Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Template:Pagina maestra/Ultimi articuli
10
7624
407602
407542
2026-10-28T08:57:53Z
Fausta Samaritani
15085
aggiornamento
407602
wikitext
text/x-wiki
{{Sezzione
| titulo = Novi articuli
| Identificatore = ultimi articuli
| cuntenutu= [[Amphibia]] –
[[Pierre Sanfourche-Laporte]] –
[[Ampere]] -
[[Zodiacu]] -
[[Berthe Morisot]] -
[[Yuan]] -
[[Zeru]] -
[[Zitellu]] -
[[Yen]] -
[[Testudinidae]] -
[[Yangtzè]] -
[[Alfred Sisley]] -
[[World Wide Web]] -
[[Winston Churchill]] -
[[Watt]] -
[[Bulu abitatu]] -
[[Volt]] -
[[Volga]] -
[[Putere d'acquistu]] -
[[Strada di Roma]] -
[[Camille Pissarro]] -
[[Accidente vasculare cerebrale]] -
[[Architittura rumànica]] -
[[XX sèculu]] -
[[XXI sèculu]] -
[[Rumànicu pisanu]] -
[[Architettura rumànica in Sardegna]] -
[[Architettura barocca]] -
[[A Citatella di Bastia]] -
[[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] -
[[Santa Croce di Bastia]] -
[[Lista di e pieve di Corsica]] -
[[Prosper Mérimée]] -
[[Figuretta]] -
[[Discriminazione linguistica]] -
[[Sambucu]] -
[[Eros Ramazzotti]] -
[[Charles Aznavour]] -
[[Ascensione]] -
[[Stella cadente]] -
[[Aluetu di Sudafrica]] -
[[Induisimu]] -
[[India]] -
[[Aleria]] -
[[Scupinu]] -
[[Tarrori è Fantasia]] -
[[Ghjumenta di preti]] -
[[Seppia]] -
[[Pesciu rondina]] -
[[Merula (fauna marina)]] -
[[Ghjaddinedda organu]] -
[[Ghjuncu marinu]] -
[[San'Petru di Panicala]] -
[[Burra cascistretta]] -
[[Scali di u rè d'Aragona]] -
[[Ghjuvan Petru Gaffori]] -
[[Leonardu Fibonacci]] -
[[Tafonu di u Cumpuleddu]] -
[[Museu d'Aleria]] -
[[Torra di a Parata]] -
[[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] -
[[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] -
[[Ventu in Corsica]] -
[[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] -
[[Michael J. Fox]] -
[[Isulottu di Gargalu]] -
[[Ditonu (Bonifaziu)]] -
[[Sprissioni corsi]] -
[[Carlu Bonaparte]] -
[[Paulina Bonaparte]] -
[[Catinacciu di Sartè]] -
[[Etruschi]] -
[[Regnu di Napuli]] -
[[Romulu è Remu]] -
[[Ponziu Pilatu]] -
[[Plutarcu]] -
| note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]]
}}
<noinclude>
[[Categoria:Mudellu]]
[[Categoria:Principale]]
</noinclude>
pu3ebow9hgvt2bu1a9ldzaexgpp9s2f
Categoria:Paesi Bassi
14
10301
407606
379398
2026-10-28T11:53:29Z
Fausta Samaritani
15085
407606
wikitext
text/x-wiki
{{Principale}}
[[File:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|right|200px|Carta di i Paesi Bassi vista di u Spaziu]]
[[Categoria:Stati d'Europa]]
41okw5k6mcecrfkrdzzutsufzc1368d
Categoria:Salamandridae
14
17938
407589
346682
2026-10-27T15:43:27Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407589
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Urodela]]
h61jvwwaewj73dcl02u2w87w81ue827
Merula (fauna marina)
0
20727
407598
395520
2026-10-28T08:37:55Z
Fausta Samaritani
15085
link, categoria
407598
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #F6EBE4"
! colspan="3" style="background:#FF9999" |
{| style="background:#FF9999" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FF9999" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''A merula'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Labrus merula 03-12-06 (Stefano Guerrieri).jpg|240px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Labrus merula</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="pink" | [[Classifica scentifica]]
|-----
| Regnu
| ''[[Animalia]]''
|-----
| Divisioni
| ''[[Chordata]]''
|-----
| Classa
| ''[[Actinopterygii]]''
|-----
| Ordini
| ''[[Perciformes]]''
|-----
| Famiglia
| ''[[Labrinae]]''
|-----
| Generu
| ''[[Chelidonichthys]]''
|-----
| align="center" bgcolor="pink" colspan="2" | [[Nomu binuminali]]
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Labrus merula''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], 1758</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Labrus merula.jpg|240px]]
|-----
|}
A '''merula''' (''Labrus merula'') <ref>Casanova ([[2010]]), p. 481.</ref> hè una spezia di pesciu chì faci parti di a famiglia di i Labrinae. <ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in inglesu.</ref> Hè urighjinaria di l'Atlanticu uriintali, da u [[Portugallu]] à u [[Maroccu]], includendu l'Azzori, è ancu da u [[ Tarraniu]].
== Discrizzioni ==
U corpu hè appena lungarinu, a testa hè larga, più corta o uguali à a prufundità di u corpu, incù i tacchi turchinu chjaru. A merula hà i denti forti, tali i denti di l'ochji, chì sò attundulati ind'è l'asimplari più annosi.
I ghjovani asimplari sò verdi o brunicci incù i tacchi chjari, u corpu hè più pallidu, giaddu è grisgicciu. Certi campioni ani una striscia lungitudinali turchinu-biancu annantu i lati. L'asimplari vechji sò turchini scuru, calchì volta verdi scuri o brunicci. A parti modda di i nutaghjoli dursali, anali è cudali hè dilimitata da una striscia turchina chjara.
L'asimplari più chjuchi formani picculi scialmi leni, ma i campioni più maiò è più annosi sò sulitarii.
Si ciba di zini, di mulluschi, di granci è di varma.
A maturità occorri dopu à dui anni à lunghezzi cumpresi trà 15 cm (5, 9 po) è 20 cm (7, 9 po). À l'ità di 7 anni, i masci misurani circa 31, 5 cm (12, 4 po) è i femini circa 30 cm (12 po). L'ità massima hè di circa 16 - 17 anni.
'Ssa spezia frega da frivaghju à maghju in a mari uccidentali. L'ova sò fatti frà i scogli è i pratulini marini è sò prutetti da i masci.
A merula hè impurtanti par i pupulazioni lucali in tantu ch'è pesciu di cunsumu è pò dinò essa truvata in u cummerciu di l'acquarii.
== Ripartizioni è ambienti ==
[[File:Labrus Merula Tuscany.jpg|thumb|left|Una merula in l'arbaghju marinu]]
A merula si trova in l'Atlanticu di l'Estu, da u Portugallu à u Maroccu, è ancu in l'Azzori, è ancu in u mari Tarraniu, annantu l'insemu di a zona, eccituatu u Livanti di l'Urienti Vicinu è u [[mari Neru]]. Affizziuneghja i fondi rucciosi è l'erbaghji marini, induv'ellu si ciba di picculi crustacei è di molluschi.
Si trova a merula intornu i scogli, frà l'alghi marini è in i pratulini marini trà l'alti fondi è 50 metri (160 po).
I minacci chì pesani annantu 'ssa spezia cumprendini a digradazioni di l'ambienti, in particulari a riduzioni di i pratulini marini, ma a pupulazioni ùn hà musciatu nisciunu segnu seriu di diclinu.
A merula hè prisenti in acqui marini di [[Corsica]].<ref>Miniconi (2017).</ref>
==Tassonumia==
Parechji sinonimi di ''Labrus merula'' sò: ''Labrus limbatus'', ''Labrus lineolatus'', ''Labrus livens'', ''Labrus nereus''.
==Pesca ==
In a pesca artisgianali, hè à catturatu in picculi quantità incù l'aiutu di reti è di palamiti, tuttu l'annu, ma beddu megliu da u branu à a fini di u vaghjimu.
In a pesca ricriativa, hè à chjappu incù a piscaghjola è à a linia da mani. Com'è bucconu, i versi è i granci poni essa apradati, com'è i picculi pezzi di pesciu.
==Cucina==
A carri hè dolci, tennara, faciuli da dighiriscia è assà sapurita. A merula pò essa priparata in numarosi modi, ma hè ricumandatu d'arrusta a merula è di serva la incù l'[[oliu d'alivi]], u suchju di [[limonu]], l'[[aglia]] è u [[pursemulu]]. Si pò dinò fà bodda o priparà in u quatru di un tianu di pesciu mischiatu. I picculi campioni sò fritti.
==Cunsirvazioni==
Bench'è a merula ùn sia micca cunsidarata cum'è una spezia minacciata, hè sottumissa à a prissioni di a pesca cummirciali è di a perdita d'ambienti divuta à a pilluzioni è à a distruzzioni di l'arghji custieri. I misuri di cunsirvazioni sò missi in campu in certi loca par pruteghja 'ssa spezia è prisirvà u so equilibriu eculogicu.
== Noti ==
<references/>
==Bibliugrafia==
* Petru Casanova, ''Motti'', Albiana, 2010.
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Liami==
* [https://www.oec.corsica/I-pesci-marini_a92.html] ''I pesci marini'', Uffiziu di l'Ambienti di a Corsica.
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Labrus_merula ''Labrus merula''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Labrinae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
2nax1ry7lqb7gfvbklz7rxtqk4r9k1r
Amsterdam
0
22756
407597
380291
2026-10-28T08:35:06Z
Articulivitali
28749
407597
wikitext
text/x-wiki
[[File:KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|thumb|A cità d'Amsterdamu]]
'''Amsterdamu''' (in [[lingua olandese|olandese]]: {{IPA|/ˌɑmstərˈdɑm/}} hè a capitale è a cità a più grande di i [[Paesi Bassi]], in a pruvincia di l'[[Olanda Settentrionale]]. A municipalità conta 921.402 abitanti (in u [[2022]]) è accoglie persone di più di 170 naziunalità; l'area metropolitana hà circa 2.289.770 abitanti. U centru storicu, cù a so cintura di canali di u [[XVII seculu]], hè iscrittu nantu à a lista di u [[Patrimoniu mundiale|Patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]. In u 1987 Amsterdamu hè stata designata [[Capitale europea di a cultura|cità europea di a cultura]].
A cità hà unu di i più impurtanti centri rinascimentali d'[[Europa]]. Parechje custruzzione di i seculi [[XVI seculu|XVI]] è [[XVII seculu|XVII]], l'epica cunnisciuta cum'è [[Seculu d'oru olandese|Seculu d'oru olandese]], sò oghje munumenti storichi. Sò situate longu à una rete di canali cuncentrichi, chì circondanu u vechju portu, una volta apertu nantu à u [[Zuiderzee]] è oghje vicinu à u lavu [[IJsselmeer]]. Amsterdamu accoglie u [[Rijksmuseum (Amsterdamu)|Rijksmuseum]], u [[Van Gogh Museum]], u [[Concertgebouw]], a [[Rembrandthuis]] è a [[casa d’Anna Frank]].
A cità hè cunnisciuta dinù per u so [[quartiere à luce rosse]], [[De Wallen]], è per i so numerosi [[coffee-shop]], induve a vendita di [[cannabis]] hè tullerata. A divisa ufficiale hè «''Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig''» («curaghjosa, risuluta, misericurdiosa»). E trè [[Croce di sant'Andrea|croce di Sant'Andria]] di a bandera sò assuciate à ste parolle, ancu s'elle eranu aduprate nanzu à l'adopru di a divisa.
== Geugrafia fisica ==
=== Territoriu ===
U nome Amsterdamu vene da u fiume [[Amstel (fiume)|Amstel]], chì attraversa a cità, è da a parolla olandese ''dam'', chì vole dì «diga». U nome hè cambiatu cù u tempu: ''Aemstelledamme'' in u [[XIII seculu]], ''Aemsterdam'' in u [[XIV seculu]] è, infine, ''Amsterdamu'' à parte si da u [[XV seculu]].
Amsterdamu si trova in a pruvincia di l'[[Olanda Settentrionale]]. U fiume [[Amstel (fiume)|Amstel]] ghjunghje in u centru di a cità è hè cunnessu à numerosi canali chì sboccanu in u lavu [[IJ (Paesi Bassi)|IJ]], anziana baia.
A cità si trova à circa dui metri sottu à u livellu di u mare è hè cunnessa à u [[Mare di u Nordu]] per mezu di u longu [[Canale di u Mare di u Nordu]]. U terrenu circundante hè pianu, postu ch'ellu hè cumpostu da vasti [[polder]], spazii di terra ricuperati nantu à u mare. À mezupunente si trova l'[[Amsterdamse Bos]], unu di i parchi di a cità, cù u più cintrale [[Vondelpark]] è u giardinu zoologicu [[Artis (Amsterdamu)|Artis]].
A municipalità hà una superficia di 219,4 km². I parchi è e riserve naturale occupanu circa u 12% di u territoriu.
=== Clima ===
Amsterdamu hà un [[clima oceanicu]], secondu a [[classificazione di Köppen]], influenzatu da a vicinanza di u Mare di u Nordu è da i venti occidentali. L'inguerni è l'estate sò di regula muderati, ancu s'elli ponu accade inguerni assai freti. E cutrate sò più prubabile quand’elli tiranu venti da livante o da nordestu. L'acqua chì circonda a cità aiuta à mantene e temperature notturne relativamente dolce.
L'estati sò abbastanza caldi, ma raramente assai umidi. D'aostu, a temperatura massima media cutidiana hè di circa 22 °C. E temperature varcanu i 30 °C solu qualchì ghjornu à l'annu. A temperatura a più bassa arreghjistrata hè stata −24 °C è a più alta 36,8 °C. Piove in media 187 ghjorni à l'annu, cù precipitazione annuale di circa 800 mm. I ghjorni annuvulati è umidi sò cumuni da uttrovi à marzu.
== Storia ==
=== Medievu ===
[[File:Amsterdam_Braun_and_Hogenberg_1574.jpg|thumb|Amsterdamu in u 1574]]
Amsterdamu hè nata à u [[XIII seculu]] cum'è un paese di piscadori vicinu à una diga nant'à u fiume Amstel. L'abitanti si sò dedicati prestu à u cummerciu, chì hè diventatu impurtante à u [[XIV seculu]], in particulare cù e cità tedesche di a [[Lega anseatica]]. A cità hà ottenutu ufficialmente u so statutu di cità in u 1300 o in u 1301, da u vescu d'Utrecht Guy van Henegouwen. Tuttavia, in u 1275 Amsterdamu avia dighjà ottenutu esenzione da unu di i signori di l'Amstel.
A [[Contea d'Olanda]], di a quale facia parte Amsterdamu, hè stata cunquistata da u duca di Burgogna [[Filippu III di Burgogna|Filippu u Bonu]] in u 1433. Quandu a dinastia di Burgogna si n’hè spenta, in u 1482, i Paesi Bassi sò passati sottu à u cuntrollu di a [[Casa d'Asburgu]] è di u [[Santu Imperu Rumanu]].
=== U XVI seculu: u duminiu spagnolu ===
Dopu à l'abdicazione di [[Carlu V d'Asburgu|Carlu V]], i Paesi Bassi sò passati à u [[Regnu di Spagna]] in u 1556, sottu à u regnu di [[Filippu II di Spagna|Filippu II]]. A [[Guerra di l'ottant'anni]], iniziata in u 1568, hà purtatu à l'indipendenza di i Paesi Bassi è à l'introduzzione di a libertà religiosa.
Amsterdamu hè firmata una cità à maiurità cattolica. Parechje chjese sò state quantunque cunvertite à u prutestantisimu. Durante e guerre di religione europee, a cità hà accoltu parechje persone in fuga da e persecuzione: ghjudei di Spagna è di Portugallu, mercanti d'Anversa scappati à u saccheghju spagnolu è ugonotti francesi.
=== U XVII seculu: l'età d'oru ===
[[File:Jan Micker - Bird's Eye View of Amsterdam (ca. 1652).jpg|thumb|Vista d'Amsterdamu]]
U [[XVII seculu]] hè statu l'età d'oru d’Amsterdamu. E nave olandese partianu versu l'America di u Nordu, l'Indonesia, u Brasile è l'Africa, è cuntribuianu à custruisce l'imperu culuniale olandese. Amsterdamu hè diventata unu di i porti i più impurtanti di u mondu è un centru finanziariu internaziunale. U pittore [[Rembrandt]] hà campatu in cità durante stu seculu, chì hà vistu dinù a so espansione longu à i canali.
=== XVIII è XIX seculu ===
À u [[XVIII seculu]] è à u [[XIX seculu]], a prosperità d'Amsterdamu hè calata. E guerre contr'à a [[Gran Britagna]] è a [[Francia]] anu indebulitu a cità, è una parte di u cummerciu si hè spustata versu [[Londra]].
À a fine di u XIX seculu, a [[rivuluzione industriale]] hè ghjunta in cità. A custruzzione di nove vie d'acqua versu u mare è u [[Renu (fiume)|Renu]] hà apertu altre strade cummerciale. A situazione ecunomica hè migliurata, bench'ella ùn sia più ghjunta à a ricchezza di l'età d'oru. In stu periodu hè stata custruita a [[Linea di difesa d'Amsterdamu]], un anellu di 42 fortezze è di terreni chì pudianu esse inundati per difende a cità.
=== E duie guerre mundiale ===
[[File:Amsterdam_Anne_Frank.jpg|thumb|Statua d'[[Anna Frank]]]]
A [[Prima guerra mundiale]] ùn hà micca caghjunatu distruzzione in i Paesi Bassi, chì sò firmati neutrali, ma u cummerciu è l'industria anu risentitu di a crisa europea.
Trà e duie guerre, i Paesi Bassi anu custruitu dighe per separà u Zuiderzee da u Mare di u Nordu. E distese d'acqua à livante d'Amsterdamu sò cusì diventate u lavu d'acqua dolce IJsselmeer.
Durante a [[Seconda guerra mundiale]], e truppe tedesche anu occupatu a cità u 15 di maghju di u 1940. Quasi 100.000 ghjudei sò stati depurtati, è a cumunità ghjudea d'Amsterdamu hè stata guasi distrutta. [[Anna Frank]] era trà e vittime di a persecuzione. Prima di a guerra, Amsterdamu era un centru maiò di u cummerciu di i diamanti, in gran parte in manu à cummercianti è ghjuvellieri ghjudei. Dopu à a guerra, Anversa hà pigliatu u postu di centru mundiale di stu cummerciu, ancu s'Amsterdamu hà cunservatu una certa impurtanza.
=== A seconda metà di u Novecentu ===
Durante l'anni sittanta è settanta, Amsterdamu hè diventata cunnisciuta per a so pulitica di tulleranza versu e droghe dolce, chì hà attrattu parechji hippie. Sò diventate frequente l'occupazione di palazzi bioti è e cunfruntazione cù a pulizza.
L'anni ottanta anu principiatu in modu agitatu. In u 1980, mentre a reghjina Beatrice era incurunata, si hè tenuta una prutesta contr'à a mancanza d'alloghji. U mottu era «''Geen woning, geen kroning''» («nisun alloghju, nisuna incurunazione»). U merre è u cunsigliu municipale anu finitu per chjamà l'armata per ristabilisce l'ordine.
Durante l'anni seguenti hè cresciutu u numeru d'immigrati, in particulare da u Suriname, da a Turchia è da u Maroccu. Parechji abitanti si sò stallati in cità vicine, cum'è [[Purmerend]] è [[Almere]]. Quartieri cum'è [[De Pijp]] è [[Jordaan]], una volta abitati soprattuttu da travagliadori, sò diventati attrattivi per i novi abitanti benestanti è per i studienti. A cità hè stata dinù divisa in distretti amministrativi per avvicinà l'amministrazione à a pupulazione.
[[File:Amsterdam_Photo_2020_Copernicus_Sentinel-2.jpg|thumb|Amsterdamu vista da satellitu]]
Durante l'anni novanta, l'ecunumia hà cunnisciutu una forte crescita. U centru storicu hè statu in gran parte ristauratu è sò state compie parechje infrastrutture. In u 1995, u guvernu naziunale hà prupostu di creà una pruvincia citadina chì includessi Amsterdamu è e cità vicine; a pruposta hè stata ricusata in un referendum. Parechje cità vicine sò state quantunque integrate in l'area metropolitana, sia à livellu puliticu sia ecunomicu.
== Munimenti è lochi d'interessu ==
=== Piazza Dam ===
[[File:Amsterdam_Royal_Palace_1699.jpg|thumb|U [[Palazzu Reale (Amsterdamu)|Palazzu Reale]] in a piazza Dam]]
A [[Dam (Amsterdamu)|piazza Dam]] hè u centru storicu di a cità, custruita nant'à a prima diga di l'Amstel. Ci si trovanu:
* U [[Palazzu Reale (Amsterdamu)|Palazzu Reale]] (''Koninklijk Paleis''), custruitu à parte si da u 1648 cum'è municipiu, secondu u prugettu di l'architettu [[Jacob van Campen]]. Hè statu trasfurmatu in residenza reale da [[Luigi Bonaparte]].
* A [[Chjesa Nova (Amsterdamu)|Chjesa Nova]] (''Nieuwe Kerk''), custruita à parte si da u 1408 in stile goticu brabantinu è aduprata per l'incurunazione di a famiglia reale.
=== Canali ===
[[File:Channel Amsterdam.JPG|thumb|Viduta di u Keizersgracht]]
* I [[Canali d'Amsterdamu]] formanu una rete longa più di centu chilometri, cù circa 90 isule è 1.500 ponti. I trè canali principali — [[Herengracht (Amsterdamu)|Herengracht]], [[Prinsengracht]] è [[Keizersgracht (Amsterdamu)|Keizersgracht]] — formanu una cintura cuncentrica chjamata ''[[Grachtengordel]]'', scavata durante u Seculu d'oru. L'area di i canali in u centru storicu hè iscritta nantu à a lista di u Patrimoniu mundiale di l'UNESCO.
** [[Singel (Amsterdamu)|Singel]], u canale u più anticu di l'anellu, induve si trova u [[Bloemenmarkt]], u mercatu di i fiori.
** Herengracht, u «canale di i signori», scavatu à parte si da u 1585. A so parte più rinumata hè u ''Gouden Bocht'', u «gomitu d'oru».
** Keizersgracht, u «canale di l'imperatore», u più grande di a cità.
** Prinsengracht, u «canale di u principe», u più esternu di i trè canali principali.
=== Architetture religiose ===
[[File:Sint-Nicolaaskerk, Amsterdam, Netherlands IMG 1370 edit.jpg|thumb|A Basilica di San Niculà è a Torre di e Lacrime]]
* A [[Chjesa Vechja (Amsterdamu)|Oude Kerk]], custruita à parte si da u 1306 è dopu allargata in stile goticu tardivu. Hè stata a prima parochja di a cità.
* [[Ons' Lieve Heer op Solder]], una chjesa nascosta in a mansarda d'una casa di mercanti, ricavata in u 1663.
* A [[Chjesa Meridiunale (Amsterdamu)|Zuiderkerk]], custruita trà u 1603 è u 1611 da [[Hendrick de Keyser u Vechju]]; hè stata a prima chjesa custruita in Olanda dopu à a Riforma.
* A [[Chjesa Occidentale (Amsterdamu)|Westerkerk]], custruita trà u 1620 è u 1631 da Hendrick de Keyser u Vechju è da u so figliolu Pieter.
* A [[Sinagoga portughese d'Amsterdamu]], custruita trà u 1671 è u 1675.
* A [[Basilica di San Niculà (Amsterdamu)|Basilica di San Niculà]], grande edifiziu neobaroccu custruitu in u 1885-1887.
=== Architetture militare ===
* A [[Pesa publica (Amsterdamu)|Waag]], anziana porta di a cità, trasfurmata in pesa publica in u 1616.
* A [[Schreierstoren]], torre medievale chì facia parte di e vechje muraglie.
* A [[Torre di a Zecca (Amsterdamu)|Munttoren]], anziana porta di a cità, trasfurmata in torre rinascimentale da Hendrick de Keyser u Vechju in u 1619.
* A [[Montelbaanstoren]], torre campanaria spessu riprisentata in e gravure di Rembrandt.
* A [[Linea di difesa d'Amsterdamu]], ricunnisciuta cum'è Patrimoniu mundiale di l'UNESCO.
=== Architetture civile ===
[[File:16 huis met de hoofden nr.2249 - WLM 2011 - drobm.jpg|thumb|A [[Casa di e Teste (Amsterdamu)|Casa di e Teste]]]]
* A Casa di i Delfini (''Huis De Dolphijn''), edifiziu rinascimentale custruitu trà u 1599 è u 1602 da Hendrick de Keyser u Vechju.
* A [[Casa Bartolotti]] (''Bartolottihuis''), grande residenza di mercanti custruita in stile rinascimentale in u 1618-1621.
* A [[Casa di e Teste (Amsterdamu)|Casa di e Teste]] (''Huis met de Hoofden''), residenza custruita in u 1622, chjamata cusì per via di e sei teste sculpite nantu à a facciata.
* A [[Casa Trip]] (''Trippenhuis''), residenza barocca custruita trà u 1660 è u 1662.
* A [[Beurs van Berlage]], antica borsa di a cità.
* A [[Casa di Anna Frank]].
* U [[Teatru Carré]] è u [[Teatru Tuschinski]].
* ''Huis met de Kabouters'', edifiziu storicu di u 1800 in stilu neogoticu.
=== Altri lochi ===
[[File:Amsterdam_-_Rembrandtplein.jpg|thumb|A scultura di a ''[[Ronda di notte]]'' in Rembrandtplein]]
* U [[Begijnhof (Amsterdamu)|Begijnhof]], cumplessu di case custruite trà u XV è u XVIII seculu per e beghine.
* A [[Stazione Centrale d'Amsterdamu]], custruita trà u 1881 è u 1889 secondu u prugettu di [[Pierre Cuypers]] è A. L. van Gendt.
* [[De Wallen]], u più grande è cunnisciutu quartiere à luce rosse d'Amsterdamu.
* [[Muntplein]], piazza vicinu à a torre omonima.
* [[Rembrandtplein]], piazza dedicata à u pittore Rembrandt, induv’ellu si trova un gruppu sculturale chì riprisenta a ''Ronda di notte''.
* [[Leidseplein]], piazza dedicata à a cità di Leida.
* L'[[Homomonument]], munimentu in memoria di e persone omosessuale assassinate da i nazisti.
* L'[[Ortu botanicu d'Amsterdamu]], fundatu à u XVII seculu, unu di i più antichi di u mondu.
* U giardinu zoologicu [[Artis (Amsterdamu)|Artis]], u più anticu di i Paesi Bassi.
=== Parchi è spazii naturali ===
* L'[[Amstelpark]], parcu publicu di u quartieru di Buitenveldert, apertu in u 1972.
* U [[Vondelpark]], parcu in stile inglese di circa 48 ettari, situatu in a zona di i musei.
* L'[[Hortus Botanicus Vrije Universiteit Amsterdamu]].
== Sucetà ==
=== Demugrafia ===
[[File:Flickr - NewsPhoto! - Protest tegen AOW-plannen in Amsterdam (5).jpg|thumb|Ghjovani in Nieuwmarkt]]
A municipalità d'Amsterdamu conta 921.402 abitanti (2022). À u censimentu di u 2012, u 49,5% di a pupulazione avia urigine olandese, mentre chì u 50,5% era d'immigrazione recente o discendia da famiglie immigrate. Una parte impurtante di a pupulazione hà urigine non occidentale, in particulare marocchina. Ci sò dinù cumunità indonesiane è chinese. A cumunità ghjudea, chì prima di a guerra era più di u 15% di a pupulazione, conta oghje pocu più di u 2%. L'abitanti d'urìgine europea o nordamericana sò circa u 15%.
In u 2007, in cità campavanu persone di 171 naziunalità sfarente, ciò chì face d'Amsterdamu unu di i lochi i più multiculturali d'Europa.
=== Qualità di vita ===
[[File:Amsterdam rainbow coffeeshop.jpg|thumb|Un ''coffee-shop'']]
A [[prostituzione]] hè legale in i Paesi Bassi, è e persone chì a praticheghjanu sò cunsiderate travagliadori indipendenti è sò sottumesse à l'impositi. U [[cannabis]] ùn hè micca legale, ma a so vendita è u so pussessu sò tullerati in certe quantità, secondu e regule in vigore.
A municipalità hà messu in opera un prugramma per rende u quartieru à luce rosse più sicuru. Una parte di i lucali è di e pruprietà assuciate à attività criminale hè stata acquistata per cunverte la in attività legale.
Cum'è in parechje grande cità, ci sò arrubecci è furti, è hè cunsigliatu di fà casu in i lochi assai frequentati. U furtu di biciclette hè un prublema impurtante: a bicicletta hè unu di i principali mezi di trasportu è in a cità ne si conta più chè abitanti.
== Cultura ==
=== Istruzzione ===
==== Scole ====
A cità hà parechji istituti d'istruzzione superiore, frà i quali a ''Gerrit Rietveld Academie'', a ''Hogeschool van Amsterdamu'' è l'''Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten''.
Parechje scole primarie adopranu metudi pedagogichi particulari, cum'è u metudu [[Maria Montessori|Montessori]]. Ci sò scole cattoliche, prutestante, islamiche è ghjudeie. Amsterdamu hà dinù cinque licei di tradizione classica, induve sò insignati u latinu è u grecu anticu: u Vossius Gymnasium, u Barlaeus Gymnasium, u St. Ignatius Gymnasium, u 4e Gymnasium è u Cygnus Gymnasium.
==== Università ====
[[File:GrimburgwalAmsterdam.jpg|thumb|L'Università d'Amsterdamu]]
Amsterdamu accoglie duie università: l'Università d'Amsterdamu (''[[Universiteit van Amsterdamu]]'', UvA) è l'Università Libera d'Amsterdamu (''[[Vrije Universiteit]]'', VU).
A scola superiore d'arte ''[[Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten]]'' riunisce istituzione specializate in architettura, teatru, ballu, belle arte, musica, cinema è museulugia. L'Accademia reale di belle arte (''[[Rijksakademie van beeldende kunsten]]'') è a ''[[Gerrit Rietveld Academie]]'' sò istituzione autonome.
==== Ricerca è bibliuteche ====
L'Istitutu Internaziunale di Storia Suciale d'Amsterdamu hè unu di i più grandi centri di ricerca è di ducumentazione di storia suciale, in particulare di a storia di u muvimentu operaio. U centru di scienze [[NEMO (Amsterdamu)|NEMO]], disignatu da [[Renzo Piano]], hè u più grande di i Paesi Bassi. A cità accoglie dinù l'Accademia reale olandese di e scienze.
E bibliuteche municipale sò riunite in l'associu OBA (''Openbare Bibliotheek Amsterdamu''). A più grande hè l'OBA Oosterdok, un edifiziu di sette piani. Ci si trova dinù l'archiviu internaziunale IHLIA LGBTI Heritage.
==== Musei ====
[[File:De brug van Langlois - s0027V1962 - Van Gogh Museum.jpg|thumb|Opera esposta à u Museu Van Gogh]]
Amsterdamu hè unu di i principali centri museali d'Europa.
U [[Rijksmuseum (Amsterdamu)|Rijksmuseum]] accoglie una vasta cullezzione d'arte di u Seculu d'oru olandese è d'arte asiatica. U [[Van Gogh Museum]] pussede una grande cullezzione d'opere di [[Vincent van Gogh]]. U [[Stedelijk Museum]] hè dedicatu à l'arte muderna è cuntempuranea.
Frà l'altri musei ci sò u [[Museu storicu d'Amsterdamu]], u [[Joods Historisch Museum]], u [[Nederlands Scheepvaartmuseum]], u [[Tropenmuseum]], u [[Museu di a Resistenza (Amsterdamu)|Museu di a Resistenza]] è l'[[Allard Pierson Museum]], dedicatu à e civiltà antiche.
Trà e case-museu figuranu a [[Rembrandthuis]], a [[casa di Anna Frank]], u Museu Van Loon è u Museu Willet-Holthuysen. A cità accoglie dinù u museu di e cere [[Madame Tussauds]], u Museu di a canapa, di a marijuana è di l'hashish, u Museu di a Bibbia è u Museu di e borse Hendrikye.
=== Media ===
==== Stampa ====
[[De Telegraaf]] hè unu di i principali ghjurnali di i Paesi Bassi. Hè statu fundatu in u 1893.
=== Cinema ===
Trà i filmi ambientati in Amsterdamu ci sò ''[[U ghjurnale d'Anna Frank (filmu di u 1959)|U ghjurnale d'Anna Frank]]'' (1959), ''[[Amsterdamned]]'' (1988), ''[[Ocean's Twelve]]'' (2004) è ''[[A colpa hè di e stelle (filmu)|A colpa hè di e stelle]]'' (2014).
=== Teatru è musica ===
[[File:Amsterdam Carré Amstelsluizen.jpg|thumb|U teatru Carré]]
Amsterdamu hè un centru maiò di l'arti, di a danza, di a musica è di u teatru. A [[Concertgebouw|Sala di cuncerti d'Amsterdamu]] hè a sede di l'[[Orchestra Reale di u Concertgebouw]].
U [[Het Muziektheater]], chjamatu dinù ''Stopera'', accoglie u teatru di l'opera è a cumpagnia naziunale di ballu. U ''Muziekgebouw aan 't IJ'' è u Bimhuis sò altre sale di cuncertu cunnisciute. U teatru Carré si trova nant'à l'Amstel.
=== Cucina ===
A cucina tradiziunale olandese include piatti cumposti da carne, ligumi è patate. Una specialità hè l'aringa cruda, servita in cità cù cipolle tagliate. U passatu culuniale hà influenzatu i gusti di l'abitanti: sò pupulari i piatti di carne di u Suriname è u ''[[rijsttafel]]'' indonesianu, cù risu è accumpagnamenti di carne è ligumi.
Trà a Stazione Centrale è Nieuwmarkt si trova a Zeedijk, una strada cù numerosi ristoranti, in particulare indonesiani è chinesi, ma dinù portughjesi è messicani. In tutta a cità si trovanu ristoranti turchi, arabi, italiani, argentini è grechi, è ancu lucali chì preparanu piatti à u wok.
=== Evenimenti ===
[[File:Koninginnedag 2007.jpg|thumb|A festa di u Rè]]
* '''Aprile''': u festival 420, dedicatu à a cannabis; u ''[[Koningsdag]]'', ghjornu di u Rè, festighjatu u 27 d'aprile cù feste in carrughju è u mercatu liberu ''vrijmarkt''.
* '''Maghju''': ghjornu di a Memoria, u 4 di maghju, è ghjornu di a Liberazione, u 5 di maghju.
* '''Ghjugnu''': Amsterdamu Roots Festival è Holland Festival, dedicatu à u teatru, a musica, a danza, l'opera, u cinema è l'arti visuale.
* '''Lugliu''': notte bianca d'Amsterdamu.
* '''Aostu''': Amsterdamu Pride, Hartjesdag, Uitmarkt è, ogni cinque anni, Sail Amsterdamu, scontru di velieri è di barche.
* '''Uttrovi''': festa di a biera Bock è Amsterdamu Dance Event.
* '''Nuvembre''': International Documentary Film Festival Amsterdamu (IDFA), Museumnacht, quandu i musei fermanu aperti finu à a notte, è Cannabis Cup.
=== Vita notturna ===
Amsterdamu hà una vita notturna animata, cù numerosi club, lucali publichi è feste private. Barche turistiche, certe volte chjamate ''Pizza Cruise'' o ''Jazz Cruise'', facenu viaghji longu à i canali è l'Amstel.
== Geugrafia umana ==
=== Distretti amministrativi ===
Dapoi u 1u di maghju di u 2010, a cità hè divisa in sette distretti (in olandese, ''stadsdelen''):
* [[Amsterdamu-Noord|Noord]]
* [[Amsterdamu-Centrum|Centrum]]
* [[Amsterdamu-Zuidoost|Zuidoost]]
* [[Amsterdamu Nieuw-West|Nieuw-West]]
* [[Amsterdamu-West|West]]
* [[Amsterdamu-Zuid|Zuid]]
* [[Amsterdamu-Oost|Oost]]
Esiste dinù u distrettu di [[Amsterdamu-Westpoort|Westpoort]], ma hè spessu cunsideratu una zona industriale piuttostu chè un veru distrettu, postu ch'ellu hè guasi disabitatu.
== Ecunumia ==
=== Industria ===
A sucetà di biera [[Heineken]] hà a so sede principale in Amsterdamu. Fundata in u 1863, hè diventata unu di i più grandi pruduttori di biera di u mondu.
Dapoi u 2014, a sede legale di [[Fiat Chrysler Automobiles]] era in Amsterdamu. A sucetà pussedia parechji marchi automobilistichi, frà i quali Fiat, Alfa Romeo, Maserati, Lancia, Jeep è Chrysler.
=== Divise è slogan ===
In u 2004, l'amministrazione municipale hà sceltu u slogan «I AMsterdam» («Eiu sò Amsterdamu») per prumove a cità à l'internaziunale. Hà rimpiazzatu u slogan nanzu «Amsterdamu heeft het» («Amsterdamu hà ciò chì ci vole»).
== Infrastrutture è trasporti ==
=== Trasportu urbanu ===
[[File:Metrostation wibautstraat.jpg|thumb|A stazione Wibautstraat di a metropolitana]]
U trasportu publicu hè gestitu da a [[GVB (sucetà)|Gemeentelijk Vervoer Bedrijf]] (GVB). Include:
* cinque linee di [[Metropolitana d'Amsterdamu|metropolitana]], in parte in superficia;
* una linea di metropolitana lighjera versu [[Amstelveen]];
* sedeci linee di tram;
* linee d'autobus urbane è regiunale;
* parechji battelli chì traversanu l'IJ, unu di i quali viaghja tuttu u ghjornu è hè gratuitu per i pedoni è e biciclette;
* barche di trasportu di passaghjeri nant'à i canali.
U trasportu ferroviariu hè gestitu da e [[Nederlandse Spoorwegen]]. A cità hà dece stazione ferroviarie è cunnessione naziunale è internaziunale, frà e quale una navetta versu l'aeroportu di Schiphol. Di notte, treni regulari cunnettanu Amsterdamu à Schiphol, Leida, L'Aia, Delft, Rotterdam è Utrecht.
A bicicletta hè assai aduprata. L'usu di a vittura in u centru ùn hè micca pruibitu in ogni locu, ma u trafficu è a difficultà di truvà parcheghju ne rendenu spessu l'usu pocu praticu. Una nova linea di metropolitana da nordu à sudu hè stata custruita per migliurà e cunnessione.
=== Strade è canali ===
Parechje strade anu piste ciclabile è ci sò stalli per parcheghjà e biciclette in tutta a cità. I canali sò sempre aduprati per u trasportu è e barche turistiche facenu giri trà i lochi d'interessu.
=== Aeroportu ===
L'[[aeroportu d'Amsterdamu-Schiphol]] hè u principale aeroportu di i Paesi Bassi. Si trova à sudu di Amsterdamu, in a municipalità di [[Haarlemmermeer]], è hè unu di i più impurtanti aeroporti europei per u trafficu di passaghjeri è di mercanzie.
=== Biciclette ===
Amsterdamu hè una di e cità di u mondu induve a bicicletta hè più aduprata. Hà una larga rete di piste ciclabile, stalli è parcheghji custoditi. In u 2013, in cità ci eranu circa 1.200.000 biciclette, più chè abitanti. A bicicletta hè pupulare trà tutte e categurie suciale, grazia à u terrenu pianu è à a dimensione relativamente chjuca di a cità.
== Amministrazione ==
Amsterdamu si trova in a regione metropolitana di [[Randstad]]. Hè amministrata da un merre è da un cunsigliu municipale centrale, cù cunsiglii di distrettu chì gestiscenu una parte di l'affari lucali. U distrittu centrale hè [[Amsterdamu-Centrum|Centrum]]; l'altri sò Noord, West, Nieuw-West, Zuid, Oost è Zuidoost. Zuidoost include u quartieru di [[Bijlmer]], cunnisciutu ancu per u [[disastru di Bijlmer]]. [[Amsterdamu-Westpoort|Westpoort]] hè una zona industriale è hè pocu abitata.
=== Cità gemellate ===
* [[Algeri]]
* [[Atene]]
* [[Beira]]
* [[Bogotà]]
* [[Brasilia]]
* [[Istanbul]]
* [[Giacarta]]
* [[Kiev]]
* [[Managua]]
* [[Manchester]]
* [[Montréal]]
* [[Mosca]]
* [[Nicosia]]
* [[Pechino]]
* [[Recife]]
* [[Riga]]
* [[Sarajevo]]
* [[Varna]]
* [[Willemstad]]
== Sport ==
[[File:1928 Summer Olympics opening ceremony 001.jpg|thumb|Cerimonia d'apertura di i Ghjochi Olimpichi di u 1928]]
Amsterdamu hà accoltu i [[Ghjocchi Olimpichi d'estate di u 1928]]. U [[Stadiu Olimpicu (Amsterdamu)|Stadiu Olimpicu]] hè sempre in usu è riceve evenimenti sportivi è culturali.
=== Atletica ===
A [[maratona d'Amsterdamu]] si tene ogni annu. Fundata in u 1975, hè una di e maratone impurtante à livellu internaziunale.
=== Baseball ===
A cità hà una squadra di [[baseball]], l'[[Amsterdamu Pirates]], chì ghjoca in u principale campiunatu olandese.
=== Calciu ===
Amsterdamu hè a cità di l'[[Ajax Amsterdamu|Ajax]], una di e squadre di calciu più titulate di i Paesi Bassi è d'Europa. A squadra ghjoca in a [[Johan Cruijff Arena]], in a parte sudorientale di a cità, dopu à avè lasciatu u vechju [[Stadion De Meer]]. In cità si hè tenutu dinù u Torneu d'Amsterdamu, una cumpetizione estiva amichevule.
=== Canottaghju ===
A Grachtenrace hè una gara di canuttaghju di 25 km nant'à i canali, urganizata u secondu sabbatu d'ottobre.
=== Ciclismu ===
In u 2010 Amsterdamu hà accoltu a tappa d'apertura di u [[Giru d'Italia 2010|Giru d'Italia]], una prova à cronometru vinta da u britannicu [[Bradley Wiggins]]. A cità hà accoltu dinù a partenza di a seconda è di a terza tappa.
=== Football americanu ===
A cità hà una squadra di [[football americanu]], l'[[Amsterdamu Crusaders]]. In u passatu, l'[[Amsterdamu Admirals]] anu ghjucatu in a NFL Europa.
=== Hockey ===
A squadra di hockey nant'à erba di a cità hè l'[[Hockey Club Amsterdamu]].
=== Rugby ===
U [[Nationaal Rugby Centrum Amsterdamu]] hè a sede di a federazione naziunale di rugby è accoglie e partite di e selezzione naziunale.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Amsterdamu| ]]
<br><gallery class=center caption="Amsterdam">
Amsterdam-3554-Haeuser-vom Westerkerktoren-2008-gje.jpg|Amsterdam
Amsterdam-3336-Herengracht-2008-gje.jpg|Herengracht
Amsterdam-3310-Herengracht-Boote-2008-gje.jpg|Herengracht
Amsterdam-3290-Brouwersgracht-Hausboot-Lagerhaeuser-Schnabelgiebel-2008-gje.jpg|Brouwersgracht
Amsterdam-3220-Leidsegracht-2008-gje.jpg|Leidsegracht
Amsterdam-3236-Bootstour-Schifffahrtsmuseum-Segelschiff-2008-gje.jpg|Nemo
Amsterdam-3446-Oude Kerk-2008-gje.jpg|Oude Kerk
Amsterdam-3710-Centraal-Fietsenponton-Abstellen-2008-gje.jpg|Fietsenponton
Amsterdam-3774-Oudezijds Achter- und Voorburgwal-Spiegelung-2008-gje.jpg|Oudezijds Achterburgwal
Amsterdam-3792-Oudezijds Achterburgwal-Porno-Theater-2008-gje.jpg|Oudezijds Achterburgwal
</gallery>
[[Categoria:Giugrafia]]
fhhoh10ew1wawx4v8zdn277r758t8mv
407604
407597
2026-10-28T11:45:19Z
Fausta Samaritani
15085
tolto link doppi, fix, categorie
407604
wikitext
text/x-wiki
[[File:KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|thumb|A cità d'Amsterdamu]]
'''Amsterdamu''' (in [[lingua olandese|olandese]]: {{IPA|/ˌɑmstərˈdɑm/}} hè a capitale è a cità a più grande di i [[Paesi Bassi]], in a pruvincia di l'[[Olanda Settentrionale]]. A municipalità conta 921.402 abitanti (in u [[2022]]) è accoglie persone di più di 170 naziunalità; l'area metropolitana hà circa 2.289.770 abitanti. U centru storicu, cù a so cintura di canali di u [[XVII sèculu]], hè iscrittu nantu à a lista di u [[Patrimoniu mundiale|Patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]. In u [[1987]] Amsterdamu hè stata designata [[Capitale europea di a cultura|cità europea di a cultura]].
A cità hà unu di i più impurtanti centri rinascimentali d'[[Europa]]. Parechje custruzzione di i seculi [[XVI sèculu|XVI]] è [[XVII sèculu|XVII]], l'epica cunnisciuta cum'è [[Sèculu d'oru olandese]], sò oghje munumenti storichi. Sò situate longu à una rete di canali cuncentrichi, chì circondanu u vechju portu, una volta apertu nantu à u [[Zuiderzee]] è oghje vicinu à u lavu [[IJsselmeer]]. Amsterdamu accoglie u [[Rijksmuseum (Amsterdamu)|Rijksmuseum]], u [[Van Gogh Museum]], u [[Concertgebouw]], a [[Rembrandthuis]] è a [[casa d’Anna Frank]].
A cità hè cunnisciuta dinù per u so [[quartiere à luce rosse]], De Wallen, è per i so numerosi [[coffee-shop]], induve a vendita di [[cannabis]] hè tullerata. A divisa ufficiale hè ''Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig'' («curaghjosa, risuluta, misericurdiosa»). E trè [[Croce di sant'Andrea|croce di Sant'Andria]] di a bandera sò assuciate à ste parolle, ancu s'elle eranu aduprate nanzu à l'adopru di a divisa.
== Geugrafia fisica ==
=== Territoriu ===
U nome Amsterdamu vene da u fiume [[Amstel (fiume)|Amstel]], chì attraversa a cità, è da a parolla olandese ''dam'', chì vole dì «diga». U nome hè cambiatu cù u tempu: ''Aemstelledamme'' in u [[XIII sèculu]], ''Aemsterdam'' in u [[XIV sèculu]] è, infine, ''Amsterdamu'' à parte si da u [[XV sèculu]].
Amsterdamu si trova in a pruvincia di l'Olanda Settentrionale. U fiume [[Amstel (fiume)|Amstel]] ghjunghje in u centru di a cità è hè cunnessu à numerosi canali chì sboccanu in u lavu [[IJ (Paesi Bassi)|IJ]], anziana baia.
A cità si trova à circa dui metri sottu à u livellu di u mare è hè cunnessa à u [[Mare di u Nordu]] per mezu di u longu [[Canale di u Mare di u Nordu]]. U terrenu circundante hè pianu, postu ch'ellu hè cumpostu da vasti [[polder]], spazii di terra ricuperati nantu à u mare. À mezupunente si trova l'[[Amsterdamse Bos]], unu di i parchi di a cità, cù u più cintrale [[Vondelpark]] è u giardinu zoologicu [[Artis (Amsterdamu)|Artis]].
A municipalità hà una superficia di 219,4 km². I parchi è e riserve naturale occupanu circa u 12% di u territoriu.
=== Clima ===
Amsterdamu hà un [[clima]] oceanicu, secondu a [[classificazione di Köppen]], influenzatu da a vicinanza di u Mare di u Nordu è da i venti occidentali. L'inguerni è l'estate sò di regula muderati, ancu s'elli ponu accade inguerni assai freti. E cutrate sò più prubabile quand’elli tiranu venti da livante o da nordestu. L'acqua chì circonda a cità aiuta à mantene e temperature notturne relativamente dolce.
L'estati sò abbastanza caldi, ma raramente assai umidi. D'aostu, a temperatura massima media cutidiana hè di circa 22 °C. E temperature varcanu i 30 °C solu qualchì ghjornu à l'annu. A temperatura a più bassa arreghjistrata hè stata −24 °C è a più alta 36,8 °C. Piove in media 187 ghjorni à l'annu, cù precipitazione annuale di circa 800 mm. I ghjorni annuvulati è umidi sò cumuni da uttrovi à marzu.
== Storia ==
=== Medievu ===
[[File:Amsterdam_Braun_and_Hogenberg_1574.jpg|thumb|Amsterdamu in u 1574]]
Amsterdamu hè nata à u XIII sèculu cum'è un paese di piscadori vicinu à una diga nant'à u fiume Amstel. L'abitanti si sò dedicati prestu à u cummerciu, chì hè diventatu impurtante à u XIV sèculu, in particulare cù e cità tedesche di a [[Lega anseatica]]. A cità hà ottenutu ufficialmente u so statutu di cità in u [[1300]] o in u [[1301]], da u vescu d'Utrecht Guy van Henegouwen. Tuttavia, in u [[1275]] Amsterdamu avia dighjà ottenutu esenzione da unu di i signori di l'Amstel.
A [[Contea d'Olanda]], di a quale facia parte Amsterdamu, hè stata cunquistata da u duca di Burgogna [[Filippu III di Burgogna|Filippu u Bonu]] in u [[1433]]. Quandu a dinastia di Burgogna si n’hè spenta, in u [[1482]], i Paesi Bassi sò passati sottu à u cuntrollu di a [[Casa d'Asburgu]] è di u [[Santu Imperu Rumanu]].
=== U XVI seculu: u duminiu spagnolu ===
Dopu à l'abdicazione di [[Carlu V d'Asburgu|Carlu V]], i Paesi Bassi sò passati à u [[Regnu di Spagna]] in u [[1556]], sottu à u regnu di [[Filippu II di Spagna|Filippu II]]. A [[Guerra di l'ottant'anni]], iniziata in u [[1568]], hà purtatu à l'indipendenza di i Paesi Bassi è à l'introduzzione di a libertà religiosa.
Amsterdamu hè firmata una cità à maiurità cattolica. Parechje chjese sò state quantunque cunvertite à u prutestantisimu. Durante e guerre di religione europee, a cità hà accoltu parechje persone in fuga da e persecuzione: ghjudei di Spagna è di Portugallu, mercanti d'Anversa scappati à u saccheghju spagnolu è ugonotti francesi.
=== U XVII seculu: l'età d'oru ===
[[File:Jan Micker - Bird's Eye View of Amsterdam (ca. 1652).jpg|thumb|Vista d'Amsterdamu]]
U XVII sèculu hè statu l'età d'oru d’Amsterdamu. E nave olandese partianu versu l'America di u Nordu, l'Indonesia, u Brasile è l'Africa, è cuntribuianu à custruisce l'imperu culuniale olandese. Amsterdamu hè diventata unu di i porti i più impurtanti di u mondu è un centru finanziariu internaziunale. U pittore [[Rembrandt]] hà campatu in cità durante stu sèculu, chì hà vistu dinù a so espansione longu à i canali.
=== XVIII è XIX seculu ===
À u XVIII èè à u [[XIX sèculu]], a prosperità d'Amsterdamu hè calata. E guerre contr'à a [[Regnu Unitu|Gran Britagna]] è a [[Francia]] anu indebulitu a cità, è una parte di u cummerciu si hè spustata versu [[Londra]].
À a fine di u XIX sèculu, a [[rivuluzione industriale]] hè ghjunta in cità. A custruzzione di nove vie d'acqua versu u mare è u [[Renu (fiume)|Renu]] hà apertu altre strade cummerciale. A situazione ecunomica hè migliurata, bench'ella ùn sia più ghjunta à a ricchezza di l'età d'oru. In stu periodu hè stata custruita a [[Linea di difesa d'Amsterdamu]], un anellu di 42 fortezze è di terreni chì pudianu esse inundati per difende a cità.
=== E duie guerre mundiale ===
[[File:Amsterdam_Anne_Frank.jpg|thumb|Statua d'[[Anna Frank]]]]
A [[Prima Guerra Mondiale]] ùn hà micca caghjunatu distruzzione in i Paesi Bassi, chì sò firmati neutrali, ma u cummerciu è l'industria anu risentitu di a crisa europea.
Trà e duie guerre, i Paesi Bassi anu custruitu dighe per separà u Zuiderzee da u Mare di u Nordu. E distese d'acqua à livante d'Amsterdamu sò cusì diventate u lavu d'acqua dolce IJsselmeer.
Durante a [[Seconda Guerra Mondiale]], e truppe tedesche anu occupatu a cità u [[15 di maghju]] di u [[1940]]. Quasi 100.000 ghjudei sò stati depurtati, è a cumunità ghjudea d'Amsterdamu hè stata guasi distrutta. [[Anna Frank]] era trà e vittime di a persecuzione. Prima di a guerra, Amsterdamu era un centru maiò di u cummerciu di i diamanti, in gran parte in manu à cummercianti è ghjuvellieri ghjudei. Dopu à a guerra, Anversa hà pigliatu u postu di centru mundiale di stu cummerciu, ancu s'Amsterdamu hà cunservatu una certa impurtanza.
=== A seconda metà di u Novecentu ===
Durante l'[[Anni 1960|anni sissanta]] è [[Anni 1970|settanta]], Amsterdamu hè diventata cunnisciuta per a so pulitica di tulleranza versu e droghe dolce, chì hà attrattu parechji hippie. Sò diventate frequente l'occupazione di palazzi bioti è e cunfruntazione cù a pulizza.
L'[[Anni 1980|anni ottanta]] anu principiatu in modu agitatu. In u [[1980]], mentre a reghjina Beatrice era incurunata, si hè tenuta una prutesta contr'à a mancanza d'alloghji. U mottu era «''Geen woning, geen kroning''» («nisun alloghju, nisuna incurunazione»). U merre è u cunsigliu municipale anu finitu per chjamà l'armata per ristabilisce l'ordine.
Durante l'anni seguenti hè cresciutu u numeru d'immigrati, in particulare da u [[Suriname]], da a [[Turchia]] è da u [[Maroccu]]. Parechji abitanti si sò stallati in cità vicine, cum'è [[Purmerend]] è [[Almere]]. Quartieri cum'è [[De Pijp]] è [[Jordaan]], una volta abitati soprattuttu da travagliadori, sò diventati attrattivi per i novi abitanti benestanti è per i studienti. A cità hè stata dinù divisa in distretti amministrativi per avvicinà l'amministrazione à a pupulazione.
[[File:Amsterdam_Photo_2020_Copernicus_Sentinel-2.jpg|thumb|Amsterdamu vista da satellitu]]
Durante l'[[Anni 1990|anni novanta]], l'ecunumia hà cunnisciutu una forte crescita. U centru storicu hè statu in gran parte ristauratu è sò state compie parechje infrastrutture. In u [[1995]], u guvernu naziunale hà prupostu di creà una pruvincia citadina chì includessi Amsterdamu è e cità vicine; a pruposta hè stata ricusata in un referendum. Parechje cità vicine sò state quantunque integrate in l'area metropolitana, sia à livellu puliticu sia ecunomicu.
== Munimenti è lochi d'interessu ==
=== Piazza Dam ===
[[File:Amsterdam_Royal_Palace_1699.jpg|thumb|U [[Palazzu Reale (Amsterdamu)|Palazzu Reale]] in a piazza Dam]]
A [[Dam (Amsterdamu)|piazza Dam]] hè u centru storicu di a cità, custruita nant'à a prima diga di l'Amstel. Ci si trovanu:
: U [[Palazzu Reale (Amsterdamu)|Palazzu Reale]] (''Koninklijk Paleis''), custruitu à parte si da u [[1648]] cum'è municipiu, secondu u prugettu di l'architettu [[Jacob van Campen]]. Hè statu trasfurmatu in residenza reale da [[Luigi Bonaparte]].
: A [[Chjesa Nova (Amsterdamu)|Chjesa Nova]] (''Nieuwe Kerk''), custruita à parte si da u [[1408]] in stile goticu brabantinu è aduprata per l'incurunazione di a famiglia reale.
=== Canali ===
[[File:Channel Amsterdam.JPG|thumb|Viduta di u Keizersgracht]]
: I [[Canali d'Amsterdamu]] formanu una rete longa più di centu chilometri, cù circa 90 isule è 1.500 ponti. I trè canali principali — [[Herengracht (Amsterdamu)|Herengracht]], [[Prinsengracht]] è [[Keizersgracht (Amsterdamu)|Keizersgracht]] — formanu una cintura cuncentrica chjamata ''[[Grachtengordel]]'', scavata durante u Seculu d'oru. L'area di i canali in u centru storicu hè iscritta nantu à a lista di u Patrimoniu mundiale di l'UNESCO.
:: [[Singel (Amsterdamu)|Singel]], u canale u più anticu di l'anellu, induve si trova u [[Bloemenmarkt]], u mercatu di i fiori.::* Herengracht, u «canale di i signori», scavatu à parte si da u 1585. A so parte più rinumata hè u ''Gouden Bocht'', u «gomitu d'oru».
:: Keizersgracht, u «canale di l'imperatore», u più grande di a cità.
:: Prinsengracht, u «canale di u principe», u più esternu di i trè canali principali.
=== Architetture religiose ===
[[File:Sint-Nicolaaskerk, Amsterdam, Netherlands IMG 1370 edit.jpg|thumb|A Basilica di San Niculà è a Torre di e Lacrime]]
: A [[Chjesa Vechja (Amsterdamu)|Oude Kerk]], custruita à parte si da u [[1306]] è dopu allargata in stile goticu tardivu. Hè stata a prima parochja di a cità.
: [[Ons' Lieve Heer op Solder]], una chjesa nascosta in a mansarda d'una casa di mercanti, ricavata in u 1663.
: A [[Chjesa Meridiunale (Amsterdamu)|Zuiderkerk]], custruita trà u [[1603]] è u [[1611]] da [[Hendrick de Keyser u Vechju]]; hè stata a prima chjesa custruita in Olanda dopu à a Riforma.
: A [[Chjesa Occidentale (Amsterdamu)|Westerkerk]], custruita trà u [[1620]] è u [[1631]] da Hendrick de Keyser u Vechju è da u so figliolu Pieter.
: A [[Sinagoga portughese d'Amsterdamu]], custruita trà u [[1671]] è u [[1675]].
: A [[Basilica di San Niculà (Amsterdamu)|Basilica di San Niculà]], grande edifiziu neobaroccu custruitu in u [[1885]] - [[1887]].
=== Architetture militare ===
: A [[Pesa publica (Amsterdamu)|Waag]], anziana porta di a cità, trasfurmata in pesa publica in u [[1616]].
: A [[Schreierstoren]], torre medievale chì facia parte di e vechje muraglie.
: A [[Torra di a Zecca (Amsterdamu)|Munttoren]], anziana porta di a cità, trasfurmata in torre rinascimentale da Hendrick de Keyser u Vechju in u [[1619]].
: A [[Montelbaanstoren]], torre campanaria spessu riprisentata in e gravure di Rembrandt.
: A [[Linea di difesa d'Amsterdamu]], ricunnisciuta cum'è Patrimoniu mundiale di l'UNESCO.
=== Architetture civile ===
[[File:16 huis met de hoofden nr.2249 - WLM 2011 - drobm.jpg|thumb|A [[Casa di e Teste (Amsterdamu)|Casa di e Teste]]]]
* A Casa di i Delfini (''Huis De Dolphijn''), edifiziu rinascimentale custruitu trà u 1599 è u 1602 da Hendrick de Keyser u Vechju.
* A [[Casa Bartolotti]] (''Bartolottihuis''), grande residenza di mercanti custruita in stile rinascimentale in u 1618-1621.
* A [[Casa di e Teste (Amsterdamu)|Casa di e Teste]] (''Huis met de Hoofden''), residenza custruita in u 1622, chjamata cusì per via di e sei teste sculpite nantu à a facciata.
* A [[Casa Trip]] (''Trippenhuis''), residenza barocca custruita trà u 1660 è u 1662.
* A [[Beurs van Berlage]], antica borsa di a cità.
* A [[Casa di Anna Frank]].
* U [[Teatru Carré]] è u [[Teatru Tuschinski]].
* ''Huis met de Kabouters'', edifiziu storicu di u 1800 in stilu neogoticu.
=== Altri lochi ===
[[File:Amsterdam_-_Rembrandtplein.jpg|thumb|A scultura di a ''[[Ronda di notte]]'' in Rembrandtplein]]
* U [[Begijnhof (Amsterdamu)|Begijnhof]], cumplessu di case custruite trà u XV è u XVIII seculu per e beghine.
* A [[Stazione Centrale d'Amsterdamu]], custruita trà u 1881 è u 1889 secondu u prugettu di [[Pierre Cuypers]] è A. L. van Gendt.
* [[De Wallen]], u più grande è cunnisciutu quartiere à luce rosse d'Amsterdamu.
* [[Muntplein]], piazza vicinu à a torre omonima.
* [[Rembrandtplein]], piazza dedicata à u pittore Rembrandt, induv’ellu si trova un gruppu sculturale chì riprisenta a ''Ronda di notte''.
* [[Leidseplein]], piazza dedicata à a cità di Leida.
* L'[[Homomonument]], munimentu in memoria di e persone omosessuale assassinate da i nazisti.
* L'[[Ortu botanicu d'Amsterdamu]], fundatu à u XVII seculu, unu di i più antichi di u mondu.
* U giardinu zoologicu [[Artis (Amsterdamu)|Artis]], u più anticu di i Paesi Bassi.
=== Parchi è spazii naturali ===
* L'[[Amstelpark]], parcu publicu di u quartieru di Buitenveldert, apertu in u 1972.
* U [[Vondelpark]], parcu in stile inglese di circa 48 ettari, situatu in a zona di i musei.
* L'[[Hortus Botanicus Vrije Universiteit Amsterdamu]].
== Sucetà ==
=== Demugrafia ===
[[File:Flickr - NewsPhoto! - Protest tegen AOW-plannen in Amsterdam (5).jpg|thumb|Ghjovani in Nieuwmarkt]]
A municipalità d'Amsterdamu conta 921.402 abitanti (2022). À u censimentu di u 2012, u 49,5% di a pupulazione avia urigine olandese, mentre chì u 50,5% era d'immigrazione recente o discendia da famiglie immigrate. Una parte impurtante di a pupulazione hà urigine non occidentale, in particulare marocchina. Ci sò dinù cumunità indonesiane è chinese. A cumunità ghjudea, chì prima di a guerra era più di u 15% di a pupulazione, conta oghje pocu più di u 2%. L'abitanti d'urìgine europea o nordamericana sò circa u 15%.
In u [[2007]], in cità campavanu persone di 171 naziunalità sfarente, ciò chì face d'Amsterdamu unu di i lochi i più multiculturali d'Europa.
=== Qualità di vita ===
[[File:Amsterdam rainbow coffeeshop.jpg|thumb|Un ''coffee-shop'']]
A [[prostituzione]] hè legale in i Paesi Bassi, è e persone chì a praticheghjanu sò cunsiderate travagliadori indipendenti è sò sottumesse à l'impositi. U cannabis ùn hè micca legale, ma a so vendita è u so pussessu sò tullerati in certe quantità, secondu e regule in vigore.
A municipalità hà messu in opera un prugramma per rende u quartieru à luce rosse più sicuru. Una parte di i lucali è di e pruprietà assuciate à attività criminale hè stata acquistata per cunverte la in attività legale.
Cum'è in parechje grande cità, ci sò arrubecci è furti, è hè cunsigliatu di fà casu in i lochi assai frequentati. U furtu di biciclette hè un prublema impurtante: a bicicletta hè unu di i principali mezi di trasportu è in a cità ne si conta più chè abitanti.
== Cultura ==
=== Istruzzione ===
==== Scole ====
A cità hà parechji istituti d'istruzzione superiore, frà i quali a ''Gerrit Rietveld Academie'', a ''Hogeschool van Amsterdamu'' è l'''Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten''.
Parechje scole primarie adopranu metudi pedagogichi particulari, cum'è u metudu [[Maria Montessori|Montessori]]. Ci sò scole cattoliche, prutestante, islamiche è ghjudeie. Amsterdamu hà dinù cinque licei di tradizione classica, induve sò insignati u latinu è u grecu anticu: u Vossius Gymnasium, u Barlaeus Gymnasium, u St. Ignatius Gymnasium, u 4e Gymnasium è u Cygnus Gymnasium.
==== Università ====
[[File:GrimburgwalAmsterdam.jpg|thumb|L'Università d'Amsterdamu]]
Amsterdamu accoglie duie università: l'Università d'Amsterdamu (''[[Universiteit van Amsterdamu]]'', UvA) è l'Università Libera d'Amsterdamu (''[[Vrije Universiteit]]'', VU).
A scola superiore d'arte ''[[Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten]]'' riunisce istituzione specializate in architettura, teatru, ballu, belle arte, musica, cinema è museulugia. L'Accademia reale di belle arte (''[[Rijksakademie van beeldende kunsten]]'') è a ''[[Gerrit Rietveld Academie]]'' sò istituzione autonome.
==== Ricerca è bibliuteche ====
L'Istitutu Internaziunale di Storia Suciale d'Amsterdamu hè unu di i più grandi centri di ricerca è di ducumentazione di storia suciale, in particulare di a storia di u muvimentu operaio. U centru di scienze [[NEMO (Amsterdamu)|NEMO]], disignatu da [[Renzo Piano]], hè u più grande di i Paesi Bassi. A cità accoglie dinù l'Accademia reale olandese di e scienze.
E bibliuteche municipale sò riunite in l'associu OBA (''Openbare Bibliotheek Amsterdamu''). A più grande hè l'OBA Oosterdok, un edifiziu di sette piani. Ci si trova dinù l'archiviu internaziunale IHLIA LGBTI Heritage.
==== Musei ====
[[File:De brug van Langlois - s0027V1962 - Van Gogh Museum.jpg|thumb|Opera esposta à u Museu Van Gogh]]
Amsterdamu hè unu di i principali centri museali d'Europa.
U [[Rijksmuseum (Amsterdamu)|Rijksmuseum]] accoglie una vasta cullezzione d'arte di u Seculu d'oru olandese è d'arte asiatica. U [[Van Gogh Museum]] pussede una grande cullezzione d'opere di [[Vincent van Gogh]]. U [[Stedelijk Museum]] hè dedicatu à l'arte muderna è cuntempuranea.
Frà l'altri musei ci sò u [[Museu storicu d'Amsterdamu]], u [[Joods Historisch Museum]], u [[Nederlands Scheepvaartmuseum]], u [[Tropenmuseum]], u [[Museu di a Resistenza (Amsterdamu)|Museu di a Resistenza]] è l'[[Allard Pierson Museum]], dedicatu à e civiltà antiche.
Trà e case-museu figuranu a [[Rembrandthuis]], a [[casa di Anna Frank]], u Museu Van Loon è u Museu Willet-Holthuysen. A cità accoglie dinù u museu di e cere [[Madame Tussauds]], u Museu di a canapa, di a marijuana è di l'hashish, u Museu di a Bibbia è u Museu di e borse Hendrikye.
=== Media ===
==== Stampa ====
[[De Telegraaf]] hè unu di i principali ghjurnali di i Paesi Bassi. Hè statu fundatu in u 1893.
=== Cinema ===
Trà i filmi ambientati in Amsterdamu ci sò ''[[U ghjurnale d'Anna Frank (filmu di u 1959)|U ghjurnale d'Anna Frank]]'' ([[1959]]), ''[[Amsterdamned]]'' ([[1988]]), ''[[Ocean's Twelve]]'' ([[2004]]) è ''[[A colpa hè di e stelle (filmu)|A colpa hè di e stelle]]'' ([[2014)]].
=== Teatru è musica ===
[[File:Amsterdam Carré Amstelsluizen.jpg|thumb|U teatru Carré]]
Amsterdamu hè un centru maiò di l'arti, di a danza, di a musica è di u teatru. A [[Concertgebouw|Sala di cuncerti d'Amsterdamu]] hè a sede di l'[[Orchestra Reale di u Concertgebouw]].
U [[Het Muziektheater]], chjamatu dinù ''Stopera'', accoglie u teatru di l'opera è a cumpagnia naziunale di ballu. U ''Muziekgebouw aan 't IJ'' è u Bimhuis sò altre sale di cuncertu cunnisciute. U teatru Carré si trova nant'à l'Amstel.
=== Cucina ===
A cucina tradiziunale olandese include piatti cumposti da carne, ligumi è patate. Una specialità hè l'aringa cruda, servita in cità cù cipolle tagliate. U passatu culuniale hà influenzatu i gusti di l'abitanti: sò pupulari i piatti di carne di u Suriname è u ''[[rijsttafel]]'' indonesianu, cù risu è accumpagnamenti di carne è ligumi.
Trà a Stazione Centrale è Nieuwmarkt si trova a Zeedijk, una strada cù numerosi ristoranti, in particulare indonesiani è chinesi, ma dinù portughjesi è messicani. In tutta a cità si trovanu ristoranti turchi, arabi, italiani, argentini è grechi, è ancu lucali chì preparanu piatti à u wok.
=== Evenimenti ===
[[File:Koninginnedag 2007.jpg|thumb|A festa di u Rè]]
* '''Aprile''': u festival 420, dedicatu à a cannabis; u ''[[Koningsdag]]'', ghjornu di u Rè, festighjatu u 27 d'aprile cù feste in carrughju è u mercatu liberu ''vrijmarkt''.
* '''Maghju''': ghjornu di a Memoria, u 4 di maghju, è ghjornu di a Liberazione, u 5 di maghju.
* '''Ghjugnu''': Amsterdamu Roots Festival è Holland Festival, dedicatu à u teatru, a musica, a danza, l'opera, u cinema è l'arti visuale.
* '''Lugliu''': notte bianca d'Amsterdamu.
* '''Aostu''': Amsterdamu Pride, Hartjesdag, Uitmarkt è, ogni cinque anni, Sail Amsterdamu, scontru di velieri è di barche.
* '''Uttrovi''': festa di a biera Bock è Amsterdamu Dance Event.
* '''Nuvembre''': International Documentary Film Festival Amsterdamu (IDFA), Museumnacht, quandu i musei fermanu aperti finu à a notte, è Cannabis Cup.
=== Vita notturna ===
Amsterdamu hà una vita notturna animata, cù numerosi club, lucali publichi è feste private. Barche turistiche, certe volte chjamate ''Pizza Cruise'' o ''Jazz Cruise'', facenu viaghji longu à i canali è l'Amstel.
== Geugrafia umana ==
=== Distretti amministrativi ===
Dapoi u 1u di maghju di u 2010, a cità hè divisa in sette distretti (in olandese, ''stadsdelen''):
* [[Amsterdamu-Noord|Noord]]
* [[Amsterdamu-Centrum|Centrum]]
* [[Amsterdamu-Zuidoost|Zuidoost]]
* [[Amsterdamu Nieuw-West|Nieuw-West]]
* [[Amsterdamu-West|West]]
* [[Amsterdamu-Zuid|Zuid]]
* [[Amsterdamu-Oost|Oost]]
Esiste dinù u distrettu di [[Amsterdamu-Westpoort|Westpoort]], ma hè spessu cunsideratu una zona industriale piuttostu chè un veru distrettu, postu ch'ellu hè guasi disabitatu.
== Ecunumia ==
=== Industria ===
A sucetà di biera [[Heineken]] hà a so sede principale in Amsterdamu. Fundata in u 1863, hè diventata unu di i più grandi pruduttori di biera di u mondu.
Dapoi u 2014, a sede legale di [[Fiat Chrysler Automobiles]] era in Amsterdamu. A sucetà pussedia parechji marchi automobilistichi, frà i quali Fiat, Alfa Romeo, Maserati, Lancia, Jeep è Chrysler.
=== Divise è slogan ===
In u 2004, l'amministrazione municipale hà sceltu u slogan «I AMsterdam» («Eiu sò Amsterdamu») per prumove a cità à l'internaziunale. Hà rimpiazzatu u slogan nanzu «Amsterdamu heeft het» («Amsterdamu hà ciò chì ci vole»).
== Infrastrutture è trasporti ==
=== Trasportu urbanu ===
[[File:Metrostation wibautstraat.jpg|thumb|A stazione Wibautstraat di a metropolitana]]
U trasportu publicu hè gestitu da a [[GVB (sucetà)|Gemeentelijk Vervoer Bedrijf]] (GVB). Include:
* cinque linee di [[Metropolitana d'Amsterdamu|metropolitana]], in parte in superficia;
* una linea di metropolitana lighjera versu [[Amstelveen]];
* sedeci linee di tram;
* linee d'autobus urbane è regiunale;
* parechji battelli chì traversanu l'IJ, unu di i quali viaghja tuttu u ghjornu è hè gratuitu per i pedoni è e biciclette;
* barche di trasportu di passaghjeri nant'à i canali.
U trasportu ferroviariu hè gestitu da e [[Nederlandse Spoorwegen]]. A cità hà dece stazione ferroviarie è cunnessione naziunale è internaziunale, frà e quale una navetta versu l'aeroportu di Schiphol. Di notte, treni regulari cunnettanu Amsterdamu à Schiphol, Leida, L'Aia, Delft, Rotterdam è Utrecht.
A bicicletta hè assai aduprata. L'usu di a vittura in u centru ùn hè micca pruibitu in ogni locu, ma u trafficu è a difficultà di truvà parcheghju ne rendenu spessu l'usu pocu praticu. Una nova linea di metropolitana da nordu à sudu hè stata custruita per migliurà e cunnessione.
=== Strade è canali ===
Parechje strade anu piste ciclabile è ci sò stalli per parcheghjà e biciclette in tutta a cità. I canali sò sempre aduprati per u trasportu è e barche turistiche facenu giri trà i lochi d'interessu.
=== Aeroportu ===
L'[[aeroportu d'Amsterdamu-Schiphol]] hè u principale aeroportu di i Paesi Bassi. Si trova à sudu di Amsterdamu, in a municipalità di [[Haarlemmermeer]], è hè unu di i più impurtanti aeroporti europei per u trafficu di passaghjeri è di mercanzie.
=== Biciclette ===
Amsterdamu hè una di e cità di u mondu induve a bicicletta hè più aduprata. Hà una larga rete di piste ciclabile, stalli è parcheghji custoditi. In u 2013, in cità ci eranu circa 1.200.000 biciclette, più chè abitanti. A bicicletta hè pupulare trà tutte e categurie suciale, grazia à u terrenu pianu è à a dimensione relativamente chjuca di a cità.
== Amministrazione ==
Amsterdamu si trova in a regione metropolitana di [[Randstad]]. Hè amministrata da un merre è da un cunsigliu municipale centrale, cù cunsiglii di distrettu chì gestiscenu una parte di l'affari lucali. U distrittu centrale hè [[Amsterdamu-Centrum|Centrum]]; l'altri sò Noord, West, Nieuw-West, Zuid, Oost è Zuidoost. Zuidoost include u quartieru di [[Bijlmer]], cunnisciutu ancu per u [[disastru di Bijlmer]]. [[Amsterdamu-Westpoort|Westpoort]] hè una zona industriale è hè pocu abitata.
=== Cità gemellate ===
* [[Algeri]]
* [[Atene]]
* [[Beira]]
* [[Bogotà]]
* [[Brasilia]]
* [[Istanbul]]
* [[Giacarta]]
* [[Kiev]]
* [[Managua]]
* [[Manchester]]
* [[Montréal]]
* [[Mosca (cità)]]
* [[Nicosia]]
* [[Pechino]]
* [[Recife]]
* [[Riga]]
* [[Sarajevo]]
* [[Varna]]
* [[Willemstad]]
== Sport ==
[[File:1928 Summer Olympics opening ceremony 001.jpg|thumb|Cerimonia d'apertura di i Ghjochi Olimpichi di u 1928]]
Amsterdamu hà accoltu i [[Ghjocchi Olimpichi d'estate di u 1928]]. U [[Stadiu Olimpicu (Amsterdamu)|Stadiu Olimpicu]] hè sempre in usu è riceve evenimenti sportivi è culturali.
=== Atletica ===
A [[maratona d'Amsterdamu]] si tene ogni annu. Fundata in u 1975, hè una di e maratone impurtante à livellu internaziunale.
=== Baseball ===
A cità hà una squadra di [[baseball]], l'[[Amsterdamu Pirates]], chì ghjoca in u principale campiunatu olandese.
=== Calciu ===
Amsterdamu hè a cità di l'[[Ajax Amsterdamu|Ajax]], una di e squadre di calciu più titulate di i Paesi Bassi è d'Europa. A squadra ghjoca in a [[Johan Cruijff Arena]], in a parte sudorientale di a cità, dopu à avè lasciatu u vechju [[Stadion De Meer]]. In cità si hè tenutu dinù u Torneu d'Amsterdamu, una cumpetizione estiva amichevule.
=== Canottaghju ===
A Grachtenrace hè una gara di canuttaghju di 25 km nant'à i canali, urganizata u secondu sabbatu d'ottobre.
=== Ciclismu ===
In u 2010 Amsterdamu hà accoltu a tappa d'apertura di u [[Giru d'Italia 2010|Giru d'Italia]], una prova à cronometru vinta da u britannicu [[Bradley Wiggins]]. A cità hà accoltu dinù a partenza di a seconda è di a terza tappa.
=== Football americanu ===
A cità hà una squadra di [[football americanu]], l'[[Amsterdamu Crusaders]]. In u passatu, l'[[Amsterdamu Admirals]] anu ghjucatu in a NFL Europa.
=== Hockey ===
A squadra di hockey nant'à erba di a cità hè l'[[Hockey Club Amsterdamu]].
=== Rugby ===
U [[Nationaal Rugby Centrum Amsterdamu]] hè a sede di a federazione naziunale di rugby è accoglie e partite di e selezzione naziunale.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Amsterdam]]
<br><gallery class=center caption="Amsterdam">
Amsterdam-3554-Haeuser-vom Westerkerktoren-2008-gje.jpg|Amsterdam
Amsterdam-3336-Herengracht-2008-gje.jpg|Herengracht
Amsterdam-3310-Herengracht-Boote-2008-gje.jpg|Herengracht
Amsterdam-3290-Brouwersgracht-Hausboot-Lagerhaeuser-Schnabelgiebel-2008-gje.jpg|Brouwersgracht
Amsterdam-3220-Leidsegracht-2008-gje.jpg|Leidsegracht
Amsterdam-3236-Bootstour-Schifffahrtsmuseum-Segelschiff-2008-gje.jpg|Nemo
Amsterdam-3446-Oude Kerk-2008-gje.jpg|Oude Kerk
Amsterdam-3710-Centraal-Fietsenponton-Abstellen-2008-gje.jpg|Fietsenponton
Amsterdam-3774-Oudezijds Achter- und Voorburgwal-Spiegelung-2008-gje.jpg|Oudezijds Achterburgwal
Amsterdam-3792-Oudezijds Achterburgwal-Porno-Theater-2008-gje.jpg|Oudezijds Achterburgwal
</gallery>
[[Categoria:Paesi Bassi]]
igbmcgjq77yplx99tj4dsnar7q5nuoe
Pierre Sanfourche-Laporte
0
27875
407583
407578
2026-10-27T13:30:27Z
Fausta Samaritani
15085
link
407583
wikitext
text/x-wiki
'''Pierre Sanfourche-Laporte''', (natu u [[24 di marzu]] di u [[1774]] in Sarlat-la-Canéda è mortu u [[30 di ghjugnu]] di u [[1856]] in [[Parigi]], era un avvucatu [[Belghju|belghju]] è scrittore francese.
== Biugrafia ==
In u [[1822]], hà fundatu a rivista ghjuridica mensile ''Annales de la jurisprudence belge'' in [[Bruxelles]]. Da u [[1832]] à u [[1852]], hè statu avvucatu à a corte di cassazione di a cità di [[Bruxelles]].<ref>advocass.be/fr/histoire/.</ref><ref>books.openedition.org/pur/4600?lang=fr.</ref>
== Note ==
<references/>
=== Da vede dinù ===
:[[Jean-Baptiste Sanfourche]]
:[[Sanfourche]]
{{DEFAULTSORT:Sanfourche-Laporte, Pierre}}
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Scrivanu]]
[[Categoria:Francesu]]
[[Categoria:Avvocatu]]
0wcahlczw1ucdl49da0gfsxjoxoeya0
407585
407583
2026-10-27T13:37:32Z
Fausta Samaritani
15085
file
407585
wikitext
text/x-wiki
[[File:Sanfourche-Laporte - Le nouveau Valin, 1809 - 360.tif|thumb|20ppx|right|Pierre Sanfourche-Laporte, ''Le nouveau Valin'', [[1809]]]]
'''Pierre Sanfourche-Laporte''', (natu u [[24 di marzu]] di u [[1774]] in Sarlat-la-Canéda è mortu u [[30 di ghjugnu]] di u [[1856]] in [[Parigi]], era un avvucatu [[Belghju|belghju]] è scrittore francese.
== Biugrafia ==
In u [[1822]], hà fundatu a rivista ghjuridica mensile ''Annales de la jurisprudence belge'' in [[Bruxelles]]. Da u [[1832]] à u [[1852]], hè statu avvucatu à a corte di cassazione di a cità di [[Bruxelles]].<ref>advocass.be/fr/histoire/.</ref><ref>books.openedition.org/pur/4600?lang=fr.</ref>
== Note ==
<references/>
=== Da vede dinù ===
:[[Jean-Baptiste Sanfourche]]
:[[Sanfourche]]
{{DEFAULTSORT:Sanfourche-Laporte, Pierre}}
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Scrivanu]]
[[Categoria:Francesu]]
[[Categoria:Avvocatu]]
rmfmqxnakqlg45zib7ivxp6a0nnd5tp
Jean-Baptiste Sanfourche
0
27876
407584
407579
2026-10-27T13:33:12Z
Fausta Samaritani
15085
link
407584
wikitext
text/x-wiki
'''Jean-Baptiste Sanfourche''', (Senac vicinu à [[Bordeaux]] [[28 di maghju]] di u [[1831]] - [[1860]]) era un architettu francese.
== Biugrafia ==
Si stabili in Vitoria-Gasteiz, in [[Spagna]], induve prugettò a stazione ferroviaria di Vitoria-Gasteiz.<ref>[musee-orsay.fr]fr/ressources/repertoire-artistes-personnalites/jean-baptiste-sanfourche-98047.</ref>
== Note ==
<references/>
=== Da vede dinù ===
:[[Pierre Sanfourche-Laporte]]
:[[Sanfourche]]
{{DEFAULTSORT:Sanfourche, Jean-Baptiste}}
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Architettu]]
[[Categoria:Francesu]]
knnubk4b4lt8uhx55k29at0dfmspv6l
Amphibia
0
27877
407582
2026-10-27T12:05:05Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "[[File:Litoria phyllochroa.JPG|thumb|Una [[Anura|ranochja]] verde australiana, un esempiu d'anfibiu anuru.]] L’ '''Anfibii''' ('''Amphibia''' [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], [[1816]]) sò una [[classe (tassunumia)|classe]] d'[[animale|animali]] [[Vertebratu|vertebrati]] chì appartene à u [[phylum]] [[Chordata]]. Sò stati i primi [[Vertebrata|vertebrati]] à culunizà l'ambiente terraniu ([[Tetrapoda|tetrapodi]]) è, in u passatu, anu cunnisciut..."
407582
wikitext
text/x-wiki
[[File:Litoria phyllochroa.JPG|thumb|Una [[Anura|ranochja]] verde australiana, un esempiu d'anfibiu anuru.]]
L’ '''Anfibii''' ('''Amphibia''' [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], [[1816]]) sò una [[classe (tassunumia)|classe]] d'[[animale|animali]] [[Vertebratu|vertebrati]] chì appartene à u [[phylum]] [[Chordata]].
Sò stati i primi [[Vertebrata|vertebrati]] à culunizà l'ambiente terraniu ([[Tetrapoda|tetrapodi]]) è, in u passatu, anu cunnisciutu una grande espansione è diversificazione. Eppuru, in a maiò parte di i casi fermanu assai ligati à l'[[acqua]]. U nome di a classa vene da a fusione di duie parolle di u [[grecu anticu]]: ''ἀμφί'', chì vole dì «doppiu», è ''βίος'', chì vole dì «[[vita]]». U nome face riferimentu à u fattu chì, in u ciculu vitale di l'anfibii, almenu una parte di a vita si passa in l'ambiente [[acqua|acquaticu]], è chì a maiò parte di e spezie hà una fase [[larva|larvale]] d'aspettu assai sfarente da quella adulta, à a quale l'animale ghjunghje per mezu di a [[metamorfosi (zoolugia)|metamorfosi]].
== Origine è evuluzione ==
L'origine di l'anfibii hè sempre avvolta in u misteru. In ogni casu, a maiò parte di i [[paleontulugia|paleontuloghi]] pensa ch'elli scendinu direttamente da [[dipnoi]] primitivi, capaci di respirà cù a [[vescica natatoria]] o cù i [[pulmoni]] è, dunque, di campà per periodi più o menu longhi nantu à a terra ferma.
A diversificazione trà i dui gruppi averia accadutu trà 416 è 360 milioni d'anni fà, durante u [[Devonianu]].
[[File:Australian-Lungfish.jpg|thumb|''[[Neoceratodus forsteri]]'', un [[pesciu]] pulmonatu prisente in [[Australia]]: a so sumiglianza cù l'anfibii hè evidente.]]
I candidati i più accreditati à esse l'antenati di l'anfibii sò i [[Sarcopterygii]]. U ritrovu di spezie fossile cum'è ''Coelacanthus'' è ''[[Eusthenopteron]]'' mostra chì, assai prima di l'apparizione di l'anfibii, esistianu dighjà [[pesciu|pesci]] cù appendici simile à e [[Zampa|zampe]]. Inoltre, i fossili d'anfibii primitivi, cum'è ''[[Ichthyostega]]'' è ''[[Acanthostega]]'', presentanu parechji punti cumuni cù sti pesci fossile. Si trovanu dinù numerose omulugie biologiche, scheletriche è embriunali trà l'anfibii d'oghje è i [[dipnoi]], cù i quali sò raggruppati in u [[clade]] di l'Anamnia.
Versu 300 milioni d'anni fà, durante u [[Carboniferu]], l'anfibii si sparghjenu in u mondu sanu è si diversificonu in un gran numeru di forme, diventendu l'urganisimi duminanti nantu à a terra ferma. L'anfibii primitivi, quantunque, eranu abbastanza sfarenti da quelli d'oghje.
U gruppu u più diversificatu era quellu di i [[temnospondili]], chì cumprindia forme chjuche è gigante, acquatiche è terranie, cuperte d'armatura o cù una «vela» dorsale. Parechji scentifichi pensanu chì certe forme chjuche è pocu specializate di temnospondili pudessinu avè datu origine à e [[Anura|ranochje]] è à i [[Bufo|rospi]] d'oghje. U gruppu di i [[lepospondili]], invece, cumprindia solu animali di piccula taglia, certi cù un aspettu simile à quellu di i serpi.
[[File:Ichthyostega BW.jpg|thumb|Ricustruzzione di ''[[Ichthyostega]]'', un anfibiu primitivu fossile.]]
A maiò parte di i studiosi hè d'accordu à classificà tutti l'anfibii d'oghje in un gruppu evoluatu unicu, i [[lissanfibii]], distintu da i dui gruppi mintuvati sopra. A monufilia di stu gruppu, quantunque, ùn hè ancu dimustrata, postu chì mancanu cumpletamente forme fossile intermedie chì si possinu cunsiderà «antenati» di u gruppu. Certi studiosi facenu discende i [[Lissamphibia|lissanfibii]] da i temnospondili, in particulare da u gruppu chjucu di l'[[anfibamidi]], mentre chì altri avvicinanu l'anfibii d'oghje à i [[Lepospondyli|lepospondili]]. A pusizione di l'[[Apoda|apodi]] d'oghje ùn hè ancu stata chjarita.
== Anatomia ==
L'anatomia permette di distingue trè tippi principali d'anfibii: l'[[anuri]] (da u grecu, «senza coda»), cum'è e ranochje è i rospi; l'[[urodeli]] (da u grecu, «coda visibile»), cum'è i tritoni è i catelli muntanini; è i [[gimnofioni]] (da u grecu, «serpi nudi»), chjamati dinù apodi (da u grecu, «senza zampe»), cum'è i cecilidi.
[[File:Fire salamander (Salamandra Salamandra).jpg|thumb||U [[Salamandra salamandra|catellu muntaninu europeu]], un esempiu d'[[Urodela|urodelu]].]]
L'anfibii appartenenu à un gruppu di [[Tetrapoda|tetrapodi]] chì a so [[arechja]] s'hè evoluta in modu à percepisce i [[Sonu|soni]] chì viaghjanu in l'[[aria]]. A [[Staffa (anatumia)|columella]], in particulare, hè diventata un ossu più finu chè in i tetrapodi più antichi è tocca una membrana di a [[pelle]] chjamata timpanu, chì si vede bè nantu à u capu di e [[Anura|ranochje]]. In l'arechja interna si trova dinù una struttura sensuriale particulare chjamata papilla anfibiorum.
A [[pelle]] di l'anfibii hè ricca di glandule è assai vasculare. Hà numerose glandule mucipare, à volte velenose; ste glandule sò à spessu assuciate à una culurazione viva di a pelle ([[aposematismu]]). A [[bocca]] hà denti chjuchi chì servenu à tene a [[preda]], ch'ella ingolle sana sana.
A [[pelle]] si stacca di modu regulare durante u periodu di a [[Muta (biulugia)|muta]] è hè spessu ingullita da l'animale stessu. A pelle di l'anfibii adulti hè umida è ben vasculare, è pruteghje l'animale; aiuta dinù i [[Pulmone|pulmoni]] à respirà. Permette una perdita d'[[acqua]] impurtante per svapurazione, chì hè cumpensata da l'ambienti umidi induv’elli campanu l'anfibii.
L'anfibii anu quattru membri, dui davanti è dui daretu, pocu sviluppati ma adattati à u saltu, soprattuttu in l'anuri. U troncu cortu, a parte posteriore allungata è l'assenza di coda in l'adultu li permettenu di fà salti di qualchì impurtanza.
I pulmoni ùn sò micca assai suddivisi à l'internu, è u scambiu di [[gasu]] ùn hè dunque assai efficace. L'anfibii respiranu guasi solu cù a pelle ([[respirazione cutanea]]), chì deve stà umida grazia à e glandule specializate o à immersioni frequente in acqua. In a famiglia di i [[Salamandra (genere)|catelli muntanini]], i pulmoni sò allungati è senza camere. Certi urodeli ponu esse cumpletamente privi di pulmoni è avè solu branchie esterne.
U centru di l'[[apparatu circulatoriu]] hè u [[core]], chì hà dui [[Atriu (anatumia)|atrii]] è un ventriculu unicu. U sangue si mischia in parte. A circulazione sanguigna hè doppia, postu chì u sangue passa duie volte per u core durante un ciculu cumpletu; hè dinù incumpleta, postu chì in u ventriculu unicu u [[sangue venosu]], riccu d'[[anidride carbonica]] è privu d'ossigenu, chì vene da i tissuti di u corpu, si mischia cù u sangue arteriosu, riccu d'[[ossigenu]], chì vene da l'[[organu respiratoriu|organi respiratorii]].
L'[[apparatu dighjestivu]] finisce cù un canale chjamatu [[Cloaca (zoolugia)|cloaca]], da u quale sò espulsi i scarti di l'[[apparatu escretore]] è i [[gamete|gameti]] di e [[gonada|gonade]] di l'[[apparatu riproduttore]].
== Ciculu vitale ==
A ripruduzzione hè ligata à l'[[acqua]] in a maiò parte di e spezie. Hè sessuata. In l'anfibii chì si riproducenu in acqua, l'ove ùn anu [[gusciu (struttura)|gusciu]] è sò avvolte da una sustanza gelatinosa; per quessa devenu esse deposte in acqua. À cuntattu cù l'acqua, l'ove aumentanu di vulume.
A [[fecundazione]] hè esterna: u [[masciu]] s'arrampicheghja nant'à u spinu di a [[femina]] è fecunda l'ove à misura ch'ella e depone. In l'urganisimi più evoluati, a fecundazione pò esse dinù interna. Da l'ove fecundate si sviloppanu larve acquatiche chjamate [[girinu|girini]]. Queste anu una coda ondulante chì li serve à spiazzà si, [[branchia|branchie]] esterne, un apparatu dighjestivu longu è un beccu corneu, cù un gradu di cheratinisazione chì varieghja secondu a so [[dieta (alimentazione)|dieta]] erbivora o carnivora.
[[File:Ambystoma mexicanum (6337857516).jpg|thumb|L'[[axolotl]] (''Ambystoma mexicanum''), un [[Urodela|urodelu]] [[neotenia|neotenicu]] chì cunserva e branchie esterne ancu in età adulta.]]
A [[Metamorfosi (zoolugia)|metamorfosi]] hè graduale è porta à cambiamenti di l'[[apparatu dighjestivu]], à l'apparizione di zampe è pulmoni, è à a sparizione di e branchie è, in l'anuri, di a coda. In certi urodeli, a metamorfosi hè sparita durante l'[[evuluzione]].
L'[[axolotl]] hè una spezia di catellu muntaninu chì cunserva e caratteristiche larvale ancu quandu hè adulta. Stu fenomenu hè chjamatu [[neotenia]]. S'elli sò sottumessi à iniezzione di [[tiroxina]], un [[ormone]] ligatu à a [[crescita]] prisente in tutti i [[vertebratu|vertebrati]], u so sviluppu si compie: perdenu e caratteristiche larvale mintuvate è adopranu una vita terrania. Parechji catelli muntanini sò neoteniche; certe ponu esse neoteniche solu in certe cundizione, quandu l'ambiente ùn favurisce micca u sviluppu cumpletu.
Un altru casu di catellu muntaninu neotenica hè u proteu (''[[Proteus anguinus]]''), chì ùn compie micca a metamorfosi ancu s'ellu hè trattatu cù tiroxina.
== Anfibii minacciati ==
Oghje, in u mondu, l'anfibii sò a classa d'animali chì hà u tassu d'estinzione u più altu.
Si stima chì, trà e 85 spezie europee, circa u 60% sia in rapida calata numerica.
Studii ricenti anu scupertu una relazione stretta trà a diminuzione di l'[[ozonu]] in a [[stratosfera]] è a calata di certe spezie d'anfibii. I [[raghju ultravioletu|raghji ultravioletti]] B sò assai dannosi per l'esseri viventi, postu ch’elli alteranu u patrimoniu geneticu. Certe spezie sò capace di ricunnosce è di distrughje e strutture dannighjate di l'[[DNA]].
Altre spezie d'anfibii sò minacciate d'estinzione perchè ùn producenu micca abbastanza fotoliasi è, dunque, sò menu prutette da l'esposizione à i raghji di u sole. I raghji UV anu effetti negativi nant'à e so pussibilità di sopravvivenza in parechji modi:
* ponu indebulisce e difese immunitarie;
* ponu riduce u numeru d'insetti acquatichi chì servenu da nutrimentu à l'anfibii.
In più di stu risicu novu, l'anfibii sò minacciati soprattuttu da e seguente cause di mudificazione ambientale:
* a risanazione di e zone acquatiche;
* a disfuristazione;
* l'inquinamentu è l'introduzzione di numerosi prudutti chimichi;
* a diffusione di malatie batteriche;
* a caccia da parte di l'esseri umani è l'usu di l'anfibii cum'è cibu prelibatu;
* l'introduzzione d'una spezia nova in u so locu ambientale, chì ne altera l'equilibriu cù cumpurtamenti invasivi è distruttivi.
== Tassunumia ==
A sottuclassa [[Lissamphibia]], chì include l'anfibii viventi, hè suddivisa in trè [[ordine (tassunumia)|ordini]], per un tutale di 9028 [[spezia|spezie]]:
* [[Anura]] Fischer von Waldheim, 1813 — senza [[coda (anatumia)|coda]]: [[Anura|ranochje]], [[Bufonidae|rospi]] è [[Hylidae|raganelle]] (7956 spezie);
* [[Caudata]] Fischer von Waldheim, 1813 — cunnisciuti dinù cum'è [[Urodela]]: cù coda, cumpresi [[Caudata|catelli muntanini]], [[Tritone (anfibii)|tritoni]], [[Speleomantes|geotritoni]] è [[Proteidae|protei]] (839 spezie);
* [[Gymnophiona]] Müller, 1832 — cunnisciuti dinù cum'è [[Apoda]]: picculu gruppu d'anfibii sotterranii senza membri (233 spezie).
== Bibliugrafia ==
=== Origine è evuluzione ===
* ''At the Water's Edge: Fish with Fingers, Whales with Legs, and How Life Came Ashore but Then Went Back to Sea'' (1999), di [[Carl Zimmer]]
* ''The Rise of Amphibians: 365 Million Years of Evolution'' (2009), di Robert Carrol
* ''How Vertebrates Left the Water'' (2010), di Michel Laurin
* ''Your Inner Fish: A Journey into the 3.5-Billion-Year History of the Human Body'' (2009), di Neil Shubin
* ''Gaining Ground: The Origin and Evolution of Tetrapods'' (2012, seconda edizione aghjurnata), di Jennifer A. Clack
[[Categoria:Anfibii| ]]
[[Categoria:Taxa discritti in u 1816]]
[[Categoria:Vertebrati]]
==Note==
<references/>
t91hpb76vt8jfhjj65xt1vm6u0rba23
407587
407582
2026-10-27T15:39:19Z
Fausta Samaritani
15085
tolti link doppioni, fix, tolta categoria
407587
wikitext
text/x-wiki
[[File:Litoria phyllochroa.JPG|thumb|Una [[Anura|ranochja]] verde australiana, un esempiu d'anfibiu anuru.]]
L’ '''Anfibii''' ('''Amphibia''' [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], [[1816]]) sò una [[classe (tassunumia)|classe]] d'[[animale|animali]] vertebrati chì appartene à u [[phylum]] [[Chordata]].
Sò stati i primi [[Vertebrata|vertebrati]] à culunizà l'ambiente terraniu ([[Tetrapoda|tetrapodi]]) è, in u passatu, anu cunnisciutu una grande espansione è diversificazione. Eppuru, in a maiò parte di i casi fermanu assai ligati à l'[[acqua]]. U nome di a classa vene da a fusione di duie parolle di u [[grecu anticu]]: ''ἀμφί'', chì vole dì «doppiu», è ''βίος'', chì vole dì «[[vita]]». U nome face riferimentu à u fattu chì, in u ciculu vitale di l'anfibii, almenu una parte di a vita si passa in l'ambiente [[acqua|acquaticu]], è chì a maiò parte di e spezie hà una fase [[larva|larvale]] d'aspettu assai sfarente da quella adulta, à a quale l'animale ghjunghje per mezu di a [[metamorfosi (zoolugia)|metamorfosi]].
== Origine è evuluzione ==
L'origine di l'anfibii hè sempre avvolta in u misteru. In ogni casu, a maiò parte di i [[paleontulugia|paleontuloghi]] pensa ch'elli scendinu direttamente da [[dipnoi]] primitivi, capaci di respirà cù a [[vescica natatoria]] o cù i [[pulmoni]] è, dunque, di campà per periodi più o menu longhi nantu à a terra ferma.
A diversificazione trà i dui gruppi averia accadutu trà 416 è 360 milioni d'anni fà, durante u [[Devonianu]].
[[File:Australian-Lungfish.jpg|thumb|''[[Neoceratodus forsteri]]'', un pesciu pulmonatu prisente in [[Australia]]: a so sumiglianza cù l'anfibii hè evidente.]]
I candidati i più accreditati à esse l'antenati di l'anfibii sò i [[Sarcopterygii]]. U ritrovu di spezie fossile cum'è ''Coelacanthus'' è ''[[Eusthenopteron]]'' mostra chì, assai prima di l'apparizione di l'anfibii, esistianu dighjà [[pesciu|pesci]] cù appendici simile à e [[Zampa|zampe]]. Inoltre, i fossili d'anfibii primitivi, cum'è ''[[Ichthyostega]]'' è ''[[Acanthostega]]'', presentanu parechji punti cumuni cù sti pesci fossile. Si trovanu dinù numerose omulugie biologiche, scheletriche è embriunali trà l'anfibii d'oghje è i [[dipnoi]], cù i quali sò raggruppati in u [[clade]] di l'Anamnia.
Versu 300 milioni d'anni fà, durante u [[Carboniferu]], l'anfibii si sparghjenu in u mondu sanu è si diversificonu in un gran numeru di forme, diventendu l'urganisimi duminanti nantu à a terra ferma. L'anfibii primitivi, quantunque, eranu abbastanza sfarenti da quelli d'oghje.
U gruppu u più diversificatu era quellu di i [[temnospondili]], chì cumprindia forme chjuche è gigante, acquatiche è terranie, cuperte d'armatura o cù una «vela» dorsale. Parechji scentifichi pensanu chì certe forme chjuche è pocu specializate di temnospondili pudessinu avè datu origine à e [[Anura|ranochje]] è à i [[Bufo|rospi]] d'oghje. U gruppu di i lepospondili, invece, cumprindia solu animali di piccula taglia, certi cù un aspettu simile à quellu di i serpi.
[[File:Ichthyostega BW.jpg|thumb|Ricustruzzione di ''[[Ichthyostega]]'', un anfibiu primitivu fossile.]]
A maiò parte di i studiosi hè d'accordu à classificà tutti l'anfibii d'oghje in un gruppu evoluatu unicu, i lissanfibii, distintu da i dui gruppi mintuvati sopra. A monufilia di stu gruppu, quantunque, ùn hè ancu dimustrata, postu chì mancanu cumpletamente forme fossile intermedie chì si possinu cunsiderà «antenati» di u gruppu. Certi studiosi facenu discende i [[Lissamphibia|lissanfibii]] da i temnospondili, in particulare da u gruppu chjucu di l'[[anfibamidi]], mentre chì altri avvicinanu l'anfibii d'oghje à i [[Lepospondyli|lepospondili]]. A pusizione di l'[[Apoda|apodi]] d'oghje ùn hè ancu stata chjarita.
== Anatomia ==
L'anatomia permette di distingue trè tippi principali d'anfibii: l'[[anuri]] (da u grecu, «senza coda»), cum'è e ranochje è i rospi; l'urodeli (da u grecu, «coda visibile»), cum'è i tritoni è i catelli muntanini; è i [[gimnofioni]] (da u grecu, «serpi nudi»), chjamati dinù apodi (da u grecu, «senza zampe»), cum'è i cecilidi.
[[File:Fire salamander (Salamandra Salamandra).jpg|thumb||U [[Salamandra salamandra|catellu muntaninu europeu]], un esempiu d'[[Urodela|urodelu]].]]
L'anfibii appartenenu à un gruppu di [[Tetrapoda|tetrapodi]] chì a so [[arechja]] s'hè evoluta in modu à percepisce i [[Sonu|soni]] chì viaghjanu in l'[[aria]]. A [[Staffa (anatumia)|columella]], in particulare, hè diventata un ossu più finu chè in i tetrapodi più antichi è tocca una membrana di a [[pelle]] chjamata timpanu, chì si vede bè nantu à u capu di e ranochje. In l'arechja interna si trova dinù una struttura sensuriale particulare chjamata papilla anfibiorum.
A [[pelle]] di l'anfibii hè ricca di glandule è assai vasculare. Hà numerose glandule mucipare, à volte velenose; ste glandule sò à spessu assuciate à una culurazione viva di a pelle ([[aposematismu]]). A [[bocca]] hà denti chjuchi chì servenu à tene a [[preda]], ch'ella ingolle sana sana.
A [[pelle]] si stacca di modu regulare durante u periodu di a [[Muta (biulugia)|muta]] è hè spessu ingullita da l'animale stessu. A pelle di l'anfibii adulti hè umida è ben vasculare, è pruteghje l'animale; aiuta dinù i pulmoni à respirà. Permette una perdita d'[[acqua]] impurtante per svapurazione, chì hè cumpensata da l'ambienti umidi induv’elli campanu l'anfibii.
L'anfibii anu quattru membri, dui davanti è dui daretu, pocu sviluppati ma adattati à u saltu, soprattuttu in l'anuri. U troncu cortu, a parte posteriore allungata è l'assenza di coda in l'adultu li permettenu di fà salti di qualchì impurtanza.
I pulmoni ùn sò micca assai suddivisi à l'internu, è u scambiu di [[gasu]] ùn hè dunque assai efficace. L'anfibii respiranu guasi solu cù a pelle ([[respirazione cutanea]]), chì deve stà umida grazia à e glandule specializate o à immersioni frequente in acqua. In a famiglia di i [[Salamandra (genere)|catelli muntanini]], i pulmoni sò allungati è senza camere. Certi urodeli ponu esse cumpletamente privi di pulmoni è avè solu branchie esterne.
U centru di l'[[apparatu circulatoriu]] hè u [[core]], chì hà dui [[Atriu (anatumia)|atrii]] è un ventriculu unicu. U sangue si mischia in parte. A circulazione sanguigna hè doppia, postu chì u sangue passa duie volte per u core durante un ciculu cumpletu; hè dinù incumpleta, postu chì in u ventriculu unicu u [[sangue venosu]], riccu d'[[anidride carbonica]] è privu d'ossigenu, chì vene da i tissuti di u corpu, si mischia cù u sangue arteriosu, riccu d'[[ossigenu]], chì vene da l'[[organu respiratoriu|organi respiratorii]].
L'[[apparatu dighjestivu]] finisce cù un canale chjamatu [[Cloaca (zoolugia)|cloaca]], da u quale sò espulsi i scarti di l'[[apparatu escretore]] è i [[gamete|gameti]] di e [[gonada|gonade]] di l'[[apparatu riproduttore]].
== Ciculu vitale ==
A ripruduzzione hè ligata à l'acqua in a maiò parte di e spezie. Hè sessuata. In l'anfibii chì si riproducenu in acqua, l'ove ùn anu [[gusciu (struttura)|gusciu]] è sò avvolte da una sustanza gelatinosa; per quessa devenu esse deposte in acqua. À cuntattu cù l'acqua, l'ove aumentanu di vulume.
A [[fecundazione]] hè esterna: u [[masciu]] s'arrampicheghja nant'à u spinu di a [[femina]] è fecunda l'ove à misura ch'ella e depone. In l'urganisimi più evoluati, a fecundazione pò esse dinù interna. Da l'ove fecundate si sviloppanu larve acquatiche chjamate [[girinu|girini]]. Queste anu una coda ondulante chì li serve à spiazzà si, [[branchia|branchie]] esterne, un apparatu dighjestivu longu è un beccu corneu, cù un gradu di cheratinisazione chì varieghja secondu a so [[dieta (alimentazione)|dieta]] erbivora o carnivora.
[[File:Ambystoma mexicanum (6337857516).jpg|thumb|L'[[axolotl]] (''Ambystoma mexicanum''), un [[Urodela|urodelu]] [[neotenia|neotenicu]] chì cunserva e branchie esterne ancu in età adulta.]]
A [[Metamorfosi (zoolugia)|metamorfosi]] hè graduale è porta à cambiamenti di l'[[apparatu dighjestivu]], à l'apparizione di zampe è pulmoni, è à a sparizione di e branchie è, in l'anuri, di a coda. In certi urodeli, a metamorfosi hè sparita durante l'[[evuluzione]].
L'[[axolotl]] hè una spezia di catellu muntaninu chì cunserva e caratteristiche larvale ancu quandu hè adulta. Stu fenomenu hè chjamatu [[neotenia]]. S'elli sò sottumessi à iniezzione di [[tiroxina]], un [[ormone]] ligatu à a [[crescita]] prisente in tutti i vertebrati, u so sviluppu si compie: perdenu e caratteristiche larvale mintuvate è adopranu una vita terrania. Parechji catelli muntanini sò neoteniche; certe ponu esse neoteniche solu in certe cundizione, quandu l'ambiente ùn favurisce micca u sviluppu cumpletu.
Un altru casu di catellu muntaninu neotenica hè u proteu (''[[Proteus anguinus]]''), chì ùn compie micca a metamorfosi ancu s'ellu hè trattatu cù tiroxina.
== Anfibii minacciati ==
Oghje, in u mondu, l'anfibii sò a classa d'animali chì hà u tassu d'estinzione u più altu.
Si stima chì, trà e 85 spezie europee, circa u 60% sia in rapida calata numerica.
Studii ricenti anu scupertu una relazione stretta trà a diminuzione di l'[[ozonu]] in a [[stratosfera]] è a calata di certe spezie d'anfibii. I [[raghju ultravioletu|raghji ultravioletti]] B sò assai dannosi per l'esseri viventi, postu ch’elli alteranu u patrimoniu geneticu. Certe spezie sò capace di ricunnosce è di distrughje e strutture dannighjate di l'[[DNA]].
Altre spezie d'anfibii sò minacciate d'estinzione perchè ùn producenu micca abbastanza fotoliasi è, dunque, sò menu prutette da l'esposizione à i raghji di u sole. I raghji UV anu effetti negativi nant'à e so pussibilità di sopravvivenza in parechji modi:
* ponu indebulisce e difese immunitarie;
* ponu riduce u numeru d'insetti acquatichi chì servenu da nutrimentu à l'anfibii.
In più di stu risicu novu, l'anfibii sò minacciati soprattuttu da e seguente cause di mudificazione ambientale:
* a risanazione di e zone acquatiche;
* a disfuristazione;
* l'inquinamentu è l'introduzzione di numerosi prudutti chimichi;
* a diffusione di malatie batteriche;
* a caccia da parte di l'esseri umani è l'usu di l'anfibii cum'è cibu prelibatu;
* l'introduzzione d'una spezia nova in u so locu ambientale, chì ne altera l'equilibriu cù cumpurtamenti invasivi è distruttivi.
== Tassunumia ==
A sottuclassa [[Lissamphibia]], chì include l'anfibii viventi, hè suddivisa in trè [[ordine (tassunumia)|ordini]], per un tutale di 9028 [[spezia|spezie]]:
* [[Anura]] Fischer von Waldheim, 1813 — senza [[coda (anatumia)|coda]]: [[Anura|ranochje]], [[Bufonidae|rospi]] è [[Hylidae|raganelle]] (7956 spezie);
* [[Caudata]] Fischer von Waldheim, 1813 — cunnisciuti dinù cum'è [[Urodela]]: cù coda, cumpresi [[Caudata|catelli muntanini]], [[Tritone (anfibii)|tritoni]], [[Speleomantes|geotritoni]] è [[Proteidae|protei]] (839 spezie);
* [[Gymnophiona]] Müller, 1832 — cunnisciuti dinù cum'è [[Apoda]]: picculu gruppu d'anfibii sotterranii senza membri (233 spezie).
== Bibliugrafia ==
=== Origine è evuluzione ===
* ''At the Water's Edge: Fish with Fingers, Whales with Legs, and How Life Came Ashore but Then Went Back to Sea'' (1999), di [[Carl Zimmer]]
* ''The Rise of Amphibians: 365 Million Years of Evolution'' (2009), di Robert Carrol
* ''How Vertebrates Left the Water'' (2010), di Michel Laurin
* ''Your Inner Fish: A Journey into the 3.5-Billion-Year History of the Human Body'' (2009), di Neil Shubin
* ''Gaining Ground: The Origin and Evolution of Tetrapods'' (2012, seconda edizione aghjurnata), di Jennifer A. Clack
[[Categoria:Anphibia]]
[[Categoria:Taxa discritti in u 1816]]
==Note==
<references/>
81jths720bv669mzrl5k0tf3llfkps1
407588
407587
2026-10-27T15:40:30Z
Fausta Samaritani
15085
407588
wikitext
text/x-wiki
[[File:Litoria phyllochroa.JPG|thumb|Una [[Anura|ranochja]] verde australiana, un esempiu d'anfibiu anuru.]]
L’ '''Anfibii''' ('''Amphibia''' [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], [[1816]]) sò una [[classe (tassunumia)|classe]] d'[[animale|animali]] vertebrati chì appartene à u [[phylum]] [[Chordata]].
Sò stati i primi [[Vertebrata|vertebrati]] à culunizà l'ambiente terraniu ([[Tetrapoda|tetrapodi]]) è, in u passatu, anu cunnisciutu una grande espansione è diversificazione. Eppuru, in a maiò parte di i casi fermanu assai ligati à l'[[acqua]]. U nome di a classa vene da a fusione di duie parolle di u [[grecu anticu]]: ''ἀμφί'', chì vole dì «doppiu», è ''βίος'', chì vole dì «[[vita]]». U nome face riferimentu à u fattu chì, in u ciculu vitale di l'anfibii, almenu una parte di a vita si passa in l'ambiente [[acqua|acquaticu]], è chì a maiò parte di e spezie hà una fase [[larva|larvale]] d'aspettu assai sfarente da quella adulta, à a quale l'animale ghjunghje per mezu di a [[metamorfosi (zoolugia)|metamorfosi]].
== Origine è evuluzione ==
L'origine di l'anfibii hè sempre avvolta in u misteru. In ogni casu, a maiò parte di i [[paleontulugia|paleontuloghi]] pensa ch'elli scendinu direttamente da [[dipnoi]] primitivi, capaci di respirà cù a [[vescica natatoria]] o cù i [[pulmoni]] è, dunque, di campà per periodi più o menu longhi nantu à a terra ferma.
A diversificazione trà i dui gruppi averia accadutu trà 416 è 360 milioni d'anni fà, durante u [[Devonianu]].
[[File:Australian-Lungfish.jpg|thumb|''[[Neoceratodus forsteri]]'', un pesciu pulmonatu prisente in [[Australia]]: a so sumiglianza cù l'anfibii hè evidente.]]
I candidati i più accreditati à esse l'antenati di l'anfibii sò i [[Sarcopterygii]]. U ritrovu di spezie fossile cum'è ''Coelacanthus'' è ''[[Eusthenopteron]]'' mostra chì, assai prima di l'apparizione di l'anfibii, esistianu dighjà [[pesciu|pesci]] cù appendici simile à e [[Zampa|zampe]]. Inoltre, i fossili d'anfibii primitivi, cum'è ''[[Ichthyostega]]'' è ''[[Acanthostega]]'', presentanu parechji punti cumuni cù sti pesci fossile. Si trovanu dinù numerose omulugie biologiche, scheletriche è embriunali trà l'anfibii d'oghje è i [[dipnoi]], cù i quali sò raggruppati in u [[clade]] di l'Anamnia.
Versu 300 milioni d'anni fà, durante u [[Carboniferu]], l'anfibii si sparghjenu in u mondu sanu è si diversificonu in un gran numeru di forme, diventendu l'urganisimi duminanti nantu à a terra ferma. L'anfibii primitivi, quantunque, eranu abbastanza sfarenti da quelli d'oghje.
U gruppu u più diversificatu era quellu di i [[temnospondili]], chì cumprindia forme chjuche è gigante, acquatiche è terranie, cuperte d'armatura o cù una «vela» dorsale. Parechji scentifichi pensanu chì certe forme chjuche è pocu specializate di temnospondili pudessinu avè datu origine à e [[Anura|ranochje]] è à i [[Bufo|rospi]] d'oghje. U gruppu di i lepospondili, invece, cumprindia solu animali di piccula taglia, certi cù un aspettu simile à quellu di i serpi.
[[File:Ichthyostega BW.jpg|thumb|Ricustruzzione di ''[[Ichthyostega]]'', un anfibiu primitivu fossile.]]
A maiò parte di i studiosi hè d'accordu à classificà tutti l'anfibii d'oghje in un gruppu evoluatu unicu, i lissanfibii, distintu da i dui gruppi mintuvati sopra. A monufilia di stu gruppu, quantunque, ùn hè ancu dimustrata, postu chì mancanu cumpletamente forme fossile intermedie chì si possinu cunsiderà «antenati» di u gruppu. Certi studiosi facenu discende i [[Lissamphibia|lissanfibii]] da i temnospondili, in particulare da u gruppu chjucu di l'[[anfibamidi]], mentre chì altri avvicinanu l'anfibii d'oghje à i [[Lepospondyli|lepospondili]]. A pusizione di l'[[Apoda|apodi]] d'oghje ùn hè ancu stata chjarita.
== Anatomia ==
L'anatomia permette di distingue trè tippi principali d'anfibii: l'[[anuri]] (da u grecu, «senza coda»), cum'è e ranochje è i rospi; l'urodeli (da u grecu, «coda visibile»), cum'è i tritoni è i catelli muntanini; è i [[gimnofioni]] (da u grecu, «serpi nudi»), chjamati dinù apodi (da u grecu, «senza zampe»), cum'è i cecilidi.
[[File:Fire salamander (Salamandra Salamandra).jpg|thumb||U [[Salamandra salamandra|catellu muntaninu europeu]], un esempiu d'[[Urodela|urodelu]].]]
L'anfibii appartenenu à un gruppu di [[Tetrapoda|tetrapodi]] chì a so [[arechja]] s'hè evoluta in modu à percepisce i [[Sonu|soni]] chì viaghjanu in l'[[aria]]. A [[Staffa (anatumia)|columella]], in particulare, hè diventata un ossu più finu chè in i tetrapodi più antichi è tocca una membrana di a [[pelle]] chjamata timpanu, chì si vede bè nantu à u capu di e ranochje. In l'arechja interna si trova dinù una struttura sensuriale particulare chjamata papilla anfibiorum.
A [[pelle]] di l'anfibii hè ricca di glandule è assai vasculare. Hà numerose glandule mucipare, à volte velenose; ste glandule sò à spessu assuciate à una culurazione viva di a pelle ([[aposematismu]]). A [[bocca]] hà denti chjuchi chì servenu à tene a [[preda]], ch'ella ingolle sana sana.
A [[pelle]] si stacca di modu regulare durante u periodu di a [[Muta (biulugia)|muta]] è hè spessu ingullita da l'animale stessu. A pelle di l'anfibii adulti hè umida è ben vasculare, è pruteghje l'animale; aiuta dinù i pulmoni à respirà. Permette una perdita d'[[acqua]] impurtante per svapurazione, chì hè cumpensata da l'ambienti umidi induv’elli campanu l'anfibii.
L'anfibii anu quattru membri, dui davanti è dui daretu, pocu sviluppati ma adattati à u saltu, soprattuttu in l'anuri. U troncu cortu, a parte posteriore allungata è l'assenza di coda in l'adultu li permettenu di fà salti di qualchì impurtanza.
I pulmoni ùn sò micca assai suddivisi à l'internu, è u scambiu di [[gasu]] ùn hè dunque assai efficace. L'anfibii respiranu guasi solu cù a pelle ([[respirazione cutanea]]), chì deve stà umida grazia à e glandule specializate o à immersioni frequente in acqua. In a famiglia di i [[Salamandra (genere)|catelli muntanini]], i pulmoni sò allungati è senza camere. Certi urodeli ponu esse cumpletamente privi di pulmoni è avè solu branchie esterne.
U centru di l'[[apparatu circulatoriu]] hè u [[core]], chì hà dui [[Atriu (anatumia)|atrii]] è un ventriculu unicu. U sangue si mischia in parte. A circulazione sanguigna hè doppia, postu chì u sangue passa duie volte per u core durante un ciculu cumpletu; hè dinù incumpleta, postu chì in u ventriculu unicu u [[sangue venosu]], riccu d'[[anidride carbonica]] è privu d'ossigenu, chì vene da i tissuti di u corpu, si mischia cù u sangue arteriosu, riccu d'[[ossigenu]], chì vene da l'[[organu respiratoriu|organi respiratorii]].
L'[[apparatu dighjestivu]] finisce cù un canale chjamatu [[Cloaca (zoolugia)|cloaca]], da u quale sò espulsi i scarti di l'[[apparatu escretore]] è i [[gamete|gameti]] di e [[gonada|gonade]] di l'[[apparatu riproduttore]].
== Ciculu vitale ==
A ripruduzzione hè ligata à l'acqua in a maiò parte di e spezie. Hè sessuata. In l'anfibii chì si riproducenu in acqua, l'ove ùn anu [[gusciu (struttura)|gusciu]] è sò avvolte da una sustanza gelatinosa; per quessa devenu esse deposte in acqua. À cuntattu cù l'acqua, l'ove aumentanu di vulume.
A [[fecundazione]] hè esterna: u [[masciu]] s'arrampicheghja nant'à u spinu di a [[femina]] è fecunda l'ove à misura ch'ella e depone. In l'urganisimi più evoluati, a fecundazione pò esse dinù interna. Da l'ove fecundate si sviloppanu larve acquatiche chjamate [[girinu|girini]]. Queste anu una coda ondulante chì li serve à spiazzà si, [[branchia|branchie]] esterne, un apparatu dighjestivu longu è un beccu corneu, cù un gradu di cheratinisazione chì varieghja secondu a so [[dieta (alimentazione)|dieta]] erbivora o carnivora.
[[File:Ambystoma mexicanum (6337857516).jpg|thumb|L'[[axolotl]] (''Ambystoma mexicanum''), un [[Urodela|urodelu]] [[neotenia|neotenicu]] chì cunserva e branchie esterne ancu in età adulta.]]
A [[Metamorfosi (zoolugia)|metamorfosi]] hè graduale è porta à cambiamenti di l'[[apparatu dighjestivu]], à l'apparizione di zampe è pulmoni, è à a sparizione di e branchie è, in l'anuri, di a coda. In certi urodeli, a metamorfosi hè sparita durante l'[[evuluzione]].
L'[[axolotl]] hè una spezia di catellu muntaninu chì cunserva e caratteristiche larvale ancu quandu hè adulta. Stu fenomenu hè chjamatu [[neotenia]]. S'elli sò sottumessi à iniezzione di [[tiroxina]], un [[ormone]] ligatu à a [[crescita]] prisente in tutti i vertebrati, u so sviluppu si compie: perdenu e caratteristiche larvale mintuvate è adopranu una vita terrania. Parechji catelli muntanini sò neoteniche; certe ponu esse neoteniche solu in certe cundizione, quandu l'ambiente ùn favurisce micca u sviluppu cumpletu.
Un altru casu di catellu muntaninu neotenica hè u proteu (''[[Proteus anguinus]]''), chì ùn compie micca a metamorfosi ancu s'ellu hè trattatu cù tiroxina.
== Anfibii minacciati ==
Oghje, in u mondu, l'anfibii sò a classa d'animali chì hà u tassu d'estinzione u più altu.
Si stima chì, trà e 85 spezie europee, circa u 60% sia in rapida calata numerica.
Studii ricenti anu scupertu una relazione stretta trà a diminuzione di l'[[ozonu]] in a [[stratosfera]] è a calata di certe spezie d'anfibii. I [[raghju ultravioletu|raghji ultravioletti]] B sò assai dannosi per l'esseri viventi, postu ch’elli alteranu u patrimoniu geneticu. Certe spezie sò capace di ricunnosce è di distrughje e strutture dannighjate di l'[[DNA]].
Altre spezie d'anfibii sò minacciate d'estinzione perchè ùn producenu micca abbastanza fotoliasi è, dunque, sò menu prutette da l'esposizione à i raghji di u sole. I raghji UV anu effetti negativi nant'à e so pussibilità di sopravvivenza in parechji modi:
* ponu indebulisce e difese immunitarie;
* ponu riduce u numeru d'insetti acquatichi chì servenu da nutrimentu à l'anfibii.
In più di stu risicu novu, l'anfibii sò minacciati soprattuttu da e seguente cause di mudificazione ambientale:
* a risanazione di e zone acquatiche;
* a disfuristazione;
* l'inquinamentu è l'introduzzione di numerosi prudutti chimichi;
* a diffusione di malatie batteriche;
* a caccia da parte di l'esseri umani è l'usu di l'anfibii cum'è cibu prelibatu;
* l'introduzzione d'una spezia nova in u so locu ambientale, chì ne altera l'equilibriu cù cumpurtamenti invasivi è distruttivi.
== Tassunumia ==
A sottuclassa [[Lissamphibia]], chì include l'anfibii viventi, hè suddivisa in trè [[ordine (tassunumia)|ordini]], per un tutale di 9028 [[spezia|spezie]]:
* [[Anura]] Fischer von Waldheim, 1813 — senza [[coda (anatumia)|coda]]: [[Anura|ranochje]], [[Bufonidae|rospi]] è [[Hylidae|raganelle]] (7956 spezie);
* [[Caudata]] Fischer von Waldheim, 1813 — cunnisciuti dinù cum'è [[Urodela]]: cù coda, cumpresi [[Caudata|catelli muntanini]], [[Tritone (anfibii)|tritoni]], [[Speleomantes|geotritoni]] è [[Proteidae|protei]] (839 spezie);
* [[Gymnophiona]] Müller, 1832 — cunnisciuti dinù cum'è [[Apoda]]: picculu gruppu d'anfibii sotterranii senza membri (233 spezie).
== Bibliugrafia ==
=== Origine è evuluzione ===
* ''At the Water's Edge: Fish with Fingers, Whales with Legs, and How Life Came Ashore but Then Went Back to Sea'' (1999), di [[Carl Zimmer]]
* ''The Rise of Amphibians: 365 Million Years of Evolution'' (2009), di Robert Carrol
* ''How Vertebrates Left the Water'' (2010), di Michel Laurin
* ''Your Inner Fish: A Journey into the 3.5-Billion-Year History of the Human Body'' (2009), di Neil Shubin
* ''Gaining Ground: The Origin and Evolution of Tetrapods'' (2012, seconda edizione aghjurnata), di Jennifer A. Clack
[[Categoria:Amphibia]]
[[Categoria:Taxa discritti in u 1816]]
==Note==
<references/>
2fy7l0bi9f7yvmpuofsqj043xhmdgvf
Categoria:Elettromagnetisimu
14
27878
407586
2026-10-27T15:20:48Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407586
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Fisica]]
eqp80dtmtfy0u9lozhndxgazbccd086
Categoria:Urodela
14
27879
407590
2026-10-27T15:45:03Z
Fausta Samaritani
15085
categoria nova
407590
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Amphibia]]
fgddcshrsegdzdibkdlzs6o0qdnafbz
Salamandridae
0
27880
407591
2026-10-27T15:49:56Z
Fausta Samaritani
15085
pagina nova
407591
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Salamandridae'''.
=== Listinu di i Salamandridae ===
;C
[[Cateddu muntaninu]]
;E
[[Euproctus]]
;T
[[Tarantedda]]
[[Categoria:Salamandridae]]
mbssdaklxur97k8ory1ge71zkaq6ita
407592
407591
2026-10-27T15:53:23Z
Fausta Samaritani
15085
file
407592
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Salamandridae'''.
[[File:Bay Lycian Salamander (Lyciasalamandra billae irfani) 01.jpg|thumb|250px|right|''Lyciasalamandra billae irfani'']]
=== Listinu di i Salamandridae ===
;C
[[Cateddu muntaninu]]
;E
[[Euproctus]]
;T
[[Tarantedda]]
[[Categoria:Salamandridae]]
hpzo4t8mf7i3musroxvq60yrsltncva
Categoria:Amphibia
14
27881
407593
2026-10-27T15:58:11Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407593
wikitext
text/x-wiki
{{Principale}}
<br>
[[Categoria:Chordata]]
0kusicujm38njwyzs0m58bctpwwgmk9
407594
407593
2026-10-27T16:04:06Z
Fausta Samaritani
15085
file
407594
wikitext
text/x-wiki
{{Principale}}
[[File:Dendrobates azureus (Dendrobates tinctorius).jpg|thumb|200px|right|''[[Dendrobates tinctorius]]'']]
<br>
[[Categoria:Chordata]]
bmjlutwmys8yxeu89e10kju0nak4imt
Troglodytidae
0
27882
407595
2026-10-28T08:14:39Z
Fausta Samaritani
15085
pagina nova
407595
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Troglodytidae'''.
=== Listinu di i Troglodytidae ===
;S
[[Scrizzula]]
[[Categoria:Troglodytidae]]
g085sp3g1h7ftdv81sz05sh47kc1sk1
407596
407595
2026-10-28T08:29:08Z
Fausta Samaritani
15085
2 file
407596
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Troglodytidae'''.
[[File:Troglodytes hiemalis James Gardens Toronto.jpg|thumb|200px|right|''Troglodytes hiemalis'' ([[Toronto]] - [[Canada]])]]
[[File:Carić (Troglodytes troglodytes); Eurasian Wren.jpg|thumb|200px|right|''Troglodytes troglodytes'']]
=== Listinu di i Troglodytidae ===
;S
[[Scrizzula]]
[[Categoria:Troglodytidae]]
dpkbnbi7z0bgt25ym0xz03ihouqex78
Categoria:Labrinae
14
27883
407599
2026-10-28T08:39:15Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407599
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Perciformes]]
8jh9gru9v9chchgwxizipx7xnajpe64
Labrinae
0
27884
407600
2026-10-28T08:44:38Z
Fausta Samaritani
15085
pagina nova
407600
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Labrinae'''.
=== Listinu di i Labrinae ===
;M
:[[Merula (fauna marina)]]
[[Categoria:Labrinae]]
rd090i5v60nkmmff8rejjrxvg7ie4cq
407601
407600
2026-10-28T08:51:15Z
Fausta Samaritani
15085
2 file
407601
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Labrinae'''.
[[File:Merlo (Labrus merula), isla de Mouro, Santander, España, 2019-08-15, DD 86.jpg|thumb|180px|right|''Labrus merula'' [[Santander]] - [[Spagna]])]]
[[File:Labrus merula, Oristano, Sardegna, IT imported from iNaturalist photo 43939132.jpg|thumb|200px|right|''Labrus merula'' ([[Oristano]] - [[Sardegna]])]]
=== Listinu di i Labrinae ===
;M
:[[Merula (fauna marina)]]
[[Categoria:Labrinae]]
ps6egbkijpf33akoito68bvz3kdllvq
Analisi matematica
0
27885
407603
2026-10-28T09:40:07Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "L’ '''analisi matematica''' hè un ramu di a [[matematica]] chì studieghja e pruprietà di e funzione à traversu e nuzione di [[Limitu (matematica)|limitu]], [[Continuità (matematica)|cuntinuità]], [[integrale|integrazione]] è [[calculu infinitesimale|derivazione]]. In parechji casi, e funzione studiate sò definite nantu à inseme di [[Numeru reale|numeri reali]] o [[Numeru cumplessu|numeri cumplessi]], è anu valori reali o cumplessi. Dopu à i sviluppi impurt..."
407603
wikitext
text/x-wiki
L’ '''analisi matematica''' hè un ramu di a [[matematica]] chì studieghja e pruprietà di e funzione à traversu e nuzione di [[Limitu (matematica)|limitu]], [[Continuità (matematica)|cuntinuità]], [[integrale|integrazione]] è [[calculu infinitesimale|derivazione]]. In parechji casi, e funzione studiate sò definite nantu à inseme di [[Numeru reale|numeri reali]] o [[Numeru cumplessu|numeri cumplessi]], è anu valori reali o cumplessi.
Dopu à i sviluppi impurtanti di a fine di u XVIIu seculu in u [[calculu infinitesimale|calculus differenziale]] è integrale, l'analisi hè diventata un campu largu è centrale di a ricerca matematica. Hà numerose applicazione in e scienze è in l'[[ingegneria]], ma dinù in a [[finanza]], l'[[ecunumia]] è e [[scienze suciale]], cumpresa a [[suculugia]].
Frà e quistione studiate oghje ci sò l'[[equazione differenziale à derivate parziale|equazione differenziale à derivate parziale]], chì ponu discrive fenomeni fisichi cum'è u muvimentu di e pianete, ma chì cumpariscenu dinù in cuntesti puramente matematichi, cum'è a [[geometria]]. L'[[analisi funziunale]] studieghja i spazii di funzione, chì sò à spessu [[spaziu vetturiale|spazii vetturiali]] di dimensione infinita, cù strutture in più, cum'è i [[spaziu di Banach|spazii di Banach]] è di [[spaziu di Hilbert|Hilbert]]. In questu campu, l'algebra, l'analisi è a geometria si mischjanu naturalmente. Un antru grande ramu hè a dinamica, chì cerca à capisce l'evoluzione à longu andà di i [[sistema dinamicu|sistemi dinamichi]]. A dinamica discreta tratta prucessi fatti di passi distinti, cum'è l'appiecazione ripetuta d'operazione algebriche; a dinamica cuntinua studieghja prucessi cuntinui, cum'è u muvimentu di e pianete.
== Storia ==
[[File:Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|thumb|[[Gottfried Wilhelm von Leibniz]]]]
L'analisi matematica hè nata in a seconda mità di u [[XVII seculu]], quandu [[Isaac Newton]] è [[Gottfried Leibniz]] anu introduttu, ognunu per contu soiu, e nuzione fundamentale di u [[calculu infinitesimale]]. À l'iniziu, l'analisi circava à raprisentà geumetricamente e [[funzione (matematica)|funzione]] nant'à u [[pianu cartesianu]], per risponde à quistione nantu à u calculu d'aree è e pruprietà geumetriche d'una [[curva (matematica)|curva]]. U sviluppu di l'analisi in u [[XVIII seculu]] hè statu dinù incuraghjitu da a [[fisica]] è hà cuntribuitu à u sviluppu di a [[meccanica raziunale]].
Da a fine di u [[XVIII seculu]] s'hè affermatu u cuncettu di [[limitu (matematica)|limitu]]. A so interpretazione hè passata da l'intuizione basata nantu à divisione successive — un'idea chì si pò fà ricullà à u [[V seculu a.C.]] è à i paradossi di [[Zenone d'Elea]] — à metudi rigurosi per truvà u valore d'un limite. Questu hà trasfurmatu a disciplina: e nuzione è i [[teorema|teoremi]] sò stati rivisti senza appughjà si solu nantu à ghjustificazione geumetriche, ma basendu si nantu à i numeri è l'inseme. Cusì hè diventatu pussibule studià più à fondu e [[geometria non euclidea|geometrie non euclidiane]] è i spazii di dimensione più grande ch'è trè.
== Cuncetti ==
=== Spazii metrichi ===
A nuzione di ''spaziu metricu'', introdutta in u 1906 da u matematicu francese [[Maurice René Fréchet]] è sviluppata pocu dopu da [[Felix Hausdorff]], nasce da u studiu di e pruprietà astratte di una metrica. Stende à spazii più generali certe pruprietà di u [[spaziu euclidianu]] chì dipendenu solu da a distanza. Stu linguaghju geumetricu hè utile in numerosi prublemi d'analisi, ma dinù d'[[algebra]] è di [[teoria di i numeri]].
=== Teoria di l'inseme ===
[[File:Venn A intersect B.svg|thumb|right|Inseme A è B è a so intersezzione]]
U cuncettu d'[[inseme]] hè unu di i fundamenti di a matematica è di a [[teoria di l'inseme]]. In altri campi, cumpresa l'analisi matematica, l'inseme hè spessu trattatu cum'è un cuncettu primitivu, senza una definizione furmale. Si pò discrive cum'è una cullezzione d'[[elementu (inseme)|elementi]].
A teoria di l'inseme è l'operazione chì si ponu fà trà inseme permettenu di definisce e [[Funzione (matematica)|funzione]], chì sò trà l'oghjetti principali di l'analisi. Sò particularmente impurtante e funzione chì anu per duminiu è coduminiu dui inseme scelti frà quelli chì seguitanu:
* <math>\mathbb{N}</math> hè l'inseme di i [[numeru naturale|numeri naturali]];
* <math>\mathbb{Z}</math> hè l'inseme di i [[numeru interu|numeri interi]];
* <math>\mathbb{Q}</math> hè l'inseme di i [[numeru raziunale|numeri raziunali]];
* <math>\mathbb{R}</math> hè l'inseme di i [[numeru reale|numeri reali]];
* <math>\mathbb{C}</math> hè l'inseme di i [[numeru cumplessu|numeri cumplessi]].
Per definisce pruprietà cum'è a [[funzione cuntinua|cuntinuità]] è a [[derivata|derivabilità]], ci vole à cunnosce e nuzione di basa di a [[topulugia]], in particulare quella d'[[intornu]], è u cuncettu di [[distanza (matematica)|distanza]] in un [[spaziu metricu]].
=== E funzione ===
[[File:Funcao venn.png|thumb|right|Una funzione assucieghja elementi d'un inseme X à elementi d'un inseme Y]]
U cuncettu di [[funzione (matematica)|funzione]] hè fundamentale per l'analisi matematica. Cù operazione cum'è quella di [[limitu (matematica)|limitu]], si definiscenu pruprietà impurtante, utili in a teoria è in l'appiecazione. Frà elle si trovanu:
* [[Funzione cuntinua|cuntinuità]];
* [[Funzione derivabile|derivabilità]];
* [[Funzione differenziabile|differenziabilità]].
E [[funzione elementare]] anu dinù un rollu impurtante. Frà elle ci sò:
* e [[polinomiu|funzione polinomiali]];
* e [[funzione trigunometrica|funzione trigunometriche]];
* e [[funzione esponenziale|funzione esponenziale]];
* e [[funzione iperbolica|funzione iperboliche]];
* e [[Logaritmu|funzione logaritmiche]].
In u [[XX seculu]], u studiu di i [[spaziu di funzione|spazii di funzione]] hà cunnisciutu sviluppi impurtante. Sti spazii ponu esse visti cum'è [[spaziu vetturiale topulogicu|spazii vetturiali topulogichi]] di dimensione infinita, studiati in particulare da l'analisi funziunale.
=== L'operazione di limiti ===
[[File:Limit-at-infinity-graph.png|thumb|right|Limitu d'una funzione: dopu à un valore S, a funzione ferma in un intervallu di larghezza <math>2\varepsilon</math> è tende à L à l'infinitu]]
U cuncettu di [[limitu (matematica)|limitu]] hè à a basa di l'analisi. Hè statu definitu in modu rigurosu solu à u XIXu seculu, ancu s'ellu era statu capitu intuitivamente da matematichi cum'è [[John Wallis|Wallis]], [[Leonhard Euler|Euler]], i [[famiglia Bernoulli|Bernoulli]], [[Isaac Newton|Newton]] è [[Gottfried Leibniz|Leibniz]], è forse dighjà da [[Archimede]]. In parolle simplici, u limitu d'una funzione <math>f</math> quandu <math>x</math> tende à <math>x_0</math> hè un numeru à u quale i valori di a funzione s'avvicinanu sempre di più, senza ch'elli l'oghjinu necessariamente, quandu <math>x</math> s'avvicina à <math>x_0</math>. Per esempiu:
:<math>\lim_{x \to +\infty} \frac{1}{x}=0.</math>
Quandu <math>x</math> cresce, <math>\frac{1}{x}</math> s'avvicina sempre di più à zeru.
U limitu d'una funzione pò:
* esse un numeru finitu, cum'è in l'esempiu precedente;
* esse infinita, per esempiu <math>\lim_{x \to \infty}x^2=+\infty</math>;
* ùn esiste, cum'è <math>\lim_{x \to +\infty}\sin(x)</math>.
=== Serie ===
U limitu d'una successione permette di dà un significatu à a somma d'un numeru infinitu di termini. Per esempiu, si pò definisce l'espressione
:<math>e=1+\frac{1}{1!}+\frac{1}{2!}+\frac{1}{3!}+\frac{1}{4!}+\ldots</math>
chì hè unu di i modi per discrive u [[e (custante matematica)|numeru di Neperu]] <math>e</math>.
Una somma infinita di termini hè chjamata [[serie (matematica)|serie]] è hè indicata di regula cù <math>\sum_{k=0}^{+\infty}a_k</math>. S'è <math>a_k=\frac{1}{k!}</math>, u numeru di Neperu si pò scrive cusì:
:<math>e=\sum_{k=0}^{+\infty}a_k</math>
o ancu
:<math>e=1+\sum_{k=1}^{+\infty}a_k.</math>
Cum'è per i limiti, a somma d'una quantità infinita di termini pò esse finita, infinita o ùn esse definita. Hè u casu, per esempiu, di a [[serie di Grandi]]:
:<math>1-1+1-1+1-\ldots</math>
==== Serie di Taylor ====
[[File:TaylorCosPol.png|thumb|right|Serie di Taylor chì apprussimeghja a funzione cosenu in u [[pianu cumplessu]]]]
A [[serie di Taylor]] d'una [[funzione analitica]] permette di scrive quella funzione cum'è una [[serie di putenze]]. Per una funzione analitica <math>f(x)</math> si hà:
:<math>f(x)=\sum_{n=0}^{+\infty}\frac{f^{(n)}(a)}{n!}(x-a)^n,</math>
induve <math>n!</math> hè u [[fattoriale]] di <math>n</math> è <math>f^{(n)}(a)</math> hè a derivata d'ordine <math>n</math> di <math>f</math> in u puntu <math>a</math>. S'è <math>a=0</math>, a serie hè chjamata [[serie di Maclaurin]]:
:<math>f(x)=\sum_{n=0}^{+\infty}\frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n.</math>
Tagliendu a serie à un ordine <math>n</math>, si ottene un polinomiu d'ordine <math>n</math> chì apprussimeghja a funzione. Stu polinomiu hè chjamatu [[polinomiu di Taylor]]. Hè utile in l'analisi matematica è in e so appiecazione à a fisica è à l'ingegneria. E serie di Taylor sò fundamentale dinù in l'[[analisi cumplessa]], induve e [[funzione olomorfa|funzione olomorfe]] ponu esse caratterizate da a so pussibilità d'esse scritte lucalmente cum'è serie di Taylor. Ci sò dinù altri sviluppi in serie, cum'è a [[serie di Laurent|serie di Laurent]].
=== Derivata ===
[[File:Tangent to a curve.svg|thumb|right|A tangente à una funzione in un puntu hè mustrata in rossu. A derivata in quellu puntu hè u so coefficiente angulare.]]
A [[derivata]] hà un rollu fundamentale in u [[calculu infinitesimale]] è in tutta l'analisi matematica. Definita cum'è limite di u [[quoziente incrementale]], misura u modu in u quale cresce una funzione, è trova appiecazione in parechje scienze.
A derivata permette di definisce è studià i [[massimu è minimu d'una funzione|massimi è minimi]] è a [[funzione cunvessa|cunvessità è a cuncavità]]. Hè dunque un strumentu fundamentale per u [[studiu d'una funzione|studiu di e funzione]].
Cù e [[regula di derivazione|regula di derivazione]], si pò calculà a derivata di parechje funzione definite cumminendu funzione elementare. U cuncettu si generalizeghja dinù à e funzione di parechje variabile cù a [[derivata parziale]].
=== Integrale ===
[[File:Riemann.gif|thumb|right|Raprisentazione grafica di l'integrale di Riemann]]
L'[[integrale]] hè un antru strumentu fundamentale di u calculu infinitesimale. Serve soprattuttu à calculà aree è vulumi di figure curve, cum'è l'[[ellisse]] o a parte di u pianu cartesianu delimitata da u graficu d'una funzione.
Sicondu u [[teorema fundamentale di u calculus integrale]], l'integrale hè, in essenza, l'operazione inversa di a derivata. Ma, à differenza di ciò chì accade per a derivazione, ùn esistenu algoritmi chì permettenu di calculà l'integrale di qualsiasi funzione custruita cù funzione elementare. Ci sò quantunque numerosi [[metudu d'integrazione|metudi d'integrazione]] per risolve parechji integrali simplici, spessu riuniti in tavule.
À parte si da u [[XIX seculu]], u cuncettu d'integrale hè statu ligatu sempre di più à quellu di [[misura (matematica)|misura]]. A definizione d'integrale hè assuciata à u prublema di misurà lunghezze, aree è vulumi di sottuinseme di a retta, di u pianu è di u spaziu. Frà e definizione più aduprate ci sò l'[[integrale di Riemann]] è l'[[integrale di Lebesgue]].
=== Studiu di e funzione ===
U studiu d'una funzione cerca à discrive u so andamentu è u so [[graficu d'una funzione|graficu]]. Si pò determinà ne i massimi è i minimi, relativi o assuluti, l'[[asintotu|asintoti]] orizuntali è verticali, i [[flessu|flessi]], a cuncavità è l'area sottu à u graficu, aduprendu limiti, derivate è integrali.
== Campi di studiu ==
L'analisi matematica include parechji campi:
* [[Calculu infinitesimale]]
* [[Analisi armonica]]
* [[Analisi funziunale]]
* [[Calculu di variazione]]
* [[Teoria di a misura]]
* [[Analisi vetturiale]]
* [[Analisi cumplessa]]
* [[Analisi non standard]]
* [[Teoria analitica di i numeri]]
== Da vede dinù ==
* [[Analisi non standard]]
* [[Analisi cumplessa]]
* [[Analisi funziunale]]
* [[Limitu (matematica)]]
* [[Funzione (matematica)]]
* [[Serie (matematica)]]
* [[Derivata]]
* [[Integrale]]
* [[Serie di Taylor]]
* [[Topulugia]]
* [[Geometria differenziale]]
==Note==
<references/>
[[Categoria:Analisi matematica| ]]
bksjwq9r7d11w5r4unfhemiau1r43tq
Categoria:Amsterdam
14
27886
407605
2026-10-28T11:47:12Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407605
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Paesi Bassi]]
l6fqoy7eh5hysdq5cl0cs7fsb0i8ad2