Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Apuleiu
0
10015
404393
376462
2026-07-03T13:06:34Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404393
wikitext
text/x-wiki
[[File:Apuleius - Project Gutenberg eText 12788.png|right|250px|thumb|Apuleiu]]
'''Apuleiu''' (Madaura, [[125]]-[[180]]) hè statu un [[littiratura|scrittori]], [[filosofia|filosofu]] è alchimista latinu di a scola platonica.
== Biugrafia ==
Apuleiu nascì in Madaura, una piccula cità [[Roma|rumana]] in [[Africa uccidintali]], in circa 125 AC. Feci i so primi studii, grammaticali è retorichi, in [[Cartaghjina]], ind'eddu fù dinò iniziatu à u cultu d'[[Esculapiu]]. Quà, poti amparà a [[puisia]], a [[giumitria]], a [[musica]], eppo soprattuttu a [[filusufia]] ad [[Atena]].
A vita d'Apuleiu fù carattarizzata da un grandi [[amore|amori]] par i viaghji: cunfarinzieri di prima trinca è curiosu d'ogni [[Scienze di a Terra|scenza]], [[filusufia]] o cultu.
Apuleiu fisseti dopu a so dimora in [[Cartaghjina]], ind'eddu steti fin'à à a so morti. Carcu di gloria par via di molti libri scritti è par i statui eretti in u sò anori.
== Bibliugrafia ==
Apuleiu scrissi multissimu: di tuttu, in versi è in prosa, in [[Grecia|grecu]] è in [[latinu]], ancu s'è moltu hè statu persu.
Di i ''Carmina amatoria'' ci fermani 2 [[epigrammi]] cunsirvati in ''Apologia 9''; di i ''Ludicra'' ancu menu; di l'''Hymi in Aesculapium'' è di a so pruduzzioni in grecu, ùn ci hè firmatu nudda. ''I metamorfosi'' sò a so opara maestra. Di fatti, hè l'unicu rumanzu latinu chì hè parvinutu sputicu sin'à i nosci [[ghjorna]].
[[Categoria:Filosofu]]
[[Categoria:Greci antichi]]
[[Categoria:Biugrafia]]
jw6nluohtv5k0e9nsxmtgeh7gyyb7s0
404394
404393
2026-07-03T13:08:09Z
Fausta Samaritani
15085
404394
wikitext
text/x-wiki
[[File:Apuleius - Project Gutenberg eText 12788.png|right|250px|thumb|Apuleiu]]
'''Apuleiu''' (Madaura, [[125]]-[[180]]) hè statu un [[littiratura|scrittori]], [[filosofia|filosofu]] è alchimista latinu di a scola platonica.
== Biugrafia ==
Apuleiu nascì in Madaura, una piccula cità [[Roma|rumana]] in [[Africa uccidintali]], in circa 125 AC. Feci i so primi studii, grammaticali è retorichi, in [[Cartaghjina]], ind'eddu fù dinò iniziatu à u cultu d'[[Esculapiu]]. Quà, poti amparà a [[puisia]], a [[giumitria]], a [[musica]], eppo soprattuttu a [[filusufia]] ad [[Atena]].
A vita d'Apuleiu fù carattarizzata da un grandi [[amore|amori]] par i viaghji: cunfarinzieri di prima trinca è curiosu d'ogni [[Scienze di a Terra|scenza]], [[filusufia]] o cultu.
Apuleiu fisseti dopu a so dimora in [[Cartaghjina]], ind'eddu steti fin'à à a so morti. Carcu di gloria par via di molti libri scritti è par i statui eretti in u sò anori.
== Bibliugrafia ==
Apuleiu scrissi multissimu: di tuttu, in versi è in prosa, in [[Grecia|grecu]] è in [[latinu]], ancu s'è moltu hè statu persu.
Di i ''Carmina amatoria'' ci fermani 2 [[epigrammi]] cunsirvati in ''Apologia 9''; di i ''Ludicra'' ancu menu; di l'''Hymi in Aesculapium'' è di a so pruduzzioni in grecu, ùn ci hè firmatu nudda. ''I metamorfosi'' sò a so opara maestra. Di fatti, hè l'unicu rumanzu latinu chì hè parvinutu sputicu sin'à i nosci [[ghjorna]].
[[Categoria:Filosofu]]
[[Categoria:Scrivanu]]
[[Categoria:Biugrafia]]
ey1ketumxo7xnecrjj55rlrf19jq1v4
Anassimandru
0
10133
404397
403879
2026-07-03T13:15:57Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404397
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Biugrafia
| titulu =
| nome_in_lingua_nativa = Ἀναξίμανδρος
| image = anaximander.jpg
| descrizzione = Ditagliu di a ''[[Scola d'Atena]]'' di [[Raffaelo]], [[1510]]-[[1511]]
| nome_e_cognome = Anassimandru
| nascita = [[610 a.C.]]
| locu_nascita =
| morte = [[-546|546 a.C.]]
| locu_morte =
| anni_attivi =
| firma =
| attivita = Filosofu
| squadra =
| naziunalita =
}}
'''Anassimandru di Miletu''' (in grecu anticu ''Ἀναξίμανδρος'' ([[610 a.C.]] – versu [[546 a.C.]]) hè un [[filosofu]] [[Grecia|grecu]] presocraticu. Hà succidutu à [[Tales]] com'è maestru di a scola milesiana, è hè avutu [[Anassimenu]] è [[Pitagoru]] frà i so allevi.
Anassimandru hè cunsidaratu com'è u prima filosofu à avè nutatu i so travagli par iscrittu. Solu un frammentu hè statu cunsirvatu, ma cuncerna a [[filusufia]], l'[[astronomia]], a [[fisica]], a [[giumitria]] è ancu a [[giugrafia]].
U crateriu lunariu [[Anassimandru (crateriu)|Anassimandru]] fù numinatu in l'anori di u filosofu.
== Biugrafia ==
Anassimandru era u figliolu di Praxiadès. Hè natu in [[Miletu]] duranti a terza annata di a 42esima ulimpiata (610 a.C.). Sionti [[Apollodoru d'Atene]], t'avia sissanta quattri anni in a siconda annata di a 58esima ulimpiata ([[547 a.C.]] - 546 a.C.) è morsi pocu dopu.
In i so ''Discorsi'', [[Temistiu]] mintuveghja chì Anassimandru saria statu «u prima di i Grechi cunnisciuti à publicà un opara scritta annantu à a natura». I so documenti sariani dunqua stati frà i primi scritti [[Grecia|grechi]] publicati in prosa. À l'ebbica di [[Platone]], a so filusufia era stata sminticata, è i frammenti chì ci fermani avali si trovani ind'è [[Aristotele]] o [[Tiufrastu]].
In i ''Viti, duttrini è sintenzi di i filosofi illustri'' di [[Diogene Laërce]], hè mintuvatu un fattu ridiculu chì cuncerna Anassimandru: avendu amparatu chì i ziteddi u biffavani quand'eddu cantava, avaria rispostu tandu chì li ci vulia à amparà à cantà megliu par i ziteddi.
=== Cusmulugia ===
[[File:Anaximander cosmology-it.svg|thumb|left|200px|Schema di l'universu d'Anassimandru]]
Anassimandru fù u prima à cuncipiscia un mudeddu [[miccanica|miccanicu]] di l'[[universu]].
À l'urighjina, dopu a siparazioni di u caldu è di u fretu, una sfera di [[focu]] s'hè furmata chì hà inturniatu a [[Terra]] com'è a scorza d'un arburu. Issa sfera di focu s'hè sdrisgiuta dopu par furmà u restu di l'universu. Di listessa taglia ch'è a Terra, u [[Soli]] era dunqua u focu chì si vidia à traversu un tafonu annantu à a rota a più luntana è una eclizza currispundia à a sarratura d'issu tafonu.
=== Prividimentu d’un terramutu ===
In a so opara [[filusufia|filusofica]] ''De a divinazioni'' (I, 50, 112), [[Ciciaronu]] conta chì Anassimandru avaria cunsigliatu à l'abitanti di Lacedemona d’abandunà a so cità è i so casi par passà a nuttata in campagna incù i so armi, parchì un [[terramotu|terramutu]] si priparava. A cità s'hè sfundata dopu da veru.
== Liami esterni ==
- [http://www.iep.utm.edu/a/anaximan.htm] ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' — Anassimandru (in inglesu).<br>
- [http://www.dirkcouprie.nl/Anaximander-bibliography.htm] Bibliugrafia d'Anassimandru (in inglesu).<br>
[[Categoria:Filosofu]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Greci antichi]]
jgc3f6cxujyn55d1gzc0g4fuy8jfb6d
Anassagora
0
10344
404392
376460
2026-07-03T13:05:09Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404392
wikitext
text/x-wiki
'''Anassagora''' (in grecu Ἀναξαγόρας, Clazomene, 500/496 a.C. – Lampsaco, 428 a.C. circa) hè statu un [[filosofia|filosofu]] [[Grecia|grecu]].
== Biugrafia ==
[[Diogene Laerziu]], in a so opera ''Vite di i filosofi'' (II, 6), dice ch'è Anassagora era u figliolu di Egesibulu (o Eubulu) è dinù u discepulu di [[Anassimene di Miletu]]. U so cugnome era "spiritu" perchè Anassagora sustenia ch'è u spiritu era a causa prima di l'[[universu]]. Si sà dinù ch'ellu hà fattu parechji viaghji in [[Egittu]] è cusì hà pussutu accresce e so cunniscenze. Ma à la purfine fù cundannatu à morte da i so numichi, êr via di a so tiuria cosmica: ùn cunsiderava micca l'astri cum'è [[Diu|dii]], ma cum'è simplice masse.
Di a so opera ''Sulla natura'' ùn fermanu ch'è 24 frammenti.
[[Categoria:Filosofu|Anassagora]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Greci antichi]]
sak5v31z03n195j2mu8eaz9uub7rn51
Omeru
0
13513
404384
404380
2026-07-03T12:36:46Z
Fausta Samaritani
15085
404384
wikitext
text/x-wiki
[[File:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|thumb|upright=1|Omeru (William Bouguereau, 1874)]]
'''Omeru''' hè u nome di u [[puesia|poeta]] [[Grecia|grecu]] [[littiratura|autore]] di l'[[Iliade]] è di l'[[Udissea]] : i duie più impurtanti [[puesia|puemi]] epici di a [[litteratura]] [[Grecia|greca]] antica.
==Da vede dinò==
*[[Cassandra]]
[[Categoria:Littiratura greca|Omeru]]
[[Categoria:Biugrafia|Omeru]]
[[Categoria:Pueta|Omeru]]
[[Categoria:Greci antichi|Omeru]]
s5hi9fgl7zw4yo478wz3we1uqlpjbtj
Platone
0
15010
404386
402592
2026-07-03T12:49:07Z
Fausta Samaritani
15085
fix, categoria
404386
wikitext
text/x-wiki
'''Platonu''' (o '''Platone''') (in grecu anticu Πλάτων, traslittaratu in ''Plátōn''; Atena, 428 a.C./427 a.C. - Atena, 348 a.C./347 a.C.) hè statu un filosofu grecu anticu. Incù u so maestru [[Socrati]] è u so addevu [[Aristoteli]] hà postu i basi di u pinsamentu filusoficu uccidintali.<ref>
A dici par asempiu u prufissori Battista Mondin: "Platonu hè filosofu di prima trinca, u filosofu par eccillenza. Senza dubbitu ancu a figura d'Aristoteli risplendi di luminosu fulgori. Ma […] nissunu altru filosofu hà influinzatu quant'è Platonu u distinu di a filusufia uccidintali. I so duttrini gnuseulogichi, mitafisichi, etichi, pulitichi, estetichi, assimilati da u cristianesimu, sò divintati eredità pirmanenti di a cultura medievali è di a cultura muderna. A figura di Platonu hè fundamintali, ghjigantesca è puliedrica. Più ch'è a storia di a filusufia interessa ancu a storia di a puisia, di a litteratura è di a lingua greca. […] A straurdinaria grandezza di Platonu hè stata ricunnisciuta in ogni tempu" (''Storia di a matafisica'', vol. I, pag. 139, E.S.D., 1998, ISBN 978-88-7094-313-9).</ref>, <ref name=Whitehead>"The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato" (A. N. Whitehead, in ''Process and Reality'', p. 39, Free Press, 1979).</ref>, <ref>"A filusufia pustiriori, a noscia filusufia, ùn hè altru ch'è una cuntinuazioni, un sviluppu di a forma litteraria intrudutta da Platonu". ([[Ghjorghju Coddi]], ''A nascita di a filusufia'', Adelphi, Milanu 2011, p. 13.)</ref>
== Biugrafia ==
[[File:Plato-raphael.jpg|thumb|upright=1.4|Platonu, ditagliu di a ''[[Scola di Atena]]'' di [[Raffaeddu]], chì l'hà ritrattu incù u voltu di [[Liunardu da Vinci]].]]
Nascì à Atena, in u [[demu (storia antica)|demu]] (una suddivisioni di u territoriu di l'antica Attica) di [[Collito]], da parenti [[aristucrazia|aristucratichi]]: u babbu [[Aristone (babbu di Platone)|Aristonu]], chì si vantava d'avè trà i so antinati [[Codro]], l'ultimu lighjindariu [[rè di Atena]], l'imposi u nomu di u missiavu, veni à dì Aristocle; a mamma, [[Perittione]], sicondu [[Diogene Laerzio]], discindia da u famosu lighjislatori [[Sulonu]]<ref>"Crizia, un di i Trenta è Glauconu erani figlioli di Callescro. Glaucone era babbu di Carmide è di Perittione. Da Perittione è Aristone, nascì Platonu, sestu da Sulonu" (Diogene Laerzio, à cura di Marceddu Ghjiganti, ''Diogenes Laertius Viti di i filosofi'', Laterza, 1962, III, 1)</ref><ref>Diogene Laerzio, ''Viti'', III, 1, 1 - {{en}} una [http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlplato.htm virsioni in inglesu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418070011/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlplato.htm |date=2009-04-18 }}, traduzioni di C.D. Yonge</ref><ref>[[Crizia]] era cucinu di Carmide è u so tutori (in Platonu, [[Carmide (dialogu)|Charm.]] 154b è 155a). Carmide era frateddu di Perittione par u quali Platonu era cucinu in prima gradu di Carmide è in sicondu gradu di Crizia. (in J. Kirchner, ''Prosopografia attica''. Vol. I)</ref>
A so data di nascita hè fissata da [[Apollodoru di Atena]], in a so ''Crunulugia'', à l'uttantuttesima [[Olimpiadi]], in u settimu ghjornu di u mesi di Targellione, veni à dì à a fini di maghju di u 428 a.C.<ref>Fonti imprudata ancu da Diogene Laerzio (III, 1-41), cfr. [http://marin.unisal.it/Sintesi%20di%20Sturiugrafia%20FA%202010.pdf Sturiugrafia filusofica antica], pag. 26 è 72.</ref> Ebbi dui frateddi, [[Adimantu (frateddu di Platonu)|Adimantu]] è [[Glauconu (frateddu di Platonu)|Glauconu]], citati in a so ''[[Ripublica (Platonu)|Ripublica]]'', è una suredda, [[Potone]], mamma di [[Speusippo]], futuru addevu è succissori, à a so morti, à a dirizzioni di l'[[Accademia di Atena]].
Fù un altru Aristone, un luttadori d'[[Argo (Grecia)|Argo]], u so maestru di [[ginnastica]], chì li deti u nomu "Platonu" à causa di a so larghezza (da u grecu πλατύς, ''platýsi'', chì significheghja "ampiu") di i spaddi, chì praticava infatti u [[pancraziu]], una spezia di lotta o [[pugilatu]].
Altri dani di u nomu un'altra dirivazioni, com'è l'ampiezza di a fronti o a maistà di u stili litterariu. [[Diogene Laerzio]], rifiriscendu si à [[Apuleiu]],<ref>''Ibid.'', ''Platonu è a so duttrina'', I, 2.</ref> l'[[Olimpiodoru]]<ref>''Ibid.'', ''Vita di Platonu'', 2, 3.</ref> è a [[Claudiu Eliano|Eliano]],<ref>''Ibid.'', ''Storia varia'', II, 30.</ref> informa ch'eddu avaria cultivatu a [[pittura]] è a [[puisia]], scrivendu [[ditirambu|ditirambi]], [[Puisia lirica|lirichi]] è [[tragedia|tragedii]], chì avariani avutu in seguitu, à tempu cù i mimi, un'impurtanza fundamintali par a scrittura di i so dialoghi.
===I viaghji è l'incontru incù Socrati===
Fraquintò l'eracliteu [[Cratilu]] è u parmenideu [[Ermogene (filosofu)|Ermogene]], ma ùn hè micca certu ch'è l'infurmazioni fussi riali chì avaria pussutu ghjustificà a so succissiva duttrina, influinzata sottu parechji aspetti da u pinsamentu di i so dui grandi pridicissori, [[Eraclitu]] è [[Parmenidi]], da eddu cunsidarati com'è l'autentichi fundatori di a [[filusufia]].
Avaria participatu à trè spidizioni militari, duranti a [[guerra di u Peloponnesu]], à [[Tanagra]], à [[Corintu]] è à [[Delio (Beozia)|Delio]], da u [[409 a.C.]] à u [[407 a.C.]], annu chì, avendu cunnisciutu à [[Socrati]], avaria distruttu tutti i so cumpusizioni puetichi par didicà si cumplittamenti à a filusufia.<ref name="biugrafia">[http://www.emsf.rai.it/biugrafii/anagrafico.asp?di=58 Biugrafia di Platonu].</ref>
Fundamintali fubbi u so incontru incù Socrati chì, dopu a parintesa di u guvernu, uligarchicu è filu-[[sparta]]nu, di i [[Trenta tiranni]], chì ni facia parti u ziu di Platonu [[Crizia]], fù accusatu da u novu guvernu dimucraticu di impietà è di curruzzioni di i ghjovani è cundannatu à morti in [[399 a.C.]]
Dopu a morti di u maestru saria andatu à [[Megara (Attica)|Megara]] incù altri addevi di Socrati, è dopu à [[Cirene (cità)|Cirene]], friquintendu u [[matematica|matematicu]] [[Tiadoru di Cirene (matematicu)|Tiadoru di Cirene]] è sempri in Italia, i [[Pitagora|pitagorichi]] [[Filolao]] è [[Eurito (pitagoricu)|Eurito]]. Da quì, si saria ricatu in [[Egittu]], induva i [preti|preta] l'avariani varitu da una malatia. Ma a fundatezza di a nutizia di sti viaghji hè moltu dubbia.
=== I primi dialoghi ===
A parta da [[395 a.C.]] Platonu avaria principiatu à scriva i primi dialoghi, in i quali affronta u prublemu culturali rapprisintatu da a figura di Socrati è a funzioni di i sufisti: nascini cusì, in un pussibuli ordini cronulogicu:<br>
- l'''[[Apulugia di Socrati]], ''chì eppuri ùn hè micca un dialogu;<br>
- u ''[[Critonu]]'', induva Socrati discuti a lighjittimità di i leghji;<br>
- u ''[[Ione (dialogu)|Ione]]'', induva Socrati incù u gustu di u scherzu dialugheghja nantu à u significatu di l'Arti umanu è l'Arti divinu incù un attori, u [[rapsodu]] (è un cantadori prufissiunali chì in u mondu anticu recita è canta puisii epichi d'[[Omeru]] è d'altri autori), chì intarpriteghja o hè pussidutu da a Puisia;<br>
- l'''[[Eutifrone (dialogu)|Eutifrone]]'';<br>
- u ''[[Carmide (dialogu)|Carmide]]'';<br>
- u ''[[Lachete]]'';<br>
- u ''[[Liside (dialogu)|Liside]]'';<br>
- l'''[[Alcibiade prima]]'';<br>
- l'''[[Alcibiade sicondu]]'' (sti dui attribuzioni à Platonu sò eppuri discutiti);<br>
- l'''[[Ippia maiori]]'';<br>
- l'''[[Ippia minori]]'';<br>
- u ''[[Menessenu]]'';<br>
- u ''[[Prutagora (dialogu)|Protagora]]'';<br>
- u ''[[Gorgia (dialogu)|Gorgia]]''.<br>
===U prima viaghju à Siracusa===
Certu hè inveci ch'è Platonu, intornu à u [[388 a.C.]], dopu à avè cunnisciutu u pitagoricu [[Archita]], guvarnadori di [[Taranto]], sii statu à [[Siracusa]], guvirnata da [[Dionigi I di Siracusa|Dionigi I]], ind'eddu strinsi amicizia cù u cugnatu di u tirannu, [[Dione di Siracusa|Dione]],<ref name="biugrafia" /> chì s'intarissò incù favori à i prugrammi pulitichi di Platonu. Ma opposta fù l'attitudina di Dionigi chì custrinsi Platonu à abbandunà Siracusa par Atena; fattu sbarcà in l'isula di [[Egina (isula)|Egina]], numica di Atena, ci vinì fattu prighjuneri è resu schiavu; par so furtuna, u sucraticu [[Anniceride di Cirene]] u riscattò. Ma ancu st'episodiu, narratu incù varianti da Diogene Laerzio,<ref>D. Laerzio, ''Viti'', III, 19, 20.</ref> hè moltu dubbiosu.
=== A fundazioni di l'Accademia ===
[[File:Plato i sin akademi, av Carl Johan Wahlbom (ur Svenska Familj-Journalen).png|thumb|"Platonu in a so Accademia", disegnu di u pittori svidesu [[Johan Wilhelm Carl Wahlbom]] (1810-1858).]]
In [[387 a.C.]] Platonu hè à Atena; avendu acquistatu un parcu didicatu à [[Academu]], è ci fonda una scola ch'eddu intituleghja [[Accademia platonica|Accademia]] in onori di l'eroi è a cunsacra à [[Apollu]] è à i [[Muse (mitulugia)|Musi]]. Nantu à l'asempiu oppostu à quiddu di a scola fundata da [[Isocrate]] in [[391 a.C.]] è basata nantu à l'insignamentu di a [[ritorica]], a scola di Platonu hà i so radichi in a [[scenza]] è in u metudu chì ni diriveghjau, a [[dialettica]]; par stu mutivu, l'insignamentu si svolghji à traversu dibattiti, à i quali participeghjani i stessi addevi, diretti da Platonu o da l'addevi più anziani, è ancu cunfarenzi tinuti da illustri parsunaghji di passaghju à Atena.
In vinti anni, da a criazioni di l'Accademia à u [[367 a.C.]], Platonu scrivi i dialoghi in i quali si sforza di ditarminà i cundizioni chì parmettini a fundazioni di a scenza; tali sò:<br>
- u ''[[Clitofonte]]'' (eppuri d'incerta attribuzioni);<br>
- u ''[[Menone (dialogu)|Menone]]'';<br>
- u ''[[Fedonu]]'';<br>
- l'''[[Eutidemu (dialogu)|Eutidemu]]'';<br>
- u ''[[Simposiu (dialogu)|Simposiu]]'';<br>
- a ''[[Ripublica (dialogu)|Ripublica]]'';<br>
- u ''[[Cratilu (dialogu)|Cratilu]]'';<br>
- u ''[[Fedro (dialogu)|Fedro]]''.<br>
===U sicondu viaghju à Siracusa===
In u 364 a.C., pocu prima di a ghjunta di [[Aristoteli]] in l'Accademia, Platonu hè à [[Siracusa]], invitatu da Dione chì, incù a morti di [[Dionigi I di Siuacusa|Dionigi u Vechju]] è a succissioni à u puteri di u so nipoti [[Dionigi II di Siracusa|Dionigi u Ghjovanu]], conta di pudè uparà i riformi impiditi da u pricidenti tirannu. Ma i cuntrasti incù Dionigi, chì suspetta in u ziu intinzioni di ribellioni, portani à l'esiliu di Dione: Platonu pò eppuri firmà in Siracusa com'è cunsiglieri di Dionigi è cultivà i so prugetti di trasfurmazioni istituziunali di u Statu siracusanu.
In u [[365 a.C.]] Siracusa hè in guerra è Platonu torra à Atena, incù a prumissa di pudè vultà à Siracusa à a fini di a guerra incù Dione. À Atena scrivi u ''Parmenidi'', u ''Teeteto'', è u ''Sufistu''.
===U terzu viaghju in Sicilia===
In u [[361 a.C.]] Platonu compii u so terzu è ultimu viaghju in Sicilia. Ùn ci hè micca parò Dione, versu u quali Dionigi manifisteghja un'aparta ustilità; i provi di Platonu di difenda l'amicu incauseghjani a ruttura di i rapporti incù u tirannu siracusanu chì ni ghjunghji à imprighjunà u filosofu. Libaratu grazia à l'intarventu di [[Archita]], u pitagoricu [[stratega]] è [[tirannu]] di [[Taranto]], amicu di tremindù, in [[360 a.C.]] Platonu pò riparta par Atena. U stessu Platonu conta cusì quiddi avvinimenti:
{{Citazione|...Pari chì Archita si sii ricata vicinu à Dionisio; parchì eiu, prima di riparta aviu unitu Archita è i Tarantini in rapporti d'uspitalità è d'amicizia incù Dionisio... È cusì incù un terzu invitu Dionisio mi mandò una trirema par parmetta u viaghju, è mandò dinò un amicu d'Archita, Archedemu, ch'eddu cunsidarava com'è u più apprizziatu da me frà quiddi di [[Cicilia]], è altri Siciliani da me cunnisciuti... Altri lettari dopu mi ghjunghjiani da parti d'Archita è di i Tarantini, chì faciani grandi lodi di u zelu filusoficu di Dionisio, è ancu avvirtiscìani chì, s'è ùn era micca andatu subitu subitu, avaria incausatu a cumpletta ruttura di quidd'amicizia ch'e aviu criatu trà eddi è Dionisio, è chì era di grandi impurtanza pulitica... Mi mettu dunqua in viaghju... incù moltu timori è incù privisioni ma mancu stampa alegru... Funi tandu molti à truvà mi; è frà l'altri, parechji sottufficiali affittati à i galeri, chì erani Atinesi, i me cuncitatini; mi fecini sapè ch'è calunnii circulavani annantu à mè frà i peltasti, è ch'è parechji minacciavani, s'eddi riisciani à coglia mi, di supprimà mi. Riflettu tandu à calchì mezu di salvezza: mandu à avvirtiscia Archita è l'altri amichi di Taranto in chì cundizioni mi trovu. È quiddi, coltu un pritestu par un'ambasciata, mandani unu d'eddi, Lamisco, incù una navi è trenta remadori. Quiddu, appena ghjuntu, intercedi par me vicinu à Dionisio, dicendu li ch'e vulia parta è altru nudda ch'è parta; Dionisio fubbi d'accunsentu è mi lasciò andà, dendu mi i mezi par u viaghju.<ref>Platonu, ''Lettara VII'', 338c-339di-340</ref>}}
Duranti u viaghju Platonu sbarca à [[Olimpia]] par scuntrà par l'ultima volta Dione. Quiddu prugittava una guerra contru à Dionigi, da a quali Platonu circò in vanu di dissuada lu: in u [[357 a.C.]] riiscirà à impatruniscia si di u puteri à Siracusa ma ci sarà uccisu trè anni dopu.<ref name="vita">[http://www.parodos.it/vitadi_platone.htm Vita di Platonu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924064608/http://www.parodos.it/vitadi_platone.htm |date=2015-09-24 }}.</ref>
In [[Ateni|Atena]] Platonu scrissi l'ultimi opari:<br>
- u ''[[Timeu (dialogu)|Timeu]]'';<br>
- u ''[[Crizia (dialogu)|Crizia]]'';<br>
- u ''[[Puliticu (dialogu)|Puliticu]]'';<br>
- u ''[[Filebu]]'';<br>
- i ''[[Leghji (dialogu)|Leghji]]''.<br>
Murì in 347 a.C.<ref name="vita" /> è a vida di l'Accademia fù assunta da u nipoti [[Speusippu]]. A scola sopravvivarà finu à u [[529]] d.C., annu ind'edda fù difinitivamenti chjusa da [[Ghjustinianu I|Ghjustinianu]] dopu parechji periodi d'alterni intarruzioni di a so attività.
== Opari ==
[[File:Plato Symposium papyrus.jpg|upright=1.4|thumb|Papiru incù frammentu manuscrittu di u ''[[Simposiu (dialogu)|Simposiu]]'' di Platonu]]
Di Platonu sò parvinuti tutti i 36 opari: 34 sò dialoghi; una, l<nowiki>'</nowiki>''Apulugia di Socrati'', riporta una ricustruzzioni litterariu filusofica di l'autudifesa prununciata da Socrati davanti à i ghjudici, mentri l'ultima hè una racolta di tredici lettari.
===A supiriurità di u discorsu urali===
Platonu improda u [[dialogu]] parchì u cunsidareghja com'è l'unicu strumentu in gradu di ripurtà l'argumentu à a cuncritezza storica di un dibattitu frà parsoni è di metta in luci u carattaru di ricerca di a filusufia, elementu chjavi di u so pinsamentu. Voli inoltri metta in evidenza cù u ricorsu à u dialogu a supiriurità di u discorsu [[uralità|urali]] rispettu à u [[scrittura|scrittu]]. Certu a parola scritta hè più pricisa è meditata rispettu à l'uralità, ma mentri quista parmetti un immediatu scambiu d'upinioni nantu à u tema in discussioni quidda scritta intarrugata ùn rispondi micca.<ref>''[[Fedro (dialogu)|Fedro]]'', 275 c, induva Platonu faci dì à Socrati: "A [[scrittura]] hà una strana qualità, simili viramenti à quidda di a [[pittura]]. I prudutti di a pittura ci stani davanti com'è s'eddi vivissini; ma s'è li dumandi calcosa, tenini un maistosu silenziu. In u stessu modu si cumportani i discorsi. [...] Una volta ch'eddi sò missi par iscrittu, ogni discorsu si rivolghji à tutti, tantu à chì l'intendi ch'è à chì ùn ni faci nudda [...]; eddu da solu ùn pò micca difenda si nè aiutà si" (trad. it. di Piero Pucci, Laterza, 1998, pag. 119).</ref>
In generali, si classificheghja i [[dialoghi platonichi]] in parechji gruppi. Sicondu una linia intarpritativa piuttostu datata, i primi dialoghi sariani carattirizati da a viva influenza di [[Socrati]] (prima gruppu); quiddi di a maturità in i quali avaria sviluppatu a tiuria di l'[[idei]] (sicondu gruppu); è l'ultimu periodu quandu sintì l'urgenza di difenda a so probbia cuncizzioni da l'attacchi contru à a so filusufia, mittendu in opara una prufonda autucritica di a tiuria di l'idei (terzu gruppu).<ref>Si tratta di un'intarpritazioni chì ricodda à Schleiermarcher è fatta probbia da L. Stefanini è altri studii inglesi, cfr. in prupositu L. Stefanini, ''Platonu'', 2 voll., Paduva 1932-1935.</ref> Sicondu u novu paradigma intarpritativu intruduttu da a scola di Tubinga è di Milanu, inveci, i dialoghi platonichi prisentani una cuerenza sistematica di fondu, induva a duttrina di l'idei, par quantu impurtanti, ùn custituisci più a parti fundamintali di u mondu soprasinsibili.<ref>H. Krämer par a scola di Tubinga, G. Riali par quidda di Milanu.</ref> U stili, chì imita cù fidelità a peculiarità di u dialogu sucraticu, muta nutevulamenti da un periodu à l'altru: in i periodi ghjuvanili ci sò intarventi brevi chì dani vivacità à u dibattitu; in l'ultimi, inveci, ci sò intarventi longhi, chì dani à l'opara u carattaru di un trattatu è micca di un dibattitu, trattendu si piuttostu di un dialogu di l'[[anima]] incù s'è stessa, ma senza ghjunghja mai à espona cumplittamenti a so probbia duttrina in forma di scenza assuluta. A rinuncia, com'è dighjà ind'è Socrati, à cumunicà in forma scritta u nucleu di a so probbia duttrina purtaria à pinsà ch'è non solu a scrittura, ma ancu l'uralità ùn saria micca par Platonu in gradu di trasmetta la.<ref>M. Isnardi Parente, ''Filusufia è pulitica in i Lettari di Platonu'', Napuli 1970, pp. 152-154.</ref>
In generali, u prutagonistu di i dialoghi hè [[Socrati]]; sultantu in l'ultimi dialoghi quistu quì assumi una parti sicundaria, finu à scumpariscia cumplittamenti in l<nowiki>'</nowiki>''[[Epinomide]]'' è in i ''[[Leghji (dialogu)|Leghji]]''. A carattaristica di sti dialoghi hè chì u sughjettu principali chì dà u titulu à l'opara di solitu discorri moltu più ch'è l'intarlucutori à u quali si rivolghji, u quali si limiteghja solu à cunfirmà o disappruvà ciò ch'è u prutagonistu esponi.
== Pinsamentu ==
===Filusufia è pulitica===
Quidda chì in tarmini storichi pudemu chjamà "filusufia platonica" - vali à dì u corpus d'idei è di testi chì definiscini a tradizioni storica di u pinsamentu platonicu - hè isciuta da a riflissioni nantu à a [[pulitica]]. Com'eddu scrivi [[Alexandre Koyré]]: "tutta a vita filusofica di Platonu hè stata ditarminata da un avvinimentu eminentamenti puliticu, a cundanna à morti di [[Socrati]]".
Occorri eppuri à distingua a "riflissioni nantu à a pulitica" da l'"attività pulitica". Ùn hè micca certu in st'ultima accizioni ch'è no duvimu intenda a cintralità di a pulitica in u pinsamentu di Platonu. Com'eddu scrissi, in tarda ità, in a ''[[Lettara VII]]'' di u so epistulariu, probbiu a rinuncia à a pulitica attiva marca a scelta par a filusufia, intesa parò com'è impegnu "civili".<ref>Cfr. lettara VII, 325 b - 328 c.</ref> A riflissioni nantu à a pulitica diventa, in altri paroli, riflissioni nantu à u cuncettu di [[ghjustizia]], è da a riflissioni annantu à stu cuncettu sorghji un'idea di filusufia intesa com'è prucessu di crescita di l'Omu com'è membru urganicamenti appartinenti à a ''[[polis]]''.
Dipoi i primi fasi di sta riflissioni, apparisci chjaru ch'è par u filosofu atinesu risolva u prublemu di a ghjustizia significheghja affruntà u prublemu di a [[gnusiulugia|cunniscenza]]. Da quì a nicissità d'intenda a genesi di u "[[mondu di l'idei]]" com'è fruttu di un impegnu "puliticu" più glubali è prufondu.
===U prublemu Socrati===
[[File:David - The Death of Socrates.jpg|upright=1.6|thumb|"Morti di Socrati", di [[Jacques-Louis David]], (1748-1825) opara cunsirvata à u [[Metropolitan Museum of Art]] di [[New York]].]]
A capacità di agiscia sicondu ghjustizia prisupponi, socraticamenti, a cunniscenza di ciò ch'eddu hè u bè.<ref>G. Granata, ''Filusufia'', vol. I, pag. 68, Alpha Test, Milanu 2001.</ref> Solu stu sapè distingui u filosofu com'è tali,<ref>''Ripublica'', VII, 534.</ref> postu ch'è à chì compii u mali a faci par ignuranza. À Atena ci era mori cunfusioni nantu à a figura di u filosofu, è in un certu sensu u stessu Socrati avia alimantatu quidda cunfusioni: prisitendu si infatti com'è quiddu chì sapia di ùn sapè, prufissava una falsa ignuranza chì nascundia una vera sapienza. Eddu si cunfundia cusì incù i sufisti, i quali pratindiani di sapè ma infatti ùn sapiani, parchì ùn cridiani micca in a virità.
Par arrigulà sta cunfusioni, par Platonu era nicissariu andà più luntanu ch'è Socrati, diliniiendu incù chjarezza i criterii chì distinguini u filosofu da u sufistu: mentri u prima ricerca i principi di a virità, senza a prisunzioni di pusseda la, u sicondu si lascia vidà da l'upinioni, fendu ni l'unicu parametru validu di a cunniscenza.<ref>"A sofistica imita a filusufia in u so intaressu par l'"intreiu". Eppuri, mentri u filosofu, veni à dì u dialetticu, ùn prisumi micca di avè a scenza di tuttu, di pusseda tutti i scenzi è tutti i tecnichi, ma si pruponi di discriva i fundamenti primi di i scenzi è di i tecnichi, u sufista, inveci, pratendi di cunnoscia li tutti" (G. Movia, ''U "Sufistu" è i duttrini micca scritti di Platonu'', in ''Versu una nova imaghjina di Platonu'', pag. 233, Vita è Pinsamentu, 1991).</ref>
L'altru prublemu liatu à a figura di Socrati hè a so cundanna à morti, veni à dì u fattu ch'eddu hè statu trattatu com'è un criminali puri essendu "u più ghjustu" trà l'omini.<ref>Cusì Platonu difinisci Socrati in a ''lettara VII'', 324 è.</ref> Quissa significò par Platonu duvè custatà ch'è trà filusufia è vita pulitica esistia quidd'incumpatibilità ghjà cunnisciuta da Socrati chì in l' ''Apulugia'' accenna à a guasi ineluttabilità di a so cundanna da parti di i pulitichi è rifiuta a pruposta d'andà in esiliu.
U tema era cunnessu à a cunvinzioni ch'è a filusufia era inutuli. In un branu di u ''[[Gorgia (dialogu)|Gorgia]]'' u sufistu [[Callicle]], dici chì a filusufia tutti à u più pò essa praticata da i ghjovani chì, inesperti di a vita, si poni abbandunà à i discorsi vani; quandu parò un omu anzianu, com'è Socrati, perdi u so tempu à discuta di prublemi astratti, hè degnu di essa presu à bastunati.<ref>Vincenzu Cilento, ''Premissa storica à u pinsamentu anticu'', Editori Laterza, 1963, p.98</ref>
=== A duttrina di a cunniscenza: l'[[Idei]] ===
[[File:Platon-2.jpg|thumb|250px|right|Platonu]]
A [[gnusiulugia]] di Platonu, esposta in parechji dialoghi com'è u ''[[Menone (dialogu)|Menonu]]'', u ''[[Fedonu]]'', è u ''[[Teetetu]]'', devi cumbatta contru à l'upinioni chì susteni ch'è a ricerca di a [[cunniscenza]] hè impussibili. A tesa era stata sustinuta da l'[[eristica|eristi]], i quali basavani u so insignamentu annantu à i siguenti pruposizioni:
#s'è ùn si cunnosci ciò chì si cerca, in casu mai ch'eddu fussi truvatu, ùn si ricunnusciarà micca com'è l'obiettivu da righjunghja;
#s'eddu si cunnosci dighjà ciò chì si cerca, a ricerca ùn hà micca sensu.
U prublemu hè suparatu da Platonu chì ammetti ch'è l'ughjettu di a ricerca hè solu parzialamenti scunnisciutu à l'omu, u quali, dopu à avè lu cuntimplatu prima di a nascita, l'hà in calchì modu "sminticatu" in u fondu di a so [[anima]]. A distinazioni di u so circà hè dunqua un sapè dighjà prisenti ma nascostu in eddu, ch'è a filusufia divarà discità incù a [[anamnesi (filusufia)|riminiscenza]] o "anamnesi" (''anàmnesisi''), cuncettu annantu à u quali Platonu fondi u cunvincimentu ch'è l'amparà hè un ricurdà.
'Ssa duttrina si riferisci à a cridenza riligiosa di a [[metempsicosi]] probbia di l'[[urfisimu]]<ref>''Dizziunariu di filusufia Treccani'' à a boci "Metempsicosi"</ref> è di u [[scola pitagorica|pitagurisimu]] sicondu u quali quandu u corpu mori l'anima, essendu [[immurtalità|immurtali]], trasmigra in un altru corpu. Platonu sviluppa 'ssu mitu fundendu lu incù l'assuntu fundamintali ch'eddi esistini l'[[Idei]] chì ani carattaristichi opposti à i cosi finumenichi: sò incurruttibili, inghjinarati, eterni è immutabili. 'Ss'Idei sò cullucati in l'[[iperuraniu]], mondu soprasensibili è chì hè parzialamenti visibuli à l'animi una volta sliati da i so corpi.
L'[[Idea]], traducibili più currettamenti cù "forma",<ref>"Eppuri a traduzioni (chì in stu casu hè una traslittarazioni) ùn hè micca felici, parchì, in u linguaghju mudernu, "Idea" hà assuntu un sensu chì hè stranieri à quiddu platonicu. A traduzioni asatta di u terminu saria "forma"... No muderni par idea intindimu un cuncettu, un pinsamentu, una ripprisintazioni mintali... par Platonu... l'idea platonica ùn hè micca un impresa di raghjoni bensì un essaru, u veru essaru...a forma interiori, l'essenza di a cosa..." (In G. Riali, ''U pinsamentu anticu'', p. 120, Vita è Pinsamentu, Milanu 2001 ISBN 88-343-0700-3.)</ref> hè dunqua u veru ughjettu di a cunniscenza: ma ùn hè micca sultantu u fundamentu [[gnusiulugia|gnusiulogicu]] di a rialità, veni à dì a causa chì ci parmetti di ''[[pinsà]]'' u mondu, bensì ni custituisci ancu u fundamentu [[ontulugia|ontulogicu]], essendu u mutivu chì faci ''[[essa]]'' u mondu. L'idei rapprisentani l<nowiki>'</nowiki>''eternu Veru'', l<nowiki>'</nowiki>''eternu Bonu'' è l<nowiki>'</nowiki>''eternu Beddu'', à i quali si contrapponi a diminsioni vana è transitoria di i finomini sensibili.
Una cunsiquenza di a riminiscenza hè l'[[innatisimu]] di a cunniscenza: tuttu u sapè hè dighjà prisenti, in forma latenti, in a noscia [[anima]]. À tal' prupositu i [[organi di sensu|sensi]] svolghjini quantunqua una funzioni impurtanti par Platonu, apposta ch'eddi offrini u spuntu par aiutà ci à svighjà lu. A spirienza servi parò solu da stimulu; a vera cunniscenza devi essa fundata univirsalamenti annantu à a ''[[noesi]]si'', è annantu ad edda devi essa fundata ogni tecnica particulari, chì hè inveci u locu di a ''praxisi''. L'arrori contru a quali Platonu cumbatti, rapprisintatu da a cultura [[sufista]], cunsisti in u fattu di basà a cunniscenza nantu à a [[sinsazioni]].<ref>''[[Teetetu]]''.</ref> À u cuntrariu, solu l'anima, è micca i sensi, pò cunnoscia l'aspettu "veru" d'ogni rialità.
A duttrina platonica hè inoltri spessu ughjettu di misintindimentu. Di fatti, com'è Platonu stessu sughjirisci in numarosi passati, hè impussibili à ricuparà cumplittamenti a cunniscenza di u mondu di l'Idei ancu par u filosofu. A cunniscenza parfetta di quiddi hè probbia solu di i [[dei]], chì l'usservani sempri. A cunniscenza umana, in a so forma migliori, hè sempri ''filu-sofia'', veni à dì ''amori di u sapè'', inesausta ricerca di a virità. Quissa sughjirisci una frattura "sofistica" à l'internu di u pinsamentu platonicu: ancu s'è l'omu si sforza, u raghjunghjimentu di a [[virità]] assuluta hè impussibili, parchì cunfinata in u celi [[iperuraniu]] è dunqua assulutamenti incunnuscibili. A parola, chì hè u strumentu imprudatu da u filosofu dialetticu par parsuada l'animi di a virità è di l'esistenza di l'idei, ùn rispichja ch'è parzialamenti a rialità ultrasensibili, chì hè irripruducibili è micca prisintevuli.
== A furtuna di Platonu ==
Sicondu parechji autori a filusufia platonica custituisci una tappa fundamintali di l'intreia storia di a filusufia uccidintali chì si ricunnosci indibitata ad eddu.
À stu prupositu, [[Alfred North Whitehead]] hà sustinutu ch'è "tutta a storia di a filusufia uccidintali ùn hè ch'è una seria di noti di margina annantu à Platonu".<ref name=Whitehead />
=== U platunisimu matematicu ===
U fattu ch'è Platonu, in l'ampiezza di i so intaressi etichi è matafisichi, aghji assuntu i numari è i formi giumetrichi com'è ughjetti riali hà induttu matematichi muderni à cundivida u rialisimu rilativu à a matematica è à i so ughjetti. Si tratta di u currenti chjamatu [[Platunisimu#U platunisimu matematicu|"platunistu"]] di a matematica, chì vissi aderiscia ci ancu matematichi di virsura filusofica micca platonica, com'è [[Bertrand Russell]] è [[Kurt Gödel]].
Sicondu parechji autori par quissa si devi à Platonu è à a so scola ancu u sviluppu di a [[matematica]]<ref>{{Vcite web |title=Dumenicu Massaro, ''Matematica è filusufia in Platonu'', pp.118 è sgg. |url=http://math.unipa.it/~grim/platone.pdf |accessdate=2014-09-03 |archive-date=2012-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704112502/http://math.unipa.it/%7Egrim/platone.pdf }}</ref><ref>[http://www.science.unitn.it/~grecu/dida/seminarii/studianti/Danesu_Perina/rel_scritta.pdf Anghjulu Danesu, Giulia Perina, ''Platonu è l'urighjina di a matematica'' (seminariu), Università di i Studii di Trento]</ref> è a fundazioni di u pinsamentu scentificu.<ref>''Encyclopedia Britannica'', 2002</ref>
== Noti ==
<references/>
== Da veda dinò ==
*[[Anamnesi (filusufia)]]
*[[Dialettica]]
*[[Dialoghi]]
*''[[Eros (filusufia)|Eros]]''
*[[Idea]]
*[[Senocrati]]
== Liami ==
*[http://www.liberliber.it/libri/p/plato/index.php Opari di Platonu in u situ LiberLiber]
*[http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-à-atene/platone/76-a-matematica-in-platone.html A matematica in Platonu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306151147/http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-%c3%a0-atene/platone/76-a-matematica-in-platone.html |date=2016-03-06 }}
*[http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-à-atene/platone/177-schema-u-pinseri/pinsamentu-di-platone.html Carta di u pinsamentu di Platonu]
*[http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-à-atene/platone/matiriali-annantu à-platone/447-a-linia-quadripartita-in-platone.html A linia quadripartita di a cunniscenza (diagramma)]
*[http://www.donatoromano.it/interviste/54.htm U Platonu puliticu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902064057/http://www.donatoromano.it/interviste/54.htm |date=2012-09-02 }}
*[http://enricopantalone.com/AnimaPlatonuRipublica.pdf A duttrina di l'anima in ''A Ripublica'' di Platonu], articulu di Ghjuvanni Costa
*[http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-à-atene/platone/279-u-statu-trà-lutile-è-u-desideriu.html Cunfrontu nantu à u tema di u Statu trà Platonu è Machjaveddi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401193413/http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-%c3%a0-atene/platone/279-u-statu-tr%c3%a0-lutile-%c3%a8-u-desideriu.html |date=2016-04-01 }}
*[http://www.cunniscenza.rai.it/site/it-IT/?ContentID=850&Guid=di0è858c408994cdb8db858è320è6bece Intervista di Mariu Vegetti nantu à u pinsamentu puliticu di Platonu]
*[http://www.filosofiatv.org/news_files2/50_LA%20SPIRITUALITA%20COSMOCENTRICA%20DI%20PLATONE.doc A spiritualità cosmucentrica di Platonu]
*[http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-à-atene/platone/matiriali-annantu à-platone/189-lallegoria-di a-caverna.html A traduzioni di l'alleguria di a caverna]
*[http://www.filusufia.rai.it/articuli/platone-a-cità-ideali/6466/default.aspx Platonu: a cità ideali nantu à u purtali RAI Filusufia]
*[http://www.ariannascuola.eu/ilfilodiarianna/it/filusufia/a-filusufia-à-atene/platone/studii-annantu à-platone.html Selezzioni di liami di studii annantu à Platonu]
*[http://www.filusufia.rai.it/articuli/platone-u-principiu-di u-bè/5496/default.aspx Platonu: u principiu di u bè, nantu à u purtali RAI Filusufia]
*[http://www.liberliber.it/audiolibri/p/plato/index.htm Audiulibru di l'''Apulugia di Socrati'']
[[Categoria:Filosofu]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Greci antichi]]
3xcl8rui7wett8t1fbuegwlylo3mtlo
Esiodu
0
15741
404389
372795
2026-07-03T12:58:01Z
Fausta Samaritani
15085
categoria, fix
404389
wikitext
text/x-wiki
[[File:Pseudo-Seneca BM GR1962.8-24.1.jpg|thumb|240px|right|"Pseudu-Seneca", idantificatu dopu com'è bustu di Esiodu]]
'''Esiodu''' (in grecu anticu Ἡσίοδος / ''Hesiodos'', in latinu ''Hesiodus''; VIII seculu à.C. - VII seculu à.C.) hè statu un pueta grecu anticu, chì i so opari sò fatti ricuddà à u periodu trà a fini di l'VIIIu seculu è u principiu di u VIIu seculu a.C.
==Biugrafia==
Ùn s'hè micca sicuru s'è Esiodu hè natu à [[Cuma]], cità eolica di l'[[Asia Minori]], o à Ascra, in Beozia. Quistu parchì u babbu di u pueta emigrò da [[Cuma]] à Ascra par fughja a puvartà. S'è Esiodu fussi natu à [[Cuma]] ùn si spiigaria micca parchì eddu afferma d'avè scumpiitu un solu viaghju par mari in tutta a so vita, quiddu à traversu l'Euripu par ricà si in Eubea, alminu ch'eddu avissi cunsidaratu nullu u viaghju da [[Cuma]] versu Ascra parchì era troppu chjugu par consirvà ni calchì ricordu. Par quantu riguarda a data di nascita, fin da l'antichità ùn si sà incù pricisioni s'eddu parlò com'è pricidenti, cuntimpuraneu o pustiriori à [[Omeru]]. [[Erodutu]] risolsi u prublemu considarendu li tremindù cuntimpuranei. Eppuri presi parti à i festi in onori di u principi [[Anfidamanti]] in l'isula di Eubea, induva participò à una cumpetizioni in a quali ottensi a vittoria è un tripedi in premiu. Hè dunqua ricunnisciuta da i critichi muderni a cullucazioni di Esiodu intornu à u principiu di u VII seculu a.C. (nittamenti succissivu à [[Omeru]]). A cumpetizioni trà [[Omeru]] è Esìodu dà inveci una tistimunianza tuttu à fattu suspetta di a cuntimpuraneità di i dui pueti. I dati biugrafichi ci pruvenini inveci da i so opari stessi.
Figliolu di u cummircianti marittimu Dios, urighjinariu di a [[Cuma]] eolica in Asia Minori, custrettu à cullucà si in Beozia par via di un' attività faddita, dici eddu stessu ch'eddu ùn si n'intindia micca in u mari è a navigazioni, parchì feci una sola travirsata in a so vita, quidda di l'Euripu, da Aulidi à Calcidi in Eubea par i festi d'[[Anfidamanti]]. Par stu mutivu i critichi cunsidareghjani com'è impussibili a nascita in a cità d'urighjina di u babbu (ùn avendu fattu ch'è quidda travirsata è micca u passaghju da [[Cuma]] à Ascra), è vedini com'è cità nativa Ascra stessa, ancu s'è l'affirmazioni d'Esiodu ùn saristi micca in cuntradizioni incù a so nascita in a [[Cuma]] eolica (a travirsata infatti avaristi pussutu essa scumpiita da un Esiodu sempri criaturu à u seguitu di u babbu). Tramutatu si cusì in Beozia, u babbu duviti divintà un agricultori è, nantu à i so ormi, divintò puri Esiodu, tantu ch'è l'''Opari è i ghjorni'' dani una discrizzioni dittagliata di a vita campagnola di quiddu tempu. À a morti di u babbu, u patrimoniu fù divisu trà eddu è u so frateddu, Perse, chì dopu à avè dilapidatu tutta a so parti, riiscì par via d'una tracca à impussissà si di a parti di Esiodu (grazia à un prucessu ghjudiziariu in u quali currompi i ghjudici). [[Plutarcu]] ci infurmò di a so morti viulenti, essendu statu uccisu da i frateddi di una donna ch'eddu sedussi o tantò di siducia.
==Attività==
[[File:1807 Thorvaldsen Tanz der Musen auf dem Helikon anagoria.JPG|thumb|280px|right|''A Baddatura di i Musi in u [[Monti Aliconu]]'' di [[Bertel Thorvaldsen]] (1807).]]
Si narra ch'è à i ludi funebri in onori di [[Anfidamanti]], vinsi è suparò ancu in bravura [[Omeru]] stessu. Eppuri stu fattu ùn hè micca sturicamenti sicuru, postu ch'è u documentu chì l'attesta, l'Agone di [[Omeru]] è Esiodu, fù cunsidatu incù suspettu, simbrendu à i critichi ch'eddu fussi un'invinzioni di u sufistu Alcidamanti. Oltri à l' ''Opari è i ghjorni'', hè pussibuli attribuiscia incù cirtezza à Esiodu ancu a ''Tiugunia'', u prima puema riligiosu grecu chì prova à stabiliscia un ordini in a genealugia di i divinità adurati in [[Grecia]] (a Tiugunia hè asattamenti quissa, veni à dì a nascita di i divinità). St'opara nasci da l'esigenza da parti di l'autori di "definiscia" è riurganizà a fluttuanti materia mitulogica chì, à causa di i diversi tradizioni lucali di l'Elladi, prisintava diffarenti lighjendi o tuttu à fattu diffarenti "genealugii" par u stessu diu o dea. Edda, inoltri, cunteni numarosi infurmazioni nantu à l'origini di l'universu è nantu à i divinità primurdiali chì contribuitini à a so furmazioni è probbiu par tali raghjoni si riteni ch'è a ''Tiugunia'' fù u testu chì garantì a vittoria d'Esiodu à i festi Calcidichi, è chì dunqua hè cunsidarata com'è pricidenti à l' ''Opari''. Oltri à i dui cilebrissimi opari à no arrivati par intreiu, di u corpus esiudeu diviani fà parti ancu ''U catalogu di i donni o Eoie'', cunsirvatu in forma frammintaria, ''U scudu d'Erculu'' è una seria d'opari minori, tutti cunsirvati in modu frammintariu, di a quali autanticità i stessi antichi dubitavani dighjà. Ùn hè mancu stampa chjaru ciò ch'eddi funi i ''Grandi Eoie'', di i quali sò attistati à malapena u titulu è calchì frammentu.
==Opari==
[[File:Moreau, Gustave - Hésiode et la Muse - 1891.jpg|thumb|right|240px|Esiodu è una Musa, di [[Gustave Moreau]] (1891).]]
* L'opari è i ghjorni,<br>
* Tiugunia,<br>
* U catalogu di i donni o Eoie o Eee.<br>
Esìodu s'accupò par prima di una nova puisia: a puisia "didascalica", veni à dì à u fini d'insignà. Essendu una grandissima parsunalità, com'è occorsi par [[Omeru]], attirò à sè una discreta quantità d'opari chì ùn erani micca i soi. Si riporta di seguitu a lista cumpletta di l'opari minori, di i quali parò, com'è s'hè dittu, à spessu hè diffusu u suspettu (o a cirtezza) ch'eddu si tratti di scritti apocrifi.
* U scudu di Erculu,<br>
* I precetti di Chironu,<br>
* L'Astrunumia,<br>
* L'Aigìmios,<br>
* A Melampodia,<br>
* A discesa in l'Ade di [[Pirìtuu]],<br>
* I nozzi di Ceìce (forsi appartinenti à u Catalogu),<br>
* Dattili Idei,<br>
* I Grandi Opari,<br>
* L'Ornithomànteia.<br>
I carattaristichi di l'opara esiodea sò trè:
===Ideologia===
A pruposta di Esìodu si culloca in l'VIII seculu a.C. è duvimu dunqua prughjittà a so opara in u pinsamentu di u tempu; hè u prima autori grecu à pruvà à metta par iscrittu l'antica mitulugia tiulogica è à fà lu incù a cuscenza d'essa un pueta prufeta. Finu à tandu ùn avia pruvatu nimu à intruducia un cuncettu tiulogicu è tiugonicu (Tiugunia), affianchendu lu à un cumplementu eticu (L' ''Opari è i Ghjorni''). Quissa poni in risaltu l'evidenti cumplimintariità di i dui opari principali d'Esìodu.
===Suciulogia===
Esìodu hè statu ghjustamenti difinitu da parechji com'è u pueta di l'umili. Infatti cumpuniti un'opara, L' ''Opari è i Ghjorni'', chì sona com'è una critica contru l'inerti oziusità di l'aristucrazia; inoltri, hè a prima volta chì i classi infiriori trovani spaziu in a puisia epica greca.
===Puetica===
Esìodu cunfigureghja in modu assulutamenti ineditu l'attività puetica. Mentri l'epica tradiziunali era ughjittiva è imparsunali, senza un autori dichjaratu, Esìodu porta l'epica versu un orizonti à noi altri più cunformu: si dichjara è rendi a puisia sughjittiva è parsunali, li cunferisci un'individualità storica. Inoltri, s'è l'ebbica tradiziunali avia una funzioni edunisticu-pedagogica, in Esìodu a puisia acquista un timbru schiittamenti didascalicu: Esìodu si faci maestru di sapienza, pueta prufeta; a puisia diventa magisteru sapiinziali, punendu i basi di una radica ineliminevuli in a cultura uccidintali.
==Lingua, stilu è metrica==
[[File:Hesiodi Ascraei quaecumque exstant.tif|thumb|Hesiodi Ascraei quaecumque exstant, 1701]]
Esìodu hè un pueta epicu, è cusì a so lingua hè quidda di l' ''epos'', dighjà cundiziunata da l'usu di l'esametru. Esisti puri calchì eccezzioni, spessu formi chì rimandani à i dialettisimi lucali, più prisenti in l'Opari. Di manera evidenti, essendu data a pusizioni eolica di a Beozia (induva l'opari esiudei sò cumposti), sò più prisenti l'eolisimi in cunfrontu à l'epos omericu. Da parti di quiddi critichi chì volini Esìodu com'è un ripprisintanti di una tradizioni puetica indipindenti, sò stati cunsidarati incù un' attinzioni maiori quiddi aspetti linguistichi tutalamenti stranieri à [[Omeru]], com'è parechji infiniti brevi è accusativi plurali brevi di a prima diclinazioni. U stilu inveci, hè varghjinatu. Sò molti difatti i formuli sputicamenti omerichi o custruiti annantu ad eddi. [[Omeru]] inoltri ùn pudia micca essa prisenti com'è mudeddu (à diffarenza di quiddu chì avviniti in l'ebbica ultiriori) bensì com'è ripprisintanti di un genaru litterariu sempri vivu è attivu, è a cultura à a quali appartinia Esìodu, quidda Beotica, era diffarenti da quidda chì avia pruduttu l' ''epos''. U stilu epicu tradiziunali hà una tunalità uniforma, senza frastagliaturi. Inveci u stilu di Esìodu hè versiculori, priculusamenti oscillanti frà una tunalità ieratica è una tunalità pupulari. Quantunqua in u so cumplessu hà un andamentu efficaci, lapidariu, tindinzialamenti causticu, ellitticu. A grandezza d'Esìodu hè tistimuniata da u fattu ch'eddu hè parimenti abili par dilinià sceni di genaru, magari tracciati incù una spezia di gustu oleugraficu ottucentescu, quantu par cundinsà affreschi tipicamenti epichi. Esìodu sustanzialamenti transcudificheghja u linguaghju omericu, manipuleghja dunqua u testu omericu in rapportu à i so nicissità cuntingenti, oppuri, essendu un innuvadori, suvita a strada di a neufurmazioni, inventa veni à dì un novu lessicu è novi imagini. Da parechji, par stu so spiritu innuvativu, hè statu paragunatu à un Leopardi di l'ebbica.
==Curiusità==
À Esiodu hè statu intitulatu u crateru Hesiod, annantu à a superficia di [[Mercurio]]. À Esiodu hè didicatu dinò u prima attu di l'opara I Musi galanti di Jean-Jacques Rousseau.
==Da veda==
* [[Anfidamanti]]
* [[Cuma]]
* [[Omeru]]
==Fonti==
'Ss'articulu pruveni in parti o in tutalità da l'articulu currispundenti di a wikipedia taliana.
[[categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Pueta]]
[[Categoria:Littiratura greca]]
[[Categoria:Greci antichi]]
ehs4s7a6cdkrdy3ezjnrdkii9htwsxx
Archimede
0
16427
404388
402375
2026-07-03T12:54:19Z
Fausta Samaritani
15085
Categoria, fix,
404388
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[File:Retrato de un erudito (¿Arquímedes?), por Domenico Fetti.jpg|thumb|right|200px|Archimede]]
'''Archimede''' (natu in [[Siracusa]], 287 a.C.-212 a.C.) hè statu un [[matematicu]] è [[fisicu]], u più impurtante di l'antica [[Grecia]] e di la [[storia]].
=== Biugrafia ===
Ave inventa u [[numaru pi grecu (3,14)]]
=== Da vede dinò ===
* [[Cuncoide di Nicomede]]
[[Categoria:Fìsicu|Archimede]]
[[Categoria:Matematicu|Archimede]]
[[Categoria:Greci antichi|Archimede]]
[[Categoria:Biugrafia]]
kh3knngxn7kge5x8apds8bvf8e9kdhx
Pitagoru
0
16428
404385
376471
2026-07-03T12:39:01Z
Fausta Samaritani
15085
404385
wikitext
text/x-wiki
[[File:Sanzio 01 Pythagoras.jpg|200px|thumb|right|Pitagoru in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509]]
'''Pitagoru''' (in [[grecu anticu]] ''Πυθαγòρας''; natu in [[Samo]] versu 570 a.C. – [[Metaponto]] versu 495 a.C.) hè un [[filosofu]] è [[matematicu]] grecu presocraticu.
== Biugrafia ==
Hè avutu com'è maestru [[Anassimandru]] ed hè il fundatore di a scola pitagorica a [[Crotone]]. Hè notu anche per lo [[Teorema di Pitagoru]].
[[Categoria:Filosofu]]
[[Categoria:Matematicu]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Greci antichi]]
oedpodni59lz2x7wb2tkf1htqqwxw0y
Diodoru Siculu
0
19940
404390
383459
2026-07-03T13:01:31Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404390
wikitext
text/x-wiki
[[File:Diodoro_siculo_-_storico_di_Agira.jpg|thumb|250px|Diodoru Siculu in un affrescu di u 1800]]
'''Diodoru di Cicilia''' (in grecu anzianu Διόδωρος Σικελιώτης; in [[Lingua latina|latinu]] ''Diodorus Siculus'') hè un [[storicu]] è crunistu [[Grecia|grecu]] di u [[I sèculu a.C.]], cuntimpuraneu di [[Ghjuliu Cesari]] è d'[[Augustu]], autori di a ''[[Bibbiuteca storica]]''.<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref>
== Biugrafia ==
Natu in circa [[90 a.C.]], Diodoru hè urighjinariu d'[[Agira]], una piccula cità situata à livanti di a [[Cicilia]]. Ricevi un insignamentu ritoricu di qualità, segnu ch'eddu hè prubabilamenti isciutu da una famiglia asgiata. Avaria visitatu i cuntrati d'[[Auropa]] è d'[[Asia]] è ancu l'[[Egittu]] trà [[60 a.C.]] è [[59 a.C.]], prima di stabiliscia si à [[Roma]]
induv' eddu publicheghja a so unica opara in [[30 a.C.]].
== Opara ==
[[File:Diodoro_siculo,_historiae,_manoscritto_S.XXIL.1,_1450_ca._01.JPG|thumb|250px|Manuscrittu di a ''Bibbiuteca storica'']]
Frà i travagli di i storichi antichi di Cicilia com'è [[Timeu di Tauromenionu]] o [[Antiochos di Siracusa]], soli quiddi di Diodoru ci sò parvinuti. Lascia un'opara impurtanti, ridatta in [[grecu anzianu]], una di i più ricchi fonti d'infurmazioni annantu à l'[[Egittu anticu]] è a [[Grecia antica]] ma dinò annantu à a [[Roma antica]] è u mondu anticu uccidentali, sughjettu pocu trattatu da i so cuntimpuranei di Grecia uriintali. Diodoru travaglia mentri trenta anni à a custituzioni di 'ssa storia univirsali intitulata a ''Bibbiuteca storica''. Copri un periodu di più di milla anni, da i tempi [[mitulugia greca|mitulogichi]] à [[Ghjuliu Cesari]] è a [[battaglia di Farsale]].
A ''Bibbiuteca storica'' cumprendi quaranta libra frà i quali solu una vintina sò stati prisirvati : u prima libru sin'à u quintu po' l'undicesimu libru sin'à u vinti duiesimu sò cunsirvati in a so integralità mentri chì l'altri ùn sò cunnisciuti ch'è da frammenti. Diodoru ci prisenta l'avvinimenti in un ordini crunulogicu in trè tempi par ogni periodu : prima l'avvinimenti cuncirnendu a Grecia è l'Asia minori, dopu quiddi cuncirnendu a Cicilia, è infini quiddi cuncirnendu Roma. Diodoru mostra cusì l'impurtanza ch'eddu accorda à a so patria ch'eddu prisenta à listessu liveddu ch'è i putenzi greca è rumana.
Essendu datu ch'è Diodoru ci cuncoglii tutti l'avvinimenti datevuli appughjendu si annantu à numarosi fonti più anziani, u so travagliu hè à longu statu riduttu à quiddu di un cumpilatori. Par a storia ciciliana, si saria par u più sirvutu di i travagli di [[Timeu di Tauromenione]], di [[Philistos di Suracusa]], di [[Efore di Cume]] è di [[Silenos di Cale-Acte]]. Eppuri, pari chì Diodoru varchi 'ssu rollu di simpliciu cumpilatori, appurtendu una tocca parsunali par via par indittu di i so prifazii induv' eddu tratta di quistioni murali, didattichi è storiugrafichi, rimittendu l'avvinimenti rapurtati in pruspittiva incù i prublematichi di a so ebbica è pruducendu cusì un travagliu uriginali.
Si attribuisci calchì volta à Diodoru di Cicilia a lista di i [[setti maravigli di u mondu]], essendu data a so discrizzioni dittagliata di i giardina suspesi di [[Babilonia]] in u sicondu libru di a ''Bibbiuteca storica''.
== Noti ==
<references/>
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Greci antichi]]
[[Categoria:Scrivanu|Scrivanu]]
jn50ihga3bnqmysr1vxp1ow3swvshbq
Callimacu
0
20383
404395
375517
2026-07-03T13:12:08Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404395
wikitext
text/x-wiki
'''Callimacu''' (in [[grecu anzianu]] Καλλίμαχος ὁ Κυρηναῖος) hè statu un [[pueta]] [[Grecia|grecu]], natu in [[Cirena]] versu 305 a.C. è mortu versu 240 a.C. à [[Alissandria]].<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref>
== Biugrafia ==
[[File:P.Oxy._XI_1363.jpg|thumb|150px|''Papyrus Oxyrhynchus'', 1363]]
Siont'è a ''[[Souda]]'',<ref>Meillier, 1979, p. 13.</ref> insignò prima i beddi lettari à Éleusis, quartieri d'[[Alissandria]], po' fù chjamatu da [[Tolomeu II|Tolomeu II Filadelfu]] è deti i lizzioni di puisia in u Museiu : ebbi [[Apollonios di Rhodes]] è [[Aristofanu di Bisanza]] com'è discepuli.
Succissori di [[Zenodotu|Zenodotu d'Efesu]] à u postu di [[Bibbiuteca d'Alissandria|bibliutecariu d'Alissandria]] à a morti di quistu quì, tuttu cuntinuendu à dà i corsi, ridighjì u prima catalogu argumintatu di a [[litteratura]] greca, i ''Toli di i parsunalità in ogni ramu di u sapè è lista di i so scritti'' (in grecu anzianu: Πίνακες τῶν ἐν πάσῃ παιδείᾳ διαλαμψάντων, καὶ ὧν συνέγραψαν), cuprendu calchì centu vinti bucini d'invintariu classificatu par ordini alfabeticu è par genaru.
== Note ==
<references/>
== Bibliugrafia ==
* Rudolf Blum, ''Kallimachos und die Literaturverzeichnung bei den Griechen. Untersuchungen zur Geschichte der Biobibliographie'', ''Archiv für Geschichte di i Buchwesens'', p. 18, ill. 1-2, Frankfurt hà. M., 1977 (in tedescu) ; traduzzioni inglesa di Hans H. Wellisch : ''Kallimachos - the Alexandrian Library and the Origins of Bibliography'', University of Wisconsin Press, 1991.
* Alan Cameron, ''Callimachus and His Critics'', Princeton University Press, 1995. (in inglesu)
* Andria Laronde, ''Cirena è a Libia ellinistica - Libykai Historiai - l'ebbica ripublicana à u principattu d' Augustu'', Edizioni di u CNRS, cullizzioni "Studii d'antichità africani", 1987, 524 p.
* Claude Meillier, ''Callimacu è u so tempu. Ricerchi annantu à a carriera|cava è a cundizioni di un scrittori à l'ebbica di i primi Lagides'', Università Lille-III, 1979.
* R. Pfeiffer, ''Callimachus'', Oxford, 1949-1953, Clarendon Press, 1985.
[[Categoria:Mitulugia greca]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Litteratura greca]]
[[Categoria:Pueta|Callimacu]]
[[Categoria:Greci antichi]]
ta6rgafbc6io6rgsszqx3m7rfvfoeu6
Dionigi d'Alicarnassu
0
20591
404387
392825
2026-07-03T12:52:34Z
Fausta Samaritani
15085
Categoria, fix,
404387
wikitext
text/x-wiki
'''Dionigi d'[[Alicarnassu]]''' o '''Diunisiu''' ([[Alicarnassu]], [[60 a.C.]] circa - [[7 a.C.]]), hè statu un storicu è insegnante di retorica grecu anticu, vissutu durante u principatu di [[Augustu]].
== Biugrafia ==
A so opera principale hè ''Antichità rumane''.
[[Categoria:Greci antichi]]
[[Categoria:Storicu]]
[[Categoria:Biugrafia]]
1kqipok2rb45j3ttn3u8zs53h8wx6oy
Plutarcu
0
22073
404391
397916
2026-07-03T13:03:38Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404391
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Biugrafia
| titulu =
| nome_in_lingua_nativa = Πλούταρχος
| image = Plutarch_head_only.jpg
| descrizzione = Bustu ripprisintendu Plutarcu siont'è un mudeddu vinendu da Delfi
| nome_e_cognome = Plutarcu
| nascita = 46
| locu_nascita = Cheronea
| morte = 125
| locu_morte = Delfi
| anni_attivi =
| firma =
| attivita = Filosofu, biugrafu, muralistu è pinsadori
| squadra =
| naziunalita =
}}
'''Plutarcu''' (in [[Lingua greca|grecu]] anzianu Πλούταρχος), natu in [[Cheronea]] in [[Beuzia]] versu u [[46]] è mortu versu u [[125]], hè un [[filosofu]], [[biugrafu]], [[muralistu]] è pinsadori maghjori di l'antica [[Roma]].<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref> [[Grecia|Grecu]] d'urighjini, hè cunsidaratu com'è un mediuplatunistu. S'uppunì in uni pochi di i so ''Opari murali'' o ''Moralia'' à i currenti stoicu è [[Epucuro|epicureu]].
==Biugrafia==
===Urighjini è vita privata===
Plutarcu hè natu in Cheronea, una piccula cità à livanti di a [[Focide]], vicinu à [[Delfi]] in Grecia. U so nomu veni da u grecu Plutar, termini usatu par sprimà l'idea di u futuru, di pustiriurità (cuntrariu di u termini grecu ''Pluto'', chì sprima eddu un'idea di passatu è d'antiriurità). Hà campatu trà u 46 è u 125. Par disgrazia, i storichi ùn pussedini ch'è pochi infurmazioni annantu à a so vita, soli a Souda (seculu X) è una nota d'[[Eusebiu di Cesarea]] ci facini rifirimentu. I più tistimunianzi impurtanti fermani quiddi ch'è u scrittori hà insiriti eddu stessu in a so opara. Plutarcu afferma essa u figliolu di una ricca famiglia di prubitarii tarrani di a sterpa di l'Ofeltiadi (discindenti di u miticu rè tessalunicesu ''Ofeltias''). Hà omancu dui frateddi, Lamprias, chì hè u so figliolu maiò, è Timonu, chì li porta un'affizzioni particulari.
Hè mandatu in u 65 à a scola platonica d'[[Atene|Atena]], induva Ammonios d'Atena li ampara i scenzi è a filusufia. Otteni a cittatinanza ateniesi. Faci un viaghju à Delfi, incù Ammonios è Neronu, po un antru à [[Alissandria d'Egitto]].
Carcu di una prima missioni à [[Corintu]], si rendi par a prima volta à Roma, induva eddu insegna u grecu è a filusufia murali sottu à i principati di [[Vispasianu]] è, in u 79, di [[Titus]]. Si marita à una cumpatriotta, Timoxena, chì ni avaria avutu cinqui ziteddi : Soclaros, Autoboulos, Plutarcu u ghjovanu, Chairon è Timoxena, morta à 2 anni, po si stalla à Cheronea, induva eddu apri di sicuru una scola. Scrivi ''Annantu à a furtuna di Lisandru'', i ''Viti di Galba è d'Otonu''. Sughjorna di novu à Roma in u 88, po più lungamenti in u 92. Acquista a cittatinanza rumana è adotta u gentiliziu di ''Mestrius'', in umaghju à u so amicu Florus.
Hè numinatu preti d'[[Apollu]] à Delfi, prubabilamenti à l'incirca in u 85 è accupa 'ssa funzioni insin'à a so morti. Plutarcu hà prubabilamenti participatu dinò à i [[misteri d'Eleusis]]. Versu u 100-102, principia l'immensu ciclu di i so ''Viti paralleli''. Riveni dopu à Cheronea induva eddu hè spartutu trà a scrittura di a so opara è a vita publica (urganizava i festi riligiosi). Mori versu u 125. U locu di a so morti ùn hè micca cunnisciutu. Pudaria essa Cheronea induva eddu passò a fini di a so vita.
===Carriera pulitica===
[[File:Head_of_a_philosopher_-_Archaeological_Museum_of_Delphi.jpg|thumb|left|Bustu di Plutarcu, oghji cunsirvatu à u museiu archiulogicu di Delfi.]]
Com'è bon parechji capizzoni di i so tempi, Plutarcu hà avutu una carriera [[pulitica]]: da a so ghjuvantù, fù inviatu in ambasciata vicinu à u pruconsulu di l'Acaia, à Corintu. 'Ssu viaghju avaria avutu par scopu di difenda l'intaressi di Cheronea o di a Beuzia sana sana. Plutarcu avaria più dopu parsuvitatu 'ss'attività, è pò essa ch'è u so viaghju in [[Egitto|Egittu]], in u 69-70 di a noscia ebbica, aghji avutu par scopu, frà altru, un'ambasciata vicinu à u nuveddu imperatori, Vispasianu. Hà parsuvitatu 'ss'attività d'ambasciadori par via di viaghji à Roma vicinu à parsunaghji influenti o ancu di a corti imperiali, par difenda l'intaressi di Delfi, di a [[Beuzia]], è ancu di i Grechi. L'ultimu di 'ssi viaghji ebbi podarsi locu à u principiu di l'anni 90 è, in u 93-94, Plutarcu si ritirò difinitivamenti à Cheronea.
'Ss'attività pulitica, Plutarcu ùn l'hà micca sultantu cundutta à Roma, ma dinò in a so cità nativa: frà altri carichi, fù archonti eponimu ed hà à longu accupatu u postu di preti d'Apollu à Delfi - è quissa sinu à a fini di a so vita. 'Ssa funzioni ùn era micca solu riligiosa, ma implicava dinò numarosi attività di natura pulitica, par indittu in quant'è membru di u Cunsigliu è epimeletu di l'Anfizionia delfica.
L'attribuzioni di certi carichi pulitichi à Plutarcu hè parò discutita : a nota di a Souda chì li hè cunsacrata minziuneghja ch'eddu avaria ricivutu da Traianu l'insegni cunsulari, ma certi circadori ni dubbiteghjani. Listessa, hè ghjudicata imprubabili da certi circadori l'infurmazioni trasmissa da Eusebiu di Cesarea, siont'è a quali Adrianu l'avaria disignatu pracuratori di a pruvincia d'Acaia, datu chì Plutarcu avia à l'ebbica dighjà più di uttanta anni.
==Opari==
[[File:Plutarch Han.jpg|thumb|Una pagina di i ''Viti paralleli'' stampata à Roma in u 1470, cullizzioni di l'università di Leeds.]]
Tradiziunalamenti spartuta trà i ''Viti paralleli'' da una parti è i ''Moralia'' di l'altra, l'opara di Plutarcu si signala anzituttu par via di a so abbundanza. Siont'è u catalogu di Lamprias, saria l'autori di 227 opari, ma a critica muderna stima ch'è 'ssu numaru pudaria cuddà insin'à 260. Oltri i ''Viti paralleli'', ni avariami cunsirvatu trà 75 è 80, ma u numaru asattu ferma incertu, uni pochi trà eddi essendu d'autanticità dubbitosa.
===Plutarcu muralistu===
In i ''Viti paralleli'', u scopu di Plutarcu hè ad ogni volta di sgaghjà un ritrattu murali piuttostu ch'è di rapurtà l'avvinimenti pulitichi di l'ebbica : si cunsidareghja eddu stessu più com'è un muralistu ch'è com'è un storicu. Veni da quì u trattamentu dittagliatu ch'è eddu cunsacra à u so parsunaghju. Ancu s'è Plutarcu sforma a virità, hè in generali tantu affidevuli ch'è i so fonti, è calchì volta di un grandi valori. Ùn mostra nisciuna allisciatura par u puteri di Roma, tandu subrananti, nè di vanità par a gloria passata di a so probbia nazioni. Cridia in a cuesistenza di u guvirnanti rumanu è di l'aducatori grecu.
I ''Viti paralleli di l'omini illustri'' (in grecu Βίοι Παράλληλοι) cuncoglini cinquanta biugrafii, frà i quali 46 sò prisintati à dui à dui, paragunendu Grechi è Rumani celebri (par asempiu Teseiu è [[Romulu]], [[Lisandru Magnu]] è Cesaru, [[Demostenu]] è [[Ciciaronu]]). À a fini di ogni duppionu, a maiò parti di u tempu, un brevu testu (σύγκρισις) paraguneghja i dui parsunaghji. Avemu persu u prima paghju, cunsacrata à [[Epaminondas]] è [[Scipionu l'Africanu]]. Frà i biugrafii spiccati figurani quidda d'[[Artaxerxes II]], Aratos di Siciona, è ottu biugrafii di i cesari, d'Augustu à Vitellius. Si data a scrittura di 'ssi biugrafii trà u 100 è u 110. L'''Opari murali'' sò più di 230 trattati cunsacrati à i sughjetti numarosi è varii. Soli 79 ci sò parvinuti : a curiusità, a tranquillità di l'anima, i virtù murali, u dimoniu di [[Socrati]], a faccia chì pari annantu à a Luna, Annantu à Isis è Osiris...
[[File:Plutarchus_-_Moralia._De_placitis_philosophorum,_1531_-_3020537.tif|thumb|150px|left|''Moralia'', edizioni di 1531.]]
Siont'è J. Humbert è H. Berguin, i ''Viti paralleli'' sò un'illustrazioni è l'incurunazioni di l'''Opari Murali'', i so aroi essendu trattati com'è mudeddi di virtù ch'è Plutarcu si pruponi par eddu stessu è invita i so littori à suvità. Di più, i ''Viti'' sò puntighjati di digrissioni murali. Cunsidareghja calchì volta ch'è u so aroi hà u tortu è spiega parchì.
I ''Viti paralleli'' sò l'opara a più cunnisciuta di Plutarcu. Erani ammirati da Montaigne com'è u Grandi Condé ; Corneille (par u Sertorius), è Shakespeare ci ani trovu i sughjetti di tragedia. Un antru grandi littori di i ''Viti paralleli'' fù Rousseau, ch'è eddi accumpagnàni sinu à a fini di a so vita. Ludwig Van Beethoven si ni ispirò dinò par a cumpusizioni di a so terza sinfunia, cugnumata "eroica".
A filusufia di Plutarcu hè abbastanza eclettica bench'eddu si riclami masimu di Platonu.
Plutarcu hà dinò scrittu i ''Dialoghi pitichi'' è i ''Prupositi di tola'' (ancu numinati par trascrizzioni ''Simpusiachi''), imitati da Platonu. U nomu di "PseuduPlutarcu" hè un nomu cunvinziunali datu à l'autori scunnisciuti di uni beddi pochi di pseudepigrafi attribuiti à Plutarcu.
===Plutarcu è i scenzi===
====Plutarcu è a scitala====
Plutarcu conta l'usu di a scitala (dinò cunnisciuta sottu à u nomu di bastonu di Plutarcu) da Lisandru di Sparta in u 404 a.C.
====Plutarcu è l'astrunumia====
In i dialoghi ''Di a faccia chì pari annantu à a Luna'' è ''Annantu à i santuarii chì i so oraculi ani cissatu'' di l'''Opari murali'', Plutarcu esponi una fisica uriginali. L'ussirvazioni di l'aspettu irrigulari di a Luna u cunduci à affirmà: "A Luna hè una terra cilesta" chì rifletti i raghji di u Soli. Abbanduneghja a nuzioni di diffarenza trà mondu sottulunariu (imparfettu) è mondu sopralunariu (parfettu) d'Aristoteli. Tutti l'astri sò u centru di un mondu : "Ognunu di i mondi hà una terra è un mari" è u muvimentu di i gravi di un mondu và versu u centru di 'ssu mondu. Scrivi dinò : "A luna ùn hè micca tirata versu a Terra da u so pesu chì 'ssu pesu hè rispintu è distruttu da a forza di rutazioni".
====Plutarcu è i tiurii cusmulogichi di i so tempi====
I so scritti svelani dinò una bona cunniscenza di i diffarenti tiurii cusmulogichi grechi. In a ''Vita di Numa'', par indittu, Plutarcu discrivi u sistemu cusmulogicu pitagoricu, senza dubbitu attribuibuli à Filolaos di Crutona, chì piazza à u centru di l'Universu un focu aternu chì a Terra graviteghja à l'inghjiru. Quissa hè upposta à u sistemu giucentricu tradiziunali. Evucheghja dinò a vultata di Platonu chì, à a fini di a so vita, avaria aduttatu una cusmulugia diffarenti da u sistemu giucentricu discrittu in u Timeu : ghjudichendu ch'è a Terra ùn era micca degna di accupà a prima piazza, avaria piazzatu à u centru di l'Universu un antru elementu è ùn avaria accurdatu à a Terra ch'è a siconda piazza.
==Influenzi==
I scritti di Plutarcu ebbini un'enorma influenza annantu à a litteratura auropea, in particulari francesa è inglesa. A parsona hà lungamenti dibattutu par sapè s'è u biugrafu filosofu visava in i so biugrafii à l'analisa di i virtù più ch'è à l'acculturazioni grecurumana ma i so scritti, i so scelti pulitichi è u so cumpurtamentu suciali mosciani ch'eddu s'iscrivi à l'iscontru di dui mondi, in a cuscenza ch'è l'eredità ellena hè liata à l'azzioni di Roma.
L'opara hè cunsiguenti ed hè un vettori assà impurtanti par a trasmissioni indiretta di a litteratura greculatina, par u più persa. I so surghjenti ani mori divisu i storichi, a ducumintazioni hè tali ch'eddu divia fà appeddu à un sicritariatu. Aprada mori i citazioni, si ni conta in l'opara 10000, cumpilati in 152 culonni.
A traduzzioni in francesu di i ''Viti paralleli'' da Jacques Amyot par mezu à u XVIu seculu, custantamenti rieditata insin'à oghji, hà rinfurzatu a so diffusioni ed hà fattu di Plutarcu un viaghjadori da l'Antichità à l'ebbica muderna ; hè dinò un munimentu di a litteratura francesa in prosa. In u 1579, l'Inglesu Thomas North ni dà una traduzzioni chì sirvarà di fonti à certi tragedii storichi di William Shakespeare, in particulari Ghjuliu Cesaru, Antonu è Cleupatra, Coriulanu o Timonu d'Atena. Frà i so ammiratori anglofuni figurani dinò Ben Jonson, Sir Francis Bacon, John Milton, John Dryden, è più tardi Robert Browning. L'opari di Rabelais, di Teramu, La Boétie, l'Assaghji di Montaigne, più tardi l'opara di Ghjuvan Ghjacumu Rousseau è di Joseph de Maistre sò prufundamenti ispirati di i so ''Opari murali'' è i ''Viti Paralleli''. Cotton Mather, Alexander Hamilton, Ralph Waldo Emerson è i trascindentalisti americani sò stati assà influinzati da l'''Opari murali''. Par altru, in i rumanzi di Maurice Leblanc, i ''Viti paralleli'' sò u libru di tistera di l'aroi Arsène Lupin, ciò chì svela l'ambizioni tantu di u parsunaghju principali ch'è di u so autori.
A frasa celebra di Montaigne : "Una testa ben fatta vali megliu ch'è una testa bedda piena." hè una rifurmulazioni di una citazioni di Plutarcu : "L'intellighjenza ùn hè micca paragunevuli à un vasu chi ci vurria à empia ma à un fuculaghju ch'eddu ci voli à accenda; ciò ch'edda n'hà bisognu, hè di slanciu versu a ricerca è di desideriu di a virità".
In u so rumanzu di fintascenza Frankenstein o u Prumeteu mudernu, Mary Shelley mostra a criatura criata da u duttori Frankenstein sposta à u righjettu è à l'orrori. Quandu a criatura parveni à struiscia si, a faci incù a littura d'autori com'è Plutarcu, sempri cunsidarati à l'ebbica com'è rifirimenti impurtanti in a bona educazioni di i ziteddi.
L'influenza di Plutarcu cunnosci una vultata à u XXu seculu, incù a ripresa à contrapedi di i Viti da Michel Foucault : "A Vita di l'omini infami" in i ''Cahiers du Chemin'' o, in u 1984, Pierre Michon chì publicheghja ''Viti minusculi'', impristendu certi metudi à Plutarcu.
== Noti ==
<references/>
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Storici|Plutarcu]]
[[Categoria:Greci antichi]]
io9nr6hsa8ysolhu6lwgn2ymjg25feu
BTS
0
22573
404423
401367
2026-07-04T08:58:56Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
404423
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bangtan Boys at KCON France 2016.jpg|thumb|300px|right|BTS]]
I '''BTS''' ([[hangul]]: 방탄소년단, ''Bangtan Sonyeondan''), cunnisciuti ancu cum'è i ''Bangtan Boys'', sò una boy band [[Corea di u Sudu|sudcoreana]], creata à [[Seul]] in u [[2013]] è cumposta da: RM, Jin, Suga, J-Hope, Jimin, V è Jungkook.
=== Discrizzioni ===
Urighjinariamente di stampu ''hip hop'', u gruppu hà in seguitu abbracciatu una gamma più ampia di generi, è in a so musica, per u più scritta è compusta da u settettu stessu, esplora temi differenti, da a salute mentale à l'amor propriu, includendu riferimenti à a [[litteratura]] è à a [[psiculogia]] è splurendu un universu alternativu.
== Da vede dinò ==
* [[ Purple Kiss]]
[[Categoria:Musicante]]
[[Categoria:Curea suttana]]
fowge2k8khpzyt268ht9h6g3hn4y8su
404424
404423
2026-07-04T08:59:58Z
Fausta Samaritani
15085
404424
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bangtan Boys at KCON France 2016.jpg|thumb|300px|right|BTS]]
I '''BTS''' ([[hangul]]: 방탄소년단, ''Bangtan Sonyeondan''), cunnisciuti ancu cum'è i ''Bangtan Boys'', sò una boy band [[Corea di u Sudu|sudcoreana]], creata à [[Seul]] in u [[2013]] è cumposta da: RM, Jin, Suga, J-Hope, Jimin, V è Jungkook.
=== Discrizzioni ===
Urighjinariamente di stampu ''hip hop'', u gruppu hà in seguitu abbracciatu una gamma più ampia di generi, è in a so musica, per u più scritta è compusta da u settettu stessu, esplora temi differenti, da a salute mentale à l'amor propriu, includendu riferimenti à a [[litteratura]] è à a [[psicologia]] è splurendu un universu alternativu.
== Da vede dinò ==
* [[ Purple Kiss]]
[[Categoria:Musicante]]
[[Categoria:Curea suttana]]
k3h4thcchs9kbq3sdkxyvmmibvjfeie
Senocrati
0
23992
404398
402590
2026-07-03T13:16:51Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404398
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #E8E8E8"
! colspan="3" style="#E8E8E8" |
{| style="background:#E8E8E8" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#E8E8E8" width="100%" |<span font-size:large;">'''Senocrati'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Xenocrates.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 bgcolor="#E8E8E8" | Biugrafia
|-----
| Data di nascita
| 396 av. G.-C
|-----
| Locu di nascita
| [[Calcidonia]]
|-----
| Data di morti
| 314 av. G.-C.
|-----
| Locu di morti
| [[Atena]]
|-----
| Nomu nativu
| Ξενοκράτης
|-----
| align="center" bgcolor="#E8E8E8" colspan="2" | '''Opari'''
|-----
| align="center" colspan="2" | Filusufia antica<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Platunisimu</span>
|-----
|}
'''Senocrati''' (in grecu: Ξενοκράτης) era un filosofu è matematicu grecu, natu in [[Calcidonia]] versu 396 a.C. è mortu in 314 a.C. fù u dirighjenti (u scularca) di l'Accademia platonica da 339 à 314 a.C. I so insignamenti suvitavani quiddi di [[Platonu]], ch'eddu pruvava à difiniscia in modu più pricisu, à spessu incù elementi matematichi.
==Biugrafia ==
Senocrati hè natu in Calcidonia in 396 a.C. ed hè u figliolu di Agatonu. Hè statu prima addivatu da [[Eschini]], u filosofu sucraticu, po da Platonu. Hà accumpagnatu Platonu in [[Siracusa]] è hà studiatu incun eddu. Dopu à a morti di Platonu, Senocrati hè stata elettu scularca di l'Accademia platonica, postu ch'eddu hà accupatu insin'à a so morti in 314 a.C.
==Filusufia ==
[[File:Dessin_Xénocrate_et_le_messager_d'Alexandre.jpg|thumb|left|Senocrati è u missaghjeri di Lisandru]]
I principali cuntributi di Senocrati à a filusufia cuncernani a [[matafisica]] è l'[[etica]], suvitendu da vicinu a duttrina platonica. Hà distintu trè formi d'essaru: u sensibuli, l'intelligibili è un terzu cumpostu di i dui, à i quali currispondini rispittivamenti u sensu, l'intillettu è l'upinioni. Hà ancu sviluppatu a tiuria di i dimonii ed hà prubabilamenti statu rispunsevuli di a prima edizioni difinitiva di l'opari di Platonu.
Senocrati hà cuntribuitu à a furmalisazioni di a filusufia di Platonu in domma ed hà divisu a rialità in trè campi: l'ughjetti sensibuli, l'ughjetti intelligibili è un terzu cumpostu di i dui. Hà ancu sviluppatu una tiuria di i numari è grandezzi giumetrichi in quant'è primi prudutti di a dirivazioni di a rialità à parta da l'interazzioni di dui principi upposti, l'Unu è a diadi inditarminata.
In più di i so cuntributi à a matafisica è à l'etica, Senocrati hà scrittu annantu à diversi altri sughjetti, in particulari a [[pulitica]], u puteri di a leghji, a [[giumitria]], l'[[aritmetica]] è l'[[astrulugia]]. Eppuri, i so scritti sò stati persi, cacciatu ni uni pochi di frammenti, è i so duttrini ùn sò cunnisciuti ch'è par via di i cummenti di [[Aristoteli]], [[Proclu]], Temistiu è d'altri filosofi grechi.
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Xenocrates ''Senocrati''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Greci antichi]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Filosofu]]
[[Categoria:Matematicu]]
2mbj8f79jjvp4v81liirw2qx9n54plg
Purple Kiss
0
25454
404422
401368
2026-07-04T08:54:45Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
404422
wikitext
text/x-wiki
'''Purple Kiss''' (in coréanu: 퍼플키스: (PURPLE KISS)) hè un gruppu [[Corea di u Sudu|sudcoreanu]] di ragazze di [[RBW]], criatu in l'annu [[2020]].
[[File:PURPLE KISS 211001.jpg|thumb|300px|right|Purple Kiss in un sketch]]
=== Discrizzioni ===
== Da vede dinò ==
* [[BTS]]
[[Categoria:Curea suttana]]
1lvpv03nmwn0rzmgj4qup6r2ei6rwbe
1601
0
27158
404419
403529
2026-07-04T08:48:30Z
Fausta Samaritani
15085
link
404419
wikitext
text/x-wiki
U '''1601''' (MDCI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1580|1590|1600|1610|1620|1597|1598|1599|1600|1601|1602|1603|1604|1605}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
LouisXIII.jpg|<small>[[Luigi XIII di Francia]] (1601-[[1643]])</small>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1601 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1601]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
hmq9enjb0u5j5qo1yaivcqlmuvrkjck
1602
0
27159
404420
403528
2026-07-04T08:48:59Z
Fausta Samaritani
15085
link
404420
wikitext
text/x-wiki
U '''1602''' (MDCII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1580|1590|1600|1610|1620|1598|1599|1600|1601|1602|1603|1604|1605|1606}}
[[File:Marseille gravure 1602.jpeg|thumb|250px|right|[[Marsiglia]], 1602]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1602 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1602]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
60cxyaq168gyp6wxqlgk4r5tsauvl0j
1603
0
27160
404421
403527
2026-07-04T08:50:24Z
Fausta Samaritani
15085
link
404421
wikitext
text/x-wiki
U '''1603''' (MDCIII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1580|1590|1600|1610|1620|1599|1600|1601|1602|1603|1604|1605|1606|1607}}
[[File:DelarocheQueenElizabeth.jpg|thumb|200px|right|Ippolyte Delaroche, ''A morte di [[Elizabetta I d'Inghilterra]]'']]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1603 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1603]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
36nt2objrafuvjw70d64fwnog37j4ht
1606
0
27275
404418
404367
2026-07-04T08:46:43Z
Fausta Samaritani
15085
file
404418
wikitext
text/x-wiki
U '''1606''' (MDCVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1580|1590|1600|1610|1620|1602|1603|1604|1605|1606|1607|1608|1609|1610}}
[[File:Costumes historiques Costume sous le règne de Henri IV (1606), G.12331(2).jpg|thumb|200px|right|Costume à u tempu di u rè [[Enricu IV]] (1606)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1606 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1606]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
rurxnzjnxagk7iy0aiymut1dc2wkfc8
1607
0
27276
404417
404368
2026-07-04T08:43:26Z
Fausta Samaritani
15085
file
404417
wikitext
text/x-wiki
U '''1607''' (MDCVII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1580|1590|1600|1610|1620|1603|1604|1605|1606|1607|1608|1609|1610|1611}}
[[File:Isabella Clara Eugenia portrait.jpg|thumb|200px|right|Isabella Clara Eugenia ([[1566]]-[[1633]]), regente di i [[Paesi Bassi]]]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1607 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1607]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
egs5djqnd22h96fnh65i4uj3rzvkz3p
Categoria:Greci antichi
14
27282
404396
2026-07-03T13:13:06Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
404396
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Biugrafia]]
srz1yjaada8x01cd4z0b9k1me0ni51d
1611
0
27283
404399
2026-07-03T15:57:28Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1611
404399
wikitext
text/x-wiki
U '''1611''' (MDCXI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1607|1608|1609|1610|1611|1612|1613|1614|1615}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1611 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1611]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
6aurehe1u221g81b7yeiy13vn0dsqel
404404
404399
2026-07-03T16:18:05Z
Fausta Samaritani
15085
file
404404
wikitext
text/x-wiki
U '''1611''' (MDCXI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1607|1608|1609|1610|1611|1612|1613|1614|1615}}
[[File:Iglesia de Magdalena Buenos Aires Argentina.JPG|thumb|250px|right|Chjesa di Magdalena - [[Buenos Aires]] ([[Argentina]])]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1611 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1611]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
5d2lwsreegleze606mbgn6e83j7ys6b
1612
0
27284
404400
2026-07-03T15:59:20Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1612
404400
wikitext
text/x-wiki
U '''1612''' (MDCXII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1608|1609|1610|1611|1612|1613|1614|1615|1616}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1612 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1612]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
lny0kx2vmeq3we2kwv601ym1frt8wbo
404403
404400
2026-07-03T16:14:18Z
Fausta Samaritani
15085
file
404403
wikitext
text/x-wiki
U '''1612''' (MDCXII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1608|1609|1610|1611|1612|1613|1614|1615|1616}}
[[File:Peter Paul Rubens - Dying Seneca.jpg|thumb|250px|right|[[Peter Paul Rubens]], ''Dying [[Seneca]]'', 1612-1613]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1612 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1612]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
3lrf7r94p1q2qzvuoaylhnavcfyobbs
1613
0
27285
404401
2026-07-03T16:01:07Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1613
404401
wikitext
text/x-wiki
U '''1613''' (MDCXIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1609|1610|1611|1612|1613|1614|1615|1616|1617}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1613 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1613]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
8ikcwcsmjtjulgw00r5xqxaiotwbixr
404402
404401
2026-07-03T16:08:03Z
Fausta Samaritani
15085
file
404402
wikitext
text/x-wiki
U '''1613''' (MDCXIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1609|1610|1611|1612|1613|1614|1615|1616|1617}}
[[File:Abduction of Pocahontas Engraving by Johann Theodore de Bry.jpg|thumb|300px|rught|Johann Theodore de Bry, ''Abduction of Pocahontas'', ([[Virginia]]), incisione, 1613]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1613 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1613]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
lv5wcd9e045um8csnwbzz6t3hx4uifb
Anni 1810
0
27286
404405
2026-07-03T22:28:00Z
Fausta Samaritani
15085
anni 1810
404405
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%;background-color:none;"
|-
! align="left" | Sèculi:
| align="center" | [[XVIII sèculu]] · '''[[XIX sèculu]]''' · [[XX sèculu]]
|-
! align="left" | Decenni:
| align="center" | [[Anni 1800]] · '''[[Anni 1810]]''' · [[Anni 1820]]
|-
! align="left" | Anni:
| align="center" | ([[1811]] · [[1812]] · [[1813]] · [[1814]] · [[1815]] · [[1816]] · [[1817]] · [[1818]] · [[1819]] · [[1820]])
|}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
Liszt (Lehmann portrait).jpg|<small>[[Franz Liszt]] (Raiding, [[22 uttrovi]] [[1811]] - [[Bayreuth]], [[31 di lugliu]] 1886)</small>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[Categoria:Decenni di u XIX seculu|#]]
kftvf6jprutex3g3bfrjdx1446m4hlt
404406
404405
2026-07-03T22:39:25Z
Fausta Samaritani
15085
file
404406
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%;background-color:none;"
|-
! align="left" | Sèculi:
| align="center" | [[XVIII sèculu]] · '''[[XIX sèculu]]''' · [[XX sèculu]]
|-
! align="left" | Decenni:
| align="center" | [[Anni 1800]] · '''[[Anni 1810]]''' · [[Anni 1820]]
|-
! align="left" | Anni:
| align="center" | ([[1811]] · [[1812]] · [[1813]] · [[1814]] · [[1815]] · [[1816]] · [[1817]] · [[1818]] · [[1819]] · [[1820]])
|}
[[File:Vesuvius in eruption, with spectators on the beach at Naples Wellcome V0025243.jpg|thumb|250px|right|Eruzione di u [[Vesuviu]] (1817)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
Liszt (Lehmann portrait).jpg|<small>[[Franz Liszt]] (Raiding, [[22 uttrovi]] [[1811]] - [[Bayreuth]], [[31 di lugliu]] 1886)</small>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[Categoria:Decenni di u XIX seculu|#]]
0gw87unx6tls975ghrc9c09dph89g1n
1614
0
27287
404407
2026-07-04T08:09:08Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1614
404407
wikitext
text/x-wiki
U '''1614''' (MDCXIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1610|1611|1612|1613|1614|1615|1616|1617|1618}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1614 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1614]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
6ex1k3snszwhmdql56add3ur2yozpem
404416
404407
2026-07-04T08:38:14Z
Fausta Samaritani
15085
file
404416
wikitext
text/x-wiki
U '''1614''' (MDCXIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1610|1611|1612|1613|1614|1615|1616|1617|1618}}
[[File:1614 Prayerbook November Calendar.jpg|thumb|300px|right|Calendariu di [[nuvembri]] 1614]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1614 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1614]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
syvzgidazmc64ldk8r7wufzsrkhke08
1615
0
27288
404408
2026-07-04T08:11:19Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1615
404408
wikitext
text/x-wiki
U '''1615''' (MDCXV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1611|1612|1613|1614|1615|1616|1617|1618|1619}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1615 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1615]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
nxbmvcczaqpy2bcwo18rpusgumeyezo
404415
404408
2026-07-04T08:35:25Z
Fausta Samaritani
15085
file
404415
wikitext
text/x-wiki
U '''1615''' (MDCXV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1611|1612|1613|1614|1615|1616|1617|1618|1619}}
[[File:Jean Chalette Marriage de Louis XIII Toulouse.jpg|thumb|180px|right|Matrimoniu di [[Luigi XIII di Francia]]]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1615 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1615]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
a7zjr0hd4qsw3j5vxds4leiam6fev3p
1616
0
27289
404409
2026-07-04T08:13:15Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1616
404409
wikitext
text/x-wiki
U '''1616''' (MDCXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1612|1613|1614|1615|1616|1617|1618|1619|1620}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1616 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1616]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
ans82ojwy3snj8vs7jeq9xry52ro6ow
404414
404409
2026-07-04T08:32:36Z
Fausta Samaritani
15085
file
404414
wikitext
text/x-wiki
U '''1616''' (MDCXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1612|1613|1614|1615|1616|1617|1618|1619|1620}}
[[File:Jacket MET ci23.170.1.R.jpg|thumb|300px|right|Ghjacca inglese, c. 1616]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1616 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1616]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
fttbel8aawgaf7evievqqc2b5pzkfpa
1617
0
27290
404410
2026-07-04T08:14:59Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1617
404410
wikitext
text/x-wiki
U '''1617''' (MDCXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1613|1614|1615|1616|1617|1618|1619|1620|1621}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1617 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1617]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
iwtmy86bzlq06lduffjtr63ysewpao6
404413
404410
2026-07-04T08:29:34Z
Fausta Samaritani
15085
file
404413
wikitext
text/x-wiki
U '''1617''' (MDCXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1613|1614|1615|1616|1617|1618|1619|1620|1621}}
[[File:1617 Portolan Chart of the Mediterranean.jpg|thumb|400px|right|Portulanu di u [[Mari Tarraniu]], 1617]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1617 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1617]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
2am5gzwzwb295j167nrtdxplgsmk8jw
1618
0
27291
404411
2026-07-04T08:16:12Z
Fausta Samaritani
15085
1618
404411
wikitext
text/x-wiki
U '''1618''' (MDCXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1614|1615|1616|1617|1618|1619|1620|1621|1622}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1618 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1618]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
r5g2s8a8i1640d5mqx2tsn5ys101yus
404412
404411
2026-07-04T08:24:05Z
Fausta Samaritani
15085
file
404412
wikitext
text/x-wiki
U '''1618''' (MDCXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu.
{{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1590|1600|1610|1620|1630|1614|1615|1616|1617|1618|1619|1620|1621|1622}}
[[File:Civis Parisiensis Bourgeois de Paris, map of Paris by Claes Jansz. Visscher.jpg|thumb|130px|right|Claes Jansz. Visscher, ''Civis Parisiensis - Bourgeois de Paris'']]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1618 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1618]
[[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]]
hiv5rtbn3su2swdtatl2tzfalkxr1q5