Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 22 di maghju 0 1692 407530 391395 2026-10-26T07:59:34Z Fausta Samaritani 15085 file 407530 wikitext text/x-wiki {{maghju}} U '''22 di maghju''' hè u 142esimu ghjornu (u 143esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == == Morte == <gallery> Ritratto di Alessandro Manzoni by Francesco Hayez.jpg|<small>[[Lisandru Manzoni]] (Alessandro Francesco Tommaso Antonio Manzoni) ([[Milanu]], [[7 di marzu]] [[1785]] - Milanu, 22 di maghju [[1873]])</small> </gallery> == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;[[Santa Ghjulia]] è [[Santa Rita]]. Secondu i Bollandisti, '''Ghjulia''' era una nobile cartaginese quandu, in l'annu [[439]] scalonu i Vandali. Fatta schjava, hè stata venduta à un neguziante d'urigine siriacca, chjamatu Eusebiu. Ghjulia era una serva cusì cumpiita è Eusebiu tenia tantu à ella chì, quandu, pè u so cummerciu, partì pè a [[Gallia]], a si purtò. U battellu fece una arretta in [[Capicorsu]], in un locu chjamatu u ''Prumuntoriu Sacru da i Rumani'', duv'ellu ci hè oghje u paese di [[Nomza]]. Issu ghjornu, festighjavanu i dii pagani. Eusebiu participò à e ceremonie, ma Ghjulia, chì ghjera cristiana, ricusò. Allora, l'anu pigliata pè i capelli è l'anu striscinata, minenduli pugni è stafilate in faccia. E' po l'anu messa nantu à una croce è l'anu lasciata more. Quand'ella spirava, una culomba, simbulu di purezza, hè surtita da a bocca di a santa. Quessa hè a legenda conta da i Bollandisti, i cuntinuvatori di u Ghjesuitu Bollandu chì avia principiatu à scrive l'''Atti di i Santi''. Ma certi preti dicenu chì ùn ci hè micca più bugiardu chè un Bollandistu. Allora, anu contu altrimente u martiriu di Santa Ghjulia. Ghjulia serebbi stata una Corsa di Nomza à l'epica di [[Santa Divota]]. Fù persecutata in principiu di u [[IV sèculu|sèculu quartu]], quandu [[Diuclezianu]] era imperatore. Cum'ella ricusava di assiste à i sacrifizii fatti in l'onore di i dii pagani, l'anu torturata. Dicenu chì l'anu tagliatu i petti è lampati nantu à un scogliu sottu à u paese. Tandu, custì, nascinu duie surgenti d'acqua miraculosa. Dopu, l'anu liata à una fica è l'anu lasciata more. Per francalle da i Saracini, i Cristiani anu purtatu e so reliquie in l'isula di a Gorgona è po in [[Brescia]] è, da tandu, a santa hè festighjata in tutta l'Italia suprana. U [[5 d'agostu]] [[1809]], dunque ondeci anni nanzu à Santa Divota, Santa Ghjulia hè stata pruclamata patrona principale di a Corsica, cù ritu doppiu è uttava. A' a data di u 22 di maghju, u Martirologu rumanu dice: "In Corsica, Santa Ghjulia, vergine, chì ebbe a curona di a gloria cù u suppliziu di a croce". Etimolugia è nomi: Cf u [[12 d'aprile]]. In Corsica, in u [[1981]], Ghjulia venia à u tredecesimu rangu di i nomi feminili. Era quellu di ondeci donne nantu à mille. Paesi è cità: Livornu. In Corsica: Nonza (tutti i trè anni, facenu festa sulenne cù una grande prucessione. Prutezzione: E giovane mamme chì temianu chì u so latte si secchi, facianu u pelegrinaggiu scalze. '''Rita''' era una puveretta taliana, nata in [[Cascia]], pruvincia di [[Perugia]], versu l'annu [[1381]]. Dopu à a perdita di u maritu è di dui figlioli si era fatta sora. Hè morta u 22 di maghju [[1447]]. Etimolugia è nomi: Cf Margherita Bourgeoys (12 ghjennaghju). Prutezzione: Santa Rita hè cunsiderata cum'è l'avucata di e cause perse è a santa di l'impussibile. In parechji paesi di Corsica u so cultu a supraniatu quellu di Santa Ghjulia. Prutezzione: Rita a preganu pè avè figlioli.[https://adecec.net/adecec/santi/05-maghju.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'Adecec {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:maghju]] bwb95uaj201487x8mlmyctpl1rnma30 Aiacciu 0 2597 407519 405484 2026-10-25T17:10:46Z Kontributor 2K 23033 dipartimentu = Corsica suttana 407519 wikitext text/x-wiki {{cumuna|cumuna=Aiacciu | statu=[[Francia]] | rigioni=[[Corsica]] | dipartimentu=[[Pumonte]] | circundariu= | cantonu= | insee=[[2A004]] | cp=[[20000]] | merri=Larenzu Marcangelli | intercomm= [http://fr.wikipedia.org/wiki/Communaut%C3%A9_d%27agglom%C3%A9ration_du_Pays_Ajaccien Comunità di Agglumerazione di u Paese Aiaccinu]| longitudina=8.73694 | latitudina=41.92667 | alt=38 | superficia=8203 | pop=68 462 (2015) | dinsità=835 }} '''Aiacciu''' (ò '''Aghjacciu''' in [[dialettu aghjaccinu]]; [[Liguria|Ajaccio]] in [[Liguria|ligure ghjinuvese]]) hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica suttana]]. A ''cità di u curallu'' hè u capilocu amministrativu di a Corsica sana, è ancu di a Corsica suttana. Ci sò 52 880 abitanti (1999) ingrentu à a cità stessa, ma si sò sviluppati dinò i cumuni in lu circondu : [[Afà]], [[Alata]], [[Bastilicaccia]], [[Appiettu]] par u più. D'altrondi hè addunita Aghjacciu cù parechji artri cumuni di u rughjun par fundà a [http://fr.wikipedia.org/wiki/Communaut%C3%A9_d%27agglom%C3%A9ration_du_Pays_Ajaccien "CAPA"] (Cumunità d'Agglumerazziun di u Paese Aiaccinu). Si faci chì circa 65 000 parsoni si ne stanu in lu rughjun, è cusì hè u rughjun più pupulatu di [[Corsica]] cù quellu di [[Bastia]]. Si ci trova a "[[Cullittività Tarrituriale di Corsica|Cullittività Tarrituriali di Corsica]]" ([[CTC]]), induv'elli seghjanu l'[[pulitica|aletti tarrituriali]]. [[File:Porto Ajacio.JPG|thumbnail|350 px|none|Aiacciu, u portu]] [[File:Ajaccio Panorama Copie.jpg|thumbnail|350 px|none|Vista aerea d'Aiacciu]] == Giugrafia == == Storia == U sò nomi veni dà u gregu "Agation" (bonu portu) pà a favurevuri pusizziun geugrafica. Effittivaméinti u logu duva sorghji a cità fubbi sceltu dà quarchi culuni greghi fucesi. Succissivaméinti, sottu l'uccupazziun rumana pigliò u nomi di "Adiacium" è pò "Ajax". Cunchista prima da i Vandali, è pò dà i Longobardi, intornu à l'annu milli hè stata uccupata dà i pisani è dopu passò à i ghjinuvesi (sottu l'aùturità di u Bancu di San Ghjorghju), chì in 1492 custrusini una citatella furtificata, cuncepita dà l'architettu milanesi Cristoforo de Gandino, è a pupuloni di centu famighji di a Lunigiana, trà elli i [[Bonaparte]], chì ghjunsini à Aghjacciu in 1510. Dopu si ingrandì artantu grazia à l'afflussu di abitanti pruvinenti da i zoni interni di l'isura. Fubbi uccupata una prima vorta dà i francesi da 1553 à 1559 è ristituita à i ghjinuvesi ancu a paci di Cateu-Cambrésis. In u settesimu securu diventò un bastiuni di l'indipindintisti di Pasquale Paoli, mà in 1768 fubbi uccupata dà i francesi dopu à u trattatu di Versailles. In 1769 nascì u so cittatinu più illustru: [[Nabulionu]] Bonaparte. Dà 1793 à 1796 fubbi parti di u regnu anglo-corsu di [[Pasquale Paoli]], pà vurtà definittivaméinti à a Francia in 1796. == Monumenti == * a [[Catedrale Santa-Maria-Assunta|Ghjisgia Maestra Santa-Maria-Assunta]] (1582-1893 - Giacomo Della Porta). [[File:Ajaccio_cathedrale_barque.jpg|thumbnail|left|a Ghjisgia Maestra Santa-Maria-Assunta.|335px]] [[File:Ajaccio La Parata JPG1.jpg|thumbnail|375 px|none|A [[Torra di a Parata]] è l'[[Isuli Sanguinari]]]] * a [[Citatella d'Aiacciu]] * u [[Museu Fesch]] * a [[Torra di a Parata]] == Merri == U merri attuali ghjè Larenzu Marcangeli. == [[Dialettu aghjaccinu|Lingua Aghjaccina]] == A lingua d'Aiacciu hè u [[lingua corsa|corsu]] di tipu [[corsu pumuntincu|pumuntincu]] : [[Dialettu aghjaccinu|a parlata aghjaccina]]. ===Tuponimi=== {{Div col|cols=3}} - '' A Cunfina ''<br> - '' Alzo di Leva ''<br> - '' A Madonuccia ''<br> - '' A Parata ''<br> - '' A Piazzetta ''<br> - '' Arzuta ''<br> - '' Asprettu ''<br> - '' A Spusata ''<br> - '' Barbicaghja ''<br> - '' Budiccioni ''<br> - '' Campu di l'oru ''<br> - '' Castellucciu ''<br> - '' Canicciu ''<br> - '' Forcone ''<br> - '' I Milelli ''<br> - '' I Salini ''<br> - '' I Sanguinari ''<br> - '' Lurettu ''<br> - '' Marinella ''<br> - '' Padula ''<br> - '' Pasci Pecura ''<br> - '' Pietralba ''<br> - '' Ricantu ''<br> - '' San' Ghjaseppu ''<br> - '' San' Ghjuvà ''<br> - '' [[Santa Lucia]] ''<br> - '' Sant'Antone ''<br> - '' Scudu ''<br> - '' Suartellu ''<br> - '' Timizzolu ''<br> - '' U Borgu ''<br> - '' U Carrughju Drittu ''<br> - '' U Casone ''<br> - '' U Finusellu ''<br> - '' U Salariu ''<br> - '' U Vazziu ''<br> - '' U Vittulu ''<br> - '' Vignola ''<br> {{div col end}} ===Sprissioni=== {{Div col|cols=2}} - '''ùn hè nè [[pesciu]] nè margaghjò'''<br> - '''essa un veru groncu'''<br> - '''dormi [[ganciu]] chì [[patella]] veghja'''<br> - '''[[Baccalà]] per [[Corsica]]!'''<br> - '''ti chjamani "morue" ma sè sempri baccalà'''<br> - '''laca corra u [[pesciu]]'''<br> - '''pari un popu cuntrariatu'''<br> - '''Cristu l'hà cacciatu a [[mani]] da capu'''<br> - '''hè quant'è à dì "o [[Diu|Signori]], pareti mi issi [[vacchi]]"'''<br> - '''s'attacca à Cristu annantu à a [[croci]]'''<br> - '''pighjà à [[Cristu]] per a [[barba]]'''<br> - '''dì li tutti i grazii di Diu'''<br> - '''spigni [[candelu]], chì a prucissiò hè longa'''<br> - '''si cunsuma com'è un candelu'''<br> - '''dopu mortu, cumunicò'''<br> - '''mittaraghju u crespu à u catucciu'''<br> - '''da tempu ch'una [[mosca]] si rorghi un [[chjodu]]'''<br> - '''spela [[pidochju]]'''<br> - '''hè una picciulata'''<br> - '''polza a [[pulgia]] per pighjà li u [[sangui]]'''<br> - '''hà bisognu di un ziu preti'''<br> - '''u [[Cristianesimu|preti]] dici "fati com'è dicu, è micca com'è [[focu]]"'''<br> - '''a [[volpi]], chì si cunfessava, dissi: "feti prestu o missè, chì sentu belà"'''<br> - '''essa techju com'è un [[porcu]]'''<br> - '''ci capisci quant'è i porchi in a [[musica]]'''<br> - '''li va com'è a [[sella]] à u porcu'''<br> - '''avvigna quant'è i porchi magri'''<br> - '''hè natu incù i sanni'''<br> - '''ùn senti nè à mi nè à ti, nè à u [[porcu]] futtutu'''<br> - '''u [[boiu]] chjama l'[[asinu]] curnutu'''<br> - '''hà incettatu [[vacca]] è vitellu'''<br> - '''comu vanu i to [[boiu|boii]] o Pà? - Un ùn pò e l'altru la sà'''<br> - '''metta u carrulu avanti i boii'''<br> - '''a raghjò hè a toia, ma a capra hè a meia'''<br> - '''cunnoscu i mè [[pecura|pecuri]] à l'andatura'''<br> - '''pari un [[beccu]] siranti'''<br> - '''hè com'è a [[capra]] à a frasca'''<br> - '''hè un [[Culombu (cantu)|culombu]] mutu'''<br> - '''avè un [[ciarbellu]] di [[cardalina]]'''<br> - '''com'è ha fattu a cardalina, pò fà u tuturù'''<br> - '''allevà u [[corbu]] da caccià ti l'[[ochju|ochji]]'''<br> - '''hè [[famiglia|fighjolu]] di a [[gallina]] [[biancu|bianca]]'''<br> - '''hè pienu com'è l'[[ovu]]'''<br> - '''cerca u [[pelu]] ind'è l'ovu'''<br> - '''pari una mula insummata'''<br> - '''basta à un perda a [[strada]]'''<br> - '''corri dui [[Cavaddu|cavaddi]] in un [[tempu]]'''<br> - '''tena u cavallu à à [[stalla]]'''<br> - '''ghjucà un pezzu di cavallu mortu'''<br> - '''[[razza]] nobili è [[sterpa]] [[ghjacaru|ghjacarina]]'''<br> - '''pari un [[ghjattu]] scurticatu'''<br> - '''avè a [[scianza]] com'è i [[ghjacari]] in [[ghjesa]]'''<br> - '''chè ti fissi prò com'è a [[pulenta]] à i ghjatti'''<br> - '''una ghjatta tupaghja'''<br> - '''[[culori]] di cani chì scappa'''<br> - '''[[cani]] è [[cagnoli]]'''<br> - '''mancu l'[[acqua|aqua]] di u [[mari]], un u lava'''<br> - '''[[acqua|aqua]] in [[bocca]] è [[sanguetti]] à i [[pedi]]'''<br> - '''aqua [[puttana]]'''<br> - '''adoranu i santi chì lucinu'''<br> - '''un mi voli micca tumbà à [[Natali]]'''<br> - '''vera à San Roccu ind'è u stagnalò'''<br> - '''biatu à chì ti veri è santu à chì ti tocca!'''<br> - '''vò amparà l'[[ave maria]] à u [[vescu]]'''<br> - '''à prigà si va in ghjesa'''<br> - '''ci vò à prigà si la bona'''<br> - '''ha duratu da Natali à Santu Stefanu'''<br> - '''mangna [[patrenostru]] è caca diavuli'''<br> - '''t'ha u [[pelu]] ind'u [[cori]]'''<br> - '''essa a mezu à [[forbici]] è [[rasoghju]]'''<br> - '''fà u tontu par un pagà a [[gamella]]'''<br> - '''fà i [[matematica|conti]] senza l'ostariariu'''<br> - '''u [[travaghju]] di Marì Brennu. Ciarri! Ciarri! ... Eppo buleghja'''<br> - '''l'[[arti]] di Michelassu: mangna è bii è va à spassu'''<br> - '''avè i mani tavunati'''<br> - '''uniti com'è i diti di a [[mani]]'''<br> - '''pichju cherchju parchè a [[botta]] rispondi'''<br> - '''dà un colpu à a botta è l'altru à u chjerchju'''<br> - '''ghjetta i [[butteghji]] è coghji i tappi'''<br> - '''voli a botta piena è a [[moglia]] briaca'''<br> - '''u [[bacinu]] hè colmu'''<br> - '''t'hà assai [[pampana]] è micca [[uva]]'''<br> - '''[[vesta]] da [[capu]] à [[pedi]]'''<br> - '''mi s'arrizzani i [[capelli]]'''<br> - '''avè a [[barretta]] in traversu'''<br> - '''essa di capu ind'a [[nassa]]'''<br> - '''t'ha u capellu più maiò ca u capu'''<br> - '''essa di capu è di [[cora]]'''<br> - '''t'ha a [[frebba]] mangnarina'''<br> - '''a mangnatu u dolci, ùn n'ha ca da cacà l'amaru'''<br> - '''mangnà si [[fruttu]], fondu è caviali'''<br> - '''sò chjachjari di dopu [[cena]]'''<br> - '''trà paghja è [[fenu]], u [[corpu]] hè pienu'''<br> - '''hè meghju à [[vesta]] lu ca à mantena lu'''<br> - '''parla com'è un [[libru]] apartu'''<br> - '''in brama di [[fichi]] si magna turzò'''<br> - '''ha [[pani]] è cumani è un sà magnà'''<br> - '''quissu un hè [[farina]] da fà [[ostia]]'''<br> - '''astutu ind'u brennu è scemu ind'a farina'''<br> - '''avè u pani in [[tola]]'''<br> - '''mangna più cumpani ca pani'''<br> - '''largu ind'u brennu è strettu ind'a farina'''<br> - '''hè una vera consula'''<br> - '''un si sà da corra à andà pianu'''<br> - '''va à fà ti trè [[salti]] à a [[mare|marina]] di Gigi'''<br> - '''un si sà s'ellu colla o s'ellu fala'''<br> - '''saltà da u [[peru]] à a fica'''<br> - '''com'è va a [[barca]], va Bacchichja'''<br> - '''un si sa s'ellu passa o s'ellu veni'''<br> - '''si puraria truvà incù dui [[pedi]] ind'un [[scarpu]]'''<br> - '''[[ventu]] in [[puppa]]'''<br> - '''metta [[focu]] in [[arba]] [[verdi]]'''<br> - '''balla ind'a zighja calda'''<br> - '''sò quant'è a [[ghjustizia]] [[Sardegna|sarda]]'''<br> - '''sticchitu com'è a [[ghjustizia]]'''<br> - '''un [[pesu]] è dui misuri'''<br> - '''và à bia o troghju'''<br> - '''dà un colpu à a [[zucca]]'''<br> - '''t'ha una [[scimia]]'''<br> - '''una zucca biitoghja'''<br> - '''Chè tù bii tù a Burgogna!'''<br> - '''dinò un [[bollu]] eppo hè cottu'''<br> - '''fà la trè [[libri]] ancù u saccu'''<br> - '''s'hè fattu un [[saccu]] di [[famiglia|nori]]'''<br> - '''metta a so [[camisgia]] in [[collu]] à l'altri'''<br> - '''s'hè missu ind'i belli [[panni]]'''<br> - '''avè i scarpi strinti'''<br> - '''vultà a [[vesta]]'''<br> - '''ci hè da fà un [[ghjileccu]] à un [[paisanu]]'''<br> - '''senti nascia l'[[arba]]'''<br> - '''spazzà davanti a so [[porta]]'''<br> - '''casa fatta è [[maestru]] fora'''<br> - '''focu spintu è catena ghjilata'''<br> - '''ha fattu a [[casa]] peghju ch'un [[fornu]]'''<br> - '''sò [[dui]] pa u paghju'''<br> - '''pari una [[ghjatta]] inguantata'''<br> - '''a mera è u [[cuparchju]]'''<br> - '''hè un ciavellu, chì ci vò ch'ellu sbotti'''<br> - '''u [[spechju]] di a conca [[gialla]]'''<br> - '''hè [[culu]] bassu com'è a [[ghjallina]]'''<br> - '''essa buttaragata'''<br> - '''pighja ti issa facciata'''<br> - '''dicciu à a mè [[fighja]], ch'intendi a mè [[nora]]'''<br> - '''un fà micca u [[venachesu]]'''<br> - '''ci hè da pighjà si i paesi'''<br> - '''l'astutu di [[Quenza]]'''<br> - '''pità più altu ca u culu'''<br> - '''indù ellu casca si lascia u [[pantalò]]'''<br> - '''essa porgu'''<br> - '''quandu ha vistu i cughjoni ha dettu hè masciu'''<br> - '''ha cacatu in barracca'''<br> - '''ha cacatu ind'u spazzatu'''<br> - '''merda o [[barretta]] [[rossu|rossa]]'''<br> - '''ha fattu com'è u buvonu: è boga è boga! E ha finitu ind'a [merda]]'''<br> - '''cortu è mal' taghjatu'''<br> - '''và à fà ti caccià l'[[ochju|ochji]]'''<br> - '''amà com'è u [[fumu]] à l'ochji'''<br> - '''t'ha i [[pelli]] di [[salamu]] in ochji'''<br> - '''un veri micca più luntanu ca u so [[nasu]]'''<br> - '''l'arresta l'ochji par piegna'''<br> - '''avè a [[peci]] à l'ochji'''<br> - '''privà si di tuttu par un mancà di nulla'''<br> - '''falsu com'è a [[lisciva]]'''<br> - '''pari un [[batellu]] prontu à parta'''<br> - '''ùn essa di [[sittimana]]'''<br> - '''pighjà si la di [[pettu]]'''<br> - '''faccia à [[cazzu]]'''<br> - '''t'hà u [[latti]] annantu à i [[labbri]]'''<br> - '''s'ùn hè vera hè ben' truvata'''<br> {{Div col end}} === Pruverbii === Eccu uni pochi di [[pruverbii corsi|pruverbii]] chì sò tipichi d'[[aiaccinu|Aiacciu]]:<br> - ''À a figa zemba, tuttu u mondu s'arremba.''<br> - ''A bucia hà i [[ghjamba|ghjambi]] corti.''<br> - ''À chì campa spirendu, mori caghendu.''<br> - ''À chì disprezza vò cumprà.''<br> - ''À chì faci u passu più maiò ch'è a [[ghjamba]], casca.''<br> - ''À chì fussi [[induvinu]], ùn saria mai mischinu.''<br> - ''A chi mori, à chì s'allarga.''<br> - ''À chì pesa a petra, pighja l'[[anguilla]].''<br> - ''À chì pighja in prima mani si ni va à [[culu]] in manu.''<br> - ''A chì ha magngnatu u [[meli]] t'ha l'[[abba]] in capu.''<br> - ''À chì hè causa di u so [[mali]], piegni à sè stessu.''<br> - ''A chì pesa a [[petra]], pighja l'[[anguilla]].''<br> - ''À chì si chjina ancu i zitelli si sveghja bruttu.''<br> - ''À chì stanta, à chì scurnichjuleghja.''<br> - ''À chì ùn hà ca un ochju, suventi u si tocca.''<br> - ''A chì ùn pò batta u [[cavaddu]], batti a [[sella]].''<br> - ''À chì vivi incù u zoppu, à u capu di l'[[annu]] hè zoppu è mezu.''<br> - ''À chì vò bè [[famiglia|fighjoli]], cumencia per una [[famiglia|femina]].''<br> - ''A [[lingua corsa|lingua]] [[ossu]] ùn hà è [[ossi]] tronca.''<br> - ''A [[manu]] dritta ùn devi sapè ciò ch'è faci a [[manu]] manca.''<br> - ''A paura faci truttà a mula.''<br> - ''A pratica batti a [[grammatica]].''<br> - ''A [[leghje|regula]] sta bè ancu in [[casa]] di u [[rè]].''<br> - ''A risa sta in [[bocca]] à i pazzi.''<br> - ''A [[ropa]] pulita ùn s'imbrutta micca. È ancu a ropa brutta ùn s'imprutta [[omu]] micca.''<br> - ''A [[strada]] dritta ùn hè mai longa.''<br> - ''A vita hè fatta à [[scala|scali]], à chì colla è à chì fala.''<br> - ''A [[volpi]] perdi u [[pelu]] ma micca u viziu.''<br> - ''[[Appiettu]], calci è pugni à mezu [[pettu]].''<br> - ''[[acqua|Aqua]] corri è [[sangui]] strigni.''<br> - ''Aqua minuta entri à l'[[ossu|ossi]], è ùn hè criduta.''<br> - ''Aqua muta sfonda i ribbi.''<br> - ''Balaninu, untu è finu.''<br> - ''Boccapanzula di sera, o hè sonnu o hè pinseru. Boccapanzula di matina, o hè [[fami]] o hè sciagrinu.''<br> - ''Calcataoghju, pocu [[cena]] è micca [[alloghju]].''<br> - ''Cani chì abbaghja ùn mordi micca.''<br> - ''[[cantu|Cantà]] è purtà a [[croci]], ùn si pò.''<br> - ''Chì ha bisognu di u [[focu]], u pighja in manu.''<br> - ''Chì di gallina nasci in tarra ruspa.''<br> - ''Chì [[mali]] ùn faci mali ùn aspetta.''<br> - ''Chì muta, muga.''<br> - ''Chì prima ghjugni prima macina.''<br> - ''Ci vò à batta u [[farru]] quand'hè caldu.''<br> - ''Ci vò a pighjà a [[muneta]] cum'ella passa.''<br> - ''Ci vò a pighjà a [[vita]] cum'ella veni.''<br> - ''Ci vò à nascia par pascia.''<br> - ''Ci vò à spulà quandu ci hè [[ventu]].''<br> - ''Ciò ch'ùn tomba ingrassa.''<br> - ''Corpilonghi [[auccianesi|Auccianesi]].''<br> - ''D'appressu a [[matina]], si veri a sirata.''<br> - ''Di dui liticanti, un terzu ni prufitta.''<br> - ''Fora u [[denti]], fora a pena.''<br> - ''Ghjinnaghju, patillaghju''<br> - ''Hè l'ochju di u patronu chì ingrassa u [[cavaddu]].''<br> - ''Hè meghju à essa solu ch'è mali accumpagnatu.''<br> - ''Hè meghju à travaghjà indarnu cà pasà indarnu.''<br> - ''Hè meghju dui ferti chè un mortu.''<br> - ''Hè meghju una [[donna]] di casa ca una casa di donni.''<br> - ''I cosi allungati diventanu [[sarpi]].''<br> - ''I guai di a [[pignatta]], ùn li sà cà u [[cuchjarò]].''<br> - ''I parenti sò [[denti]].''<br> - ''In a matinata, si veri a [[ghjornu|ghjurnata]].''<br> - ''In [[bocca]] chjusa ùn ghjentri mosca.''<br> - ''In cumpagnia, u pretu pighjò [[moghja]].''<br> - ''Ind'a [[cora]] ci stà u [[vilenu]].''<br> - ''L'[[acellu]] ch'hè in [[gabbia]], un cantu d'[[amori]] chì canta di [[rabbia]].''<br> - ''L'aqua và à u [[mari]].''<br> - ''L'ochji sò d'acqua.''<br> - ''L'[[oru]] casca ind'a [[fanga]] è luci sempri.''<br> - ''Mai dui senza [[trè]].''<br> - ''Mamma incagna è [[ghjatta]] mangna.''<br> - ''Mangna à to gustu è vesta ti à gustu di l'altri.''<br> - ''Mani ch'ùn prendi, a casa u rendi.''<br> - ''Mortu pinzutu, si n'appinza un antru.''<br> - ''Natali à balcò, [[Pasqua]] à fucò.''<br> - ''Natu l'omu, natu u distinu.''<br> - ''Nè catelli nè zitelli ùn avè à to spurtellu.''<br> - ''Nè per [[maghju]] nè per maghjonu ùn ti caccià u to pilonu.''<br> - ''Ni mori più grassi chè passi.''<br> - ''Ochju chì ùn veri, ùn pò ghjudicà.''<br> - ''Ogni mattu t'hà a so fini.''<br> - ''Ognunu tira l'aqua à u so [[mulinu]].''<br> - ''Ognunu veri [[meziornu]] à a so [[porta]].''<br> - ''Per [[rispettu]] di u patronu, ci vò à rispittà u cani.''<br> - ''Pighja u mondu cum'ellu veni, è a [[muneta]] cum'ella và.''<br> - ''Più hè parenti è più ghjentri.''<br> - ''Più pendi, più rendi.''<br> - ''Quandu u cani invechja, a [[volpi]] li piscia addossu.''<br> - ''Ronchi di [[sumeri]], in [[celu]] ùn ni colla.''<br> - ''Russura à a marina, [[soli]] caldu a matina.''<br> - ''[[Saccu]] biotu ùn pò stà rittu.''<br> - ''Sant'Antonu di mezu ghjinnaghju, u soli annantu à u sulaghju.''<br> - ''Sant'Antonu incapillatu, tira ti à u paratu.''<br> - ''Scornaboi sò [[Peracci]].''<br> - ''Sè l'inguia fussi tigna, tuttu u mondu l'avaria.''<br> - ''S'è li mettanu tutti i [[croci]] accantu, ognunu si pighja a soia.''<br> - ''[[Setti]], u schiffru di i buciardi.''<br> - ''S'è tù n'ai, ùn ni mangni.''<br> - ''S'hà più bisognu di [[soldi]] cà di cunsighji.''<br> - ''Si lavora è si fatiga, per la panza è per la figa.''<br> - ''Si sbaghja u pretu à l'altaru.''<br> - ''[[Strada]] facendu s'arragna a somma.''<br> - ''Tali babbu, tali fighjolu. Tali [[calzu]], tali [[maghjolu]].''<br> - ''Tinta a panca induv'ùn posa più [[barba]] bianca.''<br> - ''Traditori sò [[Veracci]].''<br> - ''Travaghja à chì t'hà [[fami]].''<br> - ''Tuttu lasciatu hè persu.''<br> - ''U cavallu ghjastimatu, li luci u [[pelu]].''<br> - ''U [[fenu]] accantu à u [[focu]], ci sta [[mali]].''<br> - ''U peghju [[calciu]] hè quellu di u cavallu mansu.''<br> - ''U [[porcu]] techju rivercia a trova.''<br> - ''U Signori ùn paga micca tutti i [[sabati]], ma quandu paga, paga bè.''<br> - ''U soli luci per tutti.''<br> - ''Ùn ci hè [[scianza]] ca per canaghja.''<br> - ''Ùn fà [[mali]] chì hè piccatu è un fà [[bè]] chì hè ghjittatu.''<br> - ''Un sumeru un sarà mai un cavallu di [[corsa]].''<br> - ''Ùn suniteghja ch'ellu ùn piovi.''<br> - ''Un vali à zifulà quandu l'[[asinu]] ùn vò bia.''<br> - ''Una manu lava l'altra.''<br> - ''Verbi volen, scritti manen.''<br> - ''Vesti un bastonu, pari un [[baronu]]. Vesti una tama, pari una dama.''<br> === Toponimi === Uni pochi di toponimi d'Aiacciu sò:<br> A Cunfina, Alzu di Leva, A Madunnuccia, A Parata, A Piazzetta, Rzuta, Asprettu, A Spusata, Barbicaghja, Budiccioni, Campu di l'oru, Castellucciu,Cannicciu, U Furcone, I Milelli, I Salini, I Sanguinari, Lurettu, Marinella, Padula, Pasci, Pecura, Pietralba, U Ricantu, San' Ghjaseppu, San' Ghjuvà, Santa Lucia, Sant'Antone, U Scudu, Suartellu, Timizzolu, U Borgu, U Carrughju Drittu, U Casonu, U Finusellu, I canni, U Salariu, U Vazziu, U Vittulu, Vignola. [[File:ETH-BIB-Ajaccio, Panormama vom Molo II.(rechts)-Dia 247-11854.tif|thumb|350px|center|[[Leo Wehrli]], ''Aiacciu'', [[1939]] ]] == Citazioni == Eccu uni pochi di [[pruverbii corsi|pruverbii]] annantu à [[aiaccinu|Aiacciu]]: - ''Aiacciu, Aiacciu, chì ùn vi ni ghjungni, ùn vi ni caccia.''<br> - ''Aiacciu, [[Bastia]], à chì ùn hà [[soldi]] ùn ci stia.''<br> - ''Grande [[Bastia]], buffonu Aiacciu, riccu [[Sartè]].''<br> - ''[[suciulugia|Chjachjare]] [[Bastiacce]], orgogliu [[Sartinese]], fatti [[Aiaccini]].''<br> == Lighjenda == A cità d'Aghjacciu hè stata risparmiata da a pesta, a [[Madunuccia]] ghjè fistighjata ugni annu. [[Nostra Signora di a Misericordia]] hà, sicondu à a lighjenda aghjaccina, trasfurmatu battelli turchi enemichi in petra chjamati "I setti navi" chì pudemu attualmenti veda. == Da veda dinò == * l'[[Isuli Sanguinari]] * [[Napulionu]] voc. Napughjò * l'[[Aiacciu (flora)|Aiacciu]]: l'arburettu * a ghjesgia di [[Sant'Eramu d'Aiacciu|Sant'Eramu]] * [[U Scatinatu]] * [[Marc'andria Quessada]] * [[Tirannusauru (Aiacciu)]] * [[Dialettu aghjaccinu|U Dialettu Aghjaccinu]] * [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] == Rifarenzi == * Saravelli-Retali, F. ''A vita in Corsica à traversu pruverbii è detti'', 1976, Don Bosco. == Liami == * [https://ajaccio.corsica/ Situ di a Cità d'Aiacciu] * [http://www.ajaccio-tourisme.com/fr/ Offiziu Municipale di Turismu d'Aiacciu] * [http://pesciu.ifrance.com Scuparta di a Corsica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821122855/http://pesciu.ifrance.com/ |date=2008-08-21 }} {{Cumuna di Corsica Suttana}} [[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]] [[Categoria:Cumuna di Corsica]] 20kqsbm25rourvh7bsf4vneowvck39g Bunifaziu 0 2616 407520 378191 2026-10-25T17:14:05Z Kontributor 2K 23033 dipartimentu 407520 wikitext text/x-wiki {{cumuna|cumuna=Bunifazziu [[File:Bonifaccio Fal3JPG.jpg|300 px]] | statu=[[Francia]] | rigioni=[[Corsica]] | dipartimentu=[[Corsica suttana]] | circundariu= Sartè | cantonu= Bunifazziu | insee=2A041 | cp=20169 | merri= Léo Pieracci (LREM) | intercomm= | longitudina= 9° 09′ Est | latitudina= 41° 23′ Nord | alt= media : 70 m, minima : 0 m, massima : 340 m | superficia=138,36 km² = 13.836 | pop=2977 abitenti | dinsità=22 }} {{quote|''A Bunifaziu aria de Roma è mare d'u Laziu'' (Pruverbiu corsu)|lingua=co}} '''Bunifaziu''', '''Bonifaziu''' ò '''Bonifaciu''' (in [[dialettu bunifazincu|liguru bunifazincu]] ''Bunifazziu'', in [[Lingua taliana|talianu]] è in [[Lingua francese|francese]] ''Bonifacio'', à l'epica rumana ''Marianum''), hè una [[cumuna]] di quasgi 2.700 abitenti, situata in u [[dipartimentu]] di a [[Corsica suttana]], nantu à u strittu di i [[Bucchi di Bunifaziu]] chì a sipara da a [[Sardigna]]. Hè a più cumuna [[Sudu|miridiunali]] di a [[Corsica]]. U paesu hè custruitu attornu à una prufonda baia simuli à un picculu [[fiordu]] circundatu da pareti in [[calcari]] biancu, à l'internu di i quali fubbini ancu scavati in u tempu vani di vechji casi è magazini. == Giugrafia == À l'internu di u fiordu si trova u [[portu (struttura)|portu]], principalmenti turisticu, da u quali partini ancu i [[traghettu|traghetti]] chì cullegani rigularmenti a cità à a vicina [[Sardigna]] cù [[Santa Tiresa di Gaddura]] ([[pruvincia di Olbia-Tempiu|OT]]) da à quali si trova à 12 km chì sò parcorsi in un'ora di traghettu. ==Storia== [[Image:Corsica Bonifacio Torre campanaria Pisana Santa Maria Maggiore XII sec..jpg|thumb|left|250px|Torra campanaria in stilu rumanicu-pisanu di a più antica chjesa di Bunifaziu, Santa Maria Maiò (XII seculu).]] U locu induva sorghji avali a cità di Bunifaziu era dighjà abitatu 6.500 anni fà, data sughjirita da u ritruvamentu di riperti in una sàpara longu i so alti scudderi. In seguitu à l'internu di a baia, l'insidiamentu fù uccupatu da mircanti [[Grecia|grechi]] è militari [[Roma|rumani]]; dopu à iddi, a cità fù à longu in manu di i [[pirata|pirati]] di u [[Mari Meditarraniu]]. A tradizioni afferma chì u nomi vensi attribuitu solamenti in seguitu, grazia à [[Bunifaziu II di Tuscana]] chì in [[833]] rifundò quici un paesu à difesa da l'incursioni di i [[Saraceni]]. Par dui seculi ristò sottu u cuntrollu di a [[Ripublichi marinari|Ripublica marinara]] di [[Pisa]] finu à quandu passò sottu u cuntrollu di a [[Ripublica di Ghjenuva]]; un'antucula conta chì i Ghjinuvesi intronu in a cità apprufittindu di un matrimoniu è di u statu di briachezza di a pupulazioni. Grazia à a so pusizioni strategica sia da u puntu di vista giugrafficu (pussibilità di cuntrollu nantu à i ''bocchi di Bunifaziu''), sia da quiddu [[tupugrafia|tupugrafficu]] (a cità vechja hè edificata nantu à l'alti scudderi à piccu nantu à u mari è hè accissibuli solu da l'internu di u fiordu), i Ghjinuvesi a fecini divena una [[furtezza]] impurtanti. Trà l'assalti maiò si pò ricurdà quiddu purtatu da u [[rè]] d'[[regnu d'Aragona|Aragona]] in [[1420]], duratu cinqui mesi, duranti u quali vensi custruita una scala longu a pareti di a scuddera pà cunsenta l'appruvigiunamentu di l'acqua, chjamata [[scalinata di u rè d'Aragona]]. Un seculu dopu, a cità di Bunifaziu fubbi u tiatru di un novu assaltu, sta volta da parti di i francesi è di i turchi, i quali riescini à massacrà a pupulazioni ancu aiutati da un'epidemia di pesta chì dilagò in cità propiu in quiddi anni. A cità fubbi cunquistata grazia à l'ingannu di un emissariu ghjinuvesu u quali pirmisi chì a guarnigioni riturnessi sottu u duminiu di [[Ghjenuva]]. Ghjenuva però a deti à a [[Francia]] cù u [[Trattatu di Versaglia (1768)|Trattatu di Versaglia]] di [[1768]]. In [[1793]] [[Napulionu]] quandu era dinò un ghjovanu ufficiali, cumandò pà qualchì mesi a guarnigioni di u forti. Ghjunghjendu à i ghjorna nostri, Bunifaziu divensi un locu di rifughju di ricircati in fuga da i costi [[Sardigna|sardi]]; oghji hè inveci una vivaci citatina turistica ricca di storia. == Lingua == À Bunifaziu si cunserva l'usu di una varietà di a lingua ligura [[Dialettu bunifazincu|bunifazinca]], un dialettu ghjinuvesu arcaicu chì currispondi à a parlata impurtata da i culoni à a fini di u XIIIimu seculu. U dialettu '''bunifazin''', malgradu i nutevuli influssi corsi, si ricunnosci cum'è liguru par a prisenza di i principali tratti distintivi di sta lingua. A basi di a parlata pari chì pruveni da i varietà dialittali parlati in particulari in a [[Riviera di Punenti]]. Oghji u bunifazincu hè in nettu rigressu in l'usu ughjincu, ancu s'è ci sò qualchi iniziativi par u so mantinimentu è a so rivitalizazioni; trà sti iniziativi c'hè quidda prumossa in particulari da l'associu culturali '''Di ghi di scé'''. == Merri == Ghjuvan Carlu Orsucci == Rifarenzi == == Gallaria d'imagini == <gallery> Image:Bonifacio_falaises_Grain_de_Sable.jpg Image:Bonifacio 03.jpg| Image:Bonifacio 04.jpg| </gallery> <gallery> Image:Bonifacio 05.jpg| Image:Bonifacio 01.jpg| </gallery> == Liami == == Da veda dinò == * u [[Ditonu (Bonifaziu)|Ditonu]] * i [[Scali di u rè d'Aragona]] {{Cumuna di Corsica Suttana}} [[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]] [[Categoria:Cumuna di Corsica]] 11v2mz7d8ibgv0v8ba9kyq8qsykis3x Cuttuli è Curtichjatu 0 2637 407522 370124 2026-10-25T17:15:55Z Kontributor 2K 23033 407522 wikitext text/x-wiki '''Cuttuli-Curtichjatu''' hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica suttana]]. Si cumponi di dui pâesi: [[Cuttuli]] è [[Curtichjatu]]. {{cumuna|cumuna=Cuttuli è Curtichjatu | statu=[[Francia]] | rigioni=[[Corsica]] | dipartimentu=[[Corsica suttana]] | circundariu= | cantonu= | insee=[[2A103]] | cp=[[20167]] | merri= | intercomm= | longitudina= | latitudina= | alt= | superficia= | pop=[[1473]] | dinsità= }} [[File:Imagina benvinuta.jpg|thumb|350 px|none|Cuttuli è Curtichjatu]] == Giugrafia == entre peri è aiacciu == Storia == == Merri == merri so mr Scarbonchi == Rifarenzi == == Liami == {{Cumuna di Corsica Suttana}} [[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]] [[Categoria:Cumuna di Corsica]] 5l2p7133964lwt8r2r9krxvy71ad4bs Prupià 0 2678 407521 389124 2026-10-25T17:15:14Z Kontributor 2K 23033 dipartimentu 407521 wikitext text/x-wiki '''Prupià''' (o [[Prubià]], o ancu [[Pruprià]]) hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica suttana]]. {{cumuna|cumuna=Prupià [[Image:Propriano Vi1aJPG.jpg|350px]] | statu=[[Francia]] | rigioni=[[Corsica]] | dipartimentu=[[Corsica suttana]] | circundariu= Sartè | cantonu= Ulmetu | insee=[[2A249]] | cp=[[20110]] | merri= Paulumaria Bartoli (2008-2014) | intercomm= Valincu-Sartinesi | longitudina= | latitudina= | alt= da 0 à 609 metri | superficia= 18,73 chm2 | pop= 3243 a | dinsità= 173 }} == Giugrafia == Prupià hè una cumuna di Corsica suttana impustata in u golfu di u valincu. Si trova à 13 chilometri di Sartè, sottiprifittura di a Corsica suttana è à 9 chilometri d'Ulmetu, capilocu di a pievi. == Storia == Prupià era un paisolu di a cumuna di Fuzzà. A parta si di u 1838, sottu à a Munarchia di Luddu, si custruisci una prima calata di 150 metri in Scoddu longu. A custruzzioni chì si finisci in u 1845, hè accumpagnata di a rializazzioni di u stradonu chì rilega Aiacciu è Prupià. A l'ebica, uni pochi di casi circondani a dugana è u paesi cumencia à crescia.In u 1840, Prupià duventa una parrocchja. Prupià hè duvintatu una cumuna in u 1860. A prima casa cumuna era in u carrughju di i Greghi.U prima merri, Gustaviu Casanova d'Aracciani, era natu in Sartè. U so primu aghjuntu era l'ulmisgianu Ghjancosimu Pianelli. I cunsiglieri erani Ghjaseppu Martinetti, Ghjansantu Ottaviani, Ghjanbattista Peretti, Ghjantumasgiu Pietri, Tumasgiu Rutali, Francescu Santoni, Ghjaseppu è Paulu Tomasi. In u 1881, a cumuna cuntaia 894 abitanti, sicondu u ricensu di l'amministrazioni. In u 1974, a cumuna di Tivulaghju hè intigrata à quidda di Prupià pà furmà una cumuna sola. == Merri == Gustaviu Casanova d'Aracciani (1860-1865) Antonu Leonetti (1865-1870) Ghjaseppu Tomasi (1870-1871) Antonu Leonetti (1871-1876) Tumasgiu Rutali (1876-1878) Antonu Leonetti (1878-1881) Francescu Casabianca (1881-1884) Ghjaseppu Fieschi (1884-1887) Ghjaseppu Bucchini (1887-1892) Paulu Tafani (1892-1896) Francescu Begliomini (1896-1900) Paris Peron (1900-1904) Carulu Bartoli (1904-1919) Paulu Leonetti (1919-1925) Dumenicu Lovichi (1925-1929) Ghjacumu De Peretti (1929-1935) Dumenicu Lovichi (1935-1940) Lisandru Bartoli (1940-1943) Carulu Cavalli (1943-1945) Francescu Sorba (1945-1965) Amadeu Brancaleoni (1965-1971) Emiliu Mocchi (1971-2001) Paulumaria Bartoli (2001) == Gallaria d'imagine == <gallery> Image:Notre-Dame de la Miséricorde de Propriano.jpg|A ghjesgia di Prupià Image:DSCF8414.JPG|u portu di notti </gallery> == Rifarenzi == * [http://www.valincoweb.com/laregion/propriano/propriano.html Prupià, Valincoweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061023052547/http://www.valincoweb.com/laregion/propriano/propriano.html |date=2006-10-23 }} Sartene et le Valinco, CRDP de Corse Géographie de la Corse, Adolphe Joanne, Hachette 1884. == Liami == {{Cumuna di Corsica Suttana}} [[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]] [[Categoria:Cumuna di Corsica]] gd28y3f6zuy0wj647ei9o1dmpxxf1v5 A Stazzona 0 2921 407524 400914 2026-10-26T04:17:24Z CommonsDelinker 173 Removing [[:c:File:Logo_de_la_communauté_de_communes_de_la_Castagniccia-Casinca.jpg|Logo_de_la_communauté_de_communes_de_la_Castagniccia-Casinca.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion 407524 wikitext text/x-wiki {{cumuna suprana|cumuna=A Stazzona [[Image:Stazzona.jpg|300 px]] | statu=Francia | regione=Corsica | pieve= | dipartimentu=Corsica suprana | circundariu=Corti | cantone=Orezza è Alisgiani | insee=2B291 | cp=20229 | merre= | long=9° 22' 20" | lat=42° 22' 20" | alt med=546 | alt min=309 | alt max=581 | sup ett=139 | sup=1,39 | pupulazione=37 | annu=1999 | densità=23 | nomab= }} '''A Stazzona ''' hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suprana. == Geografia == A [[Castagniccia]] è a [[Pieve d'Orezza]], induve si trovi Stazzona. == Storietta di Stazzona == Stazzona, picculu [[paese]] di [[Castagniccia]], ind'è a [[pieve d'Orezza]], era a l'epica, cunnisciutu sopratuttu cum'è un locu d'accoltu, per a ghjente chi venia ind'è a [[surghjente]] d'Orezza pè accurassi. A un mumentu datu c'eranu trè usterie. Quella di a famiglia Alitti, quella di i Casanova, è quella di i Villa. C'eranu ancu [[risturente]], [[buttega|butteghe]], sicuru una [[scola]], è fattu impurtante un [[Cristianesimu|prete]] ind'è a [[ghjesia]], chi ghj'era sempre aperta. A stu mumentu c'eranu centinaie è centinaie di ghjente, in stu [[paese]]. A una mezz'uretta di i Fulelli, quaranta cinque minute, à pocu prezu di Ponte Leccia, Stazzona è i [[stazzuninchi]], si trovanu ind'è un ribassu, cù u [[paese]] di [[Carchettu|Carchetu]] insù, a surghjente d'Orezza sottu, è u [[paese]] di [[Piedicroce]] di sopra. == Merri == == Referenze == == Ligami == {{Cumuna di Corsica Suprana}} [[Categoria:Cumuna di Corsica suprana]] [[Categoria:Cumuna di Corsica]] ix7n2xpyysjiurj7bt19lyji4j2aj8t Calenda 0 7207 407518 388891 2026-10-25T16:47:25Z Fausta Samaritani 15085 407518 wikitext text/x-wiki A '''calenda''' hè un [[numaru]] trà 1 è 12, chì corrisponde à l'ordine di i [[mese|mesi]] di l'[[annu]]. A calenda hè utule per calculà l'età di a [[Luna]] senza sforzu. Eccu u valore di a calenda per ogni mese: {| |- bgcolor="#abcdef" | '''[[marzu]]''' || 1 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[aprile]]''' || 2 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[maghju]]''' || 3 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[ghjugnu]]''' || 4 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[lugliu]]''' || 5 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[aostu]]''' || 6 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[sittembre]]''' || 7 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[uttrovi]]''' || 8 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[nuvembre]]''' || 9 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[dicembre]]''' || 10 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[ghjinnaghju]]''' || 11 |- bgcolor="#abcdef" | '''[[ferraghju]]''' || 12 |} == Riferimenti == * Casanova, Petru (di a Casanova di Venacu), 1992, [http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/ucontudisalomone.pdf] U contu di Salomone U fà è l'infà di a Luna. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060612223214/http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/ucontudisalomone.pdf |date=2006-06-12 }}, Adecec [[Categoria:Astrunumia]] [[Categoria:Tempu]] 2jt0u9uk1kaeucoi1vp5cuyjrq8zkbb Ranedda 0 7274 407548 389128 2026-10-26T11:23:48Z Fausta Samaritani 15085 407548 wikitext text/x-wiki {{Taxobox_begin | color = pink | name = A Ranedda}}<br /> {{Taxobox_image | image =[[File:Emys_orbicularis_2009_G1.jpg|250px|]] | caption = ''Emys orbicularis''}} {{Taxobox_begin_placement | color = pink}} {{Taxobox_regnum_entry | taxon = [[Animalia]]}} {{Taxobox_phylum_entry | taxon = [[Chordata]]}} {{Taxobox_classis_entry | taxon = [[Reptile|Reptilia]]}} {{Taxobox_ordo_entry | taxon = [[Testudines]]}} {{Taxobox_familia_entry | taxon = [[Emydidae]]}} {{Taxobox_genus_entry | taxon = '''''[[Emys]]'''''}} {{Taxobox_species_entry | taxon = '''''orbicularis'''''}} {{Taxobox_end_placement}} {{Taxobox_section_binomial | color = pink| binomial_name = Emys orbicularis| author = [[Linnaeus]] | date= [[1758]]}} {{Taxobox_image | image =[[File:Emys_orbicularis_Tajba.jpg|250px|]] | caption = ''Emys orbicularis''}} {{Taxobox_end}} A '''Ranedda''' (o '''ranella''') (''Emys orbicularis'') hè una cuppulata d'acqua d'[[Auropa]]. Si trova in i [[stagnu|stagna]], in i paduli, è in i lava d'[[Auropa]], d'[[Asia]] è di u Norduvestu di l'[[Africa]]. A ranedda pò campà sin'à sissanta anni. == Classificazioni == Esistini parechji (13) sottuspezii di '''ranedda''', chì sò divisi in 5 gruppi: # '''Emys orbicularis occidentalis''' #* Emys orbicularis occidentalis (Fritz, 1994) #* Emys orbicularis hispanica (Fritz, Keller & Budde, 1996) #* Emys orbicularis fritzjuergenobsti (Fritz, 1993) # '''Emys orbicularis galloitalica''' #* Emys orbicularis galloitalica (Fritz, 1995) #* Emys orbicularis lanzai (Fritz, 1995) #* Emys orbicularis capolongoi (Fritz, 1995) # '''Emys orbicularis hellenica''' #* Emys orbicularis hellenica (Valenciennes, 1832) #* Emys orbicularis kurae (Fritz, 1994) #* Emys orbicularis orientalis (Fritz, 1994) # '''Emys orbicularis orbicularis''' #* Emys orbicularis orbicularis (L., 1758) #* Emys orbicularis colchica (Fritz, 1994) #* Emys orbicularis eiselti (Fritz et al., 1998) # '''Emys orbicularis luteofusca''' #* Emys orbicularis luteofusca (Fritz, 1989) == In Corsica == A '''ranedda''' hè prisenti in [[Corsica]]. == Prutizzioni == A '''ranedda''' hè cunsiderata com'è un di i rettili auropei i più intarissanti è par quissa hè prutetta à parechji liveddi: * a dirittiva Habitat 92/43/CEE. * a [[Cunvinzioni di Berna]] chì intardisci a so ditenzioni è a so vendita. == Da veda dinò == * a [[cuppulata]] ([[Testudo hermanni]]) == Rifarenzi == * [http://www.matinalatina.com/documents/tema/ferrandi/acqua.pdf L'acqua, [[Matina latina]]] * [http://www.ecologie.gouv.fr/IMG/natura2000/habitats/pdf/tome7/1220.pdf Emys orbicularis, Natura 2000 (in francesu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230185927/http://www.matinalatina.com/documents/tema/ferrandi/acqua.pdf |date=2005-12-30 }} * [http://www.amis-du-parc-naturel-corse.org/parc-naturel-corse/cistude.htm Emys orbicularis - Cistude d'Europe (in francesu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060620223426/http://www.amis-du-parc-naturel-corse.org/parc-naturel-corse/cistude.htm |date=2006-06-20 }} == Liami == [[Categoria:Emys]] [[Categoria:Emydidae]] [[Categoria:Fauna di Corsica]] [[Categoria:Rettili di Corsica]] nav7w6cqwf3ay3zuerie1w2r3pd6px9 Template:Pagina maestra/Ultimi articuli 10 7624 407542 407411 2026-10-26T10:53:36Z Fausta Samaritani 15085 aggiornamento 407542 wikitext text/x-wiki {{Sezzione | titulo = Novi articuli | Identificatore = ultimi articuli | cuntenutu= [[Zodiacu]] - [[Berthe Morisot]] - [[Yuan]] - [[Zeru]] - [[Zitellu]] - [[Yen]] - [[Testudinidae]] - [[Yangtzè]] - [[Alfred Sisley]] - [[World Wide Web]] - [[Winston Churchill]] - [[Watt]] - [[Bulu abitatu]] - [[Volt]] - [[Volga]] - [[Putere d'acquistu]] - [[Strada di Roma]] - [[Camille Pissarro]] - [[Accidente vasculare cerebrale]] - [[Architittura rumànica]] - [[XX sèculu]] - [[XXI sèculu]] - [[Rumànicu pisanu]] - [[Architettura rumànica in Sardegna]] - [[Architettura barocca]] - [[A Citatella di Bastia]] - [[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] - [[Santa Croce di Bastia]] - [[Lista di e pieve di Corsica]] - [[Prosper Mérimée]] - [[Figuretta]] - [[Discriminazione linguistica]] - [[Sambucu]] - [[Eros Ramazzotti]] - [[Charles Aznavour]] - [[Ascensione]] - [[Stella cadente]] - [[Aluetu di Sudafrica]] - [[Induisimu]] - [[India]] - [[Aleria]] - [[Scupinu]] - [[Tarrori è Fantasia]] - [[Ghjumenta di preti]] - [[Seppia]] - [[Pesciu rondina]] - [[Merula (fauna marina)]] - [[Ghjaddinedda organu]] - [[Ghjuncu marinu]] - [[San'Petru di Panicala]] - [[Scrizzula]] - [[Burra cascistretta]] - [[Scali di u rè d'Aragona]] - [[Ghjuvan Petru Gaffori]] - [[Leonardu Fibonacci]] - [[Scurpionu neru]] - [[Nannara]] - [[Cardalina]] - [[Ghjallina (Arisarum vulgare)]] - [[Tafonu di u Cumpuleddu]] - [[Museu d'Aleria]] - [[Vechju marinu]] - [[Torra di a Parata]] - [[Lepru corsu]] - [[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] - [[Curu]] - [[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] - [[Camosciu d'Abruzzu]] - [[Ventu in Corsica]] - [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] - [[Michael J. Fox]] - [[Isulottu di Gargalu]] - [[Ditonu (Bonifaziu)]] - [[Sprissioni corsi]] - [[Carlu Bonaparte]] - [[Paulina Bonaparte]] - [[Catinacciu di Sartè]] - [[Etruschi]] - [[Regnu di Napuli]] - [[Romulu è Remu]] - [[Ponziu Pilatu]] - [[Plutarcu]] - | note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]] }} <noinclude> [[Categoria:Mudellu]] [[Categoria:Principale]] </noinclude> nybzdbxhvz8r9mgjfflcv0nn590yw63 Lisbona 0 8582 407525 392381 2026-10-26T06:56:28Z Kent Wang 22595 Capela de Nossa Senhora das Dores e Passos de Cristo (Igreja de São Vicente de Fora) 790.jpg 407525 wikitext text/x-wiki '''Lisbona''' hè a capitale di u [[Portugallu]]. Teni 564.477 abitanti. <br><gallery class=center caption="Lisbona - Lisboa"> Lissabon-Largo das Portas do Sol-44-Alfama-2011-gje.jpg Lissabon-Sao Vicente de Fora-21-Kreuzgaenge-2011-gje.jpg Capela de Nossa Senhora das Dores e Passos de Cristo (Igreja de São Vicente de Fora) 790.jpg Lissabon-Ascensor da Bica-10-2011-gje.jpg Lissabon-Travessa do Cabral-06-Waesche-2011-gje.jpg Lissabon-210-Fassaden-2011-gje.jpg Lissabon-Santa Engracia-06-Panteao Nacional-2011-gje.jpg Lissabon-Cafe A Brasileira-02-2011-gje.jpg </gallery> [[Categoria:Portugallu]] [[Categoria:Europa]] ms1630wcmwh9yd9x5r1gbckfhpfbtge Acqua 0 11302 407513 407512 2026-10-25T14:40:29Z Articulivitali 28749 /* Citazione */ 407513 wikitext text/x-wiki [[File:Michael Melgar LiquidArt resize droplet.jpg|thumb|right|]] '''L'acqua''' hè un [[cumpostu chimicu]] di formula [[moleculare]] H<sub>2</sub>O, furmatu da dui atomi d'idrogenu è unu d'ossigenu. In e cundizione abituale di temperatura è di pressione, si trova soprattuttu à u statu liquidu; pò dinù esse à u statu solidu, cum'è [[ghjacciu]], o à u statu gasosu, cum'è [[vapore d'acqua]]. [[File:Water drop 001.jpg|thumb|Una goccia d'acqua]] L'acqua hè essenziale per tutte e forme di vita cunnisciute. In natura face parte di l'[[ecosistema|ecosistemi]], alimenteghja e piante è hè un cumpunente maiò di l'organisimi. Hè dinù indispensevule à l'attività umane, da l'agricultura à l'industria. Nant'à a [[Terra]], copre circa u 71% di a superficia, ma a maiò parte hè acqua salata; solu una piccula parte hè acqua dolce è accessibile. == Etimulugia == A parolla corsa ''acqua'' vene da u latinu ''aqua''. Parolle simile si trovanu in parechje lingue d'Europa; l'inglese ''water'' è u tedescu ''Wasser'', per esempiu, venenu da una radica indoeuropea cumuna. == Proprietà fisiche è chimiche == === Struttura di a molecule === [[File:Water molecule 3D.svg|thumb|A struttura tridimensionale di a molecule d'acqua (H<sub>2</sub>O)]] A molecule d'acqua hè custituita da un atomu d'ossigenu ligatu à dui atomi d'idrogenu. I ligami trà l'ossigenu è l'idrogenu sò covalenti è pulari: l'ossigenu attraghje l'elettroni più forte chè l'idrogenu. Per via di a forma angulata di a molecule, l'acqua hà una carica elettrica distribuita in modu non uniformu è si cumporta cum'è un dipolu. Trà e molecule d'acqua si formanu ligami à idrogenu. St'interazzione spieganu parechje di e so pruprietà particulare, frà e quale a temperatura d'ebullizione relativamente alta, a tensione superficiale impurtante è a capacità termica elevata. L'acqua pura pò subisce una dissuciazione assai debule in ioni idroniu (H<sub>3</sub>O<sup>+</sup>) è idrossidu (OH<sup>−</sup>). À 25 °C, a so reazzione hè neutra, cù un pH vicinu à 7. === Stati è cambiamenti di statu === [[File:Icebergs of Iceland.jpg|thumb|Un iceberg: u ghjacciu, menu densu di l'acqua liquida, stà à gallu]] À a pressione atmosferica nurmale, l'acqua pura torna ghjacciu vicinu à 0 °C è bolle vicinu à 100 °C. Questi valori cambianu cù a pressione è cù e sustanze sciolte in l'acqua. Per esempiu, i sali abbassanu a temperatura di ghjacciatura. À u cuntrariu di a maiò parte di e sustanze, l'acqua occupa più vulume quand'ella si ghjaccia. U ghjacciu hè dunque menu densu ch’è l'acqua liquida è stà à gallu. A densità di l'acqua liquida hè massima vicinu à 4 °C. Sta pruprietà aiuta à mantene liquide e parte prufonde di i lavi durante l'inguernu, ancu quandu a superficia hè ghjacciata. À pressione è temperature assai diverse da quelle di a superficia terrestre, u ghjacciu pò piglià parechje strutture cristalline. Esistenu dinù forme amorfe, chì ùn anu micca una struttura cristallina urdinata. === Solvente è acidità === L'acqua hè un bon solvente per via di a polarità di e so molecule. Pò scioglie numerosi sali è cumposti pulari, è cusì trasporta ioni è altre sustanze. E sustanze grasse è parechji cumposti micca pulari, invece, si mischjanu pocu cù l'acqua. L'acqua pura cunduce pocu l'elettricità. In e cundizione naturale, però, cuntene di regula sali è altri ioni sciolti, chì ne aumentanu a cunduttività. Quasi tutte l'acque naturale cuntenenu dinù gasu, particelle o cumposti minerali. == L'acqua in natura == === U ciculu di l'acqua === [[File:Cycle de l'eau.png|thumb|U ciculu di l'acqua]] L'acqua circuleghja in permanenza trà l'atmosfera, a superficia di a Terra, u sottusolu è l'esseri viventi. Stu prucessu hè chjamatu [[ciculu di l'acqua]] o ciculu idrologicu. U calore di u Sole face svapurà l'acqua di i mari, di i fiumi è di i lavi. E piante liberanu dinù vapore d'acqua à traversu a traspirazione. In l'atmosfera, u vapore si rinfrisca è si cundensa in gocce o cristalli di ghjacciu, chì formanu i nuvuli. L'acqua torna dopu à a superficia sottu à forma di piove, neve o grandine. Una parte corre versu i fiumi è i mari; un'antra s'infiltra in u terrenu è pò alimentà e falde acquifere. === Acque salate è acque dolce === L'acque di l'oceani è di a maiò parte di i mari sò salate, per via di i sali minerali disciolti. L'acque dolce si trovanu soprattuttu in i ghiacciai è e calotte polari, in e falde sutterranee, è in i lavi è i fiumi. Solu una parte assai chjuca di l'acqua di a Terra hè acqua dolce facilmente accessibile. L'acque naturale ponu cuntene sustanze minerale, gasu, materiali in suspensione è urganisimi microscopichi. A so cumpusizione dipende da u locu, da u clima è da e rocce o i terreni ch'elli attraversanu. Per quessa, l'acqua presente in natura ùn hè guasi mai chimicamente pura. === L'acqua è u clima === [[File:Waves in sea.jpg|thumb|L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, influenzendu u clima]] [[File:Jacobshavn glacier 2016 01.jpg|thumb|A fusione di i ghiacciai hè una cunsequenza di i cambiamenti climatichi]] L'acqua influenza u clima è e cundizione meteorologiche. U vapore d'acqua in l'atmosfera cuntribuisce à l'effettu di serra naturale è participa à a furmazione di nuvuli è di precipitazione. L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, mentre chì i currenti marini influenzanu u clima di parechje regione. A quantità è a frequenza di e precipitazione determineghjanu in parte a dispunibilità d'acqua, a vegetazione è l'ecosistemi. E sicchine, l'inundazione è a fusione di i ghiacciai ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambienti è e pupulazione umane. == Impurtanza biologica == L'acqua hè u cumpunente principale di e cellule è di parechji tissuti viventi. Serve da solvente à numerose molecule è permette parechje reazzione chimiche necessarie à u funziunamentu di l'organisimi. Participeghja, frà altre cose, à a fotosintesi è à e reazzione di metabolismu. In l'omu è in l'animali, l'acqua aiuta à traspurtà e sustanze nutritive, à eliminà i prudutti di scartu è à regulà a temperatura di u corpu. A quantità d'acqua in l'organisimu varieghja secondu l'età, u sessu è a cumpusizione di u corpu. In e piante, l'acqua hè traspurtata da e radiche versu e parte alte è face parte di a linfa. Aiuta dinù à mantene a rigidità di e cellule vegetale è hè necessaria à a crescita. == L'acqua fora di a Terra == [[File:PIA17202 - Approaching Enceladus.jpg|thumb|Enceladu, una luna di Saturnu, hè cunnisciuta per i so geyser d'acqua]] E molecule d'acqua sò state osservate in i nuvuli interstellari è in l'atmosfere di parechji corpi celesti. In u [[Sistema sulariu]], u ghjacciu hè cunnisciutu nant'à a [[Luna]], [[Marte]], [[Cerere (astrunumia)|Cerere]], [[Plutone]] è parechje lune di pianete gigante. A pussibilità d'oceani liquidi sottu à a superficia hè studiata in parechji satelliti, frà i quali [[Europa (luna)|Europa]] è [[Enceladu]]. A presenza d'acqua liquida hè una cundizione impurtante per a vita cum'ella hè cunnisciuta nant'à a Terra, ma ùn basta, da per ella, à dimustrà ch'ella esiste vita nant'à un antru corpu celeste. == L'acqua è e sucetà umane == === Storia è religione === [[File:A baptism in Guantanamo.jpg|thumb|U battesimu, un ritu chì usa l'acqua com'è simbulu di purificazione]] Parechje civiltà antiche si sò sviluppate vicinu à fiumi maiò, chì furnianu acqua, terreni fertili è vie di trasportu. U [[Nilu]] hà avutu un rollu impurtante in l'anticu Egittu; u [[Tigri]] è l'[[Eufrate]] in Mesopotamia; l'[[Indu]] è u [[Gange]] in l'Asia meridiunale; è u fiume Giallu in China. In parechje religione, l'acqua hè un simbulu di purificazione, di vita o di rinascita. Hè aduprata in riti cum'è u battesimu cristianu è l'abluzione di certe tradizione ebraiche è musulmane. In parechje culture, certi fiumi è surghjente sò cunsiderati sacri. === Usi === L'acqua hè aduprata in parechji duminii: per beie, preparà l'alimenti è assicurà l'igiene; in l'agricultura, soprattuttu per l'irrigazione; in l'industria, cum'è solvente, fluidu di raffretamentu o vettore di calore; per pruduce elettricità in e centrale idroelettriche; in l'attività ricreative è in certi riti religiosi. L'acqua destinata à u cunsumu umanu deve risponde à criterii di qualità è di salubrità. Sicondu a so origine è a so cumpusizione, pò esse necessariu di trattà la per caccià e particelle, i cumposti indesiderati è i microorganismi periculosi. L'acque usate sò dinù trattate prima di esse lampate torna in l'ambiente o riutilizate. === Risorse è prutezzione === [[File:Creek Water Pollution.jpg|thumb|L'inquinamentu di l'acqua hè una minaccia per a dispunibilità di risorse idriche sicure]] L'acqua dolce accessibile hè una risorsa limitata è spartuta in modu ineguale trà e regione. L'inquinamentu, u sfruttamentu eccessivu di e falde, a crescita di i bisogni è i cambiamenti climatichi ponu rende più difficiule l'accessu à l'acqua sicura. A prutezzione di e risorse idriche dipende da a riduzzione di l'inquinamentu, da una gestione durevule di i fiumi è di e falde, è da un usu rispunsevule in e cità, l'agricultura è l'industria. ==Citazione== L'acqua hè mintuvata à spessu in a [[litteratura]] è a cultura [[Corsica|corsa]]. Par asempiu, in i [[pruverbii corsi|pruverbii]]: * ''Diu ti franchi di u [[focu]], di l'[[acqua]] è di i falsi [[tistimoniu|tistimonii]].'' * ''L'acqua si ni và sempri à u [[mari]].'' * ''L’acqua fà [[fanga]], u [[vinu]] fà bon [[sangue]].'' * ''L'acqua ghira è ghjira è à u so [[rivu]] torna.'' * ''Ogni acqua torna à so riva.'' * ''A [[misura]] ancu indi l'acqua.'' == Riferenze == * Saravelli-Retali, 1976, A vita in Corsica per via di i pruverbii è i detti - La vie en Corse à travers proverbes et dictons, Nice: Don Bosco == Da vede dinù == * [[Ciculu di l'acqua]] * [[Acqua potabile]] * [[Acqua di mare]] * [[Ghjacciu]] * [[Vapore d'acqua]] * [[Risorsa idrica]] * [[Depurazione di l'acqua]] ==Note== <references/> [[Categoria:Acqua]] [[Categoria:Risorse naturale]] cpios4578w1m9f5mov9za956fpwgjh5 407514 407513 2026-10-25T14:41:21Z Articulivitali 28749 /* Usi */ 407514 wikitext text/x-wiki [[File:Michael Melgar LiquidArt resize droplet.jpg|thumb|right|]] '''L'acqua''' hè un [[cumpostu chimicu]] di formula [[moleculare]] H<sub>2</sub>O, furmatu da dui atomi d'idrogenu è unu d'ossigenu. In e cundizione abituale di temperatura è di pressione, si trova soprattuttu à u statu liquidu; pò dinù esse à u statu solidu, cum'è [[ghjacciu]], o à u statu gasosu, cum'è [[vapore d'acqua]]. [[File:Water drop 001.jpg|thumb|Una goccia d'acqua]] L'acqua hè essenziale per tutte e forme di vita cunnisciute. In natura face parte di l'[[ecosistema|ecosistemi]], alimenteghja e piante è hè un cumpunente maiò di l'organisimi. Hè dinù indispensevule à l'attività umane, da l'agricultura à l'industria. Nant'à a [[Terra]], copre circa u 71% di a superficia, ma a maiò parte hè acqua salata; solu una piccula parte hè acqua dolce è accessibile. == Etimulugia == A parolla corsa ''acqua'' vene da u latinu ''aqua''. Parolle simile si trovanu in parechje lingue d'Europa; l'inglese ''water'' è u tedescu ''Wasser'', per esempiu, venenu da una radica indoeuropea cumuna. == Proprietà fisiche è chimiche == === Struttura di a molecule === [[File:Water molecule 3D.svg|thumb|A struttura tridimensionale di a molecule d'acqua (H<sub>2</sub>O)]] A molecule d'acqua hè custituita da un atomu d'ossigenu ligatu à dui atomi d'idrogenu. I ligami trà l'ossigenu è l'idrogenu sò covalenti è pulari: l'ossigenu attraghje l'elettroni più forte chè l'idrogenu. Per via di a forma angulata di a molecule, l'acqua hà una carica elettrica distribuita in modu non uniformu è si cumporta cum'è un dipolu. Trà e molecule d'acqua si formanu ligami à idrogenu. St'interazzione spieganu parechje di e so pruprietà particulare, frà e quale a temperatura d'ebullizione relativamente alta, a tensione superficiale impurtante è a capacità termica elevata. L'acqua pura pò subisce una dissuciazione assai debule in ioni idroniu (H<sub>3</sub>O<sup>+</sup>) è idrossidu (OH<sup>−</sup>). À 25 °C, a so reazzione hè neutra, cù un pH vicinu à 7. === Stati è cambiamenti di statu === [[File:Icebergs of Iceland.jpg|thumb|Un iceberg: u ghjacciu, menu densu di l'acqua liquida, stà à gallu]] À a pressione atmosferica nurmale, l'acqua pura torna ghjacciu vicinu à 0 °C è bolle vicinu à 100 °C. Questi valori cambianu cù a pressione è cù e sustanze sciolte in l'acqua. Per esempiu, i sali abbassanu a temperatura di ghjacciatura. À u cuntrariu di a maiò parte di e sustanze, l'acqua occupa più vulume quand'ella si ghjaccia. U ghjacciu hè dunque menu densu ch’è l'acqua liquida è stà à gallu. A densità di l'acqua liquida hè massima vicinu à 4 °C. Sta pruprietà aiuta à mantene liquide e parte prufonde di i lavi durante l'inguernu, ancu quandu a superficia hè ghjacciata. À pressione è temperature assai diverse da quelle di a superficia terrestre, u ghjacciu pò piglià parechje strutture cristalline. Esistenu dinù forme amorfe, chì ùn anu micca una struttura cristallina urdinata. === Solvente è acidità === L'acqua hè un bon solvente per via di a polarità di e so molecule. Pò scioglie numerosi sali è cumposti pulari, è cusì trasporta ioni è altre sustanze. E sustanze grasse è parechji cumposti micca pulari, invece, si mischjanu pocu cù l'acqua. L'acqua pura cunduce pocu l'elettricità. In e cundizione naturale, però, cuntene di regula sali è altri ioni sciolti, chì ne aumentanu a cunduttività. Quasi tutte l'acque naturale cuntenenu dinù gasu, particelle o cumposti minerali. == L'acqua in natura == === U ciculu di l'acqua === [[File:Cycle de l'eau.png|thumb|U ciculu di l'acqua]] L'acqua circuleghja in permanenza trà l'atmosfera, a superficia di a Terra, u sottusolu è l'esseri viventi. Stu prucessu hè chjamatu [[ciculu di l'acqua]] o ciculu idrologicu. U calore di u Sole face svapurà l'acqua di i mari, di i fiumi è di i lavi. E piante liberanu dinù vapore d'acqua à traversu a traspirazione. In l'atmosfera, u vapore si rinfrisca è si cundensa in gocce o cristalli di ghjacciu, chì formanu i nuvuli. L'acqua torna dopu à a superficia sottu à forma di piove, neve o grandine. Una parte corre versu i fiumi è i mari; un'antra s'infiltra in u terrenu è pò alimentà e falde acquifere. === Acque salate è acque dolce === L'acque di l'oceani è di a maiò parte di i mari sò salate, per via di i sali minerali disciolti. L'acque dolce si trovanu soprattuttu in i ghiacciai è e calotte polari, in e falde sutterranee, è in i lavi è i fiumi. Solu una parte assai chjuca di l'acqua di a Terra hè acqua dolce facilmente accessibile. L'acque naturale ponu cuntene sustanze minerale, gasu, materiali in suspensione è urganisimi microscopichi. A so cumpusizione dipende da u locu, da u clima è da e rocce o i terreni ch'elli attraversanu. Per quessa, l'acqua presente in natura ùn hè guasi mai chimicamente pura. === L'acqua è u clima === [[File:Waves in sea.jpg|thumb|L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, influenzendu u clima]] [[File:Jacobshavn glacier 2016 01.jpg|thumb|A fusione di i ghiacciai hè una cunsequenza di i cambiamenti climatichi]] L'acqua influenza u clima è e cundizione meteorologiche. U vapore d'acqua in l'atmosfera cuntribuisce à l'effettu di serra naturale è participa à a furmazione di nuvuli è di precipitazione. L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, mentre chì i currenti marini influenzanu u clima di parechje regione. A quantità è a frequenza di e precipitazione determineghjanu in parte a dispunibilità d'acqua, a vegetazione è l'ecosistemi. E sicchine, l'inundazione è a fusione di i ghiacciai ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambienti è e pupulazione umane. == Impurtanza biologica == L'acqua hè u cumpunente principale di e cellule è di parechji tissuti viventi. Serve da solvente à numerose molecule è permette parechje reazzione chimiche necessarie à u funziunamentu di l'organisimi. Participeghja, frà altre cose, à a fotosintesi è à e reazzione di metabolismu. In l'omu è in l'animali, l'acqua aiuta à traspurtà e sustanze nutritive, à eliminà i prudutti di scartu è à regulà a temperatura di u corpu. A quantità d'acqua in l'organisimu varieghja secondu l'età, u sessu è a cumpusizione di u corpu. In e piante, l'acqua hè traspurtata da e radiche versu e parte alte è face parte di a linfa. Aiuta dinù à mantene a rigidità di e cellule vegetale è hè necessaria à a crescita. == L'acqua fora di a Terra == [[File:PIA17202 - Approaching Enceladus.jpg|thumb|Enceladu, una luna di Saturnu, hè cunnisciuta per i so geyser d'acqua]] E molecule d'acqua sò state osservate in i nuvuli interstellari è in l'atmosfere di parechji corpi celesti. In u [[Sistema sulariu]], u ghjacciu hè cunnisciutu nant'à a [[Luna]], [[Marte]], [[Cerere (astrunumia)|Cerere]], [[Plutone]] è parechje lune di pianete gigante. A pussibilità d'oceani liquidi sottu à a superficia hè studiata in parechji satelliti, frà i quali [[Europa (luna)|Europa]] è [[Enceladu]]. A presenza d'acqua liquida hè una cundizione impurtante per a vita cum'ella hè cunnisciuta nant'à a Terra, ma ùn basta, da per ella, à dimustrà ch'ella esiste vita nant'à un antru corpu celeste. == L'acqua è e sucetà umane == === Storia è religione === [[File:A baptism in Guantanamo.jpg|thumb|U battesimu, un ritu chì usa l'acqua com'è simbulu di purificazione]] Parechje civiltà antiche si sò sviluppate vicinu à fiumi maiò, chì furnianu acqua, terreni fertili è vie di trasportu. U [[Nilu]] hà avutu un rollu impurtante in l'anticu Egittu; u [[Tigri]] è l'[[Eufrate]] in Mesopotamia; l'[[Indu]] è u [[Gange]] in l'Asia meridiunale; è u fiume Giallu in China. In parechje religione, l'acqua hè un simbulu di purificazione, di vita o di rinascita. Hè aduprata in riti cum'è u battesimu cristianu è l'abluzione di certe tradizione ebraiche è musulmane. In parechje culture, certi fiumi è surghjente sò cunsiderati sacri. === Usi === L'acqua hè aduprata in parechji duminii: * per beie, preparà l'alimenti è assicurà l'igiene; * in l'agricultura, soprattuttu per l'irrigazione; * in l'industria, cum'è solvente, fluidu di raffretamentu o vettore di calore; * per pruduce elettricità in e centrale idroelettriche; * in l'attività ricreative è in certi riti religiosi. L'acqua destinata à u cunsumu umanu deve risponde à criterii di qualità è di salubrità. Sicondu a so origine è a so cumpusizione, pò esse necessariu di trattà la per caccià e particelle, i cumposti indesiderati è i microorganismi periculosi. L'acque usate sò dinù trattate prima di esse lampate torna in l'ambiente o riutilizate. === Risorse è prutezzione === [[File:Creek Water Pollution.jpg|thumb|L'inquinamentu di l'acqua hè una minaccia per a dispunibilità di risorse idriche sicure]] L'acqua dolce accessibile hè una risorsa limitata è spartuta in modu ineguale trà e regione. L'inquinamentu, u sfruttamentu eccessivu di e falde, a crescita di i bisogni è i cambiamenti climatichi ponu rende più difficiule l'accessu à l'acqua sicura. A prutezzione di e risorse idriche dipende da a riduzzione di l'inquinamentu, da una gestione durevule di i fiumi è di e falde, è da un usu rispunsevule in e cità, l'agricultura è l'industria. ==Citazione== L'acqua hè mintuvata à spessu in a [[litteratura]] è a cultura [[Corsica|corsa]]. Par asempiu, in i [[pruverbii corsi|pruverbii]]: * ''Diu ti franchi di u [[focu]], di l'[[acqua]] è di i falsi [[tistimoniu|tistimonii]].'' * ''L'acqua si ni và sempri à u [[mari]].'' * ''L’acqua fà [[fanga]], u [[vinu]] fà bon [[sangue]].'' * ''L'acqua ghira è ghjira è à u so [[rivu]] torna.'' * ''Ogni acqua torna à so riva.'' * ''A [[misura]] ancu indi l'acqua.'' == Riferenze == * Saravelli-Retali, 1976, A vita in Corsica per via di i pruverbii è i detti - La vie en Corse à travers proverbes et dictons, Nice: Don Bosco == Da vede dinù == * [[Ciculu di l'acqua]] * [[Acqua potabile]] * [[Acqua di mare]] * [[Ghjacciu]] * [[Vapore d'acqua]] * [[Risorsa idrica]] * [[Depurazione di l'acqua]] ==Note== <references/> [[Categoria:Acqua]] [[Categoria:Risorse naturale]] gqyp8bzpkrumkzyqdfew4ctyw2e5583 407515 407514 2026-10-25T16:33:58Z Fausta Samaritani 15085 link, fix 407515 wikitext text/x-wiki [[File:Michael Melgar LiquidArt resize droplet.jpg|thumb|right|]] '''L'acqua''' hè un [[cumpostu chimicu]] di formula [[moleculare]] H<sub>2</sub>O, furmatu da dui atomi d'idrogenu è unu d'ossigenu. In e cundizione abituale di temperatura è di pressione, si trova soprattuttu à u statu liquidu; pò dinù esse à u statu solidu, cum'è [[ghjacciu]], o à u statu gasosu, cum'è vapore d'acqua. [[File:Water drop 001.jpg|thumb|Una goccia d'acqua]] L'acqua hè essenziale per tutte e forme di vita cunnisciute. In natura face parte di l'[[ecosistema|ecosistemi]], alimenteghja e piante è hè un cumpunente maiò di l'organisimi. Hè dinù indispensevule à l'attività umane, da l'[[agricultura]] à l'[[industria]]. Nant'à a [[Terra]], copre circa u 71% di a superficia, ma a maiò parte hè acqua salata; solu una piccula parte hè acqua dolce è accessibile. == Etimulugia == A parolla corsa ''acqua'' vene da u [[Lingua latina|latinu]] ''aqua''. Parolle simile si trovanu in parechje lingue d'Europa; l'inglese ''water'' è u tedescu ''Wasser'', per esempiu, venenu da una radica indoeuropea cumuna. == Proprietà fisiche è chimiche == === Struttura di a molecule === [[File:Water molecule 3D.svg|thumb|A struttura tridimensionale di a molecule d'acqua (H<sub>2</sub>O)]] A molecule d'acqua hè custituita da un atomu d'[[ossigenu]] ligatu à dui atomi d'[[idrogenu]]. I ligami trà l'ossigenu è l'idrogenu sò covalenti è pulari: l'ossigenu attraghje l'[[Elettrone|elettroni]] più forte chè l'idrogenu. Per via di a forma angulata di a molecule, l'acqua hà una carica elettrica distribuita in modu non uniformu è si cumporta cum'è un dipolu. Trà e molecule d'acqua si formanu ligami à idrogenu. St'interazzione spieganu parechje di e so pruprietà particulare, frà e quale a temperatura d'ebullizione relativamente alta, a tensione superficiale impurtante è a capacità termica elevata. L'acqua pura pò subisce una dissuciazione assai debule in ioni idroniu (H<sub>3</sub>O<sup>+</sup>) è idrossidu (OH<sup>−</sup>). À 25 °C, a so reazzione hè neutra, cù un pH vicinu à 7. === Stati è cambiamenti di statu === [[File:Icebergs of Iceland.jpg|thumb|Un iceberg: u ghjacciu, menu densu di l'acqua liquida, stà à gallu]] À a pressione atmosferica nurmale, l'acqua pura torna ghjacciu vicinu à 0 °C è bolle vicinu à 100 °C. Questi valori cambianu cù a pressione è cù e sustanze sciolte in l'acqua. Per esempiu, i sali abbassanu a temperatura di ghjacciatura. À u cuntrariu di a maiò parte di e sustanze, l'acqua occupa più vulume quand'ella si ghjaccia. U ghjacciu hè dunque menu densu ch'è l'acqua liquida è stà à gallu. A densità di l'acqua liquida hè massima vicinu à 4 °C. Sta pruprietà aiuta à mantene liquide e parte prufonde di i lavi durante l'inguernu, ancu quandu a superficia hè ghjacciata. À pressione è temperature assai diverse da quelle di a superficia terrestre, u ghjacciu pò piglià parechje strutture cristalline. Esistenu dinù forme amorfe, chì ùn anu micca una struttura cristallina urdinata. === Solvente è acidità === L'acqua hè un bon solvente per via di a polarità di e so [[Molecula|molecule]]. Pò scioglie numerosi sali è cumposti pulari, è cusì trasporta ioni è altre sustanze. E sustanze grasse è parechji cumposti micca pulari, invece, si mischjanu pocu cù l'acqua. L'acqua pura cunduce pocu l'[[elettricità]]. In e cundizione naturale, però, cuntene di regula sali è altri ioni sciolti, chì ne aumentanu a cunduttività. Quasi tutte l'acque naturale cuntenenu dinù gasu, particelle o cumposti minerali. == L'acqua in natura == === U ciculu di l'acqua === [[File:Cycle de l'eau.png|thumb|U ciculu di l'acqua]] L'acqua circuleghja in permanenza trà l'[[atmosfera]], a superficia di a Terra, u sottusolu è l'esseri viventi. Stu prucessu hè chjamatu [[ciculu di l'acqua]] o ciculu idrologicu. U calore di u [[Sole]] face svapurà l'acqua di i mari, di i fiumi è di i lavi. E piante liberanu dinù vapore d'acqua à traversu a traspirazione. In l'atmosfera, u vapore si rinfrisca è si cundensa in gocce o cristalli di ghjacciu, chì formanu i nuvuli. L'acqua torna dopu à a superficia sottu à forma di piove, neve o grandine. Una parte corre versu i fiumi è i mari; un'antra s'infiltra in u terrenu è pò alimentà e falde acquifere. === Acque salate è acque dolce === L'acque di l'oceani è di a maiò parte di i mari sò salate, per via di i sali minerali disciolti. L'acque dolce si trovanu soprattuttu in i ghiacciai è e calotte polari, in e falde sutterranee, è in i lavi è i fiumi. Solu una parte assai chjuca di l'acqua di a Terra hè acqua dolce facilmente accessibile. L'acque naturale ponu cuntene sustanze minerale, gasu, materiali in suspensione è urganisimi microscopichi. A so cumpusizione dipende da u locu, da u clima è da e rocce o i terreni ch'elli attraversanu. Per quessa, l'acqua presente in natura ùn hè guasi mai chimicamente pura. === L'acqua è u clima === [[File:Waves in sea.jpg|thumb|L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, influenzendu u clima]] [[File:Jacobshavn glacier 2016 01.jpg|thumb|A fusione di i ghiacciai hè una cunsequenza di i cambiamenti climatichi]] L'acqua influenza u [[clima]] è e cundizione meteorologiche. U vapore d'acqua in l'atmosfera cuntribuisce à l'effettu di serra naturale è participa à a furmazione di nuvuli è di precipitazione. L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, mentre chì i currenti marini influenzanu u clima di parechje regione. A quantità è a frequenza di e precipitazione determineghjanu in parte a dispunibilità d'acqua, a vegetazione è l'ecosistemi. E sicchine, l'inundazione è a fusione di i ghiacciai ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambienti è e pupulazione umane. == Impurtanza biologica == L'acqua hè u cumpunente principale di e [[Cellula|cellule]] è di parechji tissuti viventi. Serve da solvente à numerose molecule è permette parechje reazzione chimiche necessarie à u funziunamentu di l'organisimi. Participeghja, frà altre cose, à a fotosintesi è à e reazzione di [[metabolismu]]. In l'omu è in l'animali, l'acqua aiuta à traspurtà e sustanze [[Nutrizione|nutritive]], à eliminà i prudutti di scartu è à regulà a temperatura di u corpu. A quantità d'acqua in l'organisimu varieghja secondu l'età, u sessu è a cumpusizione di u corpu. In e piante, l'acqua hè traspurtata da e radiche versu e parte alte è face parte di a linfa. Aiuta dinù à mantene a rigidità di e cellule vegetale è hè necessaria à a crescita. == L'acqua fora di a Terra == [[File:PIA17202 - Approaching Enceladus.jpg|thumb|Enceladu, una luna di Saturnu, hè cunnisciuta per i so geyser d'acqua]] E molecule d'acqua sò state osservate in i [[Nuvola|nuvuli]] interstellari è in l'atmosfere di parechji corpi celesti. In u [[Sistema sulariu]], u ghjacciu hè cunnisciutu nant'à a [[Luna]], [[Marte (pianeta)]], [[Cerere (pianeta)|Cerere]], [[Plutone (pianeta)]] è parechje lune di pianete gigante. A pussibilità d'oceani liquidi sottu à a superficia hè studiata in parechji satelliti, frà i quali [[Europa (luna)|Europa]] è [[Enceladu]]. A presenza d'acqua liquida hè una cundizione impurtante per a vita cum'ella hè cunnisciuta nant'à a Terra, ma ùn basta, da per ella, à dimustrà ch'ella esiste vita nant'à un antru corpu celeste. == L'acqua è e sucetà umane == === Storia è religione === [[File:A baptism in Guantanamo.jpg|thumb|U battesimu, un ritu chì usa l'acqua com'è simbulu di purificazione]] Parechje civiltà antiche si sò sviluppate vicinu à fiumi maiò, chì furnianu acqua, terreni fertili è vie di trasportu. U [[Nilu]] hà avutu un rollu impurtante in l'anticu [[Egittu]]; u [[Tigri]] è l'[[Eufrate]] in [[Mesopotamia]]; l'[[Indu]] è u [[Gange]] in l'Asia meridiunale; è u fiume Giallu in [[China]]. In parechje religione, l'acqua hè un simbulu di purificazione, di [[vita]] o di rinascita. Hè aduprata in riti cum'è u battesimu cristianu è l'abluzione di certe tradizione ebraiche è musulmane. In parechje culture, certi fiumi è surghjente sò cunsiderati sacri. === Usi === L'acqua hè aduprata in parechji duminii: : per beie, preparà l'alimenti è assicurà l'igiene; : in l'agricultura, soprattuttu per l'irrigazione; : in l'industria, cum'è solvente, fluidu di raffretamentu o vettore di calore; : per pruduce elettricità in e centrale idroelettriche; : in l'attività ricreative è in certi riti religiosi. L'acqua destinata à u cunsumu umanu deve risponde à criterii di qualità è di salubrità. Sicondu a so origine è a so cumpusizione, pò esse necessariu di trattà la per caccià e particelle, i cumposti indesiderati è i microorganismi periculosi. L'acque usate sò dinù trattate prima di esse lampate torna in l'ambiente o riutilizate. === Risorse è prutezzione === [[File:Creek Water Pollution.jpg|thumb|L'inquinamentu di l'acqua hè una minaccia per a dispunibilità di risorse idriche sicure]] L'acqua dolce accessibile hè una risorsa limitata è spartuta in modu ineguale trà e regione. L'[[inquinamentu]], u sfruttamentu eccessivu di e falde, a crescita di i bisogni è i cambiamenti climatichi ponu rende più difficiule l'accessu à l'acqua sicura. A prutezzione di e risorse idriche dipende da a riduzzione di l'inquinamentu, da una gestione durevule di i fiumi è di e falde, è da un usu rispunsevule in e cità, l'agricultura è l'industria. ==Citazione== L'acqua hè mintuvata à spessu in a [[litteratura]] è a cultura [[Corsica|corsa]]. Par asempiu, in i [[pruverbii corsi|pruverbii]]: : ''Diu ti franchi di u [[focu]], di l'acqua è di i falsi [[tistimoniu|tistimonii]]''. : ''L'acqua si ni và sempri à u [[mari]]''. : ''L'acqua fà [[fanga]], u [[vinu]] fà bon [[sangue]]''. : ''L'acqua ghira è ghjira è à u so [[rivu]] torna''. : ''Ogni acqua torna à so riva''. : ''A [[misura]] ancu indi l'acqua''. == Riferenze == * Saravelli-Retali, 1976, ''A vita in Corsica per via di i pruverbii è i detti - La vie en Corse à travers proverbes et dictons'', Nice, Don Bosco. == Da vede dinù == * [[Ciculu di l'acqua]] * [[Acqua potabile]] * [[Acqua di mare]] * [[Ghjacciu]] * [[Vapore d'acqua]] * [[Risorsa idrica]] * [[Depurazione di l'acqua]] ==Note== <references/> [[Categoria:Acqua]] [[Categoria:Risorse naturale]] iarqipmyghk9dtay76jes2aerfnc2pf 407516 407515 2026-10-25T16:38:53Z Fausta Samaritani 15085 /* L'acqua fora di a Terra */ 407516 wikitext text/x-wiki [[File:Michael Melgar LiquidArt resize droplet.jpg|thumb|right|]] '''L'acqua''' hè un [[cumpostu chimicu]] di formula [[moleculare]] H<sub>2</sub>O, furmatu da dui atomi d'idrogenu è unu d'ossigenu. In e cundizione abituale di temperatura è di pressione, si trova soprattuttu à u statu liquidu; pò dinù esse à u statu solidu, cum'è [[ghjacciu]], o à u statu gasosu, cum'è vapore d'acqua. [[File:Water drop 001.jpg|thumb|Una goccia d'acqua]] L'acqua hè essenziale per tutte e forme di vita cunnisciute. In natura face parte di l'[[ecosistema|ecosistemi]], alimenteghja e piante è hè un cumpunente maiò di l'organisimi. Hè dinù indispensevule à l'attività umane, da l'[[agricultura]] à l'[[industria]]. Nant'à a [[Terra]], copre circa u 71% di a superficia, ma a maiò parte hè acqua salata; solu una piccula parte hè acqua dolce è accessibile. == Etimulugia == A parolla corsa ''acqua'' vene da u [[Lingua latina|latinu]] ''aqua''. Parolle simile si trovanu in parechje lingue d'Europa; l'inglese ''water'' è u tedescu ''Wasser'', per esempiu, venenu da una radica indoeuropea cumuna. == Proprietà fisiche è chimiche == === Struttura di a molecule === [[File:Water molecule 3D.svg|thumb|A struttura tridimensionale di a molecule d'acqua (H<sub>2</sub>O)]] A molecule d'acqua hè custituita da un atomu d'[[ossigenu]] ligatu à dui atomi d'[[idrogenu]]. I ligami trà l'ossigenu è l'idrogenu sò covalenti è pulari: l'ossigenu attraghje l'[[Elettrone|elettroni]] più forte chè l'idrogenu. Per via di a forma angulata di a molecule, l'acqua hà una carica elettrica distribuita in modu non uniformu è si cumporta cum'è un dipolu. Trà e molecule d'acqua si formanu ligami à idrogenu. St'interazzione spieganu parechje di e so pruprietà particulare, frà e quale a temperatura d'ebullizione relativamente alta, a tensione superficiale impurtante è a capacità termica elevata. L'acqua pura pò subisce una dissuciazione assai debule in ioni idroniu (H<sub>3</sub>O<sup>+</sup>) è idrossidu (OH<sup>−</sup>). À 25 °C, a so reazzione hè neutra, cù un pH vicinu à 7. === Stati è cambiamenti di statu === [[File:Icebergs of Iceland.jpg|thumb|Un iceberg: u ghjacciu, menu densu di l'acqua liquida, stà à gallu]] À a pressione atmosferica nurmale, l'acqua pura torna ghjacciu vicinu à 0 °C è bolle vicinu à 100 °C. Questi valori cambianu cù a pressione è cù e sustanze sciolte in l'acqua. Per esempiu, i sali abbassanu a temperatura di ghjacciatura. À u cuntrariu di a maiò parte di e sustanze, l'acqua occupa più vulume quand'ella si ghjaccia. U ghjacciu hè dunque menu densu ch'è l'acqua liquida è stà à gallu. A densità di l'acqua liquida hè massima vicinu à 4 °C. Sta pruprietà aiuta à mantene liquide e parte prufonde di i lavi durante l'inguernu, ancu quandu a superficia hè ghjacciata. À pressione è temperature assai diverse da quelle di a superficia terrestre, u ghjacciu pò piglià parechje strutture cristalline. Esistenu dinù forme amorfe, chì ùn anu micca una struttura cristallina urdinata. === Solvente è acidità === L'acqua hè un bon solvente per via di a polarità di e so [[Molecula|molecule]]. Pò scioglie numerosi sali è cumposti pulari, è cusì trasporta ioni è altre sustanze. E sustanze grasse è parechji cumposti micca pulari, invece, si mischjanu pocu cù l'acqua. L'acqua pura cunduce pocu l'[[elettricità]]. In e cundizione naturale, però, cuntene di regula sali è altri ioni sciolti, chì ne aumentanu a cunduttività. Quasi tutte l'acque naturale cuntenenu dinù gasu, particelle o cumposti minerali. == L'acqua in natura == === U ciculu di l'acqua === [[File:Cycle de l'eau.png|thumb|U ciculu di l'acqua]] L'acqua circuleghja in permanenza trà l'[[atmosfera]], a superficia di a Terra, u sottusolu è l'esseri viventi. Stu prucessu hè chjamatu [[ciculu di l'acqua]] o ciculu idrologicu. U calore di u [[Sole]] face svapurà l'acqua di i mari, di i fiumi è di i lavi. E piante liberanu dinù vapore d'acqua à traversu a traspirazione. In l'atmosfera, u vapore si rinfrisca è si cundensa in gocce o cristalli di ghjacciu, chì formanu i nuvuli. L'acqua torna dopu à a superficia sottu à forma di piove, neve o grandine. Una parte corre versu i fiumi è i mari; un'antra s'infiltra in u terrenu è pò alimentà e falde acquifere. === Acque salate è acque dolce === L'acque di l'oceani è di a maiò parte di i mari sò salate, per via di i sali minerali disciolti. L'acque dolce si trovanu soprattuttu in i ghiacciai è e calotte polari, in e falde sutterranee, è in i lavi è i fiumi. Solu una parte assai chjuca di l'acqua di a Terra hè acqua dolce facilmente accessibile. L'acque naturale ponu cuntene sustanze minerale, gasu, materiali in suspensione è urganisimi microscopichi. A so cumpusizione dipende da u locu, da u clima è da e rocce o i terreni ch'elli attraversanu. Per quessa, l'acqua presente in natura ùn hè guasi mai chimicamente pura. === L'acqua è u clima === [[File:Waves in sea.jpg|thumb|L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, influenzendu u clima]] [[File:Jacobshavn glacier 2016 01.jpg|thumb|A fusione di i ghiacciai hè una cunsequenza di i cambiamenti climatichi]] L'acqua influenza u [[clima]] è e cundizione meteorologiche. U vapore d'acqua in l'atmosfera cuntribuisce à l'effettu di serra naturale è participa à a furmazione di nuvuli è di precipitazione. L'oceani accumuleghjanu è trasportanu calore, mentre chì i currenti marini influenzanu u clima di parechje regione. A quantità è a frequenza di e precipitazione determineghjanu in parte a dispunibilità d'acqua, a vegetazione è l'ecosistemi. E sicchine, l'inundazione è a fusione di i ghiacciai ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambienti è e pupulazione umane. == Impurtanza biologica == L'acqua hè u cumpunente principale di e [[Cellula|cellule]] è di parechji tissuti viventi. Serve da solvente à numerose molecule è permette parechje reazzione chimiche necessarie à u funziunamentu di l'organisimi. Participeghja, frà altre cose, à a fotosintesi è à e reazzione di [[metabolismu]]. In l'omu è in l'animali, l'acqua aiuta à traspurtà e sustanze [[Nutrizione|nutritive]], à eliminà i prudutti di scartu è à regulà a temperatura di u corpu. A quantità d'acqua in l'organisimu varieghja secondu l'età, u sessu è a cumpusizione di u corpu. In e piante, l'acqua hè traspurtata da e radiche versu e parte alte è face parte di a linfa. Aiuta dinù à mantene a rigidità di e cellule vegetale è hè necessaria à a crescita. == L'acqua fora di a Terra == [[File:PIA17202 - Approaching Enceladus.jpg|thumb|Enceladu, una luna di Saturnu, hè cunnisciuta per i so geyser d'acqua]] E molecule d'acqua sò state osservate in i [[Nuvola|nuvuli]] interstellari è in l'atmosfere di parechji corpi celesti. In u [[Sistema solare]], u ghjacciu hè cunnisciutu nant'à a [[Luna]], [[Marte]], [[Cerere (astrunumia)|Cerere]], [[Plutone]] è parechje lune di pianete gigante. A pussibilità d'oceani liquidi sottu à a superficia hè studiata in parechji satelliti, frà i quali [[Europa (astrunumia)|Europa]] è [[Enceladu]]. A presenza d'acqua liquida hè una cundizione impurtante per a vita cum'ella hè cunnisciuta nant'à a Terra, ma ùn basta, da per ella, à dimustrà ch'ella esiste vita nant'à un antru corpu celeste. == L'acqua è e sucetà umane == === Storia è religione === [[File:A baptism in Guantanamo.jpg|thumb|U battesimu, un ritu chì usa l'acqua com'è simbulu di purificazione]] Parechje civiltà antiche si sò sviluppate vicinu à fiumi maiò, chì furnianu acqua, terreni fertili è vie di trasportu. U [[Nilu]] hà avutu un rollu impurtante in l'anticu [[Egittu]]; u [[Tigri]] è l'[[Eufrate]] in [[Mesopotamia]]; l'[[Indu]] è u [[Gange]] in l'Asia meridiunale; è u fiume Giallu in [[China]]. In parechje religione, l'acqua hè un simbulu di purificazione, di [[vita]] o di rinascita. Hè aduprata in riti cum'è u battesimu cristianu è l'abluzione di certe tradizione ebraiche è musulmane. In parechje culture, certi fiumi è surghjente sò cunsiderati sacri. === Usi === L'acqua hè aduprata in parechji duminii: : per beie, preparà l'alimenti è assicurà l'igiene; : in l'agricultura, soprattuttu per l'irrigazione; : in l'industria, cum'è solvente, fluidu di raffretamentu o vettore di calore; : per pruduce elettricità in e centrale idroelettriche; : in l'attività ricreative è in certi riti religiosi. L'acqua destinata à u cunsumu umanu deve risponde à criterii di qualità è di salubrità. Sicondu a so origine è a so cumpusizione, pò esse necessariu di trattà la per caccià e particelle, i cumposti indesiderati è i microorganismi periculosi. L'acque usate sò dinù trattate prima di esse lampate torna in l'ambiente o riutilizate. === Risorse è prutezzione === [[File:Creek Water Pollution.jpg|thumb|L'inquinamentu di l'acqua hè una minaccia per a dispunibilità di risorse idriche sicure]] L'acqua dolce accessibile hè una risorsa limitata è spartuta in modu ineguale trà e regione. L'[[inquinamentu]], u sfruttamentu eccessivu di e falde, a crescita di i bisogni è i cambiamenti climatichi ponu rende più difficiule l'accessu à l'acqua sicura. A prutezzione di e risorse idriche dipende da a riduzzione di l'inquinamentu, da una gestione durevule di i fiumi è di e falde, è da un usu rispunsevule in e cità, l'agricultura è l'industria. ==Citazione== L'acqua hè mintuvata à spessu in a [[litteratura]] è a cultura [[Corsica|corsa]]. Par asempiu, in i [[pruverbii corsi|pruverbii]]: : ''Diu ti franchi di u [[focu]], di l'acqua è di i falsi [[tistimoniu|tistimonii]]''. : ''L'acqua si ni và sempri à u [[mari]]''. : ''L'acqua fà [[fanga]], u [[vinu]] fà bon [[sangue]]''. : ''L'acqua ghira è ghjira è à u so [[rivu]] torna''. : ''Ogni acqua torna à so riva''. : ''A [[misura]] ancu indi l'acqua''. == Riferenze == * Saravelli-Retali, 1976, ''A vita in Corsica per via di i pruverbii è i detti - La vie en Corse à travers proverbes et dictons'', Nice, Don Bosco. == Da vede dinù == * [[Ciculu di l'acqua]] * [[Acqua potabile]] * [[Acqua di mare]] * [[Ghjacciu]] * [[Vapore d'acqua]] * [[Risorsa idrica]] * [[Depurazione di l'acqua]] ==Note== <references/> [[Categoria:Acqua]] [[Categoria:Risorse naturale]] c6wwso2p9i7o8r2q4gkb41sn9uewpol 2000 0 22378 407535 401687 2026-10-26T08:21:37Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407535 wikitext text/x-wiki U '''2000''' (in [[nùmeri rumani]] MM) hè un [[annu]] di u XX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIX secolu|XX secolu|XXI secolu|1980|1990|2000|2010|2020|1996|1997|1998|1999|2000|2001|2002|2003|2004}} [[Annata bisesta]] == Evenimenti == === Sport === - [[Image:Olympic rings without rims.svg|40px|border]] XXVII [[Olimpiade Sydney 2000]].<br> === Premii Nobel 2000 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : [[Kim Dae-jung]]<br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : [[Gao Xingjian]]<br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : [[Arvid Carlsson]], [[Paul Greengard]] è [[Eric Kandel]]<br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : [[Jaurès Alferov]], [[Herbert Kroemer]] è [[Jack Kilby]]<br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : [[Alan MacDiarmid]] è [[Hideki Shirakawa]]<br> - [[Premiu Nobel per l'Ecunumia]] : [[James Heckman]] è [[Daniel McFadden]]<br> == Nàscite == == Morte == <gallery> JMB mime.jpg|<small>[[Marcel Marceau]] ([[Strasburgu]] [[22 di marzu]] [[1923]] - Cahors [[22 di settembre]] 2000)</small> Image:Vittorio Gassman Salsomaggiore.jpg|<small>[[Vittoriu Gassman]] ([[1 di settembre]] [[1922]]-[[29 di ghjugnu]] 2000), à [[Salsomaggiore Terme]]</small> </gallery> == In Córsica == [[Image:Peugeot 206 02.jpg|thumb|250px|center|La [[Peugeot]] 206 WRC con la quale [[Gilles Panizzi]] conquistò il [[Tour de Corse]] 2000]] == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:2000 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:2000] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] 4ap5wcipgk5abo56rnp85c8i9h9eh8e 1904 0 22379 407526 406638 2026-10-26T07:34:07Z Fausta Samaritani 15085 file 407526 wikitext text/x-wiki U '''1904''' (MCMIV in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1880|1890|1900|1910|1920|1900|1901|1902|1903|1904|1905|1906|1907|1908}} == Evenimenti == === Sport === [[Image:Btv1b84386347-p007.jpg|thumb|300px|right|''Fêtes de l'Aéro Club, Rallye aérien et automobile'', [[16 di ghjugnu]] 1904]] [[Image:Olympic rings without rims.svg|40px|border]] III Olimpiade Saint-Louis ([[Missouri]]) 1904]] {{clear}} === Premii Nobel 1904 [[Image:NobelP.png|50px]] === [[Image:portrait frederic mistral.jpg|thumb|100px|left|Frédéric Mistral]] - [[Premiu Nobel per a Pace]] : [[Institut de droit international]] ([[Gand]], [[Belgio]])<br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : [[Frédéric Mistral]] è [[José Echegaray Y Eizaguirre]]<br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : [[Ivan Pavlov|Ivan Petrovitch Pavlov]]<br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : Lord [[John William Strutt Rayleigh]]<br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : Sir [[William Ramsay]]<br> {{clear}} == Nàscite == <gallery> Image:Cary Grant Publicity Photo 1940s.jpg|<small>[[Cary Grant]] ([[18 di ghjennaghju]] 1904-[[29 di nuvembri]] [[1986]]), 1940</small> Glenn Miller Billboard.jpg|<small>[[Glenn Miller]] (Alton Glenn Miller) (Clarinda, [[1u di marzu]] 1904 - Canale della Manica, [[15 di dicembre]] [[1944]])</small> Image:Salvador Dali NYWTS.jpg|<small>[[Salvador Dalì]] ([[11 di maghju]] 1904-[[23 di ghjennaghju]] [[1989]]), foto 1965</small> Image:Gabin Harcourt 1948.jpg|<small>[[Jean Gabin]] ([[17 di maghju]] 1904-[[15 nuvembri]] [[1976]]), 1948</small> </gallery> == Morte == <gallery> Image:Anton Chekhov, portrayed by Nikolay Chekhov.jpg|<small>''[[Anton Tchekhov]]'' ([[29 di ghjennaghju]] [[1860]]-[[15 di lugliu]] 1904), 1889 ca.</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1904 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1904] {{clear}} {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] icv56bppemnmv5lvvizuc6pzvscg6s0 1916 0 22392 407528 403983 2026-10-26T07:41:47Z Fausta Samaritani 15085 file, link 407528 wikitext text/x-wiki U '''1916''' (MCMXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1890|1900|1910|1920|1930|1912|1913|1914|1915|1916|1917|1918|1919|1920}} == Evenimenti == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> Image:Bataille de Verdun 1916.jpg|A [[Battaglia di Verdun]], 1916 Image:Bundesarchiv Bild 183-R29963, Bei Verdun, explodierende Granate.jpg|Verdun Image:Frech long gun battery overrun at Verdun.jpg|Verdun Image:French soldiers of the 87th Regiment shelter in their trenches at Hill 304 at Verdun.jpg|Soldati francesi di o 87° Regimentu </gallery> === Sport === - [[Image:Olympic rings without rims.svg|40px|border]] VI Olimpiade 1916 - annullata === Premii Nobel 1916 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : Nù assegnatu<br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : [[Carl Gustaf Verner von Heidenstam]]<br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : Nù assegnatu<br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : Nù assegnatu<br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : Nù assegnatu<br> == Nàscite == <gallery> Giorgio Bassani (1974).jpg|<small>[[Ghjorgiu Bassani]] ([[Bologna]], [[4 di marzu]] 1916 - [[Roma]], [[13 d'aprile]] [[2000]])</small> </gallery> == Morte == - [[4 di marzu]]: [[Franz Marc]] - pittore tedescu (n. [[1880]]).<br> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1916 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1916] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] baqwqtq6b8f732lnpvc3w2wcztfajs7 1921 0 26509 407534 403987 2026-10-26T08:18:25Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407534 wikitext text/x-wiki U '''1921''' (MCMXXI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1900|1910|1920|1930|1940|1917|1918|1919|1920|1921|1922|1923|1924|1925}} == Evenimenti == === Sport === === [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1921 [[Image:NobelP.png|50px]] === [[Premiu Nobel per a Pace]]: <br> [[Premiu Nobel per a Litteratura]]: <br> [[Premiu Nobel per a Medicina]]: <br> [[Premiu Nobel per a Fisica]]: <br> [[Premiu Nobel per a Chimica]]: <br> [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|150px|right|[[Albert Einstein]], 1921]] == Nàscite == <gallery> Manfredi nell'anno del Signore.jpg|<small>[[Nino Manfredi]] ([[Castro di i Volsci]], [[22 di marzu]] 1921 - [[Roma]], [[4 di ghjugnu]] [[2004]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1921 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1921] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] t5nn236dx0omffyuenrwtrvqgfnf0kr 1957 0 26700 407538 407189 2026-10-26T08:29:40Z Fausta Samaritani 15085 file 407538 wikitext text/x-wiki U '''1957''' (in [[nùmeri rumani]] MCMLVII) hè un [[annu]] di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1930|1940|1950|1960|1970|1953|1954|1955|1956|1957|1958|1959|1960|1961}} == Eventi == [[File:1957 Maserati 200SI.JPG|thumb|200px|right|[[Maserati]] 200SI, 1957]] === [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1957 [[Image:NobelP.png|50px]] === [[Prèmiu Nobel per a Pace]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Litteratura]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Medicina]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Fìsica]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Chìmica]]: <br> == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == : [[24 nuvembri]]: [[Diego Rivera]], pittore è muralista messicanu. <gallery> Arturo Toscanini (before 1959) - Archivio Storico Ricordi FOTO000017.jpg|<small>[[Arturu Toscanini]] ([[Parma]], [[25 di marzu]] [[1867]] - [[New York]], [[16 di ghjennaghju]] 1957)</small> Paolo Monti - Servizio fotografico (Italia, 1968) - BEIC 6361576.jpg|<small>[[Ottone Rosai]] ([[Firenze]], [[28 d'aprile]] [[1895]] - [[Ivrea]], [[13 di maghju]] 1957)</small> </gallery> == In Còrsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1957 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1957] [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] {{c-supranu}} s0l6w5daiul8v5a2w16m0l76dxmoogu 1770 0 26703 407540 400738 2026-10-26T08:34:25Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407540 wikitext text/x-wiki U '''1770''' (MDCCLXX in nùmeri rumani) hè un [[annu]] di lu [[XVIII sèculu]]. {{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1750|1760|1770|1780|1790|1766|1767|1768|1769|1770|1771|1772|1773|1774}} [[File:Emanuel Phillips Fox painting – Landing of Captain James Cook at Botany Bay, 1770.jpg|thumb|250px|right|[[James Cook]] à Botany Bay]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Beethovensmall.jpg|<small>[[Ludwig van Beethoven]] ([[Bonn]], [[16 di dicembre]] 1770 - [[Vienna]], [[26 di marzu]] [[1827]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1770[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1770] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]] cpvb1a2vmkkd4wslq8yaviez4zz9vvv 1815 0 26901 407536 401844 2026-10-26T08:25:24Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407536 wikitext text/x-wiki U '''1815''' (MDCCCXV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1790|1800|1810|1820|1830|1811|1812|1813|1814|1815|1816|1817|1818|1819}} [[File:'Napoleon in Waterloo (18 June 1815)' (1815) by Dennis-Auguste-Marie Raffet - Museo Soumaya - Mexico 2024.jpg|thumb|350px|right|A battaglia di Waterloo]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> Joachim Murat (1767-1815) (A).jpg|<small>[[Ghjoacchinu Murat]] (Labastide-Fortunière, [[25 di marzu]] [[1767]] - [[Pizzu Calabro]], [[13 d'uttrovi]] 1815)<S/small> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1815 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1815] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 5fg3b42ov5srv71ys4meop14m4xhvq6 1749 0 27084 407531 406645 2026-10-26T08:06:44Z Fausta Samaritani 15085 file 407531 wikitext text/x-wiki U '''1749''' (MDCCXLIX in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. {{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1710|1720|1730|1740|1750|1745|1746|1747|1748|1749|1750|1751|1752|1753}} [[File:Mapa dos Confins do Brasil 1749.jpg|thumb|300px|right|U [[Brasile]], 1749]] [[File:Azulejos (Lissabon 2016) (26029557571).jpg|thumb|300px|right|''Azulejos'', 1749 ([[Portugallu]])]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> VAlfieriFabre.jpg|<small>[[Vittoriu Alfieri]] [[Asti]], [[16 di ghjennaghju]] 1749 - [[Firenze]], [[8 d'uttrovi]] [[1803]])</small> Lorenzo Da Ponte by Samuel Morse (detail).jpg|<small>[[Lurenzu da Ponte]] (Emanuele Conegliano) (Ceneda, [[10 di marzu]] 1749 - [[New York]], [[17 d'aostu]] [[1838]])</small> Edward Jenner by James Northcote.jpg|<small>[[Edward Jenner]] (Berkeley, [[17 di maghju]] 1749 - Berkeley, [[26 di ghjennaghju]] [[1823]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> Self-Portrait, by Alessandro Magnasco, called il Lissandrino (Genoa 1667-1749).jpg|<small>[[Lisandru Magnasco]] ([[Genova]], [[4 di ferraghju]] [[1667]] - Genova, [[12 di marzu]] 1749)</small> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1749 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1749] [[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]] 8ucjxq1zv2l770a1hi5t40gl1n3qutu 1844 0 27129 407541 403863 2026-10-26T08:36:41Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407541 wikitext text/x-wiki U '''1844''' (MDCCCXLIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1820|1830|1840|1850|1860|1840|1841|1842|1843|1844|1845|1846|1847|1848}} [[File:Young Queen Marie of Bavaria.jpg|thumb|200px|right|A regina Maria di Baviera]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Sarah Bernhardt by Félix Nadar 2.jpg|<small>[[Sarah Bernhardt]] (Henriette Rosine Bernard) ([[Parigi]], [[22 uttrovi]] 1844 - Parigi, [[26 di marzu]] [[1923]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1844 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1844] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] pcrqekur7cc3afn2uwxkhdgisebh8nw 1862 0 27161 407539 406836 2026-10-26T08:31:47Z Fausta Samaritani 15085 file 407539 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1862''' (MDCCCLXII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1840|1850|1860|1870|1880|1858|1859|1860|1861|1862|1863|1864|1865|1866}} [[File:Capture of New Orleans 1862.jpg|thumb|250px|right|[[New Orleans]], 1862]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Gustav Klimt (1862-1918) par Moritz Nähr (1859-1945) à Vienne en 1917 (colorisée).jpg|<small>[[Gustav Klimt]] (Baumgarten, [[14 di lugliu]] 1862 - [[Vienna]], [[6 di ferraghju]] [[1918]])</small> Atelier Nadar - Claude Debussy (1862-1918), Komponist (Zeno Fotografie).jpg|<small>[[Claude Debussy]] (Saint-Germain-en-Laye, [[22 d'aostu]] 1862 - [[Parigi]], [[25 di marzu]] [[1918]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1862 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1862] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] l2llxid01kujah5g876147ihb5ysdz5 1863 0 27189 407532 403793 2026-10-26T08:10:54Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407532 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1863''' (MDCCCLXXXIII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1840|1850|1860|1870|1880|1859|1860|1861|1862|1863|1864|1865|1866|1867}} [[File:Metropolitan Underground Railway stations.jpg|thumb|250px|right|A metrò di [[Londra]], 1863]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> D.annunzio c. 1904.jpg|<small>[[Gabriele d'Annunzio]] ([[Pescara]], [[12 di marzu]] 1863 - [[Gardone Riviera]], [[1u di marzu]] [[1938]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1863 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1863] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] hkv8cxiolhbps7fqlx6i9mlq1w1s85h 407533 407532 2026-10-26T08:12:53Z Fausta Samaritani 15085 407533 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1863''' (MDCCCLXIII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1840|1850|1860|1870|1880|1859|1860|1861|1862|1863|1864|1865|1866|1867}} [[File:Metropolitan Underground Railway stations.jpg|thumb|250px|right|A metrò di [[Londra]], 1863]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> D.annunzio c. 1904.jpg|<small>[[Gabriele d'Annunzio]] ([[Pescara]], [[12 di marzu]] 1863 - [[Gardone Riviera]], [[1u di marzu]] [[1938]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1863 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1863] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 29fwyd10oqp7y4tt5havrhc8cij8fm6 1867 0 27200 407537 406556 2026-10-26T08:28:04Z Fausta Samaritani 15085 407537 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1867''' (MDCCCLXVII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1840|1850|1860|1870|1880|1863|1864|1865|1866|1867|1868|1869|1870|1871}} [[File:Bracelet (Italy), 1867 (CH 18424817).jpg|thumb|230px|right|Gioiellu d'oru cù cammeu (Italia, 1867)]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Arturo Toscanini 1908.png|<small>[[Arturu Toscanini]] ([[Parma]], [[25 di marzu]] 1867 - [[New York]], [[16 di ghjennaghju]] [[1957]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1867 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1867] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 42ouaris85ksrf35y2a8nzi4axnwhei 1678 0 27417 407527 405127 2026-10-26T07:37:27Z Fausta Samaritani 15085 file 407527 wikitext text/x-wiki U '''1678''' (MDCLXXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu. {{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1650|1660|1670|1680|1690|1674|1675|1676|1677|1678|1679|1680|1681|1682}} [[File:Chepì accademia1.JPG|thumb|200px|right|Chepì di l'Accedemia Militare di Modena (istituita in u 1678)]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Antonio Vivaldi portrait.jpg|<small>[[Antoniu Vivaldi]] ([[Venezia]], [[4 di marzu]] [[1678]] - [[Vienna]], [[28 di lugliu]] [[1741]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1678 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1678] [[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]] tjdqkpd59t7nu9szzbzuilghh6az9v5 407529 407527 2026-10-26T07:45:19Z Fausta Samaritani 15085 /* Nàscite */ file 407529 wikitext text/x-wiki U '''1678''' (MDCLXXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVII sèculu. {{Annu|XVI sèculu|XVII sèculu|XVIII sèculu|1650|1660|1670|1680|1690|1674|1675|1676|1677|1678|1679|1680|1681|1682}} [[File:Chepì accademia1.JPG|thumb|200px|right|Chepì di l'Accedemia Militare di Modena (istituita in u 1678)]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Antonio Vivaldi portrait.jpg|<small>[[Antoniu Vivaldi]] ([[Venezia]], [[4 di marzu]] [[1678]] - [[Vienna]], [[28 di lugliu]] [[1741]])</small> Agostino masucci, ritratto di filippo juvarra.JPG|<small>[[Filippu Juvarra]] ([[Messina]], [[7 di marzu]] [[1678]] - [[Madrid]], [[31 di ghjennaghju]] [[1736]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1678 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1678] [[Categoria:Anni di u XVII seculu|#]] dvl89z09zxmndlvwwnmp0xlcntrkw3u Categoria:Acqua 14 27866 407517 2026-10-25T16:41:50Z Fausta Samaritani 15085 categuria nova 407517 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Fisica]] eqp80dtmtfy0u9lozhndxgazbccd086 Cualizione Demucratica 0 27867 407523 2026-10-25T22:07:40Z Raphael1256 14151 Reindirizzamentu à [[Coalizione Demucratica]] 407523 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Coalizione Demucratica]] r3sfq51pzeffajdt69nxfsb8vyxi0en Sittidae 0 27868 407543 2026-10-26T10:59:20Z Fausta Samaritani 15085 pagina nova 407543 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Sittidae'''. === Listinu di i Sittidae === ;Z [[Zittula]] [[Categoria:Sittidae]] 6l3f8rhu1peuy989dbdx5hfz6878i25 407544 407543 2026-10-26T11:10:31Z Fausta Samaritani 15085 3 file 407544 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Sittidae'''. [[File:Sitta-canadensis-002.ogg|thumb|Gridu di una zittula à pettu russu ([[Canada]])]] [[File:Sitta europaea.ogg|thumb|Cantu di una zittula ([[Russia]])]] [[File:White-breasted Nuthatch.ogg|thumb|Cantu di una zittula à pettu biancu]] === Listinu di i Sittidae === ;Z [[Zittula]] [[Categoria:Sittidae]] hzuu6ehr22esq0bbrueqflltjeea8rl 407545 407544 2026-10-26T11:13:17Z Fausta Samaritani 15085 file 407545 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Sittidae'''. [[File:Kleiber Flug.jpg|thumb|250px|right|''Zittula'']] [[File:Sitta-canadensis-002.ogg|thumb|Gridu di una zittula à pettu russu ([[Canada]])]] [[File:Sitta europaea.ogg|thumb|Cantu di una zittula ([[Russia]])]] [[File:White-breasted Nuthatch.ogg|thumb|Cantu di una zittula à pettu biancu]] === Listinu di i Sittidae === ;Z [[Zittula]] [[Categoria:Sittidae]] 4ttqmaro9n0wqx901tm5hkvq0g9uynb 407546 407545 2026-10-26T11:15:46Z Fausta Samaritani 15085 fix 407546 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Sittidae'''. [[File:Kleiber Flug.jpg|thumb|250px|right|''Zittula'']] [[File:Sitta-canadensis-002.ogg|thumb|Gridu di una zittula à pettu russu ([[Canada]])]] [[File:Sitta europaea.ogg|thumb|Cantu di una zittula ([[Russia]])]] [[File:White-breasted Nuthatch.ogg|thumb|Cantu di una zittula à pettu biancu]] === Listinu di i Sittidae === ;Z [[Zittula]] o ''Zittula corsa'' (''Sitta Whiteheadi'')<br> [[Categoria:Sittidae]] 8r2sqlkqftj3ekzi86b17eg3ok985am Emydidae 0 27869 407547 2026-10-26T11:22:28Z Fausta Samaritani 15085 pagina nova 407547 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Emydidae'''. === Listinu di i Emydidae === ;R [[Ranedda]] [[Categoria:Emys]] 82etfbun7w92l2oxzs6xwdjn7nap6kf 407555 407547 2026-10-26T11:37:16Z Fausta Samaritani 15085 2 file 407555 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Emydidae'''. [[File:DSC 2424-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|250px|right|''Chrysemys'']] [[File:DSC 0477 (7844387340).jpg|thumb|250px|right|''Deirochelys reticularia'']] === Listinu di i Emydidae === ;R [[Ranedda]] [[Categoria:Emys]] 1njyhz1yhs26jgkziq7lcy1wvb077wi Allevu 0 27870 407549 2026-10-26T11:23:52Z Articulivitali 28749 Pàgina creata cù "L''''allevu''' hè l'attività chì cunsiste à curà, fà cresce è ripruduce animali tenuti in cattività, in modu tutale o parziale. Si praticheghja per ottene cibu, [[pelle|pelli]], [[pelliccia|pellicce]], travagliu animale o per fà u cummerciu di l'animali stessi. In tempi più recenti sò nati allevi chì furniscenu animali da cumpagnia, cum'è [[Canis lupus familiaris|cani]], [[ghjattu|ghjatti]], [[acellu|acelli]] è [[rettile|rettili]]. File:Quincy Vitiello..." 407549 wikitext text/x-wiki L''''allevu''' hè l'attività chì cunsiste à curà, fà cresce è ripruduce animali tenuti in cattività, in modu tutale o parziale. Si praticheghja per ottene cibu, [[pelle|pelli]], [[pelliccia|pellicce]], travagliu animale o per fà u cummerciu di l'animali stessi. In tempi più recenti sò nati allevi chì furniscenu animali da cumpagnia, cum'è [[Canis lupus familiaris|cani]], [[ghjattu|ghjatti]], [[acellu|acelli]] è [[rettile|rettili]]. [[File:Quincy Vitiello Pig.jpg|thumb|[[Sus scrofa domesticus|Porchi]] allevati in una splutazione]] == Storia == [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|A munghjera di e bestie in l'anticu Egittu]] L'urigine di l'allevu hè assai antica, è forse precede quella di l'[[agricultura]]. Pò esse cunsideratu una trasfurmazione urganizata di a [[caccia]], attività cù a quale l'antenati di l'omu si procuravanu u cibu. L'omu amparò à sceglie è à curà l'animali più faciuli da tene, è à ottene ne, in più di a carne, prudutti cum'è u latte è l'ove. Amparò dinù à mantene in vita una parte di e bestie per avè riserve di cibu è assicurà a ripruduzzione di u bestiame. I porchi funu dumesticati in u Vicinu Oriente trà l'8500 è l'8000 a.C. E pecure è e capre funu dumesticate in a Mezzaluna Fertile, o vicinu à ella, versu l'8500 a.C.; à listessu periodu ricollanu e prime dumesticazione di i bovini in e zone di l'attuale Turchia è Pacchistanu. Ossi di ghjallina fossilizati, datati versu u 5040 a.C., sò stati truvati in u nordestu di a China, luntanu da e zone induv’elli campavanu i so antenati salvatichi. Certi archeologhi pensanu chì e prime ghjalline fussinu state allevate per i cumbattimenti di ghjalli. [[File:Bufale - Tenuta Vannulo - Capaccio 10.jpg|left|thumb|Allevu di bufale]] L'allevu hè statu à spessu ligatu à l'agricultura: certe volte in cumpetizione cun ella per l'usu di a terra, altre volte cum'è attività cumplementaria. Finu à u XXu seculu, l'allevu di e bestie richiedia di regula vaste zone di [[pasculu]], chì pudianu occupà terreni adatti à a cultura. Parechji agricultori tenianu dinù un picculu numeru d'animali — per esempiu [[Gallus gallus domesticus|ghjalline]], [[oca|oche]], [[cunigliulu|cunigliuli]] è porchi — per aduprà i prudutti agriculi chì ùn eranu micca adatti à u cunsumu umanu o chì avianu pocu valore nutritivu. Durante u XXu seculu si svilupponu l'allevu in [[stalla]] è l'usu d’alimenti cumposti. In certi sistemi, l'animali fermanu in strutture chjose per una grande parte di a so vita, senza avè bisognu di pasculà. Sta forma d'allevu hè stata criticata, ancu s'ella hè cumuna in parechje splutazione chì producenu per i mercati di carne. Sicondu u modu d'urganisazione, l'allevu pò esse stanziale o nomade. In l'allevu stanziale, l'animali sò tenuti in un locu fissu. In quellu nomade, u pastore si sposta cù e so bande o e so [[mandria|mandrie]] in cerca di pascure nove. == Descrizzione == === Tipi d'allevu === Sicondu l'animali allevati, si distinguenu parechji tipi d'attività: {{div col|cols=3}} * [[acquacultura]] * apicultura ([[Apis|ape]]) * avicultura ([[acellu|acelli]]) * bachicultura (varmu da seta) * allevu bovinu ([[bovini]]) * allevu caprunu ([[caprini]]) * allevu di cunigliuli * allevu equinu ([[equini]]) * piscicultura ([[pesciu|pesci]]) * allevu ovinu ([[ovini]]) * [[pasturizia]] bovina, caprina è ovina * allevu di ghjalline, ghjallinacce è oche * allevu suinu ([[Sus scrofa domesticus|porcu]]) * allevu felinu ([[ghjattu]]) * allevu caninu ([[cane]]) * allevu di struzzi * ostreicultura ([[Ostrice|ostrice]]) * elicicultura (lumache) {{div col end}} === Sviluppi recenti === [[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg|thumb|Pastore cù una pecura in un chjostru intrecciatu. Francia medievale, XVu seculu.]] In l'ultimi anni sò state sviluppate tecniche, sempre in fase di sperimentazione, chì mudificheghjanu a cunfigurazione genetica di certe spezie animale. Un altru sviluppu hè a pruduzzione di [[biogas]] è d'[[energia]] à parte si da i [[refluu|reflui]] di l'allevi intensivi. In [[Europa]], u settore affronta dinù e sfide poste da a [[direttiva nitrati]], chì hà per scopu di limità l'inquinamentu causatu da i nitrati. === Allevu à l'apertu === [[File:Freerangechickens.jpg|thumb|Ghjalline allevate à l'apertu]] L'allevu à l'apertu hè un sistema induve l'animali ponu vagà liberamente fora, almenu durante una parte di a ghjurnata, invece di stà chjosi in un recintu senza interruzzione. In parechje splutazione, a zona à l'apertu hè circundata da una sarrendula. Stu sistema permette à l'animali di move si più largamente è di stà à u sole, ciò chì hè più difficiule in l'alloghji chjosi. L'allevu à l'apertu pò esse adupratu per a pruduzzione di carne, d'ove o di latticini. == Galleria d'imagine == <gallery> File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|Allevu di struzzi File:Centro allevamento quadrupedi - 05.jpg|Centru d'allevu di quadrupedi di Portovecchio, San Martinu Spinu File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|Ghjalline allevate in batteria, Brasile File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|Allevu di pesci d'acqua dolce, Francia File:Lactation Sow.JPG|Purcelli chì sughjenu a so mamma </gallery> == Note == <references/> [[Category:Allevu]] [[Category:Agricultura]] t1wpql5kj3hv4mtgyco11ypy337w18x 407550 407549 2026-10-26T11:24:38Z Articulivitali 28749 /* Allevu à l'apertu */ 407550 wikitext text/x-wiki L''''allevu''' hè l'attività chì cunsiste à curà, fà cresce è ripruduce animali tenuti in cattività, in modu tutale o parziale. Si praticheghja per ottene cibu, [[pelle|pelli]], [[pelliccia|pellicce]], travagliu animale o per fà u cummerciu di l'animali stessi. In tempi più recenti sò nati allevi chì furniscenu animali da cumpagnia, cum'è [[Canis lupus familiaris|cani]], [[ghjattu|ghjatti]], [[acellu|acelli]] è [[rettile|rettili]]. [[File:Quincy Vitiello Pig.jpg|thumb|[[Sus scrofa domesticus|Porchi]] allevati in una splutazione]] == Storia == [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|A munghjera di e bestie in l'anticu Egittu]] L'urigine di l'allevu hè assai antica, è forse precede quella di l'[[agricultura]]. Pò esse cunsideratu una trasfurmazione urganizata di a [[caccia]], attività cù a quale l'antenati di l'omu si procuravanu u cibu. L'omu amparò à sceglie è à curà l'animali più faciuli da tene, è à ottene ne, in più di a carne, prudutti cum'è u latte è l'ove. Amparò dinù à mantene in vita una parte di e bestie per avè riserve di cibu è assicurà a ripruduzzione di u bestiame. I porchi funu dumesticati in u Vicinu Oriente trà l'8500 è l'8000 a.C. E pecure è e capre funu dumesticate in a Mezzaluna Fertile, o vicinu à ella, versu l'8500 a.C.; à listessu periodu ricollanu e prime dumesticazione di i bovini in e zone di l'attuale Turchia è Pacchistanu. Ossi di ghjallina fossilizati, datati versu u 5040 a.C., sò stati truvati in u nordestu di a China, luntanu da e zone induv’elli campavanu i so antenati salvatichi. Certi archeologhi pensanu chì e prime ghjalline fussinu state allevate per i cumbattimenti di ghjalli. [[File:Bufale - Tenuta Vannulo - Capaccio 10.jpg|left|thumb|Allevu di bufale]] L'allevu hè statu à spessu ligatu à l'agricultura: certe volte in cumpetizione cun ella per l'usu di a terra, altre volte cum'è attività cumplementaria. Finu à u XXu seculu, l'allevu di e bestie richiedia di regula vaste zone di [[pasculu]], chì pudianu occupà terreni adatti à a cultura. Parechji agricultori tenianu dinù un picculu numeru d'animali — per esempiu [[Gallus gallus domesticus|ghjalline]], [[oca|oche]], [[cunigliulu|cunigliuli]] è porchi — per aduprà i prudutti agriculi chì ùn eranu micca adatti à u cunsumu umanu o chì avianu pocu valore nutritivu. Durante u XXu seculu si svilupponu l'allevu in [[stalla]] è l'usu d’alimenti cumposti. In certi sistemi, l'animali fermanu in strutture chjose per una grande parte di a so vita, senza avè bisognu di pasculà. Sta forma d'allevu hè stata criticata, ancu s'ella hè cumuna in parechje splutazione chì producenu per i mercati di carne. Sicondu u modu d'urganisazione, l'allevu pò esse stanziale o nomade. In l'allevu stanziale, l'animali sò tenuti in un locu fissu. In quellu nomade, u pastore si sposta cù e so bande o e so [[mandria|mandrie]] in cerca di pascure nove. == Descrizzione == === Tipi d'allevu === Sicondu l'animali allevati, si distinguenu parechji tipi d'attività: {{div col|cols=3}} * [[acquacultura]] * apicultura ([[Apis|ape]]) * avicultura ([[acellu|acelli]]) * bachicultura (varmu da seta) * allevu bovinu ([[bovini]]) * allevu caprunu ([[caprini]]) * allevu di cunigliuli * allevu equinu ([[equini]]) * piscicultura ([[pesciu|pesci]]) * allevu ovinu ([[ovini]]) * [[pasturizia]] bovina, caprina è ovina * allevu di ghjalline, ghjallinacce è oche * allevu suinu ([[Sus scrofa domesticus|porcu]]) * allevu felinu ([[ghjattu]]) * allevu caninu ([[cane]]) * allevu di struzzi * ostreicultura ([[Ostrice|ostrice]]) * elicicultura (lumache) {{div col end}} === Sviluppi recenti === [[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg|thumb|Pastore cù una pecura in un chjostru intrecciatu. Francia medievale, XVu seculu.]] In l'ultimi anni sò state sviluppate tecniche, sempre in fase di sperimentazione, chì mudificheghjanu a cunfigurazione genetica di certe spezie animale. Un altru sviluppu hè a pruduzzione di [[biogas]] è d'[[energia]] à parte si da i [[refluu|reflui]] di l'allevi intensivi. In [[Europa]], u settore affronta dinù e sfide poste da a [[direttiva nitrati]], chì hà per scopu di limità l'inquinamentu causatu da i nitrati. === Allevu à l'apertu === [[File:Freerangechickens.jpg|thumb|left|Ghjalline allevate à l'apertu]] L'allevu à l'apertu hè un sistema induve l'animali ponu vagà liberamente fora, almenu durante una parte di a ghjurnata, invece di stà chjosi in un recintu senza interruzzione. In parechje splutazione, a zona à l'apertu hè circundata da una sarrendula. Stu sistema permette à l'animali di move si più largamente è di stà à u sole, ciò chì hè più difficiule in l'alloghji chjosi. L'allevu à l'apertu pò esse adupratu per a pruduzzione di carne, d'ove o di latticini. == Galleria d'imagine == <gallery> File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|Allevu di struzzi File:Centro allevamento quadrupedi - 05.jpg|Centru d'allevu di quadrupedi di Portovecchio, San Martinu Spinu File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|Ghjalline allevate in batteria, Brasile File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|Allevu di pesci d'acqua dolce, Francia File:Lactation Sow.JPG|Purcelli chì sughjenu a so mamma </gallery> == Note == <references/> [[Category:Allevu]] [[Category:Agricultura]] 9094t7el4cv7dm6bfi8rmpudixlbxtp 407551 407550 2026-10-26T11:24:52Z Articulivitali 28749 /* Allevu à l'apertu */ 407551 wikitext text/x-wiki L''''allevu''' hè l'attività chì cunsiste à curà, fà cresce è ripruduce animali tenuti in cattività, in modu tutale o parziale. Si praticheghja per ottene cibu, [[pelle|pelli]], [[pelliccia|pellicce]], travagliu animale o per fà u cummerciu di l'animali stessi. In tempi più recenti sò nati allevi chì furniscenu animali da cumpagnia, cum'è [[Canis lupus familiaris|cani]], [[ghjattu|ghjatti]], [[acellu|acelli]] è [[rettile|rettili]]. [[File:Quincy Vitiello Pig.jpg|thumb|[[Sus scrofa domesticus|Porchi]] allevati in una splutazione]] == Storia == [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|A munghjera di e bestie in l'anticu Egittu]] L'urigine di l'allevu hè assai antica, è forse precede quella di l'[[agricultura]]. Pò esse cunsideratu una trasfurmazione urganizata di a [[caccia]], attività cù a quale l'antenati di l'omu si procuravanu u cibu. L'omu amparò à sceglie è à curà l'animali più faciuli da tene, è à ottene ne, in più di a carne, prudutti cum'è u latte è l'ove. Amparò dinù à mantene in vita una parte di e bestie per avè riserve di cibu è assicurà a ripruduzzione di u bestiame. I porchi funu dumesticati in u Vicinu Oriente trà l'8500 è l'8000 a.C. E pecure è e capre funu dumesticate in a Mezzaluna Fertile, o vicinu à ella, versu l'8500 a.C.; à listessu periodu ricollanu e prime dumesticazione di i bovini in e zone di l'attuale Turchia è Pacchistanu. Ossi di ghjallina fossilizati, datati versu u 5040 a.C., sò stati truvati in u nordestu di a China, luntanu da e zone induv’elli campavanu i so antenati salvatichi. Certi archeologhi pensanu chì e prime ghjalline fussinu state allevate per i cumbattimenti di ghjalli. [[File:Bufale - Tenuta Vannulo - Capaccio 10.jpg|left|thumb|Allevu di bufale]] L'allevu hè statu à spessu ligatu à l'agricultura: certe volte in cumpetizione cun ella per l'usu di a terra, altre volte cum'è attività cumplementaria. Finu à u XXu seculu, l'allevu di e bestie richiedia di regula vaste zone di [[pasculu]], chì pudianu occupà terreni adatti à a cultura. Parechji agricultori tenianu dinù un picculu numeru d'animali — per esempiu [[Gallus gallus domesticus|ghjalline]], [[oca|oche]], [[cunigliulu|cunigliuli]] è porchi — per aduprà i prudutti agriculi chì ùn eranu micca adatti à u cunsumu umanu o chì avianu pocu valore nutritivu. Durante u XXu seculu si svilupponu l'allevu in [[stalla]] è l'usu d’alimenti cumposti. In certi sistemi, l'animali fermanu in strutture chjose per una grande parte di a so vita, senza avè bisognu di pasculà. Sta forma d'allevu hè stata criticata, ancu s'ella hè cumuna in parechje splutazione chì producenu per i mercati di carne. Sicondu u modu d'urganisazione, l'allevu pò esse stanziale o nomade. In l'allevu stanziale, l'animali sò tenuti in un locu fissu. In quellu nomade, u pastore si sposta cù e so bande o e so [[mandria|mandrie]] in cerca di pascure nove. == Descrizzione == === Tipi d'allevu === Sicondu l'animali allevati, si distinguenu parechji tipi d'attività: {{div col|cols=3}} * [[acquacultura]] * apicultura ([[Apis|ape]]) * avicultura ([[acellu|acelli]]) * bachicultura (varmu da seta) * allevu bovinu ([[bovini]]) * allevu caprunu ([[caprini]]) * allevu di cunigliuli * allevu equinu ([[equini]]) * piscicultura ([[pesciu|pesci]]) * allevu ovinu ([[ovini]]) * [[pasturizia]] bovina, caprina è ovina * allevu di ghjalline, ghjallinacce è oche * allevu suinu ([[Sus scrofa domesticus|porcu]]) * allevu felinu ([[ghjattu]]) * allevu caninu ([[cane]]) * allevu di struzzi * ostreicultura ([[Ostrice|ostrice]]) * elicicultura (lumache) {{div col end}} === Sviluppi recenti === [[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg|thumb|Pastore cù una pecura in un chjostru intrecciatu. Francia medievale, XVu seculu.]] In l'ultimi anni sò state sviluppate tecniche, sempre in fase di sperimentazione, chì mudificheghjanu a cunfigurazione genetica di certe spezie animale. Un altru sviluppu hè a pruduzzione di [[biogas]] è d'[[energia]] à parte si da i [[refluu|reflui]] di l'allevi intensivi. In [[Europa]], u settore affronta dinù e sfide poste da a [[direttiva nitrati]], chì hà per scopu di limità l'inquinamentu causatu da i nitrati. === Allevu à l'apertu === [[File:Freerangechickens.jpg|thumb|Ghjalline allevate à l'apertu]] L'allevu à l'apertu hè un sistema induve l'animali ponu vagà liberamente fora, almenu durante una parte di a ghjurnata, invece di stà chjosi in un recintu senza interruzzione. In parechje splutazione, a zona à l'apertu hè circundata da una sarrendula. Stu sistema permette à l'animali di move si più largamente è di stà à u sole, ciò chì hè più difficiule in l'alloghji chjosi. L'allevu à l'apertu pò esse adupratu per a pruduzzione di carne, d'ove o di latticini. == Galleria d'imagine == <gallery> File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|Allevu di struzzi File:Centro allevamento quadrupedi - 05.jpg|Centru d'allevu di quadrupedi di Portovecchio, San Martinu Spinu File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|Ghjalline allevate in batteria, Brasile File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|Allevu di pesci d'acqua dolce, Francia File:Lactation Sow.JPG|Purcelli chì sughjenu a so mamma </gallery> == Note == <references/> [[Category:Allevu]] [[Category:Agricultura]] 8cgmzscb7e6o6ld7f9k4ns35gm9t0nf 407553 407551 2026-10-26T11:27:05Z Articulivitali 28749 407553 wikitext text/x-wiki L''''allevu''' hè l'attività chì cunsiste à curà, fà cresce è ripruduce animali tenuti in cattività, in modu tutale o parziale. Si praticheghja per ottene cibu, [[pelle|pelli]], [[pelliccia|pellicce]], travagliu animale o per fà u cummerciu di l'animali stessi. In tempi più recenti sò nati allevi chì furniscenu animali da cumpagnia, cum'è [[Canis lupus familiaris|cani]], [[ghjattu|ghjatti]], [[acellu|acelli]] è [[rettile|rettili]]. [[File:Quincy Vitiello Pig.jpg|thumb|[[Sus scrofa domesticus|Porchi]] allevati in una splutazione]] == Storia == [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|A munghjera di e bestie in l'anticu Egittu]] L'urigine di l'allevu hè assai antica, è forse precede quella di l'[[agricultura]]. Pò esse cunsideratu una trasfurmazione urganizata di a [[caccia]], attività cù a quale l'antenati di l'omu si procuravanu u cibu. L'omu amparò à sceglie è à curà l'animali più faciuli da tene, è à ottene ne, in più di a carne, prudutti cum'è u latte è l'ove. Amparò dinù à mantene in vita una parte di e bestie per avè riserve di cibu è assicurà a ripruduzzione di u bestiame. I porchi funu dumesticati in u Vicinu Oriente trà l'8500 è l'8000 a.C. E pecure è e capre funu dumesticate in a Mezzaluna Fertile, o vicinu à ella, versu l'8500 a.C.; à listessu periodu ricollanu e prime dumesticazione di i bovini in e zone di l'attuale Turchia è Pacchistanu. Ossi di ghjallina fossilizati, datati versu u 5040 a.C., sò stati truvati in u nordestu di a China, luntanu da e zone induv’elli campavanu i so antenati salvatichi. Certi archeologhi pensanu chì e prime ghjalline fussinu state allevate per i cumbattimenti di ghjalli. [[File:Bufale - Tenuta Vannulo - Capaccio 10.jpg|left|thumb|Allevu di bufale]] L'allevu hè statu à spessu ligatu à l'agricultura: certe volte in cumpetizione cun ella per l'usu di a terra, altre volte cum'è attività cumplementaria. Finu à u XXu seculu, l'allevu di e bestie richiedia di regula vaste zone di [[pasculu]], chì pudianu occupà terreni adatti à a cultura. Parechji agricultori tenianu dinù un picculu numeru d'animali — per esempiu [[Gallus gallus domesticus|ghjalline]], [[oca|oche]], [[cunigliulu|cunigliuli]] è porchi — per aduprà i prudutti agriculi chì ùn eranu micca adatti à u cunsumu umanu o chì avianu pocu valore nutritivu. [[File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|Allevu di struzzi]] Durante u XXu seculu si svilupponu l'allevu in [[stalla]] è l'usu d’alimenti cumposti. In certi sistemi, l'animali fermanu in strutture chjose per una grande parte di a so vita, senza avè bisognu di pasculà. Sta forma d'allevu hè stata criticata, ancu s'ella hè cumuna in parechje splutazione chì producenu per i mercati di carne. Sicondu u modu d'urganisazione, l'allevu pò esse stanziale o nomade. In l'allevu stanziale, l'animali sò tenuti in un locu fissu. In quellu nomade, u pastore si sposta cù e so bande o e so [[mandria|mandrie]] in cerca di pascure nove. == Descrizzione == === Tipi d'allevu === Sicondu l'animali allevati, si distinguenu parechji tipi d'attività: {{div col|cols=3}} * [[acquacultura]] * apicultura ([[Apis|ape]]) * avicultura ([[acellu|acelli]]) * bachicultura (varmu da seta) * allevu bovinu ([[bovini]]) * allevu caprunu ([[caprini]]) * allevu di cunigliuli * allevu equinu ([[equini]]) * piscicultura ([[pesciu|pesci]]) * allevu ovinu ([[ovini]]) * [[pasturizia]] bovina, caprina è ovina * allevu di ghjalline, ghjallinacce è oche * allevu suinu ([[Sus scrofa domesticus|porcu]]) * allevu felinu ([[ghjattu]]) * allevu caninu ([[cane]]) * allevu di struzzi * ostreicultura ([[Ostrice|ostrice]]) * elicicultura (lumache) {{div col end}} === Sviluppi recenti === [[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg|thumb|Pastore cù una pecura in un chjostru intrecciatu. Francia medievale, XVu seculu.]] In l'ultimi anni sò state sviluppate tecniche, sempre in fase di sperimentazione, chì mudificheghjanu a cunfigurazione genetica di certe spezie animale. Un altru sviluppu hè a pruduzzione di [[biogas]] è d'[[energia]] à parte si da i [[refluu|reflui]] di l'allevi intensivi. In [[Europa]], u settore affronta dinù e sfide poste da a [[direttiva nitrati]], chì hà per scopu di limità l'inquinamentu causatu da i nitrati. === Allevu à l'apertu === [[File:Freerangechickens.jpg|thumb|Ghjalline allevate à l'apertu]] L'allevu à l'apertu hè un sistema induve l'animali ponu vagà liberamente fora, almenu durante una parte di a ghjurnata, invece di stà chjosi in un recintu senza interruzzione. In parechje splutazione, a zona à l'apertu hè circundata da una sarrendula. Stu sistema permette à l'animali di move si più largamente è di stà à u sole, ciò chì hè più difficiule in l'alloghji chjosi. L'allevu à l'apertu pò esse adupratu per a pruduzzione di carne, d'ove o di latticini. == Galleria d'imagine == <gallery> File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|Allevu di struzzi File:Centro allevamento quadrupedi - 05.jpg|Centru d'allevu di quadrupedi di Portovecchio, San Martinu Spinu File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|Ghjalline allevate in batteria, Brasile File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|Allevu di pesci d'acqua dolce, Francia File:Lactation Sow.JPG|Purcelli chì sughjenu a so mamma </gallery> == Note == <references/> [[Category:Allevu]] [[Category:Agricultura]] cgs38sux8pmj5da05rlr4xuj8a3lxvn 407554 407553 2026-10-26T11:27:20Z Articulivitali 28749 407554 wikitext text/x-wiki L''''allevu''' hè l'attività chì cunsiste à curà, fà cresce è ripruduce animali tenuti in cattività, in modu tutale o parziale. Si praticheghja per ottene cibu, [[pelle|pelli]], [[pelliccia|pellicce]], travagliu animale o per fà u cummerciu di l'animali stessi. In tempi più recenti sò nati allevi chì furniscenu animali da cumpagnia, cum'è [[Canis lupus familiaris|cani]], [[ghjattu|ghjatti]], [[acellu|acelli]] è [[rettile|rettili]]. [[File:Quincy Vitiello Pig.jpg|thumb|[[Sus scrofa domesticus|Porchi]] allevati in una splutazione]] == Storia == [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|A munghjera di e bestie in l'anticu Egittu]] L'urigine di l'allevu hè assai antica, è forse precede quella di l'[[agricultura]]. Pò esse cunsideratu una trasfurmazione urganizata di a [[caccia]], attività cù a quale l'antenati di l'omu si procuravanu u cibu. L'omu amparò à sceglie è à curà l'animali più faciuli da tene, è à ottene ne, in più di a carne, prudutti cum'è u latte è l'ove. Amparò dinù à mantene in vita una parte di e bestie per avè riserve di cibu è assicurà a ripruduzzione di u bestiame. I porchi funu dumesticati in u Vicinu Oriente trà l'8500 è l'8000 a.C. E pecure è e capre funu dumesticate in a Mezzaluna Fertile, o vicinu à ella, versu l'8500 a.C.; à listessu periodu ricollanu e prime dumesticazione di i bovini in e zone di l'attuale Turchia è Pacchistanu. Ossi di ghjallina fossilizati, datati versu u 5040 a.C., sò stati truvati in u nordestu di a China, luntanu da e zone induv’elli campavanu i so antenati salvatichi. Certi archeologhi pensanu chì e prime ghjalline fussinu state allevate per i cumbattimenti di ghjalli. [[File:Bufale - Tenuta Vannulo - Capaccio 10.jpg|left|thumb|Allevu di bufale]] L'allevu hè statu à spessu ligatu à l'agricultura: certe volte in cumpetizione cun ella per l'usu di a terra, altre volte cum'è attività cumplementaria. Finu à u XXu seculu, l'allevu di e bestie richiedia di regula vaste zone di [[pasculu]], chì pudianu occupà terreni adatti à a cultura. Parechji agricultori tenianu dinù un picculu numeru d'animali — per esempiu [[Gallus gallus domesticus|ghjalline]], [[oca|oche]], [[cunigliulu|cunigliuli]] è porchi — per aduprà i prudutti agriculi chì ùn eranu micca adatti à u cunsumu umanu o chì avianu pocu valore nutritivu. [[File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|thumb|Allevu di struzzi]] Durante u XXu seculu si svilupponu l'allevu in [[stalla]] è l'usu d’alimenti cumposti. In certi sistemi, l'animali fermanu in strutture chjose per una grande parte di a so vita, senza avè bisognu di pasculà. Sta forma d'allevu hè stata criticata, ancu s'ella hè cumuna in parechje splutazione chì producenu per i mercati di carne. Sicondu u modu d'urganisazione, l'allevu pò esse stanziale o nomade. In l'allevu stanziale, l'animali sò tenuti in un locu fissu. In quellu nomade, u pastore si sposta cù e so bande o e so [[mandria|mandrie]] in cerca di pascure nove. == Descrizzione == === Tipi d'allevu === Sicondu l'animali allevati, si distinguenu parechji tipi d'attività: {{div col|cols=3}} * [[acquacultura]] * apicultura ([[Apis|ape]]) * avicultura ([[acellu|acelli]]) * bachicultura (varmu da seta) * allevu bovinu ([[bovini]]) * allevu caprunu ([[caprini]]) * allevu di cunigliuli * allevu equinu ([[equini]]) * piscicultura ([[pesciu|pesci]]) * allevu ovinu ([[ovini]]) * [[pasturizia]] bovina, caprina è ovina * allevu di ghjalline, ghjallinacce è oche * allevu suinu ([[Sus scrofa domesticus|porcu]]) * allevu felinu ([[ghjattu]]) * allevu caninu ([[cane]]) * allevu di struzzi * ostreicultura ([[Ostrice|ostrice]]) * elicicultura (lumache) {{div col end}} === Sviluppi recenti === [[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg|thumb|Pastore cù una pecura in un chjostru intrecciatu. Francia medievale, XVu seculu.]] In l'ultimi anni sò state sviluppate tecniche, sempre in fase di sperimentazione, chì mudificheghjanu a cunfigurazione genetica di certe spezie animale. Un altru sviluppu hè a pruduzzione di [[biogas]] è d'[[energia]] à parte si da i [[refluu|reflui]] di l'allevi intensivi. In [[Europa]], u settore affronta dinù e sfide poste da a [[direttiva nitrati]], chì hà per scopu di limità l'inquinamentu causatu da i nitrati. === Allevu à l'apertu === [[File:Freerangechickens.jpg|thumb|Ghjalline allevate à l'apertu]] L'allevu à l'apertu hè un sistema induve l'animali ponu vagà liberamente fora, almenu durante una parte di a ghjurnata, invece di stà chjosi in un recintu senza interruzzione. In parechje splutazione, a zona à l'apertu hè circundata da una sarrendula. Stu sistema permette à l'animali di move si più largamente è di stà à u sole, ciò chì hè più difficiule in l'alloghji chjosi. L'allevu à l'apertu pò esse adupratu per a pruduzzione di carne, d'ove o di latticini. == Galleria d'imagine == <gallery> File:Struzzi allevamento Predosa.JPG|Allevu di struzzi File:Centro allevamento quadrupedi - 05.jpg|Centru d'allevu di quadrupedi di Portovecchio, San Martinu Spinu File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|Ghjalline allevate in batteria, Brasile File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|Allevu di pesci d'acqua dolce, Francia File:Lactation Sow.JPG|Purcelli chì sughjenu a so mamma </gallery> == Note == <references/> [[Category:Allevu]] [[Category:Agricultura]] dqazwamolpuj1eylrtt993beoq3izg3 Categoria:Emydidae 14 27871 407552 2026-10-26T11:25:18Z Fausta Samaritani 15085 categuria nova 407552 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Testudines]] kues85o4yqiikb7t2fzd4mu97pxl1j1 Helicidae 0 27872 407556 2026-10-26T11:41:17Z Fausta Samaritani 15085 pagina nova 407556 wikitext text/x-wiki Famiglia di i '''Helicidae'''. === Listinu di i Helicidae === ;L [[Lumaca d'Aiacciu]] [[Categoria:Helicidae]] fjmlw6ieufv6wmmx3uk30wtmv6knjx4