia.''<br>
- ''Aiacciu, [[Bastia]], à chì ùn hà [[soldi]] ùn ci stia.''<br>
- ''Grande [[Bastia]], buffonu Aiacciu, riccu [[Sartè]].''<br>
- ''[[suciulugia|Chjachjare]] [[Bastiacce]], orgogliu [[Sartinese]], fatti [[Aiaccini]].''<br>
== Lighjenda ==
A cità d'Aghjacciu hè stata risparmiata da a pesta, a [[Madunuccia]] ghjè fistighjata ugni annu. [[Nostra Signora di a Misericordia]] hà, sicondu à a lighjenda aghjaccina, trasfurmatu battelli turchi enemichi in petra chjamati "I setti navi" chì pudemu attualmenti veda.
== Da veda dinò ==
* l'[[Isuli Sanguinari]]
* [[Nabulionu]] voc. Napughjò
* l'[[Aiacciu (flora)|Aiacciu]]: l'arburettu
* a ghjesgia di [[Sant'Eramu d'Aiacciu|Sant'Eramu]]
* [[U Scatinatu]]
* [[Tirannusauru (Aiacciu)]]
* [[Dialettu aghjaccinu|U Dialettu Aghjaccinu]]
* [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]]
== Rifarenzi ==
* Saravelli-Retali, F. ''A vita in Corsica à traversu pruverbii è detti'', 1976, Don Bosco.
== Liami ==
* [https://ajaccio.corsica/ Situ di a Cità d'Aiacciu]
* [http://www.ajaccio-tourisme.com/fr/ Offiziu Municipale di Turismu d'Aiacciu]
* [http://pesciu.ifrance.com Scuparta di a Corsica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821122855/http://pesciu.ifrance.com/ |date=2008-08-21 }}
{{Cumuna di Corsica Suttana}}
[[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]]
[[Categoria:Cumuna di Corsica]]
4y21mpyz3d0pbk6i3xu0j3a191rf2y2
404270
404265
2026-06-27T16:00:19Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
404270
wikitext
text/x-wiki
{{cumuna|cumuna=Aiacciu
| statu=[[Francia]]
| rigioni=[[Corsica]]
| dipartimentu=[[Pumonte]]
| circundariu=
| cantonu=
| insee=[[2A004]]
| cp=[[20000]]
| merri=Larenzu Marcangelli
| intercomm= [http://fr.wikipedia.org/wiki/Communaut%C3%A9_d%27agglom%C3%A9ration_du_Pays_Ajaccien Comunità di Agglumerazione di u Paese Aiaccinu]| longitudina=8.73694
| latitudina=41.92667
| alt=38
| superficia=8203
| pop=68 462 (2015)
| dinsità=835
}}
'''Aiacciu''' (ò '''Aghjacciu''' in [[dialettu aghjaccinu]]; [[Liguria|Ajaccio]] in [[Liguria|ligure ghjinuvese]]) hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suttana. A ''cità di u curallu'' hè u capilocu amministrativu di a Corsica sana, è ancu di a Corsica suttana. Ci sò 52 880 abitanti (1999) ingrentu à a cità stessa, ma si sò sviluppati dinò i cumuni in lu circondu : [[Afà]], [[Alata]], [[Bastilicaccia]], [[Appiettu]] par u più. D'altrondi hè addunita Aghjacciu cù parechji artri cumuni di u rughjun par fundà a [http://fr.wikipedia.org/wiki/Communaut%C3%A9_d%27agglom%C3%A9ration_du_Pays_Ajaccien "CAPA"] (Cumunità d'Agglumerazziun di u Paese Aiaccinu). Si faci chì circa 65 000 parsoni si ne stanu in lu rughjun, è cusì hè u rughjun più pupulatu di [[Corsica]] cù quellu di [[Bastia]].
Si ci trova a "[[Cullittività Tarrituriale di Corsica|Cullittività Tarrituriali di Corsica]]" ([[CTC]]), induv'elli seghjanu l'[[pulitica|aletti tarrituriali]].
[[File:Porto Ajacio.JPG|thumbnail|350 px|none|Aiacciu, u portu]]
[[File:Ajaccio Panorama Copie.jpg|thumbnail|350 px|none|Vista aerea d'Aiacciu]]
== Giugrafia ==
== Storia ==
U sò nomi veni dà u gregu "Agation" (bonu portu) pà a favurevuri pusizziun geugrafica. Effittivaméinti u logu duva sorghji a cità fubbi sceltu dà quarchi culuni greghi fucesi. Succissivaméinti, sottu l'uccupazziun rumana pigliò u nomi di "Adiacium" è pò "Ajax". Cunchista prima da i Vandali, è pò dà i Longobardi, intornu à l'annu milli hè stata uccupata dà i pisani è dopu passò à i ghjinuvesi (sottu l'aùturità di u Bancu di San Ghjorghju), chì in 1492 custrusini una citatella furtificata, cuncepita dà l'architettu milanesi Cristoforo de Gandino, è a pupuloni di centu famighji di a Lunigiana, trà elli i [[Bonaparte]], chì ghjunsini à Aghjacciu in 1510. Dopu si ingrandì artantu grazia à l'afflussu di abitanti pruvinenti da i zoni interni di l'isura.
Fubbi uccupata una prima vorta dà i francesi da 1553 à 1559 è ristituita à i ghjinuvesi ancu a paci di Cateu-Cambrésis. In u settesimu securu diventò un bastiuni di l'indipindintisti di Pasquale Paoli, mà in 1768 fubbi uccupata dà i francesi dopu à u trattatu di Versailles. In 1769 nascì u so cittatinu più illustru: [[Nabulionu]] Bonaparte. Dà 1793 à 1796 fubbi parti di u regnu anglo-corsu di [[Pasquale Paoli]], pà vurtà definittivaméinti à a Francia in 1796.
== Monumenti ==
* a [[Catedrale Santa-Maria-Assunta|Ghjisgia Maestra Santa-Maria-Assunta]] (1582-1893 - Giacomo Della Porta).
[[File:Ajaccio_cathedrale_barque.jpg|thumbnail|left|a Ghjisgia Maestra Santa-Maria-Assunta.|335px]]
[[File:Ajaccio La Parata JPG1.jpg|thumbnail|375 px|none|A [[Torra di a Parata]] è l'[[Isuli Sanguinari]]]]
* a [[Citatella d'Aiacciu]]
* u [[Museu Fesch]]
* a [[Torra di a Parata]]
== Merri ==
U merri attuali ghjè Larenzu Marcangeli.
== [[Dialettu aghjaccinu|Lingua Aghjaccina]] ==
A lingua d'Aiacciu hè u [[lingua corsa|corsu]] di tipu [[corsu pumuntincu|pumuntincu]] : [[Dialettu aghjaccinu|a parlata aghjaccina]].
===Tuponimi===
{{Div col|cols=3}}
- '' A Cunfina ''<br>
- '' Alzo di Leva ''<br>
- '' A Madonuccia ''<br>
- '' A Parata ''<br>
- '' A Piazzetta ''<br>
- '' Arzuta ''<br>
- '' Asprettu ''<br>
- '' A Spusata ''<br>
- '' Barbicaghja ''<br>
- '' Budiccioni ''<br>
- '' Campu di l'oru ''<br>
- '' Castellucciu ''<br>
- '' Canicciu ''<br>
- '' Forcone ''<br>
- '' I Milelli ''<br>
- '' I Salini ''<br>
- '' I Sanguinari ''<br>
- '' Lurettu ''<br>
- '' Marinella ''<br>
- '' Padula ''<br>
- '' Pasci Pecura ''<br>
- '' Pietralba ''<br>
- '' Ricantu ''<br>
- '' San' Ghjaseppu ''<br>
- '' San' Ghjuvà ''<br>
- '' [[Santa Lucia]] ''<br>
- '' Sant'Antone ''<br>
- '' Scudu ''<br>
- '' Suartellu ''<br>
- '' Timizzolu ''<br>
- '' U Borgu ''<br>
- '' U Carrughju Drittu ''<br>
- '' U Casone ''<br>
- '' U Finusellu ''<br>
- '' U Salariu ''<br>
- '' U Vazziu ''<br>
- '' U Vittulu ''<br>
- '' Vignola ''<br>
{{div col end}}
===Sprissioni===
{{Div col|cols=2}}
- '''ùn hè nè [[pesciu]] nè margaghjò'''<br>
- '''essa un veru groncu'''<br>
- '''dormi [[ganciu]] chì [[patella]] veghja'''<br>
- '''[[Baccalà]] per [[Corsica]]!'''<br>
- '''ti chjamani "morue" ma sè sempri baccalà'''<br>
- '''laca corra u [[pesciu]]'''<br>
- '''pari un popu cuntrariatu'''<br>
- '''Cristu l'hà cacciatu a [[mani]] da capu'''<br>
- '''hè quant'è à dì "o [[Diu|Signori]], pareti mi issi [[vacchi]]"'''<br>
- '''s'attacca à Cristu annantu à a [[croci]]'''<br>
- '''pighjà à [[Cristu]] per a [[barba]]'''<br>
- '''dì li tutti i grazii di Diu'''<br>
- '''spigni [[candelu]], chì a prucissiò hè longa'''<br>
- '''si cunsuma com'è un candelu'''<br>
- '''dopu mortu, cumunicò'''<br>
- '''mittaraghju u crespu à u catucciu'''<br>
- '''da tempu ch'una [[mosca]] si rorghi un [[chjodu]]'''<br>
- '''spela [[pidochju]]'''<br>
- '''hè una picciulata'''<br>
- '''polza a [[pulgia]] per pighjà li u [[sangui]]'''<br>
- '''hà bisognu di un ziu preti'''<br>
- '''u [[Cristianesimu|preti]] dici "fati com'è dicu, è micca com'è [[focu]]"'''<br>
- '''a [[volpi]], chì si cunfessava, dissi: "feti prestu o missè, chì sentu belà"'''<br>
- '''essa techju com'è un [[porcu]]'''<br>
- '''ci capisci quant'è i porchi in a [[musica]]'''<br>
- '''li va com'è a [[sella]] à u porcu'''<br>
- '''avvigna quant'è i porchi magri'''<br>
- '''hè natu incù i sanni'''<br>
- '''ùn senti nè à mi nè à ti, nè à u [[porcu]] futtutu'''<br>
- '''u [[boiu]] chjama l'[[asinu]] curnutu'''<br>
- '''hà incettatu [[vacca]] è vitellu'''<br>
- '''comu vanu i to [[boiu|boii]] o Pà? - Un ùn pò e l'altru la sà'''<br>
- '''metta u carrulu avanti i boii'''<br>
- '''a raghjò hè a toia, ma a capra hè a meia'''<br>
- '''cunnoscu i mè [[pecura|pecuri]] à l'andatura'''<br>
- '''pari un [[beccu]] siranti'''<br>
- '''hè com'è a [[capra]] à a frasca'''<br>
- '''hè un [[Culombu (cantu)|culombu]] mutu'''<br>
- '''avè un [[ciarbellu]] di [[cardalina]]'''<br>
- '''com'è ha fattu a cardalina, pò fà u tuturù'''<br>
- '''allevà u [[corbu]] da caccià ti l'[[ochju|ochji]]'''<br>
- '''hè [[famiglia|fighjolu]] di a [[gallina]] [[biancu|bianca]]'''<br>
- '''hè pienu com'è l'[[ovu]]'''<br>
- '''cerca u [[pelu]] ind'è l'ovu'''<br>
- '''pari una mula insummata'''<br>
- '''basta à un perda a [[strada]]'''<br>
- '''corri dui [[Cavaddu|cavaddi]] in un [[tempu]]'''<br>
- '''tena u cavallu à à [[stalla]]'''<br>
- '''ghjucà un pezzu di cavallu mortu'''<br>
- '''[[razza]] nobili è [[sterpa]] [[ghjacaru|ghjacarina]]'''<br>
- '''pari un [[ghjattu]] scurticatu'''<br>
- '''avè a [[scianza]] com'è i [[ghjacari]] in [[ghjesa]]'''<br>
- '''chè ti fissi prò com'è a [[pulenta]] à i ghjatti'''<br>
- '''una ghjatta tupaghja'''<br>
- '''[[culori]] di cani chì scappa'''<br>
- '''[[cani]] è [[cagnoli]]'''<br>
- '''mancu l'[[acqua|aqua]] di u [[mari]], un u lava'''<br>
- '''[[acqua|aqua]] in [[bocca]] è [[sanguetti]] à i [[pedi]]'''<br>
- '''aqua [[puttana]]'''<br>
- '''adoranu i santi chì lucinu'''<br>
- '''un mi voli micca tumbà à [[Natali]]'''<br>
- '''vera à San Roccu ind'è u stagnalò'''<br>
- '''biatu à chì ti veri è santu à chì ti tocca!'''<br>
- '''vò amparà l'[[ave maria]] à u [[vescu]]'''<br>
- '''à prigà si va in ghjesa'''<br>
- '''ci vò à prigà si la bona'''<br>
- '''ha duratu da Natali à Santu Stefanu'''<br>
- '''mangna [[patrenostru]] è caca diavuli'''<br>
- '''t'ha u [[pelu]] ind'u [[cori]]'''<br>
- '''essa a mezu à [[forbici]] è [[rasoghju]]'''<br>
- '''fà u tontu par un pagà a [[gamella]]'''<br>
- '''fà i [[matematica|conti]] senza l'ostariariu'''<br>
- '''u [[travaghju]] di Marì Brennu. Ciarri! Ciarri! ... Eppo buleghja'''<br>
- '''l'[[arti]] di Michelassu: mangna è bii è va à spassu'''<br>
- '''avè i mani tavunati'''<br>
- '''uniti com'è i diti di a [[mani]]'''<br>
- '''pichju cherchju parchè a [[botta]] rispondi'''<br>
- '''dà un colpu à a botta è l'altru à u chjerchju'''<br>
- '''ghjetta i [[butteghji]] è coghji i tappi'''<br>
- '''voli a botta piena è a [[moglia]] briaca'''<br>
- '''u [[bacinu]] hè colmu'''<br>
- '''t'hà assai [[pampana]] è micca [[uva]]'''<br>
- '''[[vesta]] da [[capu]] à [[pedi]]'''<br>
- '''mi s'arrizzani i [[capelli]]'''<br>
- '''avè a [[barretta]] in traversu'''<br>
- '''essa di capu ind'a [[nassa]]'''<br>
- '''t'ha u capellu più maiò ca u capu'''<br>
- '''essa di capu è di [[cora]]'''<br>
- '''t'ha a [[frebba]] mangnarina'''<br>
- '''a mangnatu u dolci, ùn n'ha ca da cacà l'amaru'''<br>
- '''mangnà si [[fruttu]], fondu è caviali'''<br>
- '''sò chjachjari di dopu [[cena]]'''<br>
- '''trà paghja è [[fenu]], u [[corpu]] hè pienu'''<br>
- '''hè meghju à [[vesta]] lu ca à mantena lu'''<br>
- '''parla com'è un [[libru]] apartu'''<br>
- '''in brama di [[fichi]] si magna turzò'''<br>
- '''ha [[pani]] è cumani è un sà magnà'''<br>
- '''quissu un hè [[farina]] da fà [[ostia]]'''<br>
- '''astutu ind'u brennu è scemu ind'a farina'''<br>
- '''avè u pani in [[tola]]'''<br>
- '''mangna più cumpani ca pani'''<br>
- '''largu ind'u brennu è strettu ind'a farina'''<br>
- '''hè una vera consula'''<br>
- '''un si sà da corra à andà pianu'''<br>
- '''va à fà ti trè [[salti]] à a [[mare|marina]] di Gigi'''<br>
- '''un si sà s'ellu colla o s'ellu fala'''<br>
- '''saltà da u [[peru]] à a fica'''<br>
- '''com'è va a [[barca]], va Bacchichja'''<br>
- '''un si sa s'ellu passa o s'ellu veni'''<br>
- '''si puraria truvà incù dui [[pedi]] ind'un [[scarpu]]'''<br>
- '''[[ventu]] in [[puppa]]'''<br>
- '''metta [[focu]] in [[arba]] [[verdi]]'''<br>
- '''balla ind'a zighja calda'''<br>
- '''sò quant'è a [[ghjustizia]] [[Sardegna|sarda]]'''<br>
- '''sticchitu com'è a [[ghjustizia]]'''<br>
- '''un [[pesu]] è dui misuri'''<br>
- '''và à bia o troghju'''<br>
- '''dà un colpu à a [[zucca]]'''<br>
- '''t'ha una [[scimia]]'''<br>
- '''una zucca biitoghja'''<br>
- '''Chè tù bii tù a Burgogna!'''<br>
- '''dinò un [[bollu]] eppo hè cottu'''<br>
- '''fà la trè [[libri]] ancù u saccu'''<br>
- '''s'hè fattu un [[saccu]] di [[famiglia|nori]]'''<br>
- '''metta a so [[camisgia]] in [[collu]] à l'altri'''<br>
- '''s'hè missu ind'i belli [[panni]]'''<br>
- '''avè i scarpi strinti'''<br>
- '''vultà a [[vesta]]'''<br>
- '''ci hè da fà un [[ghjileccu]] à un [[paisanu]]'''<br>
- '''senti nascia l'[[arba]]'''<br>
- '''spazzà davanti a so [[porta]]'''<br>
- '''casa fatta è [[maestru]] fora'''<br>
- '''focu spintu è catena ghjilata'''<br>
- '''ha fattu a [[casa]] peghju ch'un [[fornu]]'''<br>
- '''sò [[dui]] pa u paghju'''<br>
- '''pari una [[ghjatta]] inguantata'''<br>
- '''a mera è u [[cuparchju]]'''<br>
- '''hè un ciavellu, chì ci vò ch'ellu sbotti'''<br>
- '''u [[spechju]] di a conca [[gialla]]'''<br>
- '''hè [[culu]] bassu com'è a [[ghjallina]]'''<br>
- '''essa buttaragata'''<br>
- '''pighja ti issa facciata'''<br>
- '''dicciu à a mè [[fighja]], ch'intendi a mè [[nora]]'''<br>
- '''un fà micca u [[venachesu]]'''<br>
- '''ci hè da pighjà si i paesi'''<br>
- '''l'astutu di [[Quenza]]'''<br>
- '''pità più altu ca u culu'''<br>
- '''indù ellu casca si lascia u [[pantalò]]'''<br>
- '''essa porgu'''<br>
- '''quandu ha vistu i cughjoni ha dettu hè masciu'''<br>
- '''ha cacatu in barracca'''<br>
- '''ha cacatu ind'u spazzatu'''<br>
- '''merda o [[barretta]] [[rossu|rossa]]'''<br>
- '''ha fattu com'è u buvonu: è boga è boga! E ha finitu ind'a [merda]]'''<br>
- '''cortu è mal' taghjatu'''<br>
- '''và à fà ti caccià l'[[ochju|ochji]]'''<br>
- '''amà com'è u [[fumu]] à l'ochji'''<br>
- '''t'ha i [[pelli]] di [[salamu]] in ochji'''<br>
- '''un veri micca più luntanu ca u so [[nasu]]'''<br>
- '''l'arresta l'ochji par piegna'''<br>
- '''avè a [[peci]] à l'ochji'''<br>
- '''privà si di tuttu par un mancà di nulla'''<br>
- '''falsu com'è a [[lisciva]]'''<br>
- '''pari un [[batellu]] prontu à parta'''<br>
- '''ùn essa di [[sittimana]]'''<br>
- '''pighjà si la di [[pettu]]'''<br>
- '''faccia à [[cazzu]]'''<br>
- '''t'hà u [[latti]] annantu à i [[labbri]]'''<br>
- '''s'ùn hè vera hè ben' truvata'''<br>
{{Div col end}}
=== Pruverbii ===
Eccu uni pochi di [[pruverbii corsi|pruverbii]] chì sò tipichi d'[[aiaccinu|Aiacciu]]:<br>
- ''À a figa zemba, tuttu u mondu s'arremba.''<br>
- ''A bucia hà i [[ghjamba|ghjambi]] corti.''<br>
- ''À chì campa spirendu, mori caghendu.''<br>
- ''À chì disprezza vò cumprà.''<br>
- ''À chì faci u passu più maiò ch'è a [[ghjamba]], casca.''<br>
- ''À chì fussi [[induvinu]], ùn saria mai mischinu.''<br>
- ''A chi mori, à chì s'allarga.''<br>
- ''À chì pesa a petra, pighja l'[[anguilla]].''<br>
- ''À chì pighja in prima mani si ni va à [[culu]] in manu.''<br>
- ''A chì ha magngnatu u [[meli]] t'ha l'[[abba]] in capu.''<br>
- ''À chì hè causa di u so [[mali]], piegni à sè stessu.''<br>
- ''A chì pesa a [[petra]], pighja l'[[anguilla]].''<br>
- ''À chì si chjina ancu i zitelli si sveghja bruttu.''<br>
- ''À chì stanta, à chì scurnichjuleghja.''<br>
- ''À chì ùn hà ca un ochju, suventi u si tocca.''<br>
- ''A chì ùn pò batta u [[cavaddu]], batti a [[sella]].''<br>
- ''À chì vivi incù u zoppu, à u capu di l'[[annu]] hè zoppu è mezu.''<br>
- ''À chì vò bè [[famiglia|fighjoli]], cumencia per una [[famiglia|femina]].''<br>
- ''A [[lingua corsa|lingua]] [[ossu]] ùn hà è [[ossi]] tronca.''<br>
- ''A [[manu]] dritta ùn devi sapè ciò ch'è faci a [[manu]] manca.''<br>
- ''A paura faci truttà a mula.''<br>
- ''A pratica batti a [[grammatica]].''<br>
- ''A [[leghje|regula]] sta bè ancu in [[casa]] di u [[rè]].''<br>
- ''A risa sta in [[bocca]] à i pazzi.''<br>
- ''A [[ropa]] pulita ùn s'imbrutta micca. È ancu a ropa brutta ùn s'imprutta [[omu]] micca.''<br>
- ''A [[strada]] dritta ùn hè mai longa.''<br>
- ''A vita hè fatta à [[scala|scali]], à chì colla è à chì fala.''<br>
- ''A [[volpi]] perdi u [[pelu]] ma micca u viziu.''<br>
- ''[[Appiettu]], calci è pugni à mezu [[pettu]].''<br>
- ''[[acqua|Aqua]] corri è [[sangui]] strigni.''<br>
- ''Aqua minuta entri à l'[[ossu|ossi]], è ùn hè criduta.''<br>
- ''Aqua muta sfonda i ribbi.''<br>
- ''Balaninu, untu è finu.''<br>
- ''Boccapanzula di sera, o hè sonnu o hè pinseru. Boccapanzula di matina, o hè [[fami]] o hè sciagrinu.''<br>
- ''Calcataoghju, pocu [[cena]] è micca [[alloghju]].''<br>
- ''Cani chì abbaghja ùn mordi micca.''<br>
- ''[[cantu|Cantà]] è purtà a [[croci]], ùn si pò.''<br>
- ''Chì ha bisognu di u [[focu]], u pighja in manu.''<br>
- ''Chì di gallina nasci in tarra ruspa.''<br>
- ''Chì [[mali]] ùn faci mali ùn aspetta.''<br>
- ''Chì muta, muga.''<br>
- ''Chì prima ghjugni prima macina.''<br>
- ''Ci vò à batta u [[farru]] quand'hè caldu.''<br>
- ''Ci vò a pighjà a [[muneta]] cum'ella passa.''<br>
- ''Ci vò a pighjà a [[vita]] cum'ella veni.''<br>
- ''Ci vò à nascia par pascia.''<br>
- ''Ci vò à spulà quandu ci hè [[ventu]].''<br>
- ''Ciò ch'ùn tomba ingrassa.''<br>
- ''Corpilonghi [[auccianesi|Auccianesi]].''<br>
- ''D'appressu a [[matina]], si veri a sirata.''<br>
- ''Di dui liticanti, un terzu ni prufitta.''<br>
- ''Fora u [[denti]], fora a pena.''<br>
- ''Ghjinnaghju, patillaghju''<br>
- ''Hè l'ochju di u patronu chì ingrassa u [[cavaddu]].''<br>
- ''Hè meghju à essa solu ch'è mali accumpagnatu.''<br>
- ''Hè meghju à travaghjà indarnu cà pasà indarnu.''<br>
- ''Hè meghju dui ferti chè un mortu.''<br>
- ''Hè meghju una [[donna]] di casa ca una casa di donni.''<br>
- ''I cosi allungati diventanu [[sarpi]].''<br>
- ''I guai di a [[pignatta]], ùn li sà cà u [[cuchjarò]].''<br>
- ''I parenti sò [[denti]].''<br>
- ''In a matinata, si veri a [[ghjornu|ghjurnata]].''<br>
- ''In [[bocca]] chjusa ùn ghjentri mosca.''<br>
- ''In cumpagnia, u pretu pighjò [[moghja]].''<br>
- ''Ind'a [[cora]] ci stà u [[vilenu]].''<br>
- ''L'[[acellu]] ch'hè in [[gabbia]], un cantu d'[[amori]] chì canta di [[rabbia]].''<br>
- ''L'aqua và à u [[mari]].''<br>
- ''L'ochji sò d'acqua.''<br>
- ''L'[[oru]] casca ind'a [[fanga]] è luci sempri.''<br>
- ''Mai dui senza [[trè]].''<br>
- ''Mamma incagna è [[ghjatta]] mangna.''<br>
- ''Mangna à to gustu è vesta ti à gustu di l'altri.''<br>
- ''Mani ch'ùn prendi, a casa u rendi.''<br>
- ''Mortu pinzutu, si n'appinza un antru.''<br>
- ''Natali à balcò, [[Pasqua]] à fucò.''<br>
- ''Natu l'omu, natu u distinu.''<br>
- ''Nè catelli nè zitelli ùn avè à to spurtellu.''<br>
- ''Nè per [[maghju]] nè per maghjonu ùn ti caccià u to pilonu.''<br>
- ''Ni mori più grassi chè passi.''<br>
- ''Ochju chì ùn veri, ùn pò ghjudicà.''<br>
- ''Ogni mattu t'hà a so fini.''<br>
- ''Ognunu tira l'aqua à u so [[mulinu]].''<br>
- ''Ognunu veri [[meziornu]] à a so [[porta]].''<br>
- ''Per [[rispettu]] di u patronu, ci vò à rispittà u cani.''<br>
- ''Pighja u mondu cum'ellu veni, è a [[muneta]] cum'ella và.''<br>
- ''Più hè parenti è più ghjentri.''<br>
- ''Più pendi, più rendi.''<br>
- ''Quandu u cani invechja, a [[volpi]] li piscia addossu.''<br>
- ''Ronchi di [[sumeri]], in [[celu]] ùn ni colla.''<br>
- ''Russura à a marina, [[soli]] caldu a matina.''<br>
- ''[[Saccu]] biotu ùn pò stà rittu.''<br>
- ''Sant'Antonu di mezu ghjinnaghju, u soli annantu à u sulaghju.''<br>
- ''Sant'Antonu incapillatu, tira ti à u paratu.''<br>
- ''Scornaboi sò [[Peracci]].''<br>
- ''Sè l'inguia fussi tigna, tuttu u mondu l'avaria.''<br>
- ''S'è li mettanu tutti i [[croci]] accantu, ognunu si pighja a soia.''<br>
- ''[[Setti]], u schiffru di i buciardi.''<br>
- ''S'è tù n'ai, ùn ni mangni.''<br>
- ''S'hà più bisognu di [[soldi]] cà di cunsighji.''<br>
- ''Si lavora è si fatiga, per la panza è per la figa.''<br>
- ''Si sbaghja u pretu à l'altaru.''<br>
- ''[[Strada]] facendu s'arragna a somma.''<br>
- ''Tali babbu, tali fighjolu. Tali [[calzu]], tali [[maghjolu]].''<br>
- ''Tinta a panca induv'ùn posa più [[barba]] bianca.''<br>
- ''Traditori sò [[Veracci]].''<br>
- ''Travaghja à chì t'hà [[fami]].''<br>
- ''Tuttu lasciatu hè persu.''<br>
- ''U cavallu ghjastimatu, li luci u [[pelu]].''<br>
- ''U [[fenu]] accantu à u [[focu]], ci sta [[mali]].''<br>
- ''U peghju [[calciu]] hè quellu di u cavallu mansu.''<br>
- ''U [[porcu]] techju rivercia a trova.''<br>
- ''U Signori ùn paga micca tutti i [[sabati]], ma quandu paga, paga bè.''<br>
- ''U soli luci per tutti.''<br>
- ''Ùn ci hè [[scianza]] ca per canaghja.''<br>
- ''Ùn fà [[mali]] chì hè piccatu è un fà [[bè]] chì hè ghjittatu.''<br>
- ''Un sumeru un sarà mai un cavallu di [[corsa]].''<br>
- ''Ùn suniteghja ch'ellu ùn piovi.''<br>
- ''Un vali à zifulà quandu l'[[asinu]] ùn vò bia.''<br>
- ''Una manu lava l'altra.''<br>
- ''Verbi volen, scritti manen.''<br>
- ''Vesti un bastonu, pari un [[baronu]]. Vesti una tama, pari una dama.''<br>
=== Toponimi ===
Uni pochi di toponimi d'Aiacciu sò:<br>
A Cunfina, Alzu di Leva, A Madunnuccia, A Parata, A Piazzetta, Rzuta, Asprettu, A Spusata, Barbicaghja, Budiccioni, Campu di l'oru, Castellucciu,Cannicciu, U Furcone, I Milelli, I Salini, I Sanguinari, Lurettu, Marinella, Padula, Pasci, Pecura,
Pietralba, U Ricantu, San' Ghjaseppu, San' Ghjuvà, Santa Lucia, Sant'Antone, U Scudu, Suartellu, Timizzolu, U Borgu, U Carrughju Drittu, U Casonu, U Finusellu, I canni, U Salariu, U Vazziu, U Vittulu, Vignola.
[[File:ETH-BIB-Ajaccio, Panormama vom Molo II.(rechts)-Dia 247-11854.tif|thumb|350px|center|[[Leo Wehrli]], ''Aiacciu'', [[1939]] ]]
== Citazioni ==
Eccu uni pochi di [[pruverbii corsi|pruverbii]] annantu à [[aiaccinu|Aiacciu]]:
- ''Aiacciu, Aiacciu, chì ùn vi ni ghjungni, ùn vi ni caccia.''<br>
- ''Aiacciu, [[Bastia]], à chì ùn hà [[soldi]] ùn ci stia.''<br>
- ''Grande [[Bastia]], buffonu Aiacciu, riccu [[Sartè]].''<br>
- ''[[suciulugia|Chjachjare]] [[Bastiacce]], orgogliu [[Sartinese]], fatti [[Aiaccini]].''<br>
== Lighjenda ==
A cità d'Aghjacciu hè stata risparmiata da a pesta, a [[Madunuccia]] ghjè fistighjata ugni annu. [[Nostra Signora di a Misericordia]] hà, sicondu à a lighjenda aghjaccina, trasfurmatu battelli turchi enemichi in petra chjamati "I setti navi" chì pudemu attualmenti veda.
== Da veda dinò ==
* l'[[Isuli Sanguinari]]
* [[Napulionu]] voc. Napughjò
* l'[[Aiacciu (flora)|Aiacciu]]: l'arburettu
* a ghjesgia di [[Sant'Eramu d'Aiacciu|Sant'Eramu]]
* [[U Scatinatu]]
* [[Tirannusauru (Aiacciu)]]
* [[Dialettu aghjaccinu|U Dialettu Aghjaccinu]]
* [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]]
== Rifarenzi ==
* Saravelli-Retali, F. ''A vita in Corsica à traversu pruverbii è detti'', 1976, Don Bosco.
== Liami ==
* [https://ajaccio.corsica/ Situ di a Cità d'Aiacciu]
* [http://www.ajaccio-tourisme.com/fr/ Offiziu Municipale di Turismu d'Aiacciu]
* [http://pesciu.ifrance.com Scuparta di a Corsica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821122855/http://pesciu.ifrance.com/ |date=2008-08-21 }}
{{Cumuna di Corsica Suttana}}
[[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]]
[[Categoria:Cumuna di Corsica]]
bixl4ouwkevl5j1d74u8ywlcdjqq7qg
Arburi
0
2604
404266
388203
2026-06-27T15:13:25Z
Fausta Samaritani
15085
/* Storia */
404266
wikitext
text/x-wiki
{{cumuna|cumuna=Àrburi
| statu=[[Francia]]
| rigioni=[[Corsica]]
| dipartimentu=[[Corsica suttana]]
| circundariu= Aiacciu
| cantonu= Dui-Sorru
| insee=[[2A019]]
| cp=[[20160]]
| merri= Jean-Pierre Giafferri
| intercomm=
| longitudina= 08°47’51Levante
| latitudina= 42°08’34’’Nordu
| alt= 345 metri
| superficia= 2005
| pop=[[64]]
| dinsità=
}}
[[File:Arbori - Leca Maria anghjula.JPG|thumb|350 px|none|Àrburi]]
== Geografia ==
'''Àrburi''' hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suttana. À 345m d’altitudine, u [[paese]] d’Àrburi si trova ind’a [[regione]] di [[Vicu]] (I dui Sorru), vale à dì à mezupunente.
Hè cumpostu di dui paisoli : inghjò Merculaccia è Parapoghju insù (duve a chjamata di «poghju» PODIUM lat. ''(hauteur)'').
Ma ancu s’ellu hè cumpostu in duie parte, ferma ch’ellu ùn hè cusì tamantu. Di fatti, sparghjendusi nantu à 2005 etari à pocu pressu, u paese campa intornu à una sessantina abitanti.
== Storia ==
Sicond’à a cronica di Giovanni della Grossa, Guidu della Catena face custruisce un castellu à a fine di u XIIIesimu è u cunfideghje à u so nipote Ristorucciu, fundatore di a signuria di i Leca, una di e signurie e più maiò di u [[Medievu]]. Issu castellu si custruisce
annantu à un spaziu supranendu a valle alta di u Liamone chì face parte di a "Tarra di i Signori".<ref>sottu à a direzzione di A-L. SERPENTINI, 2006, ''Dictionaire historique de la Corse'', ed. Albiana./ref> U nome di a signuria piglia tandu u nome di u locu: Leca.
In u [[1456]], dopu à trè anni di sottumissione à l'Uffiziu di San Giorgiu, Raffè di Leca s'oppone à u [[Ghjenuva|pudere genuvese]]. In cunsequenza di a so risistenza, u signore hè chjappu è tombu, cù vinti dui di a so ghjente ciò chì per P. Arrighi ghjè una urigina pussibile di u
[[pruverbii corsi|pruverbiu]] "Arburi, Arburi vinti dui!"<ref>.In P. ARRIGHI, 1976, «Le livre des dictons corses», ed. Privat.</ref>.
Dopu à ellu, tocc'à u Contu Ghjuvan'Paulu di Leca à entre in cunflittu cù a Banca di San Giorgiu. In u [[1487]]Genuva mande in Corsica una squadra tamanta di mille è cinque centu suldati armati chì varcanu in Savone u primu d'[[aprile]] cù a so artiglieria, una bumbarda è una vintina di [[Cavaddu|cavalli]]. A issa squadra, l’Uffiziu aghjunghje dui centu cavallieri sottu à l'ordini di Rinucciu della Rocca, cuginu traditore di u contu di Leca.
Dopu à tante lotte arrabbiate, u contu si ritrove chjosu in lu so castellu di Cinarca, lasciatu da parechji di i so partigiani. Dopu à a capitulazione di a piazza di maghju 1487, Ghjuvan'Paulu di Leca si ritira in lu so castellu di Leca induv'ellu risisterà torna durante l'istate. L'egemunia di Ghjuvan’Paulu di Leca s’avvicinò di a so fine chì, di [[sittembre]], cù a so famiglia, parte in isiliu in [[Sardegna]]. Vultarà è ripigliarà l'arme contru à [[Ghjenuva|Genuva]] parechje volte cum'è in u [[1488]], quand'ellu volte à u capu di trè centu suldati [[Sardegna|sardi]] (poi in u [[1498]] è u [[1501]]). Ma isse rivolte saranu sanziunate da altre disfatte; i castelli di Foce d'Orto, di Cinarca è di Leca saranu rasgiati per marcà di manera simbolica a disfatta è a ruvina di i Signori di Leca. Tandu, l'avvene di quelli chì funu partigiani o sottu à a prutezzione di u signore Ghjuvan'Paulu di Leca firmarà cumprumessu per un pezzu! Listate di l'annu [[1489]] marca e vindette. In lu rughjone, parechji paisani sò stati impiccati, imprigiunati, pigliati cum’è ustaggi, mandati in esiliu, è e pieve di Chiumi, Filosorma è Sia sò viutate. A pupulazione di Sorru In Sù hè scurriata.<ref>DOAZAN R. P. "Le couvent Saint françois de Vico", Ajaccio, Ed. Piazzola, 2002, 94 p.</ref>
Pocu à pocu, è dopu à u focu di a duminazione [[Ghjenuva|genuvesa]], u paese s'hè custruitu torna. I lochi brusgiati da i nemichi sò stati arburati torna, invignati, si ponenu l'[[aliva|alivi]] è l’arburi à frutti chì sò stati sradicati. U locu duv'ellu ci ferma e ruvine di u castellu, à [[levante]] di u [[paese]], sopr’à u ponte à Truggia, si chjama sempre "u Castaldu".
== Letteratura ==
Ciò chì t’hà dinò a so piazza ind’a [[storia]] di u paese - più recente - ghjè ch’ellu hè statu u veculu di dui [[puesia|pueti]] [[Corsica|corsi]] maiò :
*[[Petru Santu Leca]] (1879-1951)
*[[Santu Casanova]] (1850-1936).
Uriginarii tramindui di issu paese, anu lasciatu parechji scritti assai pupulari è cunnisciuti, certi messi in canzona, altri uniti in racolte, altri ri-publicati, senza sminticassi di u pesu di certe creazione cum'è a famosa "Tramuntana" (1896) di Santu Casanova!
== Merre ==
*Jean-Pierre Giafferri
== Rifarenzi ==
{{reflist}}
*Ci si pò trove un altare di u rusariu et l’altare di Sant’ Antone di u Porcu.
== Liami ==
*[http://www.ent-montecristo.org/20030290/index.php?action=article&numero=5 ent-montecristo.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009092741/http://www.ent-montecristo.org/20030290/index.php?action=article&numero=5 |date=2007-10-09 }}
{{Cumuna di Corsica Suttana}}
[[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]]
[[Categoria:Cumuna di Corsica]]
rgl337h0wyrk5tpgokny31tfwee2jwf
Quàsquara
0
2679
404282
336375
2026-06-28T07:19:16Z
Vilia2026
28508
/* */
404282
wikitext
text/x-wiki
'''Quàsquara''' hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suttana.
{{cumuna|cumuna=Quàsquara
| statu=[[Francia]]
| rigioni=[[Corsica]]
| dipartimentu=[[Corsica suttana]]
| circundariu=
| cantonu=Taravu
| insee=[[2A253]]
| cp=[[20142]]
| merri=Paul-Antoine Bertolozzi
| intercomm=
| longitudina=
| latitudina=
| alt=
| superficia=
| pop=[[30]]
| dinsità=
}}
== Giugrafia ==
== Storia ==
== Merri ==
== Rifarenzi ==
== Liami ==
{{Cumuna di Corsica Suttana}}
[[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]]
[[Categoria:Cumuna di Corsica]]
p1t4dgxfecy3zo4crisk6au0jzj6p67
404283
404282
2026-06-28T09:18:45Z
Vilia2026
28508
/* Storia */
404283
wikitext
text/x-wiki
'''Quàsquara''' hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suttana.
{{cumuna|cumuna=Quàsquara
| statu=[[Francia]]
| rigioni=[[Corsica]]
| dipartimentu=[[Corsica suttana]]
| circundariu=
| cantonu=Taravu
| insee=[[2A253]]
| cp=[[20142]]
| merri=Paul-Antoine Bertolozzi
| intercomm=
| longitudina=
| latitudina=
| alt=
| superficia=
| pop=[[30]]
| dinsità=
}}
== Giugrafia ==
== Storia ==
Paese hé statu fatu in 16ème seculu stessu si l'origina di i primi parsoni n'hé micca conusciutu.Paese di castagna è d'addevu,l'acqua ghjugnia du taravu.Tsin'a u mezzu vintiesimu seculu,u populu di stu paese era quaja tutti pastori è ortulani chi muntanailla da piaghja a muntagna,hé parchi stessu oghju a cumuna hé proprietariu di massa di tarreni in l'isulella,cruciata è pitrusedda.pendanti u focu di a san lurenzu u XVII seculu,i quasquaresi anch'i altri paysani di i trè pievi d'ornano-Bozzi ani particcipati a scompii i signori dopu i gattivi cogli è chi l'imposi divintaillani di piu in piu impurtanti .In primu mezzu di X|X seculu,i quasquaresi anch'i parsoni di campu è di frassetu chi so fallati è ani fatti u paese di pitrusedda,è assaï parsoni continueghjani a muntagna di pietrusedda tsin'a quasquara.In X|X seculu u paese avia tarri in coti-chjavari dino cu frassetu è certi famigli ,ma par fa stu campu di schiavi prighjuneri,u statu ha arrubatu sti tarri è manda certi ribeddi chi ani pruvati a resista in Cayene.dopu a siconda werra,c'era a desertificazzioni di i paesi in corsica,di 550 paysani in 1945 quasquara s'hé sbiuttata di mita in 5 anni di piu di 90% di a so populaziona tsin'a ogghju.Alora chi l'ecunumia turistica si svlupailla,assaï i merri è quasquaresi ani prufitati par fa i so affari annant'a i tarri da cumuna di a piaghja.
== Merri ==
== Rifarenzi ==
== Liami ==
{{Cumuna di Corsica Suttana}}
[[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]]
[[Categoria:Cumuna di Corsica]]
4mgoyt058lrw9c98vdttc1txcnnkl4u
Ghjumenta di preti
0
13940
404268
404255
2026-06-27T15:18:13Z
Fausta Samaritani
15085
/* Da veda dinò */ tolto link a redirect in cancellazione
404268
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #F6EBE4"
! colspan="3" style="background:#FF9999" |
{| style="background:#FF9999" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FF9999" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''A ghjumenta di preti'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Mantis religiosa4.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Mantis religiosa</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="pink" | [[Classificazioni scentifica]]
|-----
| Regnu
| ''[[Animalia]]''
|-----
| Imbrancamentu
| ''[[Arthropoda]]''
|-----
| Classa
| ''[[Insecta]]''
|-----
| Ordini
| ''[[Mantodea]]''
|-----
| Famiglia
| ''[[Mantidae]]''
|-----
| Genaru
| ''[[Mantis]]''
|-----
| align="center" bgcolor="pink" colspan="2" | [[Nomu binuminali]]
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Mantis religiosa''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], 1753</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Mantis religiosa7.jpg|250px]]
|-----
|}
A '''Ghjumenta di preti''' ([[Mantis religiosa]]) hè un insettu chì faci parti di a famiglia di i [[Mantidae]]. U nomu latinu ''mantis religiosa'' è altri noma in parechji lingui facini rifarenza à a riligioni. Veni da u fattu chì a ghjumenta di preti teni i so patti da davanti di tal' manera chì si diciaria ch'edda hè in pusizioni par prigà.
[[File:Praying Mantis by clearlyambiguous.jpg|200px|thumb|left|U capu]]
[[File:Mantis religiosa pg.jpg|200px|thumb|left|Una femina impregna]]
[[File:Praying Mantis Mating European-35.jpg|200px|thumb|left|Accuppamientu]]
[[File:Mantis religiosa2.jpg|200px|thumb|left|Un ghjovanu]]
==Distribuzioni==
A ghjumenta di preti hè urighjinaria di l'[[Africa]], di l'Auropa miridiunali è di l'[[Asia minori]]. Hè mori cumuna in i cuntorni di u [[Mari Tarraniu]]. S'hè ancu diffusa in Nord'America a parta da 1899, essendu stata impurtata quà di manera accidentali.
==Biulugia==
A ghjumenta di preti hè longa 6 à 10 cm. U masciu hè più chjucu cà a femina. U so culori varieghja : ci sò verdi è ci sò bruni. U coddu di a ghjumenta di preti hè finu finu. U so capu hè triangulari. I so ochji sò situati annantu à i lati. In cuntrastu cù altri insetti, a ghjumenta di preti pò fà voglia u so capu da 180 gradi, ciò chì li parmetti di suvità senza mova i muvimenti di i so predi.
A ghjumenta di preti hè un predatori di l'altri insetti: manghja griddi, moschi, sbarabattuli, [[brugu|bruga]], varma o ragna.
S'accoppia a ghjumenta di preti d'[[aostu]] à [[uttrovi]]. Una carattaristica molta cunnisciuta di l'accuppiamentu hè chì a femina, dopu à essa si accuppiata o ancu duranti l'accuppiamentu, pò divurà u masciu, cumincendu pà a testa mentri ch'è l'organi genitali cuntinueghjani l'attu sissuali. Accadi ancu, s'edda hè mori famita a femina, ch'edda divuressi u masciu prima d'accupià si. 'Ssu cumportamentu di cannibalisimu hè statu à l'urighjina di parechji intarpritazioni: crudeltà di a femina, o succidiu di u masciu accumpagnatu di a vulintà di trasmetta a so sumenti è u so cibu à i siguenti ginirazioni; et cetara. Ma a spiigazioni muderna hè chì a femina attira u masciu par a so sumenti è par nutriscia si, à un'ebbica chì i predi so schersi è chì a femina t'hà bisognu di mori cibu par purtà i so ova (Flesh è Cardé 2009).
==In Corsica==
A ghjumenta di preti hè mori cumuna in [[Corsica]]. Si scontra in a Corsica sana, da u cantu di u mari insin'à 1250 metri.
Altri noma corsi di a ghjumenta di preti sò: a ''levafrebba'', a ''ghjumenta cavallina'', a ''ghjumenta di u diauli'' (Dizz. ''U Muntese''), a ''cantamessa'' o ancu a ''mula di u preti''.
==Rifarenzi==
* Ciavatti, Petru (dir. redazzioni) Dizziunariu ''U Muntese'', 1984, Albiana
* V. Flesh è R. Cardé (eds.), 2009, ''Encyclopedia of Insects'', San Diego, Academic Press.
==Liami==
* [http://www.oec.fr/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=113#7 Uffiziu di l'Ambienti di Corsica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721014354/http://www.oec.fr/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=113#7 |date=2011-07-21 }}
* [http://www.ent-montecristo.org/muriel.poli/index.php?action=article&numero=2 ''I nomi corsi di Mantis religiosa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726032412/http://www.ent-montecristo.org/muriel.poli/index.php?action=article&numero=2 |date=2011-07-26 }}
* [http://mantis.e-monsite.com/ Munugrafia annantu à a ghjumenta di preti (in francesu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101030070058/http://mantis.e-monsite.com/ |date=2010-10-30 }}
[[Categoria:Insetti di Corsica]]
[[Categoria:Mantidae]]
62dzuif5rhkibjhwa6ta59xo8iqggd3
Cavalli
0
18323
404267
347339
2026-06-27T15:15:14Z
Fausta Samaritani
15085
delete
404267
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|reason=doppio redirect}}
a1je7c3i271wenrc4z0yrm087q7fc7a
Ghjumenta
0
19304
404269
351350
2026-06-27T15:19:59Z
Fausta Samaritani
15085
delete
404269
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|reason=doppio redirect}}
a1je7c3i271wenrc4z0yrm087q7fc7a
Cavalla
0
19305
404263
351349
2026-06-27T13:23:56Z
Fausta Samaritani
15085
deleteGhj
404263
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|reason=doppio redirect}}
a1je7c3i271wenrc4z0yrm087q7fc7a
Parietaria judaica
0
24440
404264
404244
2026-06-27T14:08:04Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
404264
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #BFFFC0"
! colspan="3" style="#BFFFC0" |
{| style="background:#BFFFC0" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#BFFFC0" width="100%" |<span font-size:large;">'''U vitriolu'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:4988_Parietaria_judaica_20110829.JPG|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Parietaria judaica</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#BFFFC0" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Plantae]]
|-----
| Divisioni
| [[Tracheophyta]]
|-----
| Sottudivisioni
| [[Spermatophytes]]
|-----
| Ordini
| [[Rosales]]
|-----
| Famiglia
| [[Urticaceae]]
|-----
| Genaru
| [[Parietaria]]
|-----
| align="center" bgcolor="#BFFFC0" colspan="2" | Nomu binuminali
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Parietaria judaica''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Carl Linnaeus, 1756</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:4993_Parietaria_judaica_20110829.JPG|250px]]
|-----
|}
U '''vitriolu''' (''Parietaria judaica'') hè una spezia di pianta chì faci parti di a famiglia di l'[[Urticaceae]].
==Discrizzioni==
U vitriolu hè una pianta arbacea vivaci appartinendu à a famiglia di l'Urticaceae. Hè carattarizata da i piccioli ritti, aghjunghjendu di regula un'altezza da 30 à 60 centimi. I casci sò alterni, uvali è appena dintati annantu à i bordi. I fiora sò chjuchi, virdicci è ragruppati in gaspi pindenti. I frutti sò picculi capsuli cuntinendu i graneddi.
==Ripartizioni==
U vitriolu, ò a '''vitriola''', hè urighjinariu di u righjonu mediterraniu, ma s'hè largamenti sparta in altri righjoni di u mondu. Omu a trova par u più in Auropa, in Africa subrana, in Asia uccidentali è in America subrana. Cresci in i zoni urbani, i giardini, i tarreni abbandunati è i bordi di stradona.
U vitriolu hè prisenti è cumunu in [[Corsica]].<ref>Jeanmonod & Gamisans (2013).</ref>
==Biulugia==
U vitriolu hè adattatu à diffarenti tipi di terri, ma prifirisci i terri ricchi di nutrimenti è beddi assiccati. Hè capaci à tullarà cundizioni di sicchina mudarata, ma si sviluppa megliu in ambienti umiti. ''Parietaria judaica'' si ripraduci par u più in dispersioni di i so graneddi, chì sò lighjeri è poni essa traspurtati da u ventu annantu à corti distanzi.
==Tassunumia==
A ''Parietaria judaica'' hè ancu cunnisciuta sottu à altri noma scentifichi, tali Parietaria officinalis è Parietaria diffus. 'Ssi sinonimi sò usati pà disignà variazioni di listessa spezia o sottuspezii.
==Cunsirvazioni==
U vitriolu hè cunsidaratu com'è una spezia invadenti in certi righjoni ind'edda hè stata intradutta. Pò prupagà si prestu è affucà altri pianti indigeni. Eppuri, hè ancu impradata in a medicina tradiziunali pà i so prubità diuretichi è antinfiammatorii. A cunsirvazioni di 'ssa pianta devi dunqua essa equilibrata trà a gistioni di i pupulazioni invadenti è a prisirvazioni di i so usi midicinali.
==Etnulugia==
Hè mintuvata a vitriola in u pruverbiu corsu: "Urticula, urticula maladetta, vitriola benedetta". Sicondu Arnestu Papi, hè un'"Allusioni fatta à u pastori chì si grattaia par via di l'urticula incù a vitriola; l'arristò subitu a gratta".<ref>[http://ernestpapi.free.fr/Agricultura.%20Agriculture.htm] Pruverbii, detti è sprissioni: Agricultura.</ref>
I prubità diuretichi di u vitriolu erani cunnisciuti da tempi antichi. Ci conta Paulu Simonpoli<ref>Simonpoli (1982), p. 245.</ref> chì: "Hè bona per i reni. Si strappa a pianta cù a cultella o di mane è si caccia e foglie. So i pedi chi so aduprati in tisana. Sta tisana di culore rossu face urinà". È dinò: "Si pudia dinò buleghjà a vitriola è a radica di rimigna per fà sta tisana per urinà".
==Citazioni==
A vitriola hè citata in a canzona ''Senti U Niolu'' di [[I Muvrini]]:
- ''Una chjesola, un campusantu''<br>
- ''A vechja scola stà chjosa accantu''<br>
- ''A vitriola ci nasce annantu''<br>
- ''Una chjesola, un campusantu''.<br>
==Bibliugrafia==
* [http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/corsesetplantes.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111155047/http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/corsesetplantes.pdf |date=2012-01-11 }} Conrad, Marcella, I corsi è e piante salvatiche, avà è innanzi, [[1981]], Adecec.
* [http://www.culturecommunication.gouv.fr/content/download/42396/338526/version/1/file/Ethno_Simonpoli_1982_072a.pdf] Paulu Simonpoli, ''E piante salvatiche - Cunniscenze è usi'', 1982, Parcu Naturale di Corsica. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111155047/http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/corsesetplantes.pdf |date=2012-01-11 }}
==Lessicu==
U vitriolu hè ancu chjamata a ''vitriola'', a ''ghjambirossa'' o ancu a ''ghjambirussedda''.
==Rifarimenti==
* Jeanmonod D. & Gamisans J. (2013) ''Flora Corsica'' (2 ed), Edisud.
==Noti==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Parietaria_judaica ''Parietaria judaica''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Urticaceae]]
[[Categoria:Flora di Corsica]]
o604kff6dno78vyf685ge48n3l7c3xu
1896
0
27263
404271
2026-06-27T20:10:33Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1896
404271
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1896''' (MDCCCXCVI in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1860|1870|1880|1890|1900|1892|1893|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1896 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1896]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
flbl9kvm0xad0h7smn8duxmw07e939z
404281
404271
2026-06-27T21:00:17Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
404281
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1896''' (MDCCCXCVI in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1892|1893|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900}}
[[File:Collingwoodfc.JPG|thumb|350px|right|U Collingwood Football Club ([[Australia]]) 1896]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1896 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1896]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
rga0q9qa924tc3w9n83qifx849p8059
1897
0
27264
404272
2026-06-27T20:12:54Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1897
404272
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1897''' (MDCCCXCVII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1860|1870|1880|1890|1900|1893|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1897 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1897]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
4ho08ci1f1vkpy5csjr8r18eoukrn54
404280
404272
2026-06-27T20:53:56Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
404280
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1897''' (MDCCCXCVII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1893|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901}}
[[File:Jivani2.jpg|thumb|300px|right|[[Armenia]], 1897]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1897 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1897]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
czkmiq1vnnac5ohsqpb3cwe5qwhbbj9
1898
0
27265
404273
2026-06-27T20:14:56Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1898
404273
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1898''' (MDCCCXCVIII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1860|1870|1880|1890|1900|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1898 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1898]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
86qkqthxi64hk4cyjm3fqd2f4e9xcg5
404278
404273
2026-06-27T20:39:41Z
Fausta Samaritani
15085
404278
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1898''' (MDCCCXCVIII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1898 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1898]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
bg6z17jg8f7nthrvh8niem9iukc3f7l
404279
404278
2026-06-27T20:48:29Z
Fausta Samaritani
15085
file
404279
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1898''' (MDCCCXCVIII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1894|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902}}
[[File:(Albi) A la toilette 1898 - Toulouse-Lautrec MTL.200.jpg|thumb|200px|right|Toulouse-Lautrec, ''A la toilette'' 1898]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1898 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1898]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
pnbieqrjsjog9nt9nnigzhhf05ita9h
1899
0
27266
404274
2026-06-27T20:18:21Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1899
404274
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1899''' (MDCCCXCIX in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902|1903}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1899 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1899]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
j0iks6ixzs1d5g08zna105g8fiuonmx
404277
404274
2026-06-27T20:38:56Z
Fausta Samaritani
15085
file
404277
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1899''' (MDCCCXCIX in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1895|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902|1903}}
[[File:Affiche PAL Exposition du cycle 1899.jpg|thumb|200px|right|''Exposition du cycle'', 1899 - affiche]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1899 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1899]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
9q0v25b4smzl71vknbod560aj46d045
1900
0
27267
404275
2026-06-27T20:20:36Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1900
404275
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1899''' (MCM in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902|1903|1904}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1900 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1900]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
a93zyxye3uuwwmkqybfzpz8f0vctt36
404276
404275
2026-06-27T20:33:49Z
Fausta Samaritani
15085
file
404276
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1900''' (MCM in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1870|1880|1890|1900|1910|1896|1897|1898|1899|1900|1901|1902|1903|1904}}
[[File:Vue panoramique de l'exposition universelle de 1900.jpg|thumb|350px|right|Esposizzione Universale di Paris, 1900]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1900 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1900]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
gz2ibecxjt98ld2dq7jpnvkm1gl7zbj