Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Template:Pagina maestra/Ultimi articuli
10
7624
407751
407697
2026-11-02T09:52:23Z
Fausta Samaritani
15085
aggiornamentu
407751
wikitext
text/x-wiki
{{Sezzione
| titulo = Novi articuli
| Identificatore = ultimi articuli
| cuntenutu= [[Apollo 11]]
[[Antichità]]
[[Anarchisimu]] -
[[Analisi matematica]] -
[[Antarticu]] -
[[Amphibia]] –
[[Pierre Sanfourche-Laporte]] –
[[Ampere]] -
[[Zodiacu]] -
[[Berthe Morisot]] -
[[Yuan]] -
[[Zeru]] -
[[Zitellu]] -
[[Yen]] -
[[Testudinidae]] -
[[Yangtzè]] -
[[Alfred Sisley]] -
[[World Wide Web]] -
[[Winston Churchill]] -
[[Watt]] -
[[Bulu abitatu]] -
[[Volt]] -
[[Volga]] -
[[Putere d'acquistu]] -
[[Strada di Roma]] -
[[Camille Pissarro]] -
[[Accidente vasculare cerebrale]] -
[[Architittura rumànica]] -
[[XX sèculu]] -
[[XXI sèculu]] -
[[Rumànicu pisanu]] -
[[Architettura rumànica in Sardegna]] -
[[Architettura barocca]] -
[[A Citatella di Bastia]] -
[[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] -
[[Santa Croce di Bastia]] -
[[Lista di e pieve di Corsica]] -
[[Prosper Mérimée]] -
[[Figuretta]] -
[[Discriminazione linguistica]] -
[[Sambucu]] -
[[Eros Ramazzotti]] -
[[Charles Aznavour]] -
[[Ascensione]] -
[[Stella cadente]] -
[[Induisimu]] -
[[India]] -
[[Aleria]] -
[[Tarrori è Fantasia]] -
[[San'Petru di Panicala]] -
[[Scali di u rè d'Aragona]] -
[[Ghjuvan Petru Gaffori]] -
[[Leonardu Fibonacci]] -
[[Tafonu di u Cumpuleddu]] -
[[Museu d'Aleria]] -
[[Torra di a Parata]] -
[[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] -
[[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] -
[[Ventu in Corsica]] -
[[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] -
[[Michael J. Fox]] -
[[Isulottu di Gargalu]] -
[[Ditonu (Bonifaziu)]] -
[[Sprissioni corsi]] -
[[Carlu Bonaparte]] -
[[Paulina Bonaparte]] -
[[Catinacciu di Sartè]] -
[[Etruschi]] -
[[Regnu di Napuli]] -
[[Romulu è Remu]] -
[[Ponziu Pilatu]] -
[[Plutarcu]] -
| note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]]
}}
<noinclude>
[[Categoria:Mudellu]]
[[Categoria:Principale]]
</noinclude>
jgqy2eqi9wqnanh8y1nrs90orn5qcf3
Cremona
0
8105
407750
382256
2026-11-01T23:33:54Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
407750
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|bgcolor="#6295DA" colspan="2" align=center| '''Cremona'''|[[File:Crémone 2010 53 (8189591587).jpg|thumb|300px|center|Cremona da ò "Torrazzo" (2010).]]
|-
| colspan="2" align="center" bgcolor="lightgreen" |[[File:Cremona-Stemma.svg|100px|right]]<br />
|-
| cumuna
| Cremona
|-
|statu
| Italia
|-
| pruvincia
| Cremona
|-
| nome officiale
| Cremona
|-
| codice postale
| 26100
|-
| lungitudine
| 10° 2′ 0′′ E
|-
| latitudine
| 45° 8′ 0′′ N
|-
| altitudine
| 47 metri
|-
| superficia
| 70 km²
|-
| populazione
| 71.533
|-
| dinsità
| 992 ab./km²
|-
| nome abitanti
| cremonesi
|-
|}
'''Cremona''' hè una [[cumuna]] lombarda di a [[pruvincia di Cremona]]. Teni 71.533 abitanti.
[[Image:26100 Cremona, Province of Cremona, Italy - panoramio (6).jpg|thumb|300px|left|Cremona, Duomo.]]
{{clear}}
== Riferimenti ==
== Liami ==
* [https://web.archive.org/web/20201209023933/https://www.comune.cremona.it/ U situ ufficiali]
[[Categoria:Cumuni di Lombardia]]
ojm8nxvnwypeusezljx9wct3zw087ne
Casarejos
0
10626
407753
331948
2026-11-02T09:59:45Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
407753
wikitext
text/x-wiki
[[File:FUENTE Y AYUNTAMIENTO - panoramio.jpg|thumb|250px|right|Casarejos, funtana]]
[[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]]
'''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Ligami ==
[[Categoria:Pruvincia di Soria]]
hdg27428z3uzcnwsv7fogqw989mtkle
Castilfrío de la Sierra
0
10627
407752
331967
2026-11-02T09:57:00Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
407752
wikitext
text/x-wiki
[[File:Castilfrío de la Sierra, Soria, España, 2019-01-07, DD 02.jpg|thumb|300px|right|Castilfrío de la Sierra]]
[[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]]
'''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Ligami ==
[[Categoria:Pruvincia di Soria]]
4fxc5lx6933jdf6roslkaora948zj3w
Castillejo de Robledo
0
10628
407754
331968
2026-11-02T10:02:09Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
407754
wikitext
text/x-wiki
[[File:20170817 184522 Castillejo de Robledo.jpg|thumb|250px|right|Castillejo de Robledo, visa]]
[[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]]
'''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Ligami ==
[[Categoria:Pruvincia di Soria]]
rpybj05n33dvfzhrhsoaajl7d7k2osh
Cigudosa
0
10633
407756
332066
2026-11-02T10:07:56Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
407756
wikitext
text/x-wiki
[[File:VISTA DE CIGUDOSA.jpg|thumb|250px|right|Cigudosa, visa]]
[[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]]
'''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Ligami ==
[[Categoria:Pruvincia di Soria]]
nya0jifgjncen8d0t6uwn7hy9yr1h3m
Dévanos
0
10642
407755
332304
2026-11-02T10:05:01Z
Fausta Samaritani
15085
file, fix
407755
wikitext
text/x-wiki
[[File:Fábrica de Luz.Dévanos.Soria. (4900910923).jpg|thumb|250px|right|Dévanos]]
[[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]]
'''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Ligami ==
[[Categoria:Pruvincia di Soria]]
bbe18na4pusl4tryl1jo0dpo169egkz
Islamu
0
13406
407738
406945
2026-11-01T17:07:58Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407738
wikitext
text/x-wiki
L''''Islamu''' hè una [[religione]] monoteista fundata da [[Magumetu]] in [[Arabia]] ind'u [[VII sèculu]].
[[File:Allah-green.svg|200px|right]]
In [[2009]], u [[Pew Research Center]] stima chi a populiazone musulmana sana cuntava 1,57 milliardi fideli.<ref>{{Vcite web |title=Copia di archiviu |url=http://pewforum.org/docs/?DocID=451 |accessdate=2010-01-29 |archive-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417050431/http://pewforum.org/docs/?DocID=451 }}.</ref> Quessa ne face a secunda religione di lu mondu, dopu lu [[cristianisimu]]. D'un puntu di vistu cronologicu, hè a terza religione abrahamica, dopu u [[ghjudaisimu]] è u [[cristianisimu]].
L'islamu si basa nantu e scritture di un libru sacru: u [[Curanu]], chi cuntene una revelazione divina trasmetta da u sò [[prufettu]] [[Magumetu]]. Oltre u [[Curanu]], assai musulmani seguitenu i precetti di i [[hadith]] (raconti di l'atti di u Prufettu) è di a [[sharia]] (a leghje religiosa).
L'islamu si cumparte in parechji currenti, frà elli:
* u [[sunnisimu]]
* u [[sciisimu]]
== A fede musulmana ==
=== Allah ===
[[Allah]] è u nome datu da i Musulamni à Diu.
=== L'anghjuli ===
U Curanu afferma l'esistanza d'anghjuli. Sò i messageri d'Allah è sò identificati tra nomi divini, massimamente i 99 [[Nomi di Allah]]. L'anghjulu Gabriele ghjuca un rollu assai impurtanta in Islamu. L'anghjuli eseguiscenu l'ordini d'Allah, o li trasmittenu à l'umani.
=== E Scritture ===
Seguente a doctrina musulmana, ci sò 144 scritture revelate. Tra elle, e più famose sò u Curanu (qour'ân), rivilatu à [[Magumetu]], a [[Torah]] (tawrât), rivilata à [[Mosè]], e Psalme (zaboûr), rivilate à u rè [[David]], è u u [[Vangelu]] (injîl) rivilatu à [[Gesù Cristu]]. Seguente i musulmani, u Curanu hè l'ultimu libru rivilatu, postu chi [[Magumetu]] hè per elli l'ultimu [[prufetu]]. U Curanu saria ancu u solu testu dimuratu intattu, è quellu di l'astri libri rivilati sarianu stati falsificati nantu [[Terra]] è priservati ind'u firmamentu.
==== U Curanu ====
''Cliccate qui pè vedè [[Curanu|l'articulu cumplettu nant'u Curanu]]''
U Curanu (القرآن al qourān, «[[lettura]]») hè u libru u più sacru di a fede musulmana. Hè cunsideratu cume a parolla di [[Diu]], trasmetta à Magumetu, chi l'averia dittata à i sò compagni alliteratu, cume Zaid ibn Thabit.
=== I prufetti nanzu Magumetu ===
=== Magumetu ===
''Cliccate qui pè leghjè [[Magumetu|l'articulu cumpiettu nantu Magumetu]]''
Magumetu (Mahomet in [[lingua francese|francese]], محمد in [[lingua araba|arabu]]) era un capimachja religiosu, politicu è militare arabu, è sopra tuttu, fù lu fundatore di l'Islamu è di a cummunità musulmana (ummà). Hè cunsideratu cume l'ultimu prufetu di lu monoteisimu da i musulmani, ma ùn hè riconosciutu che da 'ssa cummunità cumu prufettu, chi ùn lu cunsideranu cume lu fundatore d'una nova religione, ma cume l'ultimu di una ceppa di prufetti monoteisti. A sò missione era : restaurà a fede originale d'Adam, Abraham è l'astri prufetti, perchè 'ssa fede avìa stata curruptita da l'omu à lu filu di lu tempu.<ref>Articulu Muhammad, [http://fr.wikipedia.org/wiki/]Encyclopaedia_of_Islam Encyclopaedia of Islam.</ref>
=== L'al-dilà ===
Credenza in u "Ghjornu di a Resurezione" (yawm al-Qiyāmah, ancu cunnisciutu cumu yawm ad-dīn, o "Ghjornu di Ghjudiziu", è cumu as-sā`a, l'"ultima ora") hè cruciale pè i musulmani. Credenu chi u tempu di Qiyāmah hè cunnisciutu da Diu ma micca da l'Omu. E prove precendendu u Qiyāmah sò descritti in u Curanu è in i hadith. U Curanu sottulinea l'importanza di a resurezione di u corpu, cio chi hè una ruttura cù e credenze pre-musulmane in [[Arabia]].
U Curanu face a lista di i [[peccatu|peccati]] chi pudemu cundannà qualunu à l'[[infernu]]: miscredenza, usura, disonestà, ecc... Musulmani vedenu u [[paradisu]] (jannah) cume un locu alegre. Ci sò passagii di u Curanu chi facenu una descrizzione di i piaceri da vene. A tradizione mistica in l'Islamu piazzanu 'ssa alegria ind'un cuntestu di cunscienza estatica di Diu.
=== A predestinazione ===
=== Astre credenze ===
== I cinque pillari ==
== Origine ==
== Storia ==
== L'islamu oghje ==
=== In Corsica ===
Oghje, in [[Corsica]], ci sarianu circ'à 24 000 musulmani <ref>Articulu in francese: [http://www.islamenfrance.fr/]regions/a-9-1156-Corse-24_000_musulmans_pratiquent_le_ramadan_en_Corse 24000 musulmans pratiquent le Ramadan en Corse.</ref>. A maiò partita di elli sò vinuti durante l'ultime trè o quatru decennie, è provenenu di l'[[immigrazione]] (di manera diretta, o essendu natu in Corsica da genitori immigrati).
Ci sò parechje moschee, cume a muschea Muhammed-V in [[Bastia]].
L'integrazione di i musulamni in Corsica hè un sugettu polemicu, cume in l'astri paesi auropei. I media parlanu à bastanza spessu di 'ssi prublemi. A Corsica cunosce ancu prublemi di racisimu (tags "Arabi Fora", ecc...), cundanati da a maió partita di l'attori publichi.
I musulmani corsi si pientanu ancu di qualchi prublemi cuncretti. Un esempiu hè chi lu cemetariu di Bastia ùn offre servizii ne spaziu à i musulmani.<ref>articulu di ''[[Le Monde]]'' a prupositu di l'Islamu in Corsica: [http://www.mafhoum.com/press6/165S68.htm].</ref>
== Organisazione ==
== E variante ==
== I loci santi ==
- [[A Mecca]], in [[Arabia Saudita]], hè induve si trova a [[Kaaba]]. Hè un gran'locu di piligrinagiu.<br>
- [[Medina]], dunde fugò u prufettu Mohammed.<br>
- [[Gerusaleme]] (Al-Qods).<br>
== Rilazione cù l'astre religione ==
== Da vede dinò ==
- [[Burchini]]<br>
== Rifiramenti ==
<references/>
== Ligami ==
[[Categoria:Islam|Islam]]
[[Categoria:Mondu arabu-musulmanu]]
j5tqu5sw5d88094m8681d4dbo2p84cz
Lingua àraba
0
13934
407742
399788
2026-11-01T17:21:18Z
Fausta Samaritani
15085
407742
wikitext
text/x-wiki
{{Lingua
|nomu=Arabu
|numinativu=''arabu''
|criatori=
|annu=
|cuntestu=
|culori=
|altri nomi=
|stati=[[Egittu]], [[Iraq]], [[Giordania]], [[Kuvait]], [[Libanu]], [[Libia]], [[Mali]], [[Mauritania]], [[Maroccu]], [[Palestina]], [[Qatar]], [[Somalia]] [[Sudan]], [[Siria]], [[Tunisia]], [[Emirati Arabi Uniti]]
|parsoni=madrilingua: 411 milioni circa ([[2020]]-[[2024]])
|tipulugia=SVO
|classifica=
|fam1=[[Lingue afro-asiatiche]]
|fam2=[[Semitiche centrali]]
|iso1=ar
|iso2=ara
|iso3=ara
|estrattu= Nascinu tutti l'omi libari è pari di dignità è di diritti. Pussedinu a raghjone è a cuscenza è li tocca ad agisce trà elli di modu fraternu.
|sil=
|codice=
|nazioni=
|mappa=}}
A ‘’’Lingua àraba‘’’ ò '''àrabu''' (nome nativu : ''العربية'', ''al-ʿarabiyyah'', ò semplicemente ''عَرَبِيّ'', ''ʿarabīy'') hè una lingua appartenente à u gruppu de [[Lingue semitiche]] centrali. Incù più di 400 milioni di locutori hè una di e lingue più impurtante di u mondu.
=== Urighjne ===
=== Influenze linguistiche ===
=== Presenza in u mondu ===
=== Funetica ===
==== Alfabetu ====
=== Voci currelate ===
[[File:Asma.gif|right|200px]]
[[Categoria:Lingua semìtica]]
[[Categoria:Mondu arabu-musulmanu]]
7riacst476iogsl5gj4nol5h9t9n4ml
Iranu
0
13955
407745
405497
2026-11-01T17:25:14Z
Fausta Samaritani
15085
407745
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[File:Flag of Iran.svg|thumb|80px|Bandera]]
[[File:Iran in its region.svg|thumb|250px|Iranu]]
[[File:Vila de Machriyeh no Khuzistão, Irã.jpg|thumb|250px|right|[[Mari Caspiu]] (sedimenti)]]
L''''Iranu''' ò l''''Iran''' (in [[lingua persianu|persianu]]: ایران, ''Irān''), ufficialmente a '''Republica Islamica di l'Iranu''', hè un paese in [[Asia]].
== Discrizzioni ==
A capitale si chjama [[Teheran]]. A lingua uffiziale hè u persianu.
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Liami ==
== Da vede dinò ==
*[[Abu Nuwas]]
*[[Aiat Fayez]]
[[Categoria:Iranu]]
[[Categoria:Mashrek]]
rel89bf8kcui2keiawlgmka4axk4vnm
Yemen
0
13981
407747
401231
2026-11-01T17:26:44Z
Fausta Samaritani
15085
407747
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[File:San'a03 flickr.jpg|thumb|250px|right|Sana'an]]
[[File:Flag_of_Yemen.svg|thumb|70px|Bandera]]
U '''Yemen''' hè un paese in [[Asia]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Liami ==
[[Categoria:Yemen]]
[[Categoria:Mashrek]]
kqtba2fhf3lkq8yze0oxc3zc1bm31rf
Castiglia è León
0
16586
407749
369694
2026-11-01T23:27:38Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
407749
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[File:Coat of Arms of Castile and Leon.svg|right|140px]]
A '''Castiglia è León''' (''Castiglia y León'' in [[lingua spagnola|spagnolu]], ''Castiella y Lleòn'' in [[lingua leonesa|leonesu]]) hè una di e 17 [[Comunità autonome di a Spagna|Comunità autonome]] chì formanu u Regnu di [[Spagna]].
Tene una superficia di 94.223 km<sup>2</sup> è una populazzione di 2.553 301 abitanti.
A cità capitale hè [[Valladolid]].
== Geugrafia ==
A Castiglia è León si trova à u nord uvestu di a Spagna è cunfina à nord incù e [[Asturie]] è incù a [[Cantabria]], à levante incù i [[Paesi Baschi]], à uvestu incù u [[Portugallu]] è a [[Galizia]] à meziornu incù a [[Castiglia-La Mancha]] è a [[Comunità di Madrid]].
[[File:Castilla y Leon in Spain (including Canarias).svg|center|300px]]
== Lingua ==
[[File:Flag_of_Castile_and_León.svg|thumb|right|180px|A bandera di a Comunità Autonoma di Castiglia e León]]
E lingue uffiziali sò u spagnolu è a lingua leonesa.
== Ligami esterni ==
* [https://web.archive.org/web/20110224050907/http://www.jcyl.es/ Situ istituzzionale]
ofqozvtolullmpj1e8gwhx7im6artzm
Turchia
0
17477
407739
403612
2026-11-01T17:09:39Z
Fausta Samaritani
15085
407739
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag_of_Turkey.svg|thumb|Bandera di a Turchia]]
A '''Turchia''' (in [[lingua turca|turcu]]: ''Türkiye'') hè un paese transcuntinentale d'[[Europa]] è d'[[Asia]].
A capitale hè [[Ankara]].
== Da vede dinò ==
- [[Şalom]]<br>
- [[Edirne]]<br>
- [[Piri Reis]]<br>
[[Categoria:Turchia]]
[[Categoria:Europa]]
[[Categoria:Asia]]
[[Categoria:Mondu arabu-musulmanu]]
rutm5crk7hfiefjeewuoc5hi2k9i1b1
407746
407739
2026-11-01T17:26:02Z
Fausta Samaritani
15085
407746
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag_of_Turkey.svg|thumb|Bandera di a Turchia]]
A '''Turchia''' (in [[lingua turca|turcu]]: ''Türkiye'') hè un paese transcuntinentale d'[[Europa]] è d'[[Asia]].
A capitale hè [[Ankara]].
== Da vede dinò ==
- [[Şalom]]<br>
- [[Edirne]]<br>
- [[Piri Reis]]<br>
[[Categoria:Turchia]]
[[Categoria:Europa]]
[[Categoria:Asia]]
[[Categoria:Mashrek]]
jlyzbyxyza59v3c2okeltsgea1hlme5
Siria
0
19813
407740
404053
2026-11-01T17:10:52Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407740
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Syria (2025-).svg|thumb|80px|right||Bandera di a Siria]]
[[File: Syria in its region (claimed).svg|thumb|300px|right||Lucalizazione in u Mediu Oriente]]
A '''Republica Àraba di Siria''', oppuru a '''Siria''', hè un statu (paese) di u [[Mediu Oriente|Vicinu é Mediu Oriente]]. A so capitale hè [[Damasco|Damascu]]. A Siria hè una repùblica presidenziale. A lingua ufficiale hè l'[[àrabu]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
U paese hè vastu di 185.180 km<sup>2</sup>.
Sparte fruntiere à nordu cun a [[Turchia]], à este cun l'[[Iraccu]], à sudu cun a [[Ghjordania]], à punente cun [[Statu di Palestina|Palestina]], u [[Libanu]] è u [[Mari Tarraniu]].
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
Tene à l'incirca 26 milioni d'abitanti.
== Rifarenzi ==
== Liami ==
[[Categoria:Siria]]
[[Categoria:Mondu arabu-musulmanu]]
nbuij0offhpwskn5xc75qhxdnayrkdu
407741
407740
2026-11-01T17:14:59Z
Fausta Samaritani
15085
407741
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Syria (2025-).svg|thumb|80px|right||Bandera di a Siria]]
[[File: Syria in its region (claimed).svg|thumb|300px|right||Lucalizazione in u Mediu Oriente]]
A '''Republica Àraba di Siria''', oppuru a '''Siria''', hè un statu (paese) di u [[Mediu Oriente|Vicinu é Mediu Oriente]]. A so capitale hè [[Damasco|Damascu]]. A Siria hè una repùblica presidenziale. A lingua ufficiale hè l'[[àrabu]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
U paese hè vastu di 185.180 km<sup>2</sup>.
Sparte fruntiere à nordu cun a [[Turchia]], à este cun l'[[Iraccu]], à sudu cun a [[Ghjordania]], à punente cun [[Statu di Palestina|Palestina]], u [[Libanu]] è u [[Mari Tarraniu]].
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
Tene à l'incirca 26 milioni d'abitanti.
== Rifarenzi ==
== Liami ==
[[Categoria:Siria]]
[[Categoria:Mashrek]]
rqdofjyo4t8iu7vbeno3nenfjbrtw4t
Numidia
0
20293
407763
383562
2026-11-02T11:53:53Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407763
wikitext
text/x-wiki
A '''Numidia''' (in berbaru : ''Inumiden'', [[202 av. G.-C.]] - [[40 av. G.-C.]], ) hè un anzianu riamu berbaru, situatu in ciò chì hè avà l'[[Algeria]] è una parti di a [[Tunisia]] è di a [[Libia]], à u [[Maghreb]].<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref> I so fundatori sò i Numidi, un populu [[Berbari|berbaru]]. U riamu era cuttighjatu à punenti da u riamu di [[Mauretania]], à livanti da u tarritoriu di Cartaghjina po' l'[[Africa procunsulari]] rumana, à u nordu da u [[mari Tarraniu]] è à u sudu da u disertu di u [[Sahara]].
A Numidia avia par capitala [[Cirta]] (l'attuali cità di [[Custantina (Algeria)|Custantina]]). U cori di a Numidia si situaria dunqua in l'attuali [[Custantinesu]], una piana cuttighjata da l'[[Hodna]], a [[Piccula Cabilìa]] è l'[[Aures]]. I tribù campavani par a maiò parti in nomadi pastori, ancu s'è l'agricultura fù praticata. I tribù berbari di l'estremu punenti di a Tunisia funi dinò cunsidarati com'è numidi. Eppuri i Numidi si distinguini da i [[Mori]], ragruppati in federazioni pupulendu u Punenti di l'Africa di u Nordu è di i [[Getuli]] in i cunfini saariani.
A Numidia hà avutu parechji rè, l'''aguellid'', i più celibri essendu [[Massinissa]], [[Micipsa]], [[Ghjugurtha]], [[Ghjuba Ia]]. U riamu devi u so successu à l'azzioni di [[Massinissa]], è à l'allianza incù [[Roma antica|Roma]]. [[Berbari]] sedintarii o mezi [[Numadisimu|nomadi]], i [[Numidi]] erani scumpartuti in diffarenti [[Tribù (etnulugia)|tribù]].
I tribù di a parti uriintali di a Numidia purtavani u nomu di [[Massili]], è quiddi di a parti uccidentali quiddu di [[Massesili]] ; divisi puliticamenti in dui riami numidi, sarani unificati da [[Massinissa]] versu u 205 av. G.-C., ità d'oru di u riamu. A Numidia hè tandu pruspera, cumporta parechji cità è una civiltà uriginali. L'agricultura di a biada hè particularamenti sviluppata in u Custantinesu è u cummerciu mediterraniu in u Punenti di a Numidia. I [[Civiltà cartaghjinesa|Cartaghjinesi]] sò cumplittamenti spudistati di i piazzi litturali è di u Livanti di l' " Africa " è i campagni militareschi sò lanciati à livanti insin'à [[Tripulitana]]. Eppuri i liti di succissioni addibuliscini i Numidi, è pruvucheghjani l'intarventu di i Rumani. A [[guerra di Ghjugurtha]] marca u diclinu difinitivu di i Numidi, u riamu di Numidia hè riduttu à u so terzu da i Rumani. Quist'ultimi attribuiscini i dui terzi di u punenti à u rè [[Bocchus]] di Mauretania chì tradisci u so ghjennaru Ghjugurtha, rè di Numidia, à u benefiziu di i Rumani. Da u 105 av. G.-C. à u 46 av. G.-C. a Numidia hè cusì un riamu incù un tarritoriu riduttu. U sustegnu di [[Ghjuba Ia]] à l'avvirsarii di [[Ghjuliu Cesaru]] à u mumentu di a [[guerra civili di Cesaru|guerra civili]] li hè fatali. Ghjuba è l'avvirsarii di Cesaru sò disfatti è a Numidia hè annissata da Roma par divintà a pruvincia di [[Africa Nova]].
==Etimulugia ==
L'etimulugia pruposta par Numidi hà à longu ripigliatu quidda stabilita in l'Antichità fendu dirivà ''nomadia'' (Νομαδια) da l'aghjittivu [[Grecu (lingua)|grecu]] ''nomados'' (νομαδος), veni à dì i [[nomadi]]. Di 'ssa falsa etimulugia nascì l'affirmazioni ligendaria chì i Numidi ùn erani ch'è Nomadi, una pupulazioni andarina senza agricultura, nè cità, nè leghji. [[Gabrieli Campi]] cunfuta 'ssa falsa etimulugia basata annantu à un ghjocu di paroli. Richjama, com'eddi a provani a parsistenza à l'ebbica rumana, di tribù purtendu dinò 'ssu nomu, è l'esistenza, in a [[Mauritania]] attuali, di a pupulazioni di i Nemadi.
U nomu apparisci prima ind'è [[Polibu]] par indicà i populi è tarritorii à punenti di [[Cartaghjina]] inchjudendu tuttu u nordu di l'[[Algeria]] sin'à u fiumu di a [[Moulouya]], à circa 160 chilomitri à punenti d'[[Oranu]].
== Storia ==
[[File:MASSINISSA - MAA 23 - 87000716.jpg|thumb|250px|left|Pezza d'arghjentu incù un ritrattu di [[Massinissa]], fundatori di u riamu di Numidia, annantu à a testa, è un cavaddu annantu à l'arma.]]
Nanzi a vinuta di i [[Civilisazioni cartaghjinesa|Cartaghjinesi]], u mondu berbaru era apartu à l'influenzi di i civilisazioni di u bacinu mediterraniu. L'urganisazioni di a sucità berbara hà pricidutu [[Cartaghjina]] di parechji seculi. A famiglia, u paesi, a tribù è a cunfederazioni appariscini com'è i strutturi di l'ordini suciali. L'''aguellid'' (rè), ani da u Vu seculu av. G.-C. emersu par piglià in mani u distinu di i grandi cunfederazioni berbari. A spuntera di grandi munarchii hè dinò un mezu di uppona si è di risista à Cartaghjina. Dui dinastii, quiddi di i [[Massili]] è di i [[Massesili]] emerghjini in Numidia, liati. Sò dinò rivali par unificà a Numidia sottu à una sola auturità.
=== Dui riami rivali ===
[[File:Mausolée des Rois numides dit le Medracen -2.JPG|right|thumb|250px|U [[Medracen]] à [[Batna]], mausuleu numidu di u IIIu seculu av. G.-C., prubabilamenti architittatu da i rè [[massesili]]. ]]
Hè difficiuli à sapè à chì ebbica eddi si struttureghjani i riami. L'esistenza di u riamu massilu hè attistata à u IVu seculu av. G.-C.. A Numidia si scumparti trà :
*un riamu massesilu, andendu da a Mulucha ([[Moulouya]]) à l'Ampsaga ([[Oued-el-Kebir]]), incù par capitala [[Siga]] (attuali [[Oulhaça El Gheraba]]) è dinò [[Cirta]], cità ribedda à a fruntiera di u so tarritoriu ;
*un riamu massilu, à livanti di l'Ampsaga sin'à i tarritorii cartaghjinesi, incù par capitala [[Ippona|Hippo Regius]] (attuali [[Annaba]]).
I fruntieri trà Massili è Massesili ani certamenti cambiatu. Cartaghjina cerca l'allianza di 'ssi rè par ricrutà i mercinarii è assicurà a sicurezza intornu à i so fondachi custieri, ma i rè numidi ùn si svelani micca essa i capi vassalli scuntati è ani da ghjucà annantu à a rivalità trà Roma è Cartaghjina par assicurà i so pusizioni.
Di 'ss'ebbica ni risorti chì i Massesili s'intaressani particularamenti à l' [Iberia]], è chì un cummerciu impurtanti hà locu trà l [Almeria]] è l'Algeria uccidentali. I Massesili importani u metallu, i tarrami, eppo sportani l'avoriu è l'ovi di struzzu. Siont'è Strabonu, i Massesili, forti di u so cummerciu, sò ricchissimi è pussedini mori suldati. Eppuri a guerra lanciata da [[Syfax]] successivamenti contru à Cartaghjina, Roma po' Massinissa hà da purtà i Massesili à a ruvina ed apri a via à a riunificazioni. I Massili, eddi, ani un riamu dui volti menu stesu chì i Massesili, ma sò più liati à a terra è i cità sò più numarosi : Cirta, [[Dougga]], [[Tebessa]]... 'Ssa parti massila hà aghjuntu un liveddu impurtanti di civilisazioni : terra bedda cultivata, addevu riputatu, cità numarosi. A disfatta di Syfax faci chì u so capu Massinissa hè pruclamatu rè di tutta a Numidia, tarritorii massesili è massilu inchjusu.
=== L'allianzi muventi incù Cartaghjina è Roma ===
I rè numidi pigliàni à spessu l'armi contru à i tentativi d'invasioni di u so tarritoriu. U rè massilu Gaia, babbu di Massinissa, hà cumbattutu cusì i Cartaghjinesi à i quali hà toltu un tarritoriu prima di divintà u so alliatu. Syfax, rè massesilu, hà prima cumbattutu i Cartaghjinesi prima di divintà u so alliatu. À l'inversu, Massinissa, chì aiuta i Cartaghjinesi in a penisula Iberica, si alliarà dopu à u rumanu [[Scipionu l'Africanu|Scipionu]].
I [[Massesili]] è i [[Massili]] s'affruntàni, in u [[-203|203 av. G.-C.]] ([[battaglia di i Grandi Piani]]) à a fini di a [[siconda guerra punica]], in seguitu à a quali [[Massinissa]], capu di i Massili, cuntribuì di modu dicisivu à a vittoria di l'[[Imperu rumanu]] annantu à [[Cartaghjina]], [[Massinissa]] parvensi dopu tandu à unificà a Numidia chì si stindì da u fiumu [[Moulouya]] à punenti sin'à a [[Cirenaica]] à livanti.
=== A Numidia unificata sottu à Massinissa è i so succissori ===
[[File:Les gorges, Constantine, Algeria-2.jpg|250px|thumb|A vechja cità di [[Custantina (Algeria)|Custantina]], l'antica [[Cirta]] à manca è i [[voli di u Rhummel]] (antica Vadina [[Ampsaga]]). ]]
Massinissa hè u suvranu u più pupulari di a storia numida. Eppuri ùn hè cunnisciutu ch'è à traversu i fonti rilativi à i guerri punichi, à i quali hà pigliatu parti. Feci l'unità di l'Africa berbara è ni feci un Statu indipindenti è prusperu. Li si attribuisci cusì a frasa : "L'Africa à l'Africani". Metti fini à a risistenza di u figliolu di Sifax, [[Vermina]], è compii di accupà tuttu u paesi di i Massesili. Faci caccià fora l'insemu di i Cartaghjinesi da i fondachi custieri. Vedi i Cartaghjinesi à livanti com'è l'accupanti di i terri di i so antinati. Si lancia in grandi cunquisti à livanti : trà u 174 av. G.-C. è u 172 av. G.-C., togli à i Cartaghjinesi più di 70 cità o piazzi. In u 162 av. G.-C., piglia in particulari [[Leptis Magna]] è a vaddi media di a [[Medjerda]] (rigioni di i Grandi Pianuri). L'attitudina di Roma hè incerta: l'avaria appughjatu o simpliciamenti lasciatu fà. Par finiscia ni incù a so rivali Cartaghjina è impidiscia chì l'integralità di u so tarritoriu ùn caschessi sottu à a duminazioni numida, i Rumani lanciani a [[terza guerra punica]] chì si tarmineghja pà a ruvina di Cartaghjina in u 176 av. G.-C.
== Noti ==
<references/>
== Articuli cunnessi ==
* [[Berbari]]
* [[Getuli]]
* [[Fenici]]
* [[Civiltà cartaghjinesa]]
* [[Guerri punichi]]
* [[Storia di l'Algeria]]
* [[Storia di a Tunisia]]
[[Categoria:Numidia|*]]
[[Categoria:Berbari]]
[[Categoria:Maghreb]]
[[Categoria:Libia]]
l7yvp0fwhrthhiyxl4yccvm5n67oxgq
Iraccu
0
22593
407744
401041
2026-11-01T17:24:34Z
Fausta Samaritani
15085
407744
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[File:Iraq in its region.svg|thumb|]]
[[File:Flag of Iraq.svg|thumb|Bandera di l'Iraccu]]
L''''Iraccu''' (in [[lingua àraba|àrabu]]: العراق, ''al-ʿIrāq''; in curdu: عێراق, ''Êraq''), ufficialmente '''Republica d'Iraccu''' (in àrabu: جمهورية العراق, ''Jumhūriyyat al-'Irāq''), hè unu statu di l'[[Asia|Asia occidentale]].
A capitale si chjama [[Baghdad]].
I lingui uffiziali sò l'àrabu è u curdu.
== Da vede dinò ==
[[Abu Nuwas]]<br>
[[Categoria:Iraccu]]
[[Categoria:Mashrek]]
f4qlok7acfl3g83xbr2o0ngb2che711
Egittu
0
23075
407758
401375
2026-11-02T11:41:05Z
Fausta Samaritani
15085
categurie
407758
wikitext
text/x-wiki
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|200px|right|[[Piramidi di Ghiza]]]]
[[File:Flag of Egypt.svg|thumb|80px|right|Bandera]]
[[File:Egypt_in_Africa_(claimed)_(-mini_map_-rivers).svg|200px|right|thumb|Mappa di l'Egittu]]
L''''Egittu''' (in [[lingua àraba|àrabu]]: مصر, ''miṣr'', prununzia: /misˤr/; àrabu egizianu: مصر, ''maṣr'', /masˤr/), ufficialmente ''Republica Àraba d'Egittu'' (in àrabu: جمهورية مصر العربية, ''Ǧumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyya''), hè un paese transcuntinentale chè attraversa l'angulu nordeste di l'[[Africa]] è l'angulu sudovest di l'[[Asia]], attraversu un ponte di terra formatu dà a [[penisula di u Sinai]].
A sò capitale hè [[U Cairu]].
== Discrizzioni ==
L'Egittu d'oghje ùn hà micca una relazione cù e piramidi è u faraone, ma cù l'[[Islam]].
== Storia ==
== Giugrafia ==
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Liami ==
[[Categoria:Egittu]]
[[Categoria:Mashrek]]
[[Categoria:Stati d'Africa]]
6um3vmdqittvwafojkcl6rqnuylty72
Libia
0
23088
407759
384513
2026-11-02T11:43:07Z
Fausta Samaritani
15085
categurie
407759
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Libya.svg|thumb|200px|right|Bandera di a Libia]]
A '''Libia''' ([[lingua àraba|àrabu]]: ليبيا, rumaniz.: ''Lībiyā'', prununzia: [liːbijaː]; in berberu: ⵍⵉⴱⵢⴰ), ufficialmente '''Statu di a Libia''' (àrabu: دولة ليبيا, ''Dawlat Lībiyā''), hè un paese è unu statu di u [[Nordafrica]], cunfina cù u [[Mari Mediterraniu]] à u nordu.
Hà capitale è più grande cità hè [[Tripuli]].
== Descrizzione ==
== Da vede dinò ==
- [[Disertu libicu]]
- [[Numidia]]
[[File:Locator map of Libya in Africa.svg|250px|right|thumb|Libia in Africa]]
[[Categoria:Stati d'Africa]]
[[Categoria:Libia]]
[[Categoria:Mashrek]]
cknaqjar59wu4gg7gxsa78wxoqizkui
407760
407759
2026-11-02T11:44:00Z
Fausta Samaritani
15085
categurie
407760
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Libya.svg|thumb|200px|right|Bandera di a Libia]]
A '''Libia''' ([[lingua àraba|àrabu]]: ليبيا, rumaniz.: ''Lībiyā'', prununzia: [liːbijaː]; in berberu: ⵍⵉⴱⵢⴰ), ufficialmente '''Statu di a Libia''' (àrabu: دولة ليبيا, ''Dawlat Lībiyā''), hè un paese è unu statu di u [[Nordafrica]], cunfina cù u [[Mari Mediterraniu]] à u nordu.
Hà capitale è più grande cità hè [[Tripuli]].
== Descrizzione ==
== Da vede dinò ==
: [[Disertu libicu]]
: [[Numidia]]
[[File:Locator map of Libya in Africa.svg|250px|right|thumb|Libia in Africa]]
[[Categoria:Stati d'Africa]]
[[Categoria:Libia]]
[[Categoria:Mashrek]]
2edjekujy9utx3z4z1ec6hyl09zzqa2
Arabia Saudita
0
23131
407731
382153
2026-11-01T15:55:30Z
Articulivitali
28749
407731
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|thumb|A bandera di l'Arabia Saudita. Verde hè u culore di l'[[Islam]]]]
L’ '''Arabia Saudita''' ({{lang|ar|السعودية}}, ''al-Saʿūdiyya''), ufficialmente '''Regnu di l'Arabia Saudita''' ({{lang|ar|المملكة العربية السعودية}}, ''al-Mamlaka al-ʿArabiyya al-Saʿūdiyya''), hè u più grande Statu arabu di l'[[Asia occidentale]] per superficia. Cù circa 2,15 milioni di km², occupa a maiò parte di a [[Penisula arabica]]. A so pupulazione hè di circa 36 milioni d'abitanti. Cunfina cù a [[Giurdania]] è l'[[Iraq]] à u nordu, u [[Kuwait]] à u nordestu, u [[Qatar]] è l'[[Emirati Arabi Uniti]] à l'est, l'[[Oman]] à u sudeste è u [[Yemen]] à u sudu. U [[mare Rossu]] si trova à punente è u [[Golfu Persicu]] à livante. A capitale hè [[Riad]].
U Regnu hè statu fundatu in u 1932 da [[Abd al-Aziz di l'Arabia Saudita|ʿAbd al-ʿAzīz ibn Saʿūd]], cunnisciutu dinù cù u nome d'Ibn Saʿūd. A cunquista di [[Riad]], residenza storica di a dinastia saudita, in u 1902, marcò l'iniziu di u prucessu chì purtò à a fundazione di u Statu. Dapoi tandu l'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese hè u locu di nascita di l'[[islamu]] è accoglie e duie cità sante di a [[Mecca]] è [[Medina]].
L'Arabia Saudita hà e seconde riserve di petroliu più grande di u mondu, dopu à quelle di u [[Venezuela]], è e seste riserve di [[gasu naturale]]. U petroliu occupa una parte maiò di l'espurtazione è di i rivinuti di u guvernu, benchì l'ecunumia fora di u settore petroliferu sia in crescita. U paese hà cunnisciutu una mudernisazione rapida grazia à i rivinuti di u petroliu. Eppuru, e libertà pulitiche è religiose è u rispettu di i [[diritti umani in l'Arabia Saudita|diritti umani]] fermanu sughjetti di critiche.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di l'Arabia Saudita|Regnu hascemita di l'Hegiaz|Arabia ottumana}}
[[File:Saudi Arabia in Asia (-mini map -rivers).svg|thumb|250px|right|Arabia Saudita in Asia]]
A [[penisula arabica]] hè stata abitata dapoi tempi antichi è hè una di e regione induve si sò sviluppate e prime sucetà umane. Versu u 1750, l'emiru di u [[Najd]], [[Muhammad ibn Saud]], s'alliò cù u riformatore islamicu [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]]. Da st'alleanza nacque una prima entità pulitica saudita, chì alternò periodi di crescita è di debulezza durante i seculi dopu.
In u 1902, ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd ripigliò Riad à a famiglia rivale Āl Rashīd. In l'anni dopu allargò u so putere à l'[[al-Hasa]], à u Najd è à altre parte di a penisula. In u 1926 diventò rè di l'[[Hegiaz]], dopu à avè pigliatu a regione à a dinastia hascemita. In u 1927 assunse dinù u titulu di rè di u Najd. U 23 di settembre di u 1932, i so territorii funu uniti sottu u nome di Regnu di l'Arabia Saudita.
A scuperta di u [[petroliu]] in u 1938 trasfurmò l'ecunumia è accrisciò l'influenza internaziunale di u Regnu. I rivinuti petroliferi finanzonu a custruzzione d'infrastrutture è l'espansione di i servizii publichi. U paese mantense relazione strette cù parechji Stati occidentali, in particulare cù i [[Stati Uniti d'America]], impurtatori impurtanti di u so petroliu.
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di l'Arabia Saudita}}
L'Arabia Saudita occupa circa l'80% di a penisula arabica. A superficia ufficiale hè di circa 2.149.690 km², ancu s'è e stime varieghjanu per via di e parti meridiunali di e fruntiere cù l'[[Oman]] è l'[[Emirati Arabi Uniti]], chì ùn sò micca state definite dapertuttu cù precisione.
U paese hà paisaghji varii. À punente, a pianura di [[Tihama]], longu à u mare Rossu, s'eleva versu e muntagne di l'[[Hegiaz]]. Più à l'internu si stende l'altupianu di u [[Najd]]. A regione d'[[Asir]], à u sudupunente, hà muntagne chì superanu i 3.000 metri è un clima più frescu chè u restu di u paese. À livante predominanu e pianure petricose è sabbiose, finu à e sponde di u Golfu Persicu. À u sudu si trova u grande desertu di [[Rubʿ al-Khali]].
A maiò parte di u territoriu hè desertica è pocu pupulata. Meno di u 2% di a superficia hè adatta à l'agricultura. U paese ùn hà nè fiumi permanenti nè lavi naturali impurtanti. E cità principale si trovanu soprattuttu longu à e coste o vicinu à l'oasi di l'internu.
=== Clima ===
U clima hè generalmente asciuttu, deserticu in e zone interne, cù grande variazione di temperatura. E piove sò scarse è u terrenu hè per u più stepposu o sabbiosu. D'estate a temperatura pò ghjunghje à 50 °C; d'invernu hè più temperate. A costa di u mare Rossu, è in particulare e barriere coralline, hè ricca di fauna marina.
== Sucetà ==
[[File:Saudi-Arabia-demography.png|thumb|Evoluzione demugrafica di l'Arabia Saudita]]
A pupulazione era stimata à circa 36 milioni d'abitanti in u 2020, frà i quali parechji milioni di residenti stranieri. Finu à l'anni 1960, una parte maiò di a pupulazione era nomada o seminomada. U sviluppu ecunomicu è urbanu hà purtatu à a sedentarisazione di a maiò parte di l'abitanti. E zone custiere è l'oasi sò più pupulate chè e vaste regione desertiche di l'internu.
=== Gruppi etnichi ===
A maiò parte di i citadini sauditi sò arabi. Ci sò dinù persone d'urigine turca, iraniana, indonesiana, indiana, africana è d'altre regione, in particulare discendenti d'immigranti ghjunti cum'è pellegrini in l'Hegiaz. Numerosi travagliadori stranieri venenu da l'Asia meridiunale è sudorientale, frà i quali l'India, u Pacchistanu, u Bangladesh, l'Indonesia è e Filippine. Ci sò dinù cumunità più chjuche d'Occidenti è di citadini di paesi arabi vicini.
=== Religione ===
{{Da vede dinù|Islam|Religione in l'Arabia Saudita}}
L'islamu sunnita hè a religione ufficiale di u Regnu; a so interpretazione statale hè ligata à u wahhabismu è à a scola ghjuridica hanbalita. A maiò parte di i citadini hè musulmana sunnita. Esiste dinù una minurità sciita, cuncentrata soprattuttu in a regione orientale, longu à u Golfu Persicu.
A libertà religiosa hè assai limitata. E cerimonie di e religione micca islamiche sò generalmente tullerate in privatu, ma a custruzzione di lochi di cultu publichi micca islamichi hè sottumessa à restrizzione strette. L'apostasia pò esse punita cù a pena di morte secondu l'ordinamentu.
A separazione di l'omi è di e donne hè stata una caratteristica di a vita publica, ma e regule sò state mudificate in certi lochi è attività. E donne anu u dirittu di cunduce dapoi u 2018. A pulizza religiosa, cunnisciuta cum'è ''mutawa'', hà avutu in passatu u compitu di surveglià l'applicazione di certe norme suciali è religiose; i so puteri sò stati ridutti è l'agenti devenu riferisce à a pulizza ordinaria.
=== Lingue ===
A [[lingua araba]] hè a lingua ufficiale. L'[[inglese]] hè adupratu in l'affari è hè diffusu in e cità.
== Ordinamentu di u Statu ==
[[File:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|U rè Salmān, monarca dapoi u 2015]]
L'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese ùn hà micca un parlamentu elettu nè partiti pulitichi; l'elezzione sò state urganizate à livellu municipale à parte si da u 2005. U suvranu hè capu di Statu è ditene puteri estesi.
=== Leghje fundamentale ===
U Regnu ùn hà micca una custituzione in u sensu abituale. U guvernu cunsidereghja u [[Coranu]] è a [[Sunna]] cum'è e so fonte fundamentale. A Leghje fundamentale, promulgata da u rè Fahd in u 1992, definisce u paese cum'è una munarchia guvernata da i discendenti di ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd.
A [[sharia]] hè una fonte principale di u dirittu è hè applicata da i tribunali islamichi. I decreti reali regulanu dinù parechji duminii, frà i quali u travagliu, u cummerciu è l'attività di l'imprese.
=== Suddivisione amministrative ===
[[File:SaudiArabiaNumbered.png|thumb|E pruvince di l'Arabia Saudita]]
U paese hè divisu in 13 pruvince:
# [[Pruvincia di al-Baha]]
# [[Pruvincia di al-Hudud al-Shamaliyya]]
# [[Pruvincia di al-Jawf]]
# [[Pruvincia di Medina]]
# [[Pruvincia di al-Qasim]]
# [[Pruvincia di Riad]]
# [[Pruvincia d'al-Sharqiyya]]
# [[Pruvincia d'Asir]]
# [[Pruvincia di Ha'il]]
# [[Pruvincia di Jizan]]
# [[Pruvincia di A Mecca]]
# [[Pruvincia di Najran]]
# [[Pruvincia di Tabuk]]
=== Cità principale ===
* [[Riad]] hè a capitale è a più cità grande di u paese. Hè u centru puliticu è amministrativu di u Regnu.
* [[A Mecca]] hè a cità più santa di l'islamu. U pelegrinaghju à A Mecca hè unu di i cinque pilastri di l'islamu. L'accessu à a cità hè riservatu à i musulmani.
* [[Medina]] hè a seconda cità santa di l'islamu è accoglie a Moschea di u Prufeta.
* [[Gedda]] hè una cità custiera impurtante è unu di i principali centri cummerciali di u paese.
* [[Al-Qatif]], in a pruvincia orientale, hè cunnisciuta per a so storia, i so mercati tradiziunali, i so datteri è a so cumunità sciita.
== Istituzione ==
=== Forze armate ===
L'Arabia Saudita spende somme impurtante per e so forze armate, chì cumprendenu l'armata, a marina, l'aviazione, a difesa aerea, e forze missilistiche strategiche è a Guardia Naziunale. U paese compra assai armamenti à i [[Stati Uniti d'America]] è à altri Stati.
=== Università ===
L'[[Università Re Sa'ud]], fundata in u 1957, hè stata a prima università di u Regnu. A [[King Abdullah University of Science and Technology]], aperta in u 2009, accoglie studienti omi è donne.
== Pulitica ==
=== Pulitica interna ===
A successione à u tronu hè riservata à i membri masci di a famiglia reale. A scelta di l'erede dipende da e decisione di a dinastia è di u Cunsigliu di Fedeltà. U suvranu numineghja u guvernu è preside u Cunsigliu di i ministri.
Esiste un'Assemblea Consultiva cù puteri limitati, chì pò studià prugetti è fà raccomandazione. E donne ne facenu parte.
== Diritti umani ==
{{Da vede dinù|Diritti umani in l'Arabia Saudita}}
L'Arabia Saudita hè stata criticata per e restrizzione à a libertà d'espressione, d'associu è di religione, è per l'usu di a pena di morte. L'urganisazione di difesa di i diritti umani anu signalatu dinù discriminazione contr'à e donne è e minurità religiose, è difficultà per i travagliadori immigrati.
== Ecunumia ==
[[File:Banknotes saudi arabian.jpg|thumb|Un bigliettu di un riyal sauditu]]
L'ecunumia saudita hè basata soprattuttu nantu à u petroliu. U paese pussede una parte impurtante di e riserve mundiale è hè unu di i principali esportatori di petroliu. Hè ancu un membru centrale di l'[[OPEC]]. U settore petroliferu cuntribuisce in modu maiò à i rivinuti di u guvernu, à u pruduttu internu grossu è à l'espurtazione.
U guvernu hà pruvatu à diversificà l'ecunumia è à sviluppà l'attività private, e telecomunicazione, l'elettricità, u turismu è l'agricultura. A crescita di a pupulazione è a scarsità d'acqua facenu difficiule di ghjunghje à l'autosufficenza alimentaria. In u 2018, u paese hà introduttu una tassa annantu à u valore aghjuntu.
=== Forza di travagliu ===
I travagliadori stranieri sò assai prisenti in l'industria petrolifera, in e custruzzione, in i servizii è in u travagliu domesticu. E cumunità più numerose venenu da e Filippine, da l'India, da u Bangladesh, da u Pacchistanu, da l'Egittu, da u Sudanu è da l'Indonesia. U guvernu hà lanciatu prugrammi per incuraghjisce l'impiegu di i citadini sauditi in u settore privatu.
=== Turismu ===
Per un bellu pezzu u turismu hè statu soprattuttu religiosu, ligatu à i pellegrinaghji di A Mecca è Medina. In u 2019 u guvernu hà ripigliatu l'emissione di visi turistichi per sviluppà u settore.
== Infrastrutture è trasporti ==
{{Da vede dinù|Trasporti in l'Arabia Saudita|Gulf Railway|Haramain High Speed Rail Project}}
U paese hà una reta di strade è di vie ferrate in sviluppu. A linea ferruviaria à grande velocità Haramain lega Mecca, Medina, Gedda è l'aeroportu internaziunale di Gedda. U [[Ponte Re Fahd]] lega l'Arabia Saudita à u [[Bahrein]]. A [[Jeddah Tower]], in custruzzione in Gedda, hè stata prughjettata per superà i 1.000 metri d'altezza.
== Ambiente ==
[[File:Saudi Arabia disputed w1 countrymap.svg|thumb|Territorii in disputa]]
L'Arabia Saudita hà creatu riserve naturale è spazii prutetti, cumpresu u [[Parcu Naziunale d'Asir]]. E zone protette cunservanu paisaghji desertichi, muntagnoli è custieri, è ancu parte di e barriere coralline di u mare Rossu è di u Golfu Persicu. U paese hà aderitu à cunvenzione internaziunale chì riguardanu, frà altru, u cambiamentu climaticu, a desertificazione è a prutezzione di a cappa d'ozonu.
=== Flora è fauna ===
A vegetazione hè scarsa per via di l'aridità, ma include palme da datteri è arbusti. L'agricultura hè praticata soprattuttu in l'oasi è in e zone induve l'irrigazione hè pussibule. Trà l'animali si trovanu a iena, a volpe, u ghjattu salvaticu, u leopardu, a gazzella, l'antilope è u struzzu. U paese accoglie dinù numerose spezie d'acelli è di piante endemiche.
== Tradizione ==
U patrimoniu culturale hè celebratu à a festa annuale di ''Jenadriya''. A cultura saudita hè assai ligata à l'islamu è à e tradizione di a penisula arabica.
A ''ʿArḍa'', ballu tradiziunale cù spade, hè una di e manifestazione più cunnisciute. L'omi si movenu à u ritmu di i tamburi mentre un pueta canta versi. In e cità di l'Hegiaz hè cunnisciutu dinù u ''mizmar'', strumentu à fiatu simile à l'oboe.
I vestiti tradiziunali sò larghi è adattati à u clima caldu. Parechji omi portanu una tunica longa, detta ''thawb'', è un pannu nantu à u capu, a ''ghutra''. L'abiti femminili ponu esse adurnati cù motivi tradiziunali, munete, lustrini è fili metallichi.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
Trà i scrittori sauditi cunnisciuti ci hè Ghazi Abd al-Rahman al-Qusaybi. Trà e scrittrici si distinguenu Ni'mah Isma'il Nawwab, Raja'a Alem è Rajaa Alsanea.
=== Musica ===
A cantante Etab hè stata a prima cantante femina saudita à acquistà una fama larga. Trà l'altri musicanti cunnisciuti figuranu Talal Maddah è u gruppu Al-Namrood. L'oud hè unu di i strumenti aduprati in a musica araba.
=== Cinema ===
A cineasta Hayfa al-Mansur hè una di e figure più cunnisciute di u cinema saudita. Hà direttu, frà altri, ''La bicicletta verde'' (2012) è ''La candidata ideale'' (2019).
=== Patrimoniu mundiale ===
{{Da vede dinù|Patrimoniu mundiale in l'Arabia Saudita}}
Parechji siti culturali è naturali di l'Arabia Saudita sò iscritti à a [[Lista di u patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]].
=== Scienza è tecnulugia ===
==== L'Arabia Saudita in u spaziu ====
* In u 1985 hè statu lanciatu ''Arabsat-1A'', u primu satellitu saudita.
* In u 1985, [[Sultan bin Salman Al Sa'ud]] diventò u primu astronauta arabu è musulmanu à viaghjà in u spaziu.
* In u 2023, [[Rayyanah Barnawi]] diventò a prima astronauta saudita à bulà in u spaziu.
=== Gastrunumia ===
{{Da vede dinù|Cucina saudita}}
A leghje islamica pruibisce u cunsumu di carne di porcu è di bevande alcoliche. U ''khubz'', pane arabu, hè manghjatu cù parechji pasti. Sò pupulari u pullastru arrustitu, u ''falafel'' è u ''ful'', preparatu cù fave, aglia è limone. Un piattu tipicu hè u ''kabsa'', fattu di risu è carne.
=== Ghjornu naziunale ===
{| class="wikitable"
! Data
! Nome
! Significatu
|-
| 23 di settembre
| {{lang|ar|اليوم الوطني للمملكة العربية السعودية}}
| Fundazione di u Regnu di l'Arabia Saudita, in u 1932
|}
U ghjornu naziunale, ''al-yawm al-waṭanī'', hè celebratu u 23 di settembre. Trà e feste religiose principale ci hè ''ʿĪd al-aḍḥā'', a festa di u sacrifiziu, celebrata u decimu ghjornu di u mese islamicu di Dhu al-Hijja.
== Sport ==
=== Ballò ===
A [[Squadra naziunale di calciu di l'Arabia Saudita|squadra naziunale saudita]] hà vintu a [[Cuppa d'Asia]] in u 1984, u 1988 è u 1996. U so capucannuniere storicu hè [[Majed Abdullah]]. In u 1989, a squadra saudita hà vintu u [[Campiunatu mundiale di calciu Under-17]].
A Saudi Pro League hè a prima divisione di u campiunatu naziunale. U paese urganizerà a [[Cuppa mundiale di calciu 2034]].
=== Atletica ===
In atletica s'hè distintu u curridore di sepi [[Saad Shaddad Al-Asmari]], chì hà vintu una medaglia d'oru à i Ghjochi mundiali militari di u 1995.
=== Ghjochi olimpichi ===
L'[[Arabia Saudita à i Ghjochi olimpichi|Arabia Saudita]] hà vintu medaglie olimpiche in atletica. A prima medaglia, d'arghjentu, hè stata ottenuta da [[Hadi Soua'an Al-Somaily]] in i 400 metri ostaculi à i Ghjochi di Sydney di u 2000. À i Ghjochi paralimpichi di Pechino di u 2008, u saltadore in triplice [[Osamah Al-Shanqiti]] hà vintu una medaglia d'oru.
=== Formula 1 ===
U Gran Premiu di l'Arabia Saudita si disputa dapoi u 2021 à u [[Jeddah Corniche Circuit]], in Gedda.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Arabia Saudita]]
[[Categoria:Mashrek]]
[[Categoria:Stati d'Asia]]
k0t5rdw7m91ugdns2wa31g75fyqjcsv
407732
407731
2026-11-01T15:55:43Z
Articulivitali
28749
407732
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|thumb|A bandera di l'Arabia Saudita. Verde hè u culore di l'[[Islamu]]]]
L’ '''Arabia Saudita''' ({{lang|ar|السعودية}}, ''al-Saʿūdiyya''), ufficialmente '''Regnu di l'Arabia Saudita''' ({{lang|ar|المملكة العربية السعودية}}, ''al-Mamlaka al-ʿArabiyya al-Saʿūdiyya''), hè u più grande Statu arabu di l'[[Asia occidentale]] per superficia. Cù circa 2,15 milioni di km², occupa a maiò parte di a [[Penisula arabica]]. A so pupulazione hè di circa 36 milioni d'abitanti. Cunfina cù a [[Giurdania]] è l'[[Iraq]] à u nordu, u [[Kuwait]] à u nordestu, u [[Qatar]] è l'[[Emirati Arabi Uniti]] à l'est, l'[[Oman]] à u sudeste è u [[Yemen]] à u sudu. U [[mare Rossu]] si trova à punente è u [[Golfu Persicu]] à livante. A capitale hè [[Riad]].
U Regnu hè statu fundatu in u 1932 da [[Abd al-Aziz di l'Arabia Saudita|ʿAbd al-ʿAzīz ibn Saʿūd]], cunnisciutu dinù cù u nome d'Ibn Saʿūd. A cunquista di [[Riad]], residenza storica di a dinastia saudita, in u 1902, marcò l'iniziu di u prucessu chì purtò à a fundazione di u Statu. Dapoi tandu l'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese hè u locu di nascita di l'[[islamu]] è accoglie e duie cità sante di a [[Mecca]] è [[Medina]].
L'Arabia Saudita hà e seconde riserve di petroliu più grande di u mondu, dopu à quelle di u [[Venezuela]], è e seste riserve di [[gasu naturale]]. U petroliu occupa una parte maiò di l'espurtazione è di i rivinuti di u guvernu, benchì l'ecunumia fora di u settore petroliferu sia in crescita. U paese hà cunnisciutu una mudernisazione rapida grazia à i rivinuti di u petroliu. Eppuru, e libertà pulitiche è religiose è u rispettu di i [[diritti umani in l'Arabia Saudita|diritti umani]] fermanu sughjetti di critiche.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di l'Arabia Saudita|Regnu hascemita di l'Hegiaz|Arabia ottumana}}
[[File:Saudi Arabia in Asia (-mini map -rivers).svg|thumb|250px|right|Arabia Saudita in Asia]]
A [[penisula arabica]] hè stata abitata dapoi tempi antichi è hè una di e regione induve si sò sviluppate e prime sucetà umane. Versu u 1750, l'emiru di u [[Najd]], [[Muhammad ibn Saud]], s'alliò cù u riformatore islamicu [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]]. Da st'alleanza nacque una prima entità pulitica saudita, chì alternò periodi di crescita è di debulezza durante i seculi dopu.
In u 1902, ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd ripigliò Riad à a famiglia rivale Āl Rashīd. In l'anni dopu allargò u so putere à l'[[al-Hasa]], à u Najd è à altre parte di a penisula. In u 1926 diventò rè di l'[[Hegiaz]], dopu à avè pigliatu a regione à a dinastia hascemita. In u 1927 assunse dinù u titulu di rè di u Najd. U 23 di settembre di u 1932, i so territorii funu uniti sottu u nome di Regnu di l'Arabia Saudita.
A scuperta di u [[petroliu]] in u 1938 trasfurmò l'ecunumia è accrisciò l'influenza internaziunale di u Regnu. I rivinuti petroliferi finanzonu a custruzzione d'infrastrutture è l'espansione di i servizii publichi. U paese mantense relazione strette cù parechji Stati occidentali, in particulare cù i [[Stati Uniti d'America]], impurtatori impurtanti di u so petroliu.
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di l'Arabia Saudita}}
L'Arabia Saudita occupa circa l'80% di a penisula arabica. A superficia ufficiale hè di circa 2.149.690 km², ancu s'è e stime varieghjanu per via di e parti meridiunali di e fruntiere cù l'[[Oman]] è l'[[Emirati Arabi Uniti]], chì ùn sò micca state definite dapertuttu cù precisione.
U paese hà paisaghji varii. À punente, a pianura di [[Tihama]], longu à u mare Rossu, s'eleva versu e muntagne di l'[[Hegiaz]]. Più à l'internu si stende l'altupianu di u [[Najd]]. A regione d'[[Asir]], à u sudupunente, hà muntagne chì superanu i 3.000 metri è un clima più frescu chè u restu di u paese. À livante predominanu e pianure petricose è sabbiose, finu à e sponde di u Golfu Persicu. À u sudu si trova u grande desertu di [[Rubʿ al-Khali]].
A maiò parte di u territoriu hè desertica è pocu pupulata. Meno di u 2% di a superficia hè adatta à l'agricultura. U paese ùn hà nè fiumi permanenti nè lavi naturali impurtanti. E cità principale si trovanu soprattuttu longu à e coste o vicinu à l'oasi di l'internu.
=== Clima ===
U clima hè generalmente asciuttu, deserticu in e zone interne, cù grande variazione di temperatura. E piove sò scarse è u terrenu hè per u più stepposu o sabbiosu. D'estate a temperatura pò ghjunghje à 50 °C; d'invernu hè più temperate. A costa di u mare Rossu, è in particulare e barriere coralline, hè ricca di fauna marina.
== Sucetà ==
[[File:Saudi-Arabia-demography.png|thumb|Evoluzione demugrafica di l'Arabia Saudita]]
A pupulazione era stimata à circa 36 milioni d'abitanti in u 2020, frà i quali parechji milioni di residenti stranieri. Finu à l'anni 1960, una parte maiò di a pupulazione era nomada o seminomada. U sviluppu ecunomicu è urbanu hà purtatu à a sedentarisazione di a maiò parte di l'abitanti. E zone custiere è l'oasi sò più pupulate chè e vaste regione desertiche di l'internu.
=== Gruppi etnichi ===
A maiò parte di i citadini sauditi sò arabi. Ci sò dinù persone d'urigine turca, iraniana, indonesiana, indiana, africana è d'altre regione, in particulare discendenti d'immigranti ghjunti cum'è pellegrini in l'Hegiaz. Numerosi travagliadori stranieri venenu da l'Asia meridiunale è sudorientale, frà i quali l'India, u Pacchistanu, u Bangladesh, l'Indonesia è e Filippine. Ci sò dinù cumunità più chjuche d'Occidenti è di citadini di paesi arabi vicini.
=== Religione ===
{{Da vede dinù|Islam|Religione in l'Arabia Saudita}}
L'islamu sunnita hè a religione ufficiale di u Regnu; a so interpretazione statale hè ligata à u wahhabismu è à a scola ghjuridica hanbalita. A maiò parte di i citadini hè musulmana sunnita. Esiste dinù una minurità sciita, cuncentrata soprattuttu in a regione orientale, longu à u Golfu Persicu.
A libertà religiosa hè assai limitata. E cerimonie di e religione micca islamiche sò generalmente tullerate in privatu, ma a custruzzione di lochi di cultu publichi micca islamichi hè sottumessa à restrizzione strette. L'apostasia pò esse punita cù a pena di morte secondu l'ordinamentu.
A separazione di l'omi è di e donne hè stata una caratteristica di a vita publica, ma e regule sò state mudificate in certi lochi è attività. E donne anu u dirittu di cunduce dapoi u 2018. A pulizza religiosa, cunnisciuta cum'è ''mutawa'', hà avutu in passatu u compitu di surveglià l'applicazione di certe norme suciali è religiose; i so puteri sò stati ridutti è l'agenti devenu riferisce à a pulizza ordinaria.
=== Lingue ===
A [[lingua araba]] hè a lingua ufficiale. L'[[inglese]] hè adupratu in l'affari è hè diffusu in e cità.
== Ordinamentu di u Statu ==
[[File:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|U rè Salmān, monarca dapoi u 2015]]
L'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese ùn hà micca un parlamentu elettu nè partiti pulitichi; l'elezzione sò state urganizate à livellu municipale à parte si da u 2005. U suvranu hè capu di Statu è ditene puteri estesi.
=== Leghje fundamentale ===
U Regnu ùn hà micca una custituzione in u sensu abituale. U guvernu cunsidereghja u [[Coranu]] è a [[Sunna]] cum'è e so fonte fundamentale. A Leghje fundamentale, promulgata da u rè Fahd in u 1992, definisce u paese cum'è una munarchia guvernata da i discendenti di ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd.
A [[sharia]] hè una fonte principale di u dirittu è hè applicata da i tribunali islamichi. I decreti reali regulanu dinù parechji duminii, frà i quali u travagliu, u cummerciu è l'attività di l'imprese.
=== Suddivisione amministrative ===
[[File:SaudiArabiaNumbered.png|thumb|E pruvince di l'Arabia Saudita]]
U paese hè divisu in 13 pruvince:
# [[Pruvincia di al-Baha]]
# [[Pruvincia di al-Hudud al-Shamaliyya]]
# [[Pruvincia di al-Jawf]]
# [[Pruvincia di Medina]]
# [[Pruvincia di al-Qasim]]
# [[Pruvincia di Riad]]
# [[Pruvincia d'al-Sharqiyya]]
# [[Pruvincia d'Asir]]
# [[Pruvincia di Ha'il]]
# [[Pruvincia di Jizan]]
# [[Pruvincia di A Mecca]]
# [[Pruvincia di Najran]]
# [[Pruvincia di Tabuk]]
=== Cità principale ===
* [[Riad]] hè a capitale è a più cità grande di u paese. Hè u centru puliticu è amministrativu di u Regnu.
* [[A Mecca]] hè a cità più santa di l'islamu. U pelegrinaghju à A Mecca hè unu di i cinque pilastri di l'islamu. L'accessu à a cità hè riservatu à i musulmani.
* [[Medina]] hè a seconda cità santa di l'islamu è accoglie a Moschea di u Prufeta.
* [[Gedda]] hè una cità custiera impurtante è unu di i principali centri cummerciali di u paese.
* [[Al-Qatif]], in a pruvincia orientale, hè cunnisciuta per a so storia, i so mercati tradiziunali, i so datteri è a so cumunità sciita.
== Istituzione ==
=== Forze armate ===
L'Arabia Saudita spende somme impurtante per e so forze armate, chì cumprendenu l'armata, a marina, l'aviazione, a difesa aerea, e forze missilistiche strategiche è a Guardia Naziunale. U paese compra assai armamenti à i [[Stati Uniti d'America]] è à altri Stati.
=== Università ===
L'[[Università Re Sa'ud]], fundata in u 1957, hè stata a prima università di u Regnu. A [[King Abdullah University of Science and Technology]], aperta in u 2009, accoglie studienti omi è donne.
== Pulitica ==
=== Pulitica interna ===
A successione à u tronu hè riservata à i membri masci di a famiglia reale. A scelta di l'erede dipende da e decisione di a dinastia è di u Cunsigliu di Fedeltà. U suvranu numineghja u guvernu è preside u Cunsigliu di i ministri.
Esiste un'Assemblea Consultiva cù puteri limitati, chì pò studià prugetti è fà raccomandazione. E donne ne facenu parte.
== Diritti umani ==
{{Da vede dinù|Diritti umani in l'Arabia Saudita}}
L'Arabia Saudita hè stata criticata per e restrizzione à a libertà d'espressione, d'associu è di religione, è per l'usu di a pena di morte. L'urganisazione di difesa di i diritti umani anu signalatu dinù discriminazione contr'à e donne è e minurità religiose, è difficultà per i travagliadori immigrati.
== Ecunumia ==
[[File:Banknotes saudi arabian.jpg|thumb|Un bigliettu di un riyal sauditu]]
L'ecunumia saudita hè basata soprattuttu nantu à u petroliu. U paese pussede una parte impurtante di e riserve mundiale è hè unu di i principali esportatori di petroliu. Hè ancu un membru centrale di l'[[OPEC]]. U settore petroliferu cuntribuisce in modu maiò à i rivinuti di u guvernu, à u pruduttu internu grossu è à l'espurtazione.
U guvernu hà pruvatu à diversificà l'ecunumia è à sviluppà l'attività private, e telecomunicazione, l'elettricità, u turismu è l'agricultura. A crescita di a pupulazione è a scarsità d'acqua facenu difficiule di ghjunghje à l'autosufficenza alimentaria. In u 2018, u paese hà introduttu una tassa annantu à u valore aghjuntu.
=== Forza di travagliu ===
I travagliadori stranieri sò assai prisenti in l'industria petrolifera, in e custruzzione, in i servizii è in u travagliu domesticu. E cumunità più numerose venenu da e Filippine, da l'India, da u Bangladesh, da u Pacchistanu, da l'Egittu, da u Sudanu è da l'Indonesia. U guvernu hà lanciatu prugrammi per incuraghjisce l'impiegu di i citadini sauditi in u settore privatu.
=== Turismu ===
Per un bellu pezzu u turismu hè statu soprattuttu religiosu, ligatu à i pellegrinaghji di A Mecca è Medina. In u 2019 u guvernu hà ripigliatu l'emissione di visi turistichi per sviluppà u settore.
== Infrastrutture è trasporti ==
{{Da vede dinù|Trasporti in l'Arabia Saudita|Gulf Railway|Haramain High Speed Rail Project}}
U paese hà una reta di strade è di vie ferrate in sviluppu. A linea ferruviaria à grande velocità Haramain lega Mecca, Medina, Gedda è l'aeroportu internaziunale di Gedda. U [[Ponte Re Fahd]] lega l'Arabia Saudita à u [[Bahrein]]. A [[Jeddah Tower]], in custruzzione in Gedda, hè stata prughjettata per superà i 1.000 metri d'altezza.
== Ambiente ==
[[File:Saudi Arabia disputed w1 countrymap.svg|thumb|Territorii in disputa]]
L'Arabia Saudita hà creatu riserve naturale è spazii prutetti, cumpresu u [[Parcu Naziunale d'Asir]]. E zone protette cunservanu paisaghji desertichi, muntagnoli è custieri, è ancu parte di e barriere coralline di u mare Rossu è di u Golfu Persicu. U paese hà aderitu à cunvenzione internaziunale chì riguardanu, frà altru, u cambiamentu climaticu, a desertificazione è a prutezzione di a cappa d'ozonu.
=== Flora è fauna ===
A vegetazione hè scarsa per via di l'aridità, ma include palme da datteri è arbusti. L'agricultura hè praticata soprattuttu in l'oasi è in e zone induve l'irrigazione hè pussibule. Trà l'animali si trovanu a iena, a volpe, u ghjattu salvaticu, u leopardu, a gazzella, l'antilope è u struzzu. U paese accoglie dinù numerose spezie d'acelli è di piante endemiche.
== Tradizione ==
U patrimoniu culturale hè celebratu à a festa annuale di ''Jenadriya''. A cultura saudita hè assai ligata à l'islamu è à e tradizione di a penisula arabica.
A ''ʿArḍa'', ballu tradiziunale cù spade, hè una di e manifestazione più cunnisciute. L'omi si movenu à u ritmu di i tamburi mentre un pueta canta versi. In e cità di l'Hegiaz hè cunnisciutu dinù u ''mizmar'', strumentu à fiatu simile à l'oboe.
I vestiti tradiziunali sò larghi è adattati à u clima caldu. Parechji omi portanu una tunica longa, detta ''thawb'', è un pannu nantu à u capu, a ''ghutra''. L'abiti femminili ponu esse adurnati cù motivi tradiziunali, munete, lustrini è fili metallichi.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
Trà i scrittori sauditi cunnisciuti ci hè Ghazi Abd al-Rahman al-Qusaybi. Trà e scrittrici si distinguenu Ni'mah Isma'il Nawwab, Raja'a Alem è Rajaa Alsanea.
=== Musica ===
A cantante Etab hè stata a prima cantante femina saudita à acquistà una fama larga. Trà l'altri musicanti cunnisciuti figuranu Talal Maddah è u gruppu Al-Namrood. L'oud hè unu di i strumenti aduprati in a musica araba.
=== Cinema ===
A cineasta Hayfa al-Mansur hè una di e figure più cunnisciute di u cinema saudita. Hà direttu, frà altri, ''La bicicletta verde'' (2012) è ''La candidata ideale'' (2019).
=== Patrimoniu mundiale ===
{{Da vede dinù|Patrimoniu mundiale in l'Arabia Saudita}}
Parechji siti culturali è naturali di l'Arabia Saudita sò iscritti à a [[Lista di u patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]].
=== Scienza è tecnulugia ===
==== L'Arabia Saudita in u spaziu ====
* In u 1985 hè statu lanciatu ''Arabsat-1A'', u primu satellitu saudita.
* In u 1985, [[Sultan bin Salman Al Sa'ud]] diventò u primu astronauta arabu è musulmanu à viaghjà in u spaziu.
* In u 2023, [[Rayyanah Barnawi]] diventò a prima astronauta saudita à bulà in u spaziu.
=== Gastrunumia ===
{{Da vede dinù|Cucina saudita}}
A leghje islamica pruibisce u cunsumu di carne di porcu è di bevande alcoliche. U ''khubz'', pane arabu, hè manghjatu cù parechji pasti. Sò pupulari u pullastru arrustitu, u ''falafel'' è u ''ful'', preparatu cù fave, aglia è limone. Un piattu tipicu hè u ''kabsa'', fattu di risu è carne.
=== Ghjornu naziunale ===
{| class="wikitable"
! Data
! Nome
! Significatu
|-
| 23 di settembre
| {{lang|ar|اليوم الوطني للمملكة العربية السعودية}}
| Fundazione di u Regnu di l'Arabia Saudita, in u 1932
|}
U ghjornu naziunale, ''al-yawm al-waṭanī'', hè celebratu u 23 di settembre. Trà e feste religiose principale ci hè ''ʿĪd al-aḍḥā'', a festa di u sacrifiziu, celebrata u decimu ghjornu di u mese islamicu di Dhu al-Hijja.
== Sport ==
=== Ballò ===
A [[Squadra naziunale di calciu di l'Arabia Saudita|squadra naziunale saudita]] hà vintu a [[Cuppa d'Asia]] in u 1984, u 1988 è u 1996. U so capucannuniere storicu hè [[Majed Abdullah]]. In u 1989, a squadra saudita hà vintu u [[Campiunatu mundiale di calciu Under-17]].
A Saudi Pro League hè a prima divisione di u campiunatu naziunale. U paese urganizerà a [[Cuppa mundiale di calciu 2034]].
=== Atletica ===
In atletica s'hè distintu u curridore di sepi [[Saad Shaddad Al-Asmari]], chì hà vintu una medaglia d'oru à i Ghjochi mundiali militari di u 1995.
=== Ghjochi olimpichi ===
L'[[Arabia Saudita à i Ghjochi olimpichi|Arabia Saudita]] hà vintu medaglie olimpiche in atletica. A prima medaglia, d'arghjentu, hè stata ottenuta da [[Hadi Soua'an Al-Somaily]] in i 400 metri ostaculi à i Ghjochi di Sydney di u 2000. À i Ghjochi paralimpichi di Pechino di u 2008, u saltadore in triplice [[Osamah Al-Shanqiti]] hà vintu una medaglia d'oru.
=== Formula 1 ===
U Gran Premiu di l'Arabia Saudita si disputa dapoi u 2021 à u [[Jeddah Corniche Circuit]], in Gedda.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Arabia Saudita]]
[[Categoria:Mashrek]]
[[Categoria:Stati d'Asia]]
0vsubz1rgpuwtv3l1d1slw5b5p8u9q7
407734
407732
2026-11-01T16:53:25Z
Fausta Samaritani
15085
link
407734
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|thumb|A bandera di l'Arabia Saudita. Verde hè u culore di l'[[Islamu]]]]
L’ '''Arabia Saudita''' ({{lang|ar|السعودية}}, ''al-Saʿūdiyya''), ufficialmente '''Regnu di l'Arabia Saudita''' ({{lang|ar|المملكة العربية السعودية}}, ''al-Mamlaka al-ʿArabiyya al-Saʿūdiyya''), hè u più grande Statu arabu di l'[[Asia occidentale]] per superficia. Cù circa 2,15 milioni di km², occupa a maiò parte di a [[Penisula arabica]]. A so pupulazione hè di circa 36 milioni d'abitanti. Cunfina cù a [[Giurdania]] è l'[[Iraq]] à u nordu, u [[Kuwait]] à u nordestu, u [[Qatar]] è l'[[Emirati Arabi Uniti]] à l'est, l'[[Oman]] à u sudeste è u [[Yemen]] à u sudu. U [[Mare Rossu]] si trova à punente è u [[Golfu Persicu]] à livante. A capitale hè [[Riad]].
U Regnu hè statu fundatu in u [[1932]] da [[Abd al-Aziz di l'Arabia Saudita|ʿAbd al-ʿAzīz ibn Saʿūd]], cunnisciutu dinù cù u nome d'Ibn Saʿūd. A cunquista di [[Riad]], residenza storica di a dinastia saudita, in u [[1902]], marcò l'iniziu di u prucessu chì purtò à a fundazione di u Statu. Dapoi tandu l'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese hè u locu di nascita di l'islamu è accoglie e duie cità sante di a [[Mecca]] è [[Medina]].
L'Arabia Saudita hà e seconde riserve di [[petroliu]] più grande di u [[mondu]], dopu à quelle di u [[Venezuela]], è e seste riserve di [[gasu naturale]]. U petroliu occupa una parte maiò di l'espurtazione è di i rivinuti di u guvernu, benchì l'[[ecunumia]], fora di u settore petroliferu, sia in crescita. U paese hà cunnisciutu una mudernisazione rapida grazia à i rivinuti di u petroliu. Eppuru, e libertà [[Pulitica|pulitiche]] è [[Religione|religiose]] è u rispettu di i [[diritti umani]] fermanu sughjetti di critiche.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di l'Arabia Saudita|Regnu hascemita di l'Hegiaz|Arabia ottumana}}
[[File:Saudi Arabia in Asia (-mini map -rivers).svg|thumb|250px|right|Arabia Saudita in Asia]]
A [[penisula arabica]] hè stata abitata dapoi tempi antichi è hè una di e regione induve si sò sviluppate e prime sucetà umane. Versu u [[1750]], l'emiru di u [[Najd]], [[Muhammad ibn Saud]], s'alliò cù u riformatore islamicu [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]]. Da st'alleanza nacque una prima entità pulitica saudita, chì alternò periodi di crescita è di debulezza durante i seculi dopu.
In u 1902, ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd ripigliò Riad à a famiglia rivale Āl Rashīd. In l'anni dopu allargò u so putere à l'[[al-Hasa]], à u Najd è à altre parte di a penisula. In u [[1926]] diventò rè di l'[[Hegiaz]], dopu à avè pigliatu a regione à a dinastia hascemita. In u [[1927]] assunse dinù u titulu di rè di u Najd. U [[23 di settembre]] di u 1932, i so territorii funu uniti sottu u nome di Regnu di l'Arabia Saudita.
A scuperta di u petroliu, in u [[1938]], trasfurmò l'ecunumia è accrisciò l'influenza internaziunale di u Regnu. I rivinuti petroliferi finanzonu a custruzzione d'infrastrutture è l'espansione di i servizii publichi. U paese mantense relazione strette cù parechji Stati occidentali, in particulare cù i [[Stati Uniti d'America]], impurtatori impurtanti di u so petroliu.
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di l'Arabia Saudita}}
L'Arabia Saudita occupa circa l'80% di a penisula arabica. A superficia ufficiale hè di circa 2.149.690 km², ancu s'è e stime varieghjanu per via di e parti meridiunali di e fruntiere cù l'Oman è l'[[Emirati Arabi Uniti]], chì ùn sò micca state definite dapertuttu cù precisione.
U paese hà paisaghji varii. À punente, a pianura di [[Tihama]], longu à u mare Rossu, s'eleva versu e muntagne di l'[[Hegiaz]]. Più à l'internu si stende l'altupianu di u [[Najd]]. A regione d'[[Asir]], à u sudupunente, hà muntagne chì superanu i 3.000 metri è un [[clima]] più frescu chè u restu di u paese. À livante predominanu e pianure petricose è sabbiose, finu à e sponde di u Golfu Persicu. À u sudu si trova u grande desertu di [[Rubʿ al-Khali]].
A maiò parte di u territoriu hè desertica è pocu pupulata. Meno di u 2% di a superficia hè adatta à l'[[agricultura]]. U paese ùn hà nè fiumi permanenti nè lavi naturali impurtanti. E cità principale si trovanu soprattuttu longu à e coste o vicinu à l'oasi di l'internu.
=== Clima ===
U clima hè generalmente asciuttu, deserticu in e zone interne, cù grande variazione di temperatura. E piove sò scarse è u terrenu hè per u più stepposu o sabbiosu. D'estate a temperatura pò ghjunghje à 50 °C; d'invernu hè più temperate. A costa di u mare Rossu, è in particulare e barriere coralline, hè ricca di fauna marina.
== Sucetà ==
[[File:Saudi-Arabia-demography.png|thumb|Evoluzione demugrafica di l'Arabia Saudita]]
A pupulazione era stimata à circa 36 milioni d'abitanti in u [[2020]], frà i quali parechji milioni di residenti stranieri. Finu à l'anni 1960, una parte maiò di a pupulazione era nomada o seminomada. U sviluppu ecunomicu è urbanu hà purtatu à a sedentarisazione di a maiò parte di l'abitanti. E zone custiere è l'oasi sò più pupulate chè e vaste regione desertiche di l'internu.
=== Gruppi etnichi ===
A maiò parte di i citadini sauditi sò arabi. Ci sò dinù persone d'urigine turca, iraniana, indonesiana, indiana, africana è d'altre regione, in particulare discendenti d'immigranti ghjunti cum'è pellegrini in l'Hegiaz. Numerosi travagliadori stranieri venenu da l'Asia meridiunale è sudorientale, frà i quali l'[[India]], u Pacchistanu, u [[Bangladesh]], l'[[Indonesia]] è e [[Filippine]]. Ci sò dinù cumunità più chjuche d'Occidenti è di citadini di paesi arabi vicini.
=== Religione ===
{{Da vede dinù|Islam|Religione in l'Arabia Saudita}}
L'islamu sunnita hè a religione ufficiale di u Regnu; a so interpretazione statale hè ligata à u wahhabismu è à a scola ghjuridica hanbalita. A maiò parte di i citadini hè musulmana sunnita. Esiste dinù una minurità sciita, cuncentrata soprattuttu in a regione orientale, longu à u Golfu Persicu.
A libertà religiosa hè assai limitata. E cerimonie di e religione micca islamiche sò generalmente tullerate in privatu, ma a custruzzione di lochi di cultu publichi micca islamichi hè sottumessa à restrizzione strette. L'apostasia pò esse punita cù a pena di morte secondu l'ordinamentu.
A separazione di l'omi è di e [[Donna|donne]] hè stata una caratteristica di a vita publica, ma e regule sò state mudificate in certi lochi è attività. E donne anu u dirittu di cunduce dapoi u [[2018]]. A pulizza religiosa, cunnisciuta cum'è ''mutawa'', hà avutu in passatu u compitu di surveglià l'applicazione di certe norme suciali è religiose; i so puteri sò stati ridutti è l'agenti devenu riferisce à a pulizza ordinaria.
=== Lingue ===
A [[lingua araba]] hè a lingua ufficiale. L'[[inglese]] hè adupratu in l'affari è hè diffusu in e cità.
== Ordinamentu di u Statu ==
[[File:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|U rè Salmān, monarca dapoi u 2015]]
L'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese ùn hà micca un parlamentu elettu nè partiti pulitichi; l'elezzione sò state urganizate à livellu municipale à parte si da u [[2005]]. U suvranu hè capu di Statu è ditene puteri estesi.
=== Leghje fundamentale ===
U Regnu ùn hà micca una custituzione in u sensu abituale. U guvernu cunsidereghja u [[Coranu]] è a [[Sunna]] cum'è e so fonte fundamentale. A Leghje fundamentale, promulgata da u rè Fahd in u [[1992]], definisce u paese cum'è una munarchia guvernata da i discendenti di ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd.
A [[sharia]] hè una fonte principale di u dirittu è hè applicata da i tribunali islamichi. I decreti reali regulanu dinù parechji duminii, frà i quali u [[travagliu]], u cummerciu è l'attività di l'imprese.
=== Suddivisione amministrative ===
[[File:SaudiArabiaNumbered.png|thumb|E pruvince di l'Arabia Saudita]]
U paese hè divisu in 13 pruvince:
# [[Pruvincia di al-Baha]]
# [[Pruvincia di al-Hudud al-Shamaliyya]]
# [[Pruvincia di al-Jawf]]
# [[Pruvincia di Medina]]
# [[Pruvincia di al-Qasim]]
# [[Pruvincia di Riad]]
# [[Pruvincia d'al-Sharqiyya]]
# [[Pruvincia d'Asir]]
# [[Pruvincia di Ha'il]]
# [[Pruvincia di Jizan]]
# [[Pruvincia di A Mecca]]
# [[Pruvincia di Najran]]
# [[Pruvincia di Tabuk]]
=== Cità principale ===
* Riad hè a capitale è a più cità grande di u paese. Hè u centru puliticu è amministrativu di u Regnu.
* [[A Mecca]] hè a cità più santa di l'islamu. U pelegrinaghju à A Mecca hè unu di i cinque pilastri di l'islamu. L'accessu à a cità hè riservatu à i musulmani.
* Medina hè a seconda cità santa di l'islamu è accoglie a Moschea di u Prufeta.
* [[Gedda]] hè una cità custiera impurtante è unu di i principali centri cummerciali di u paese.
* [[Al-Qatif]], in a pruvincia orientale, hè cunnisciuta per a so storia, i so mercati tradiziunali, i so datteri è a so cumunità sciita.
== Istituzione ==
=== Forze armate ===
L'Arabia Saudita spende somme impurtante per e so forze armate, chì cumprendenu l'armata, a marina, l'aviazione, a difesa aerea, e forze missilistiche strategiche è a Guardia Naziunale. U paese compra assai armamenti à i [[Stati Uniti d'America]] è à altri Stati.
=== Università ===
L'[[Università Re Sa'ud]], fundata in u [[1957]], hè stata a prima università di u Regnu. A [[King Abdullah University of Science and Technology]], aperta in u [[2009]], accoglie studienti omi è donne.
== Pulitica ==
=== Pulitica interna ===
A successione à u tronu hè riservata à i membri masci di a famiglia reale. A scelta di l'erede dipende da e decisione di a dinastia è di u Cunsigliu di Fedeltà. U suvranu numineghja u guvernu è preside u Cunsigliu di i ministri.
Esiste un'Assemblea Consultiva cù puteri limitati, chì pò studià prugetti è fà raccomandazione. E donne ne facenu parte.
== Diritti umani ==
{{Da vede dinù|Diritti umani in l'Arabia Saudita}}
L'Arabia Saudita hè stata criticata per e restrizzione à a libertà d'espressione, d'associu è di religione, è per l'usu di a pena di morte. L'urganisazione di difesa di i diritti umani anu signalatu dinù discriminazione contr'à e donne è e minurità religiose, è difficultà per i travagliadori immigrati.
== Ecunumia ==
[[File:Banknotes saudi arabian.jpg|thumb|Un bigliettu di un riyal sauditu]]
L'ecunumia saudita hè basata soprattuttu nantu à u petroliu. U paese pussede una parte impurtante di e riserve mundiale è hè unu di i principali esportatori di petroliu. Hè ancu un membru centrale di l'[[OPEC]]. U settore petroliferu cuntribuisce in modu maiò à i rivinuti di u guvernu, à u pruduttu internu grossu è à l'espurtazione.
U guvernu hà pruvatu à diversificà l'ecunumia è à sviluppà l'attività private, e [[telecomunicazione]], l'[[elettricità]], u [[turismu]] è l'agricultura. A crescita di a pupulazione è a scarsità d'[[acqua]] facenu difficiule di ghjunghje à l'autosufficenza alimentaria. In u [[2018]], u paese hà introduttu una tassa annantu à u valore aghjuntu.
=== Forza di travagliu ===
I travagliadori stranieri sò assai prisenti in l'industria petrolifera, in e custruzzione, in i servizii è in u travagliu domesticu. E cumunità più numerose venenu da e Filippine, da l'India, da u Bangladesh, da u Pacchistanu, da l'[[Egittu]], da u [[Sudan]]u è da l'[[Indonesia]]. U guvernu hà lanciatu prugrammi per incuraghjisce l'impiegu di i citadini sauditi in u settore privatu.
=== Turismu ===
Per un bellu pezzu u turismu hè statu soprattuttu religiosu, ligatu à i pellegrinaghji di A Mecca è Medina. In u [[2019]] u guvernu hà ripigliatu l'emissione di visi turistichi per sviluppà u settore.
== Infrastrutture è trasporti ==
{{Da vede dinù|Trasporti in l'Arabia Saudita|Gulf Railway|Haramain High Speed Rail Project}}
U paese hà una reta di strade è di vie ferrate in sviluppu. A linea ferruviaria à grande velocità Haramain lega Mecca, Medina, Gedda è l'aeroportu internaziunale di Gedda. U [[Ponte Re Fahd]] lega l'Arabia Saudita à u [[Bahrein]]. A [[Jeddah Tower]], in custruzzione in Gedda, hè stata prughjettata per superà i 1.000 metri d'altezza.
== Ambiente ==
[[File:Saudi Arabia disputed w1 countrymap.svg|thumb|Territorii in disputa]]
L'Arabia Saudita hà creatu riserve naturale è spazii prutetti, cumpresu u [[Parcu Naziunale d'Asir]]. E zone protette cunservanu paisaghji desertichi, muntagnoli è custieri, è ancu parte di e barriere coralline di u mare Rossu è di u Golfu Persicu. U paese hà aderitu à cunvenzione internaziunale chì riguardanu, frà altru, u cambiamentu climaticu, a desertificazione è a prutezzione di a cappa d'[[ozonu]].
=== Flora è fauna ===
A vegetazione hè scarsa per via di l'aridità, ma include palme da datteri è arbusti. L'agricultura hè praticata soprattuttu in l'oasi è in e zone, induve l'irrigazione hè pussibule. Trà l'animali si trovanu a iena, a volpe, u [[ghjattu]] salvaticu, u leopardu, a gazzella, l'antilope è u struzzu. U paese accoglie dinù numerose spezie d'acelli è di piante endemiche.
== Tradizione ==
U patrimoniu culturale hè celebratu à a festa annuale di ''Jenadriya''. A cultura saudita hè assai ligata à l'islamu è à e tradizione di a penisula arabica.
A ''ʿArḍa'', ballu tradiziunale cù spade, hè una di e manifestazione più cunnisciute. L'omi si movenu à u ritmu di i tamburi mentre un pueta canta versi. In e cità di l'Hegiaz hè cunnisciutu dinù u ''mizmar'', strumentu à fiatu simile à l'oboe.
I vestiti tradiziunali sò larghi è adattati à u clima caldu. Parechji omi portanu una tunica longa, detta ''thawb'', è un pannu nantu à u capu, a ''ghutra''. L'abiti femminili ponu esse adurnati cù motivi tradiziunali, munete, lustrini è fili metallichi.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
Trà i scrittori sauditi cunnisciuti ci hè Ghazi Abd al-Rahman al-Qusaybi. Trà e scrittrici si distinguenu Ni'mah Isma'il Nawwab, Raja'a Alem è Rajaa Alsanea.
=== Musica ===
A cantante Etab hè stata a prima cantante femina saudita à acquistà una fama larga. Trà l'altri musicanti cunnisciuti figuranu Talal Maddah è u gruppu Al-Namrood. L'oud hè unu di i strumenti aduprati in a musica araba.
=== Cinema ===
A cineasta Hayfa al-Mansur hè una di e figure più cunnisciute di u cinema saudita. Hà direttu, frà altri, ''La bicicletta verde'' ([[2012]]) è ''La candidata ideale'' (2019).
=== Patrimoniu mundiale ===
{{Da vede dinù|Patrimoniu mundiale in l'Arabia Saudita}}
Parechji siti culturali è naturali di l'Arabia Saudita sò iscritti à a [[Lista di u patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]].
=== Scienza è tecnulugia ===
==== L'Arabia Saudita in u spaziu ====
* In u [[1985]] hè statu lanciatu ''Arabsat-1A'', u primu satellitu saudita.
* In u 1985, [[Sultan bin Salman Al Sa'ud]] diventò u primu astronauta arabu è musulmanu à viaghjà in u spaziu.
* In u [[2023]], [[Rayyanah Barnawi]] diventò a prima astronauta saudita à bulà in u spaziu.
=== Gastrunumia ===
{{Da vede dinù|Cucina saudita}}
A leghje islamica pruibisce u cunsumu di carne di porcu è di bevande alcoliche. U ''khubz'', pane arabu, hè manghjatu cù parechji pasti. Sò pupulari u pullastru arrustitu, u ''falafel'' è u ''ful'', preparatu cù fave, aglia è limone. Un piattu tipicu hè u ''kabsa'', fattu di risu è carne.
=== Ghjornu naziunale ===
{| class="wikitable"
! Data
! Nome
! Significatu
|-
| 23 di settembre
| {{lang|ar|اليوم الوطني للمملكة العربية السعودية}}
| Fundazione di u Regnu di l'Arabia Saudita, in u 1932
|}
U ghjornu naziunale, ''al-yawm al-waṭanī'', hè celebratu u 23 di settembre. Trà e feste religiose principale ci hè ''ʿĪd al-aḍḥā'', a festa di u sacrifiziu, celebrata u decimu ghjornu di u mese islamicu di Dhu al-Hijja.
== Sport ==
=== Ballò ===
A [[Squadra naziunale di calciu di l'Arabia Saudita|squadra naziunale saudita]] hà vintu a [[Cuppa d'Asia]] in u 1984, u [[1988]] è u [[1996]]. U so capucannuniere storicu hè [[Majed Abdullah]]. In u [[1989]], a squadra saudita hà vintu u [[Campiunatu mundiale di calciu Under-17]].
A Saudi Pro League hè a prima divisione di u campiunatu naziunale. U paese urganizerà a [[Cuppa mundiale di calciu 2034]].
=== Atletica ===
In atletica s'hè distintu u curridore di sepi [[Saad Shaddad Al-Asmari]], chì hà vintu una medaglia d'oru à i Ghjochi mundiali militari di u 1995.
=== Ghjochi olimpichi ===
L'Arabia Saudita à i Ghjochi olimpichi hà vintu medaglie olimpiche in atletica. A prima medaglia, d'arghjentu, hè stata ottenuta da [[Hadi Soua'an Al-Somaily]] in i 400 metri ostaculi à i Ghjochi di Sydney di u 2000. À i Ghjochi paralimpichi di Pechino di u 2008, u saltadore in triplice [[Osamah Al-Shanqiti]] hà vintu una medaglia d'oru.
=== Formula 1 ===
U Gran Premiu di l'Arabia Saudita si disputa dapoi u [[2021]] à u [[Jeddah Corniche Circuit]], in Gedda.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Arabia Saudita]]
[[Categoria:Mashrek]]
[[Categoria:Stati d'Asia]]
fsmvy4icb517z0grsravm4b739bxy1s
Bareine
0
23133
407743
390024
2026-11-01T17:23:50Z
Fausta Samaritani
15085
407743
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag_of_Bahrain.svg|thumb|thumb|120px|right|Bandera di u Bareine]]
[[File:Bahrein-Pos.png|thumb|250px|rigth|Bareine]]
'''Bareine''' hè un picculu paese isulanu in u [[Golfu Persicu]], cù cunfini marittimi cù l'[[Iran]] à u nordeste, cù u [[Quatar]] à l'est è cù l'[[Arabia Saudita]] à u suduvestu.
== Discrizzioni ==
U paese hà una munarchia chì hè u so rè attuale [[Hamad Bin Isa Al Khalifa]].
[[File:Hamad-Bin-Isa-Al-Khalifa (cropped).jpg|thumb|180px|right|Re di Bareine]]
[[Categoria:Stati d'Asia]]
[[Categoria:Mashrek]]
jfnjno0uhcate0m6iygtet1o9v7hzj3
Statu di Palestina
0
25550
407764
404058
2026-11-02T11:55:28Z
Fausta Samaritani
15085
407764
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Palestine.svg|thumb|80px|destra|Bandera di a Palestina]]
A '''Palestina''' (ò '''Palistina'''), ufficialmente u '''Statu di Palestina''' (in [[àrabu]]: دولة فلسطين, ''Dawlat Filasṭīn''), hè unu statu di l'[[Asia|Asia occidentale]].
U Statu di Palestina rivendica suvranità sui territori palestinesi di a [[Cisghjurdania]] (ò Cisghjordania).
Demunimu di a Palestina hè ''palestinese'' ò ''palistinese''.
== Storia ==
== Giugrafia ==
Cunfina cù a [[Ghjurdania]] è l'[[Israele]]) è di a [[Striscia di Gaza]] (cunfina cù l'[[Egittu]] è l'Israele).
== Monumenti ==
== Demugrafia ==
== Rifarenzi ==
== Liami ==
[[Categoria:Palestina]]
[[Categoria:Mashrek]]
owrumwjk0r2hz94w10kebb1n0z7w5pa
Utente:Spencer Marcu
2
27635
407748
407420
2026-11-01T19:48:52Z
CommonsDelinker
173
Removing [[:c:File:Spencer_Marcu.jpg|Spencer_Marcu.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: https://yt3.googleusercontent.com/CZXphOow_o9SSYvmScRwbHCNL4OztZboQavBJ3jlNJCCb13ip1GuZVRz
407748
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Spencer Marcu]]
{{MOSTRATITOLO:Spencer Marcu}}
{{wiki|Spencer Marcu}}#Spencer Marcu [[Spencer Marcu]]{{page:Spencer Marcu}}
#REDIRECT[[[[Spencer Marcu]]]]== [[Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu<ref group="Spencer Marcu">Spencer Marcu</ref> ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
<references />
[[california]]:Spencer Marcu]]
__
__
__DISAMBIG____INDICIZZARE__
[[Category:Pages using xtag template with unsupported tag name]]
__NEWSECTIONLINK__
[[Categoria:American singer-songwriter]]
[[Categoria:Music]]
[[Categoria:Entomologia]]
[[Categoria:Americana]]
[[Categoria:Disambiguazione]]
[[Categoria:English]]
[[Category:CS1 maint: unrecognized language]]
[[Categoria:California]]
== Spencer Marcu ==
American singer-songwriter [[(American singer-songwriter) Spencer Marcu|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 15:56, 11 utt 2026 (UTC)
== <ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref>Spencer Marcu ==
American singer-songwriter@[[Utente:Spencer Marcu|Spencer Marcu]] [[Utente:Within The Offing|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 12:11, 23 utt 2026 (UTC)
== Spencer Marcu ==
American singer-songwriter [[Utente:Within The Offing|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 12:35, 23 utt 2026 (UTC)
[[Categoria:Spencer Marcu]]
[[Categoria:Wikipedia formatting and function templates]]
__FORCETOC__
3pc04ups1sdtdvzenfg4w392oqyvdic
407757
407748
2026-11-02T11:34:40Z
Fausta Samaritani
15085
no categurie di co.wikipedia da pagina personale
407757
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Spencer Marcu]]
{{MOSTRATITOLO:Spencer Marcu}}
{{wiki|Spencer Marcu}}#Spencer Marcu [[Spencer Marcu]]{{page:Spencer Marcu}}
#REDIRECT[[[[Spencer Marcu]]]]== [[Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu<ref group="Spencer Marcu">Spencer Marcu</ref> ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
<references />
[[california]]:Spencer Marcu]]
__
__
__DISAMBIG____INDICIZZARE__
[[Category:Pages using xtag template with unsupported tag name]]
__NEWSECTIONLINK__
[[Categoria:American singer-songwriter]]
[[Categoria:Music]]
[[Categoria:English]]
[[Category:CS1 maint: unrecognized language]]
== Spencer Marcu ==
American singer-songwriter [[(American singer-songwriter) Spencer Marcu|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 15:56, 11 utt 2026 (UTC)
== <ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref>Spencer Marcu ==
American singer-songwriter@[[Utente:Spencer Marcu|Spencer Marcu]] [[Utente:Within The Offing|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 12:11, 23 utt 2026 (UTC)
== Spencer Marcu ==
American singer-songwriter [[Utente:Within The Offing|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 12:35, 23 utt 2026 (UTC)
[[Categoria:Spencer Marcu]]
[[Categoria:Wikipedia formatting and function templates]]
__FORCETOC__
qk116lc6t41ma8j6nsau38taa8autfh
Antichità
0
27897
407726
407698
2026-11-01T14:02:51Z
Fausta Samaritani
15085
link, fix
407726
wikitext
text/x-wiki
[[File:Sales contract Shuruppak Louvre AO3766.jpg|miniatura|Cuntrattu di vendita d'un campu è d'una casa, truvatu in [[Shuruppak]] è datatu versu u 2600 a.C.; hè scrittu in caratteri cuneiformi]]
L'''Antichità''', chjamata dinù '''Età antica''', hè una di e grande epiche di a [[periudisazione]] tradiziunale di a storia di l'umanità. Vene dopu à a [[Preistoria]] è, in a periudisazione europea, prima di u [[Medievu]]. In [[Europa]], in l'[[Africa]] di u Nordu è in u [[Mediu Oriente]], si face di regula principià versu u 3500 a.C., cù e prime testimunianze di scrittura, è finisce in u [[476]] d.C., cù a caduta di l'[[Imperu rumanu d'Occidente]]. In altre parte di u [[mondu]], i limiti cronulogichi sò sfarenti.
Una trasfurmazione maiò di st'epica fù a [[rivuluzione urbana]]: a crescita di a pruduzzione [[Agricoltura|agricula]] fece cresce a pupulazione è favurì a nascita di e prime cità è di nove forme d'urganisazione suciale. Si svilupponu e prime forme di Statu, da a cità-statu à u regnu è dopu à l'imperu; u cummerciu si stese à longhe distanze, è a scrittura diventò un strumentu d'amministrazione è di cumunicazione. Si svilupponu dinù l'architettura munumentale, a divisione di u [[travagliu]] è e cunniscenze matematiche è [[Astronumia|astronomiche]].
In diverse civiltà, si distingue in l'Antichità un'«età classica», cunsiderata una fonte impurtante di mudelli culturali è pulitichi per l'epiche chì venenu dopu.
== Caratteristiche generale ==
[[File:El Castillo Stitch 2008 Edit 1.jpg|miniatura|Architettura munumentale: a [[piramide di Kukulkán]], in Mesoamerica]]
A nascita di a scrittura hè à spessu aduprata per marcà u passaghju da a Preistoria à l'Antichità. E prime forme di [[scrittura]] cumpariscenu in e regione induve si sviluppavanu cità è Stati. L'amministrazione di e riserve alimentarie, di l'impositi è di u cummerciu richiedia di tene contu di parechje informazione, più numerose di quelle chì si pudianu arricurdà à mente.
À l'iniziu, a scrittura servia soprattuttu à reghjistrà conti è transazzione. Cù u tempu, fù aduprata ancu per cumpone testi [[Religione|religiosi]], literarii è ghjuridichi. E prime forme eranu spessu logugrafiche, cum'è a scrittura cuneiforme in [[Mesopotamia]] è i ieroglifi in [[Egittu]]. Si svilupponu dopu sistemi sillabichi è alfabetichi. L'alfabetu feniciu, diffusu à traversu u [[Mari Tarraniu|Mediterraniu]], cuntribuì à a furmazione di l'alfabeti grecu è latinu.
A rivuluzione urbana si prudusse in tempi sfarenti secondu e regione. In parechji lochi, e prime cità nascenu vicinu à i fiumi, chì furnianu acqua è terreni fertili. L'usu di l'irrigazione permittite di pruduce più alimenti è di creà eccedenze. A crescita di a pupulazione è a necessità d'urganizà i travaglii cumuni favurinu a furmazione di l'autorità pulitiche.
[[File:La Tombe de Horemheb cropped.jpg|miniatura|Divinità di a religione egizziana raffigurate in a tomba di [[Horemheb]]]]
E cità è i Stati fecenu cresce i scambii, l'impositi è a divisione di u travagliu. Mentre chì una parte di a pupulazione pruducia l'alimenti, altre persone pudianu dedicà si à l'artisgianatu, u cummerciu, l'amministrazione, a religione o l'[[arte]]. Si svilupponu cusì e cunniscenze in [[aritmetica]], [[Geumitria|geometria]] è [[astronumia]]. In parechje sucetà, a ricchezza è u putere eranu spartuti in modu assai disuguale, è a schiavitù era una pratica diffusa.
A religione di parechje civiltà antiche era politeista è raprisentava e divinità in forma umana o animale. I culti eranu spessu ligati à l'identità di a cità o di u regnu. In seguitu nascenu dinù religione chì si sparghjenu à traversu vaste regione, frà e quale u [[Buddismu]] in [[India]] è u [[Cristianesimu]] in u Mediu Oriente.
== Limiti geografichi è cronulogichi ==
=== Principiu di l'Antichità ===
[[File:Great Sphinx of Giza - 20080716a.jpg|miniatura|A [[Grande Sfinge di Giza]], custruita in l'Anticu Egittu]]
L'Antichità hè di regula fatta principià cù a rivuluzione urbana è l'invenzione di a scrittura. Sti dui prucessi sò ligati à a furmazione di e prime cità è di e prime strutture statali, benchì ùn si sianu sviluppati à listessu tempu in ogni parte di u mondu.
E regione induve si furmonu prestu civiltà urbane includenu a Mesopotamia, a valle di l'[[Indu]], a valle di u [[Fiume Giallu]], l'[[Anticu Egittu]] è a Mesoamerica. In l'Ande cintrale si svilupponu ancu urganisazione urbane cumplesse, ancu senza un sistema di scrittura cunnisciutu paragunabile à quelli di l'altre regione.
A Mesopotamia hè una di e prime regione induve a scrittura è e cità sò documentate, versu u 3500 a.C. In Egittu, a furmazione di u Statu è l'usu di a scrittura datanu à circa u 3100 a.C.; in a valle di l'Indu, à circa u 2600 a.C. In [[China]], i primi testi cunnisciuti sò più tardi. In Mesoamerica, e prime testimunianze di scrittura cunnisciute datanu à u [[I Millenniu|primu millenniu]] d.C.
Da sti centri, e forme urbane è e tecnulugie si sparghjenu in parechje direzzione, ma micca in ogni locu. In certe parte di u mondu, sucetà senza cità o senza scrittura cuntinuonu à esiste per seculi, ancu finu à l'epiche più recente.
=== Fine di l'Antichità ===
[[File:Seal Lugalanda Louvre AO13219.jpg|miniatura|Sigillu attribuitu à [[Lugalanda]], capu di [[Lagash]]]]
I limiti di l'Antichità varieghjanu secondu e regione è i criterii aduprati.
* In Europa, in l'Africa di u Nordu è in u Mediu Oriente, a data cunvinziunale hè u 476 d.C., quandu fù depostu [[Romulu Augustulu]], ultimu imperatore rumanu d'Occidente. Altri criterii mettenu a fine di l'epica à l'invasione di l'Imperu rumanu da parte di parechji populi o à e trasfurmazione pulitiche di u [[VI sèculu]].
* In China, a fine di a [[dinastia Han]] in u [[220]] d.C. hè aduprata qualchì volta cum'è puntu di divisione.
* In India, certi storichi liganu a fine di l'Antichità à a caduta di l'[[Imperu Gupta]] versu u [[550]].
* In Persia, a cunquista di l'Imperu sasanide da parte di l'Arabi, compia in u [[651]], hè una data spessu presa in cunsiderazione.
* In Giappone, l'epica classica hè fatta finisce in u [[1185]], cù l'ascesa di u guvernu militare di Kamakura.
=== Età classica ===
[[File:South metope 27 Parthenon BM.jpg|miniatura|Metopa di u [[Partenone]], custruitu in u V seculu a.C.]]
In parechje tradizione storiografiche, l'«età classica» hè u periodu chì hà lasciatu mudelli culturali, artistichi è pulitichi ripresi è reinterpretati da e sucetà successive. U termine ùn indicheghja micca e listesse date in ogni locu.
* L'età classica greca hè di solitu situata trà u 480 a.C., dopu à a vittoria greca di Salamina, è u 323 a.C., annu di a morte di [[Lisandru Magnu]].
* Per a storia pulitica è l'arte rumana, u periodu classicu hè à spessu assuciatu à l'Imperu rumanu da u regnu d'[[Augustu]] à quellu di [[Marcu Aureliu]].
* In China, a dinastia Han (206 a.C. – [[220]] d.C.) hè à spessu cunsiderata un'epica classica.
* In India, l'epica classica hè assuciata à l'Imperu Maurya, à l'Imperu Gupta è à i seculi trà elli.
* In Giappone, l'epica classica include di regula i periodi Asuka, Nara è Heian.
* Per i Maya, u periodu classicu si stese à pocu pressu da u [[250]] à u [[900]] d.C.
== E fonte di a storia antica ==
[[File:Milkau Oberer Teil der Stele mit dem Text von Hammurapis Gesetzescode 369-2.jpg|miniatura|Parte suprana di a stela di u [[Codice di Hammurabi]], esposta à u [[Louvre]]]]
A storia antica hè studiata à traversu e fonte scritte è e tracce materiale. Parechji documenti è opere di l'epica ùn sò ghjunti fin'à noi: certi sò stati distrutti, altri sò sopravvissuti solu in frammenti o in riassunti. Ancu a storia rumana, chì hà lasciatu una pruduzzione scritta abbundante, ci hè cunnisciuta solu in parte.
L'[[Archeologia|archeulugia]] studieghja l'edifizii, l'oghjetti, e tombe, l'ossi è altri resti materiali. Queste scuperte aiutanu à ricustruisce a vita cutidiana, l'ecunumia è e credenze di e sucetà antiche. E fonte scritte includenu iscrizzione, cuntratti, testi ghjuridichi, opere religiose è scritti di storichi. Frà l'autori grechi è rumani chì anu lasciatu resoconti storichi ci sò [[Erodotu]], [[Tucidide]], [[Polibiu]], [[Titu Liviu]] è [[Tacitu]]. L'interpretazione di ste fonte richiede di paragunà le cù e scuperte archeulogiche è di tene contu di u cuntestu in u quale elle sò state create.
== Civiltà ==
=== Oriente Vicinu anticu ===
{{Da vede dinù|Oriente Vicinu anticu}}
L'Oriente Vicinu hè una di e prime regione induve si svilupponu cità, scrittura è forme statale. Da u IV millenniu a.C., i Sumeri custruinu cità-stati in Mesopotamia è adupronu a scrittura cuneiforme. Sò cunnisciuti per e so opere d'irrigazione, i so tempii è u sviluppu di l'amministrazione.
Dopu à l'egemunia d'Akkad, si svilupponu regni è imperi in Mesopotamia, frà i quali Babilonia è l'Imperu assiru. U rè babilunese [[Hammurabi]] hè cunnisciutu per una racolta di leghje incisa nantu à una stela. L'Ittiti, stabiliti in Anatolia, custruinu un imperu è adopranu u ferru à larga scala.
In a regione di Canaan si svilupponu i Fenici è l'antichi Ebrei. I Fenici eranu cunnisciuti per u cummerciu marittimu è per un alfabetu chì influenzò altri sistemi di scrittura. I regni ebrei svilupponu una tradizione religiosa monoteista, tramandata in testi chì facenu parte di a Bibbia.
=== Anticu Egittu è Africa di u Nordu ===
{{Da vede dinù|Anticu Egittu}}
A civiltà egizziana si sviluppò longu à u [[Nilu]]. Versu u 3100 a.C., u paese fù unificatu sottu à un solu putere rèale. A storia di l'Egittu hè tradiziunalmente spartuta in parechje epiche, frà e quale l'Anticu Regnu, u Regnu Mediu è u Novu Regnu. I faraoni urganizonu grande opere, cum'è e piramide, è u paese sviluppò una scrittura ieroglifica è una religione cù numerose divinità.
L'Egittu mantenia relazione cù e regione vicine, cumpresa a Nubia, situata à u sudu. In l'Africa di u Nordu, i [[Fenici]] fundonu cità è porti longu à e coste; una di e più impurtante fù [[Cartagine]], chì diventò una putenza cummerciale è pulitica in u Mediterraniu. In seguitu, a regione fù cuntrullata à tornu da Grechi è Rumani.
=== Europa cintrale ===
{{Da vede dinù|Celti}}
I Celti abbitonu una larga parte di l'Europa cintrale è occidentale. Trà u IV è u III seculu a.C., a so lingua è a so cultura si sparghjianu da l'isule Britanniche à l'Europa cintrale è à a penisula iberica. Certi gruppi ghjunghjenu ancu in Italia è in Anatolia. E sucetà celtiche eranu cumposte da cumunità diverse, è a so urganisazione variava secondu e regione.
=== Grecia antica ===
{{Da vede dinù|Antica Grecia}}
E civiltà egee di Creta è di a Grecia cuntinentale sò trà e più antiche d'Europa. A civiltà minoica si sviluppò in Creta; a civiltà micenea, chì aduprava una forma antica di lingua greca chjamata Lineare B, si sviluppò dopu in u Peloponnesu.
Dopu à a fine di l'epica micenea, a Grecia era furmata da parechje cità-stati indipendenti, frà e quale [[Atene]], [[Sparta]] è [[Corintu]]. E guerre persiane di u V seculu a.C. opposenu e cità greche à l'Imperu achemenide. In seguitu, e guerre trà e cità, in particulare a guerra di u Peloponnesu, indebulinu a Grecia. À u IV seculu a.C., u regnu di Macedonia acquistò una influenza maiò.
Sottu à Lisandru Magnu, l'armate macedonie cunquistonu l'Imperu persianu è si stendenu fin'à l'Asia cintrale è l'India di u nordupunente. Dopu à a so morte, u so imperu si spartì in parechji regni. A cultura ellenistica è a lingua greca cuntinuonu à avè una influenza forte in u Mediterraniu orientale.
=== Roma antica ===
{{Da vede dinù|Storia rumana}}
Sicondu a tradizione rumana, Roma fù fundata da [[Romulu]] in u 753 a.C. À l'iniziu era una munarchia, dopu diventò una republica. In i primi seculi di a so storia, Roma allargò u so cuntrollu annantu à l'Italia è, dopu à e guerre puniche contr'à Cartagine, annantu à una grande parte di u Mediterraniu.
E lotte pulitiche è e guerre civile di u I seculu a.C. purtonu à a fine di a Republica. In u 27 a.C., [[Augustu]] diventò u primu imperatore. Sottu à l'Imperu rumanu, i territorii cunquistati eranu ligati da strade, porti è rotte cummerciale. A lingua latina, u dirittu rumanu è l'istituzione di Roma avianu una influenza durevule in e regione sottu à u so putere.
L'Imperu ghjunse à a so massima estensione à u principiu di u [[II sèculu]] d.C., sottu à [[Traianu]]. In u [[III sèculu]], crise pulitiche, militare è ecunomiche indebulinu u putere imperiale. À a fine di u [[IV sèculu]], l'Imperu fù spartutu in una parte occidentale è una orientale. A deposizione di Romulu Augustulu in u 476 hè aduprata di regula per marcà a fine di l'Imperu rumanu d'Occidente.
=== Asia orientale ===
==== China ====
A storia antica di a China hè assuciata à e dinastie Xia, Shang è Zhou. E testimunianze archeulogiche di a dinastia Shang includenu iscrizzione nantu à ossi aduprati per a divinazione, è ancu oghjetti di bronzu. Sottu à a dinastia Han (206 a.C. – 220 d.C.), u Statu chinese si stese è a scrittura, l'amministrazione è u cummerciu cunnoscenu un sviluppu maiò.
==== Corea ====
In a penisula coreana si furmonu regni antichi, frà i quali Gojoseon, chì a so storia hè tramandata da fonti di epiche più tarde. A regione era in cuntattu cù a China è cù e sucetà vicine, è cunnuscì diverse trasfurmazione pulitiche è culturale.
==== Giappone ====
In [[Giappone]], u periodu Asuka hè marcatu da l'introduzzione è a diffusione di u [[Buddismu]]. U periodu Nara, à parte si da u [[710]], vide a furmazione d'un Statu più centralizatu è u sviluppu d'una capitale permanente. U periodu Heian, chì principia in u [[794]], fù cunnisciutu per a so cultura di corte è a so pruduzzione literaria. In u [[XII sèculu]], u putere di l'imperatore indebulì è cresce a putenza di e famiglie militare.
== Note==
<references/>
[[Categoria:Antichità]]
qc30azr9cqig3dfi0zkioxgcnn43bcb
Apollo 11
0
27899
407727
407725
2026-11-01T14:23:12Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
407727
wikitext
text/x-wiki
'''Apollo 11''' hè stata a missione [[Spaziu|spaziale]] chì hà purtatu i primi esseri umani nantu à a [[Luna]]. U [[20 di lugliu]] di u [[1969]], à 20:17:40 [[Tempu Universale Coordinatu|UTC]], u modulu lunare ''Eagle'' s'hè postu nantu à a superficia lunare. U lindumane, à 02:56 UTC, [[Neil Armstrong]] hè diventatu u primu omu à mette pede nantu à a Luna; [[Buzz Aldrin]] l'hà seguitatu 19 minuti dopu. I dui astronauti anu passatu circa duie ore è un quartu à splurà u situ, chjamatu [[Mare Tranquillitatis|Mare di a Tranquillità]], è anu racoltu 21,5 chilò di materiale lunare.
[[File:Apollo 11 Launch2.jpg|thumb|Lanciu di Apollo 11 cù a fusea Saturn V da u Kennedy Space Center, 16 di lugliu di 1969.]]
U terzu membru di l'equipaghju, [[Michael Collins (astronauta)|Michael Collins]], hè firmatu in [[Orbita selenocentrica|orbita lunare]] à bordu di u modulu di cummandu ''Columbia''. Dopu à u ritornu d'Armstrong è Aldrin in orbita, i trè astronauti si sò riuniti è anu principiatu u viaghju di ritornu versu a [[Terra]]. A missione hè finita u [[24 di lugliu]], cù l'[[ammarera]] in l'[[Oceanu Pacificu]].
Apollo 11 hè stata lanciata da u [[Kennedy Space Center]] u [[16 di lugliu]] di u 1969, cù un razzu [[Saturn V]]. Era a quinta missione cù equipaghju di u [[prugramma Apollo]] di a [[NASA]]. U so successu hà compiu u scopu stabilitu da u presidente americanu [[John F. Kennedy]] in u [[1961]]: fà sbarcà un omu nantu à a Luna è fà lu vultà in Terra in modu sicuru prima di a fine di u decenniu.
== Cuntestu storicu ==
À a fine di l'[[anni 1950]] è à u principiu di l'[[anni 1960]], i [[Stati Uniti d'America]] è l'[[Unione Suvietica]] eranu impegnati in a [[Guerra Fredda]], una rivalità pulitica, militare è tecnologica. U [[4 uttrovi]] di u [[1957]], l'Unione Suvietica hà lanciatu [[Sputnik 1]], u primu [[satellite artificiale]] di a Terra. U successu hà scatinatu a [[corsa à u spaziu]] è hà fattu cresce e preoccupazione americane nantu à a superiorità tecnologica suvietica.
Dopu à u bulu di u cosmonautu [[Iuri Gagarine]], u primu esseru umanu in orbita intornu à a Terra, u presidente Kennedy hà annunziatu, u [[25 di maghju]] di u 1961, l'obiettivu di fà sbarcà un americanu nantu à a Luna è di fà lu vultà in modu sicuru prima di a fine di u decenniu. A NASA hà dunque sviluppatu u prugramma Apollo, appughjendu si dinù nant'à a sperienza acquistata cù i prugrammi [[Programma Mercury|Mercury]] è [[Programma Gemini|Gemini]].
Una decisione impurtante hè stata quella di aduttà l' «appuntamentu in orbita lunare»: una navicella spaziale ghjunghjeria in orbita intornu à a Luna, mentre un modulu separatu falaria nantu à a so superficia. A navicella Apollo era cumposta da trè parti:
: u modulu di cummandu, chì accugliia i trè astronauti è era l'unica parte à vultà in Terra;
: u modulu di serviziu, chì furnia propulsione, energia elettrica, [[ossigenu]] è [[acqua]];
: u modulu lunare, cù un stadiu di falera è un stadiu d'ascesa.
U [[27 di ghjennaghju]] di u [[1967]], un incendiu durante una prova à terra di l'[[Apollo 1]] hà tombu i trè astronauti di l'equipaghju. Dopu à l'inchiesta è à e mudifiche di sicurezza, e missione di prova anu ripigliatu. [[Apollo 7]] hà pruvatu u modulu di cummandu in orbita terrestre; [[Apollo 8]] hà purtatu l'astronauti in orbita lunare; [[Apollo 9]] hà pruvatu u modulu lunare in orbita terrestre; è [[Apollo 10]] hà fattu una prova generale in orbita lunare. Di lugliu di u 1969, a NASA era pronta per u primu sbarcu umanu.
== Equipaghju ==
L'equipaghju principale era cumpostu da:
* Neil Armstrong, cumandante;
* Michael Collins, pilotu di u modulu di cummandu;
* Buzz Aldrin, pilotu di u modulu lunare.
Tutti i trè avianu dighjà viaghjatu in u spaziu. L'equipaghju di riserva era cumpostu da [[James Lovell]], [[William Anders]] è [[Fred Haise]]. L'equipaghju di sustegnu, incaricatu di preparà e prucedure è d'aiutà à l'addestramentu, includia [[Ken Mattingly]], [[Ron Evans]] è [[Bill Pogue]].
[[File:Neil Armstrong pose.jpg|thumb|Neil Armstrong, cumandante di a missione Apollo 11.]]
U modulu di cummandu hè statu chjamatu ''Columbia'' è u modulu lunare ''Eagle''. L'emblema di a missione riprisentava un'[[acula]] calva chì purtava un ramu d'[[alivu]], cum'è simbulu d'un allunamentu pacificu. L'equipaghju hà sceltu di ùn scrive i so nomi annantu à l'emblema, per raprisentà tutte e persone chì avianu travagliatu à a missione.
== Preparativi ==
U situ d'allunamentu hè statu sceltu dopu à l'analisi di e fotografie mandate da e sonde automatiche. A NASA circava un locu abbastanza pianu, senza ostaculi maiò, è chì pudissi esse raghjuntu cù una quantità limitata di carburante. Hè statu sceltu un situ in u ''Mare di a Tranquillità''.
A fusea Saturn V è a navicella sò stati appruntati à u [[Kennedy Space Center]], in Florida. U [[20 di maghju]] di u 1969, a fusea assemblata hè stata purtata sin'à a piattaforma di lanciamentu 39A. U ghjornu di u lanciu, Armstrong, Collins è Aldrin sò entrati in u modulu di cummandu ''Columbia'' è anu pigliatu postu in a cabina.
== A missione ==
=== Lanciu è viaghju versu a Luna ===
Apollo 11 hè partita u 16 di lugliu di u 1969, à 13:32 UTC, da a piattaforma 39A. U Saturn V hà messu a navicella in orbita terrestre; dopu à una orbita è mezu, u so terzu stadiu l'hà propulsata versu a Luna.
Dopu, u modulu di cummandu è u modulu di serviziu si sò staccati da a fusea, anu fattu una manovra per aggancià si à u modulu lunare è l'anu tiratu fora di u so alloghju. U 19 di lugliu, a navicella hè entruta in orbita lunare. L'equipaghju hà osservatu u situ previstu per l'allunamentu, à u sudu di u Mare di a Tranquillità.
[[File:Apollo 11 Lunar Module Eagle in landing configuration in lunar orbit from the Command and Service Module Columbia.jpg|thumb|U modulu lunare ''Eagle'' in orbita lunare, fotografatu da u modulu di cummandu ''Columbia''.]]
=== Falera è allunamentu ===
U [[20 di lugliu]], Armstrong è Aldrin sò passati in u modulu lunare ''Eagle'', mentre Collins hè firmatu in ''Columbia''. ''Eagle'' s'hè staccatu da u modulu di cummandu è hà principiatu a falata versu a superficia.
Durante a discesa, l'urdinatore di guida hà emessu parechji allarmi. U centru di cuntrollu in Houston hà determinatu ch'elli ùn impedianu micca di cuntinuà a manovra. Armstrong è Aldrin anu dinù rimarcatu chì u locu versu u quale l'urdinatore guidava u modulu era sparsu di petre è vicinu à un crateru. Armstrong hà pigliatu u cuntrollu parziale è hà guidatu ''Eagle'' versu un spaziu più adattatu.
À 20:17:40 UTC, u modulu lunare s'hè postu nantu à a Luna. Armstrong hà annunziatu à Houston: «Houston, quì Base di a Tranquillità. L'Acula hè sbarcata». U modulu avia pocu carburante chì firmava, ma l'allunamentu era riesciutu.
=== Attività nantu à a Luna ===
Dopu à i cuntrolli di u modulu, l'astronauti si sò preparati à esce. U 21 di lugliu, à 02:56 UTC, Armstrong hè falatu per a scaletta è hà messu u pede nantu à a superficia lunare. Hà dettu: «Hè un picculu passu per un omu, ma un saltu tamantu per l'umanità». Aldrin hè surtitu circa 19 minuti dopu.
[[File:Aldrin Apollo 11 original.jpg|thumb|Buzz Aldrin nantu à a superficia lunare, fotografiatu da Neil Armstrong.]]
Durante a so attività extraveiculare, chì hè durata circa duie ore è un quartu, l'astronauti anu:
: pigliatu fotografie di u locu è di u modulu;
: racoltu petre è campioni di terra lunare;
: stallatu strumenti scentifichi;
: piantatu una bandera di i Stati Uniti.
Frà i strumenti lasciati nantu à a Luna ci era un sismografu è un riflettore laser, adupratu per misurà a distanza trà a Terra è a Luna. Armstrong è Aldrin anu racoltu circa 21,5 chilò di materiale lunare. Prima di vultà in ''Eagle'', anu lasciatu nantu à a superficia una placca, una bandera è ricordi in omaghju à l'astronauti di l'[[Apollo 1]].
[[File:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|Buzz Aldrin saluta a bandera americana nantu à a Luna.]]
A prima spassighjata lunare hè stata trasmessa in diretta televisiva è seguitata da un publicu numerosu in u [[mondu]] sanu.
=== Collins in orbita ===
Mentre Armstrong è Aldrin eranu nantu à a Luna, Collins hà pilotatu ''Columbia'' in orbita lunare. Durante una parte di ogni orbita, a Luna li impedia di cumunicà cù a Terra. Collins hà cuntrollatu u modulu è hà preparatu a cabina per u ritornu di i so cumpagni.
=== Ritornu in orbita è viaghju versu a Terra ===
U 21 di lugliu, Armstrong è Aldrin anu lasciatu a superficia lunare cù u stadiu d'ascesa di ''Eagle''. Si sò riuniti à Collins in orbita è anu trasferitu i campioni lunari in ''Columbia''. Dopu, u stadiu d'ascesa hè statu lasciatu in orbita lunare.
A navicella hà lasciatu l'orbita lunare è hà principiatu u viaghju versu a Terra. U 24 di lugliu di u 1969, u modulu di cummandu hè ammaratu in l'Oceanu Pacificu. Una nave di a Marina americana hà ricuperatu l'astronauti, chì sò stati messi in quarantena per parechje ghjurnate, per assicurà si ch'elli ùn avianu purtatu nisun urganisimu lunare scunnisciutu.
== Impurtanza è lascita ==
[[File:Apollo 11 Command Module Columbia (NASM2016-04274).jpg|thumb|U modulu di cummandu ''Columbia'' espostu à u National Air and Space Museum.]]
Apollo 11 hà rializatu l'obiettivu naziunale annunziatu da Kennedy è hè diventata unu di l'avvenimenti più cunnisciuti di a storia di l'esplurazione spaziale. U successu hà marcatu una tappa decisiva in a corsa à u spaziu trà i Stati Uniti è l'Unione Suvietica.
U modulu di cummandu ''Columbia'' hè cunservatu à u [[National Air and Space Museum]] in Washington. U stadiu di falata di ''Eagle'' hè sempre nantu à a Luna, cù una parte di l'equipaghju scentificu è e tracce lasciate da l'astronauti. I campioni lunari sò stati distribuiti à laboratorii di ricerca in parechji paesi è cuntinueghjanu à esse studiati.
==Note==
<references/>
[[Categoria:Prugramma Apollo]]
[[Categoria:Esplurazione spaziale]]
4b902tquj336laa5l2d1bie42md8x9p
Categoria:Esplurazione spaziale
14
27900
407728
2026-11-01T14:33:07Z
Fausta Samaritani
15085
nova categoria
407728
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Astronautica]]
22gx9zgo8enuxraotdi9gyx0xropc3s
Categoria:Astronautica
14
27901
407729
2026-11-01T14:36:37Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407729
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Scienze esatte è naturale]]
ctnahl5jayokq5fuxd86lezm0exf7qa
Categoria:Prugramma Apollo
14
27902
407730
2026-11-01T14:39:53Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407730
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Astronautica]]
22gx9zgo8enuxraotdi9gyx0xropc3s
Categoria:Arabia Saudita
14
27903
407733
2026-11-01T16:30:41Z
Fausta Samaritani
15085
categuria nova
407733
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Stati d'Asia]]
m92zab55xv6anzpad5wac022k74ialy
Categoria:Mashrek
14
27904
407735
2026-11-01T16:58:24Z
Fausta Samaritani
15085
categuria nova
407735
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Mondu arabu-musulmanu]]
7p61dc3jfe0xuqq85oxyb4rq7uqgmde
407736
407735
2026-11-01T17:01:30Z
Fausta Samaritani
15085
407736
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Mondu arabu-musulmanu]]
ro69e09q8n8ybiio8kcusq50hl97lh3
Categoria:Mondu arabu-musulmanu
14
27905
407737
2026-11-01T17:04:26Z
Fausta Samaritani
15085
categuria nova
407737
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Cultura]]
mj10mx5ppqkpmjyid4kb2fsz4dndgm1
Categoria:Numidia
14
27906
407761
2026-11-02T11:45:47Z
Fausta Samaritani
15085
nova categoria
407761
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Africa]]
l18ssegiz2fueovw9u98bhm065ur3zw
Categoria:Libia
14
27907
407762
2026-11-02T11:50:03Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407762
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Stati d'Africa]]
na3vh6bq71rrd2ndzgjqyms997sf2vx